De actualiteit van het
Oude Testament

Dr. A. Versluis – dr. P. de Vries – prof. dr. M.J. Paul
De actualiteit van het Oude Testament. Geweld, offers en beloften
Serie: Driestarreeks Studium Generale
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagfoto: Stichting Goudse Sint-Jan (detail uit raam 23)
Omslagontwerp: Erik van den Broek
Vormgeving: André Kikkert
ISBN 978 94 0290 4796
NUR 703

www.debanier.nl
www.driestar-educatief.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

dr. A. Versluis
dr. P. de Vries
prof. dr. M.J. Paul

De actualiteit
van het
Oude Testament

Geweld, offers en beloften

Inhoud

Woord vooraf – dr. A.L.H. Hage

1. Geweld in het Oude Testament – dr. A. Versluis

2. De blijvende betekenis van de oudtestamentische offerwetgeving – dr. P. de Vries

3. De beloften in het Oude Testament: hoop voor verleden, heden en toekomst – prof. dr. M.J. Paul

Tekstregister

Personalia

Woord vooraf

‘Meer nog dan het Nieuwe Testament is het Oude Testament voor ons een boek uit een vroegere tijd, duizenden jaren terug en uit een andere cultuur. De kerkgeschiedenis laat zien dat de verhouding tussen beide Bijbelgedeelten nooit gemakkelijk geweest is.’ Met die constatering opent de bijdrage van M.J. Paul over De beloften in het Oude Testament. Daarmee raakt hij een wezenlijk punt dat ook voor de beide andere opstellen geldt. Want niet alleen de vraag hoe de beloften uit het Oude Testament moeten worden geduid in relatie tot het Nieuwe Testament en dan met name met betrekking tot de toekomst voor Israël, maar ook de vraag hoe het geweld in het Oude Testament moet worden gelezen in het licht van de toenmalige context en van het geheel van de Schrift, illustreert dat deze gedeelten en thema’s voor de huidige Bijbellezer in een totaal andere culturele context de nodige vragen oproepen en om heel wat exegese vragen. Dat geldt niet minder voor het verstaan van de betekenis van de vaak zeer gedetailleerde oudtestamentische offerwetgeving, het onderwerp van de bijdrage van P. de Vries.

Bij de geweldspassages in het Oude Testament waarop A. Versluis in zijn bijdrage ingaat, komt er nog een bemoeilijkende factor bij, want voor christenen is het Oude Testament geen boek met verhalen over gebeurtenissen of gebruiken uit het verleden, maar het Woord van God. Juist daarom kunnen die gedeelten ongemakkelijke vragen oproepen wanneer hedendaagse critici als de Vlaamse schrijver Verhulst dit deel van de Bijbel een Bloedboek noemt of de rechtsfilosoof Cliteur stelt dat de absolute waarheidsclaim van het Oude Testament (en van alle monotheïstische godsdiensten) een geweldspotentieel heeft. Als je het hele Oude Testament wilt lezen als het Woord van God, wat moet je dan met al dat geweld?

De auteurs gaan in hun bijdrage diepgaand op deze vragen in. Door een benadering vanuit het geheel van de Schrift reiken ze antwoorden aan die de lezer houvast bieden en duidelijk maken wat de relevantie van deze gedeelten is voor onze tijd.

Juist de combinatie van een benadering die de Schrift als Gods Woord volop recht wil doen en het zoeken naar verbinding met de actualiteit, vormt de reden dit drietal lezingen – dat onderdeel uitmaakte van het Studium Generale-programma van Driestar educatief in 2017 – te bundelen tot een uitgave in de Driestarreeks. Zij beantwoorden volledig aan onze doelstelling van verdieping van de kennis van de Bijbel en bezinning op thema’s en dilemma’s van onze tijd.

Dit boek bevelen we daarom graag aan in de overtuiging dat ook dit deel zijn weg zal weten te vinden.

dr. A.L.H. (Tom) Hage
Studieleider Studium Generale

1

Geweld in het
Oude Testament

– Dr. A. Versluis –

Inleiding

Wie het nieuws volgt, komt veel geweld tegen. De gruweldaden van IS en Boko Haram zijn inmiddels alom bekend, maar blijven er niet minder huiveringwekkend en weerzinwekkend om. Mensen worden in koelen bloede afgeslacht, vrouwen en meisjes worden talloze keren verkracht; en alsof de dood alleen nog niet vreselijk genoeg is, worden de slachtoffers soms verminkt of onthoofd. De verslagen en video’s zijn vrij beschikbaar voor wie het zou willen zien en verdragen kan.

Maar niet alleen wie het nieuws volgt, komt veel geweld tegen. Wie het Oude Testament leest ook. Het slot van Richteren is het minst bekende deel van dat boek en dat is wel begrijpelijk. Het is de geschiedenis van een Leviet die zijn gevluchte bijvrouw gaat ophalen. Na een langdurig verblijf bij zijn schoonvader gaat hij weer naar huis, maar de avond valt al snel. Een voorstel om in Jebus te overnachten wijst hij verontwaardigd van de hand: wij zullen niet uitwijken ‘naar een vreemde stad die niet van de Israëlieten is, maar wij zullen verdertrekken tot aan Gibea’ (Richt. 19:12). Maar in die Israëlitische stad blijkt het pas echt gevaarlijk te zijn. De Leviet geeft zijn vrouw zelf over aan een menigte die hem komt bedreigen. De hele nacht lang doen ze met haar wat ze willen.

Als ze uiteindelijk wordt losgelaten, sterft ze voor de deur van het huis waar de Leviet verblijft. De Leviet hakt daarop haar lichaam in stukken en stuurt die rond onder de stammen van Israël. Een geschiedenis van verkrachting, moord en verminking onder Israël, nota bene mede door een Leviet, die het volk zou moeten onderwijzen in de Thora.

Bij zo’n geschiedenis zou je nog kunnen denken dat het een uitzondering is. Zo is ook de reactie onder het volk: zoiets is nog nooit gebeurd sinds de uittocht uit Egypte (Richt. 19:30). Het volk komt daarom in actie om Gibea te straffen. Het is bovendien niet toevallig dat deze episode in het boek Richteren staat: de geschiedenis eindigt in hoofdstuk 21 met de opmerking dat er geen koning in Israël was; ieder deed wat goed was in zijn eigen ogen (Richt. 21:25). Dit roept om een koning die leidinggeeft, die recht doet.

Even later is er een koning (als we het koningschap van Saul even overslaan): David, ‘de man naar Gods hart’. Het zal niet verbazen dat er in de oorlogen die hij voert mensen sneuvelen, maar wat er na de strijd gebeurt, roept wel vragen op. Als David de Moabieten verslagen heeft, laat hij hen op de grond liggen. Vervolgens meet hij steeds twee snoeren om te doden en één om in leven te laten (2 Sam. 8:2). Twee derde van de overwonnen, weerloze tegenstanders laat hij ombrengen. Is dat ook ‘naar Gods hart’? Zou David wel zo opvallen tussen de leiders van IS?

Het zijn maar twee voorbeelden, de gruweldaad in Gibea en Davids omgang met overwonnen vijanden. Het aantal voorbeelden zou eenvoudig uit te breiden zijn. Nu hoeft het ons niet te verbazen dat er in de wereld van die tijd geweld voorkwam. Maar voor christenen is het Oude Testament niet zomaar een boek met verhalen over het verleden. De kerk ontvangt het en leest het als Woord van God, een God van ontferming en genade, Die de wereld zo liefhad dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gezonden heeft. Maar heb je om die God te leren kennen al dat geweld uit het Oude Testament ook nodig? Kun je dat niet beter dicht laten of selectief lezen?

Het Oude Testament heeft geen al te beste naam, juist vanwege het vele geweld dat erin voorkomt. De Vlaamse schrijver Dimitri Verhulst gaf zijn hervertelling van de Pentateuch de naam Bloedboek. Hij heeft een groot lezerspubliek en zijn boek kreeg een warm onthaal in veel media. De titel alleen zegt al genoeg over hoe hij de inhoud van het Oude Testament ziet.¹

Het Oude Testament wordt niet alleen als verwerpelijk gezien, maar ook als gevaarlijk. Dat stelt onder anderen de Leidse rechtsfilosoof Paul Cliteur, bijvoorbeeld in zijn boek Het monotheïstisch dilemma. Daarin betoogt hij dat de absolute waarheidsclaim van het Oude Testament (en van alle monotheïstische godsdiensten) kan leiden tot geweld. Niet elke lezer van het Oude Testament trekt die consequentie, maar zo’n radicale interpretatie is wel mogelijk, omdat de wil van God absoluut wordt gedacht, aldus Cliteur. Het Oude Testament heeft volgens hem een geweldspotentieel.²

Nu kun je bij auteurs als Verhulst en Cliteur nog zeggen dat ze niet de meest welwillende lezers van het Oude Testament zijn – zeker Verhulst lijkt ook niet echt een poging te doen om het Oude Testament recht te doen (al hebben hun denkbeelden ondertussen wel invloed).³ Maar ook in de kerk en theologie klinken deze vragen. Moet je het geweld in het Oude Testament niet onder kritiek stellen als een al te menselijke interpretatie van Gods wil? Moet je het Oude Testament selectief lezen – zoals in de praktijk misschien vaak al gebeurt? Of als je toch het hele Oude Testament wilt lezen als het Woord van God, wat moet je dan met al dat geweld? Wat zegt dat over ons, wat zegt dat over God?

Veel geweld dat in het Oude Testament beschreven wordt, kan verklaard worden vanuit de cultuur en de situatie waarin het Oude Testament is ontstaan. Bovendien wordt veel onrecht in het Oude Testament zelf al afgewezen. In het vervolg van deze bijdrage ga ik eerst in op deze context en op de algemene houding van het Oude Testament tegenover geweld. Het probleem voor moderne lezers is echter niet zozeer dat het Oude Testament geweld beschrijft, maar vooral dat het in Gods Naam geweld voorschrijft. Hoe kan God Zelf oproepen om mensen te doden? Op die vraag ga ik in het tweede deel verder in.

I. Geweld in de context van het Oude Testament

Geweld komt in het Oude Testament in vele vormen voor: geweld binnen de familiekring (de broedermoord van Kaïn, Gen. 4), geweld tegen vrouwen (Absalom neemt na zijn machtsovername in het openbaar bezit van de bijvrouwen van David, 2 Sam. 16:21-23), geweld tegen kinderen (het hele gezin van Achan wordt gestraft voor zijn diefstal van de buit van Jericho, Joz. 7), geweld tussen volken (de ondergang van de Egyptenaren in de Schelfzee, Ex. 14; de uitroeiing van de volken van Kanaän, Joz. 6-12), religieus geweld (Elia laat de profeten van Baäl afslachten op de Karmel, 1 Kon. 18:40) en goddelijk geweld (de opdracht om de Kanaänitische volken uit te roeien, Deut. 7:2).⁴ Geweld in alle toonaarden dus, van broedermoord en de zondvloed aan het begin van de Bijbel tot de geweldige strijd en het gebed om vergelding in de Openbaring aan Johannes (Openb. 6:10). Om dat geweld te kunnen plaatsen zijn de volgende vijf punten van belang.

1. Het begin en einde van het Oude Testament tekent vrede

Allereerst is de context van het Oude Testament als geheel van belang. Het beschrijft immers ook veel menselijk handelen dat wordt afgekeurd, soms expliciet, soms impliciet. Om die reden is het ideaalbeeld dat het Oude Testament geeft van belang.

De schepping begint met harmonie, tussen de mensen en in de schepping.⁵ De eerste openlijke breuk van die vrede wordt getekend als een duidelijk gevolg van het verlaten van God. Dan is er meteen verbaal geweld (de beschuldigingen van Adam en Eva) en even later een uitbarsting van geweld in de ergst denkbare vorm: broedermoord (Gen. 4). In Genesis 3 komt de dood in de wereld; menselijk geweld en het oordeel van God vinden daar hun oorsprong. Maar zo begint het niet.

Ook het eschatologische visioen van het Oude Testament is een tijdperk van volkomen vrede. Wel lijkt er eerst nog een heftige strijd plaats te gaan vinden, maar uiteindelijk heerst er vrede. De profetie van Jesaja 11 beschrijft een volkomen harmonie in de schepping. De aarde zal vol zijn van de vreze des HEEREN. Dan zal er recht zijn voor de onderdrukten; recht en gerechtigheid zullen regeren. Dan zal er ook vrede zijn onder de schepselen: wolf en lam, luipaard en geitenbok zullen vreedzaam met elkaar verkeren. Er lopen zelfs kleine kinderen bij, een symbool van onschuld en hulpeloosheid, maar ze zijn er volkomen veilig. Er zal nergens kwaad of verderf zijn op Gods heilige berg, want de aarde zal vol zijn van de kennis van de HEERE. Dan is er ook vrede tussen mensen onderling: er zal geen strijd meer zijn tussen de volken, maar de volken zullen vragen naar de Wortel van Isaï (Jes. 11:1-10).

Ook vele andere teksten uit het Oude Testament kijken uit naar zo’n toekomst. Deze wordt beschreven in beelden van de volken die naar Jeruzalem komen, niet voor de strijd, maar als een pelgrimstocht. Oorlog voeren zullen ze niet meer leren. Zwaarden worden omgesmeed tot ploegscharen (Jes. 2:2-4). Er zal niet meer gehoord worden van geweld (Jes. 60:18). In allerlei toonaarden klinkt een visioen van de volkomen overwinning van de Heere en Zijn volk, zelfs de overwinning over de dood (Jes. 25:8). Dat loopt uit op een wereld die vol is van de kennis van Hem, van recht en gerechtigheid, van vrede en lofzang.

Wij leven nu in een wereld vol geweld, maar door dit raamwerk van vrede aan het begin en aan het einde geeft het Oude Testament wel een kader, een ideaal aan. Vanuit dit ideaal stelt het ook geweld in het heden onder kritiek (zie onder 3).

2. Geweld in de wereld van het Oude Nabije Oosten

Het is vervolgens belangrijk om te beseffen in welke wereld Israël leefde en het Oude Testament is ontstaan. In de cultuur van het Oude Nabije Oosten nam geweld namelijk een veel grotere plaats in dan in onze cultuur. Voorbeelden daarvan vinden we in het Oude Testament. De farao van Egypte laat Israël dwangarbeid verrichten en past geboortebeperking toe door middel van moord op pasgeboren jongetjes (Ex. 1:8-22). Na de inname van Jeruzalem straft Nebukadnezar zijn afvallige vazal Zedekia, de koning van Juda, door zijn beide zonen voor zijn ogen te laten afslachten. Daarna maakt hij Zedekia blind, zodat dat beeld hem altijd bij zal blijven (2 Kon. 25:7). Vele andere gedeelten maken duidelijk hoe ontstellend wreed het er in oorlogen vaak aan toeging, ook jegens vrouwen en kinderen (zie Hos. 14:1; Amos 1:13).

Dat waren niet de uitzonderingen. Bekend en berucht in het Oude Nabije Oosten waren de Assyriërs. Zij maakten zelf propaganda met hun ongekende wreedheid tegen overwonnen vijanden. Dat was onderdeel van een bewuste politiek van intimidatie, om tegenstanders bang te maken en potentiële opstandelingen af te schrikken. In de loop van de tijd worden de aantallen gedode vijanden in de beschrijvingen hoe langer hoe groter. Het wordt beschreven en afgebeeld hoe lijken hoog worden opgestapeld of hoe vijanden levend gevild worden.

In de mythologie van het Oude Nabije Oosten komen we eveneens veel geweld tegen. Ook de goden leveren strijd en kunnen in ongekende woede uitbarsten. In een Ugaritische mythe wordt bezongen hoe de godin Anat waadt door het bloed van haar vijanden. In de literatuur en iconografie van het Oude Nabije Oosten komt dus veel geweld voor en wordt geweld soms verheerlijkt. In die wereld leefde Israël en is het Oude Testament ontstaan. Geweld had in die historisch-culturele context een heel andere plaats dan in de onze. Wij leven in een samenleving van relatieve vrede en veiligheid, die bovendien een grote gevoeligheid heeft voor geweld.⁶ Het Oude Testament is in een andere cultuur ontstaan. Het neemt die cultuur niet klakkeloos over, maar God heeft Zich wel geopenbaard in díé geschiedenis en cultuur. Dat maakt de vragen voor ons niet gemakkelijker, maar het mag ons wel voorzichtig maken om onze morele oordelen op te leggen aan het Oude Testament.

Tegelijk lichten juist in die context ook de verschillen op tussen de omringende cultuur en het Oude Testament. De oud-oosterse literatuur verheerlijkt geweld vaak, als een teken van macht, in dienst van de overwinnaar. In het Oude Testament komen we ook geweld tegen, veel geweld, vaak onbegrijpelijk voor ons; maar het wordt niet op die manier verheerlijkt.⁷

3. Het Oude Testament keert zich tegen geweld

Naast het vele geweld dat in het Oude Testament voorkomt, wordt geweld daarin ook op allerlei manieren ontmaskerd, begrensd en afgewezen.⁸ Een paar voorbeelden:

De eerste keer dat geweld in het Oude Testament aan de orde komt, is de broedermoord van Kaïn op Abel. Dat is ook de eerste keer dat het woord ‘zonde’ voorkomt. Geweld en zonde gaan hand in hand. Datzelfde zien we bij de aanleiding voor de zondvloed: de slechtheid in het hart van de mens (God zag dat al de gedachten van zijn hart altijd alleen maar slecht waren, Gen. 6:5) leidt tot een wereld die vol is met geweld (Gen. 6:11). In de geschiedenis van Kaïn wordt het geweld ontmaskerd: Kaïns daad heeft alles te maken met zijn verhouding tot God; zijn woede is de bron ervan. Kaïn wordt gewaarschuwd, maar verhardt zich. Na de eerste moord damt God het geweld opnieuw in door Kaïn een teken te geven, om een eindeloze spiraal van bloedwraak te voorkomen.⁹

Een tweede voorbeeld hoe God het geweld afwijst, is de geschiedenis van David. Het wordt de man naar Gods hart niet toegestaan om een tempel te bouwen; daarvoor heeft hij te veel oorlogen gevoerd. Zo wordt er bewust afstand geschapen tussen het geweld en Gods wonen bij Zijn volk. De tempelbouw is de taak van de vredekoning, Salomo (zijn naam betekent ‘vrede’). Het is opvallend dat David geen tempel mag bouwen, omdat in het Oude Nabije Oosten een grote koning die overwinningen had behaald, zijn dank aan de godheid altijd liet blijken door een tempel te bouwen. Tempelbouw hoorde er voor een belangrijke koning vanzelfsprekend bij. Maar de grootste koning van Israël, de stamvader van het koningshuis, mag het niet! Diezelfde koning wordt openlijk berispt om zijn daden (seksueel en fysiek geweld) tegen Bathseba en Uria. Ook dat was elders in het oude oosten ondenkbaar, maar in het Oude Testament gebeurt het wel.