Volk in verwarring

Enny de Bruijn (red.)
Volk in verwarring – Reformatie in Nederlandse steden en dorpen
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 94 0290 4932
NUR 704

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Volk in
verwarring

Reformatie in Nederlandse steden en dorpen

Enny de Bruijn (red.)

Inhoudsopgave

Inleiding

Nieuwe ideeën
Enny de Bruijn

1. Middelburg
Huib Uil

2. Breda
Ton van der Schans

Evangelischgezinden
Bart Jan Spruyt

3. Zaltbommel
Enny de Bruijn

4. Gouda
Henk Florijn

Beeldenstorm
Arjan Nobel

5. Asperen
Enny de Bruijn

6. Heinenoord
Arjan Nobel

Vluchtelingen
Inge Schipper

7. Utrecht
Henk Florijn

8. Hauwert
Arjan Nobel

Martelaren
Enny de Bruijn

9. Harderwijk
Jos de Weerd

Gereformeerde staat
Fred van Lieburg

10. Amsterdam
Rudy Ligtenberg

11. Kampen
Klaas Tippe

Katholieken
Paul H.A.M. Abels

12. Dokkum
Elise Verschuure

Pastoors en predikanten
Fred van Lieburg

13. Bruinisse
Huib Uil

14. Zutphen
Jos de Weerd

Theologiestudie
Henk van den Belt

15. Veenendaal
Jan-Kees Karels

16. Groningen
Jaco van der Knijff

Veranderend landschap
Jos de Weerd

17. IJhorst – De Wijk
Klaas Tippe

18. Den Bosch
Ton van der Schans

Gereformeerde eredienst
Jaco van der Knijff

19. Rijssen
Rudy Ligtenberg

20. Maastricht
Henk Florijn

Van parochianen tot lidmaten
Fred van Lieburg

Verder lezen

Personalia

Illustratieverantwoording

Inleiding

Het verhaal van de Reformatie gaat niet alleen over Luther en Calvijn. De ‘nieuwe leer’ bereikt in de loop van de zestiende eeuw ook de gewone mensen in de steden en dorpen van de Nederlanden. Sommigen zijn enthousiast, anderen keren zich faliekant tegen alle nieuwlichterij. De een neemt risico’s door een verboden boek aan te schaffen of een hagenpreek bij te wonen. De ander wacht liever af hoe de dingen zich gaan ontwikkelen. Maar op den duur staan velen toch voor praktische keuzes.

Verhalen uit twintig steden en dorpen komen in dit boek aan bod, waarbij steeds ook iets van de omgeving van de gekozen plaatsen meegenomen wordt. Die regionale hoofdstukken worden afgewisseld met hoofdstukken waarin wat algemenere thema’s – Beeldenstorm, vluchtelingen, martelaren, eredienst, vorming van een gereformeerde staat – kort behandeld worden. In dat alles wordt zichtbaar welke grote veranderingen zich in de periode 1520-1650 in de Nederlanden hebben voltrokken.

De regionale verhalen beperken zich tot het gebied van het huidige Nederland. Dat betekent dat veel dramatische geschiedenissen uit de Zuidelijke Nederlanden hier ontbreken: hoe de handelsstad Antwerpen al in 1519 bekendstaat als broeinest van ketterij, waar menig verboden boek van de drukpers rolt. Hoe de eerste slachtoffers van de geloofsstrijd in 1523 in Brussel op de brandstapel staan. Hoe Guido de Brès in 1561 zijn Confessio Belgica over de muur van het kasteel in Doornik werpt. Hoe in de periode na de Beeldenstorm van 1566 alleen al in Gent meer dan honderd burgers terechtgesteld worden.

In plaats daarvan wordt de schijnwerper gezet op de vaak wat onbekendere verhalen uit de Noordelijke Nederlanden. Ook daar komt de beweging van de Reformatie in de vroege zestiende eeuw allereerst op gang in de kustprovincies en langs de grote rivieren, waar kooplieden internationale handelscontacten onderhouden en dus makkelijk in aanraking komen met nieuwe ideeën. Later pas volgen de verder landinwaarts gelegen gebieden. Eerst de steden, dan het platteland. In sommige gebieden duurt het tot diep in de zeventiende eeuw voor er eindelijk gereformeerde dominees op de kansels staan.

Globaal is die volgorde van plaatselijke reformaties ook aangehouden in de twintig hier volgende, regionale hoofdstukken. Al kan er uiteraard getwist worden over de steden waar wél heel vroeg hervormingsgezinde geluiden zijn te horen, maar waar de Reformatie – door de wisselende veroveringen en bezettingen tijdens de Tachtigjarige Oorlog – toch pas later definitief doorbreekt. In Zutphen bijvoorbeeld, of in ’s-Hertogenbosch.

Dit boek gaat over gewone mensen die hun weg moeten zoeken in een uiterst verwarde tijd. Over een jonge kapelaan die stiekem een hagenpreek bezoekt. Over een weduwe die hervormingsgezinde bijeenkomsten organiseert, en dat met de dood moet bekopen. Over een schoolmeester die een hoger salaris eist als hij de kinderen psalmen en catechismusvragen moet gaan leren. En over een jeugdige beeldenstormer die, nog voor hij goed en wel op gang is, door zijn moeder beetgepakt en naar huis gestuurd wordt. Twintig plaatsen – dat is een steekproef, geen compleet overzicht. Maar het is genoeg om zichtbaar te maken hoe veelkleurig en veelvormig de geschiedenis van de Reformatie op plaatselijk niveau geweest is.

Nieuwe ideeën

Enny de Bruijn

De Reformatie is niet alleen een beweging van grote en geleerde mannen, maar ook van gewone ambachtslieden, huisvrouwen, boeren en kooplui. Al in de vroege zestiende eeuw zijn ze overal te vinden: de Maastrichtse speldenmaker die een luthers boek bezit, de Dordtse schoenmaker die een zelfgeschreven pamflet aan zijn stadgenoten uitdeelt, de Zutphense weduwe die doperse bijeenkomsten organiseert, de vrouwen die op straat verkondigen dat de hostie gewoon ‘gebakken brood’ is. Hoe komen al die mensen aan hun ideeën? En hoe verspreiden die ideeën zich in de eerste helft van de zestiende eeuw?

Eén ding is duidelijk: het hervormingsgezinde gedachtegoed hangt in die periode overal in de lucht. Doorsneeburgers komen er in de jaren twintig en dertig al op allerlei manieren mee in aanraking: via gesprekken op straat, via rederijkersspelen, via preken van hervormingsgezinde monniken of pastoors, via besloten bijeenkomsten bij iemand thuis of via nieuwe liederen die in de herberg of op de markt gezongen worden. Zelfs wie niet kan lezen, kan op die manier genoeg meekrijgen van de discussies van het moment. Maar veel mensen in de Nederlanden kunnen wél lezen. Dus als hun belangstelling eenmaal gewekt is, kopen ze vaak een boek, een pamflet of zelfs een vertaalde Bijbel – dat laatste kost de gemiddelde ambachtsman dan wel een half maandsalaris – om zich verder in de zaak te verdiepen.

Lang voordat Luther op het toneel verschijnt, zingen er in de Nederlanden al hervormingsgezinde denkbeelden rond. De behoefte aan meer innigheid en vroomheid en een persoonlijker geloofsbeleving is aan het begin van de zestiende eeuw niet nieuw. Evenmin als de hang naar zelf Bijbellezen, de kritiek op de geestelijkheid en de roep om minder uiterlijk vertoon. Er zijn veel mensen – vaak beïnvloed door de laatmiddeleeuwse vroomheid van de Moderne Devotie – die zo denken. Maar Luther is degene die in deze periode het sterkst stem geeft aan zulke ideeën. Door zijn 95 stellingen en zijn geruchtmakende optreden op de Rijksdag in Worms, maar ook door zijn (al snel in het Nederlands vertaalde) boeken en pamfletten.

Niet voor niets begint het grote gevecht van keizer Karel V tegen het opkomende protestantisme in de Nederlanden in 1521 met verbrandingen van Luthers boeken in diverse steden. Niet voor niets heet alles wat ketters klinkt in de jaren twintig en dertig ‘lutherie’. Niet voor niets is het eerste broeinest van ketterij dat in de Nederlanden wordt aangepakt het Antwerpse klooster van Luthers ordebroeders: de augustijner monniken. Al in 1522 moet hun prior (Hendrik van Zutphen) vluchten, en in 1523 zijn twee van hen (Hendrik Voes en Jan van Essen) de eersten die na langdurige discussies met de inquisiteurs omwille van hun overtuiging de brandstapel op gaan.

Ook in allerlei andere grote steden in de Nederlanden zijn overigens zulke haarden van ‘ketterij’ te vinden. Niet alleen kloosters, ook Latijnse scholen spelen daarbij een belangrijke rol – want het begint bij de geleerden en de geestelijken die boeken lezen en met elkaar ideeën uitwisselen. Opvallend vaak is het de plaatselijke schoolrector die als eerste zijn leerlingen in aanraking brengt met het hervormingsgezinde gedachtegoed: Johannes Sartorius in Amsterdam, Willem de Volder in Den Haag, Hinne Rode in Utrecht, Frederik Hondebeke in Delft, Gerardus Listrius in Zwolle. Dat zijn geleerden die gevormd zijn door de idealen van Moderne Devotie en humanisme, die kritiek hebben op de misstanden in de kerk en openstaan voor een ‘evangelische’ theologie.

Hun ideeën worden overgenomen en verder verspreid door hun leerlingen. Bijvoorbeeld de ketterse pastoor van Woerden, Jan de Bakker, in 1525 verbrand, die een leerling is van Hinne Rode. En zo zijn er meer pastoors, kapelaans en schoolmeesters. Zeker in de jaren die volgen zijn het vaak de ‘gewone’, onopmerkelijke ambtsdragers die het nieuwe geluid in steden en dorpen verder verspreiden. Zo begint de Reformatie op lokaal niveau het vaakst: in de plaatselijke kerken, kloosters en scholen. Dankzij de pastoor of schoolmeester die door zijn opleiding of lectuur in aanraking is gekomen met het hervormingsgezinde gedachtegoed. Al helpt het vervolgens wél erg als de plaatselijke overheid de ketters bescherming biedt of (later) zelfs actief de Reformatie doorvoert.

Maar niet alleen in de kerk of op school, ook op straat kunnen mensen kennismaken met hervormingsgezinde ideeën. Het gaat immers niet om elitaire discussies die alleen aan universiteiten worden gevoerd, het gaat om debatten die iedereen raken omdat ze voortkomen uit algemeen aanwezige gevoelens van angst voor de dood en besef van zonde en schuld.

Wat kan ik doen, wat moet ik doen, kán ik überhaupt iets doen om de zaligheid te bereiken? Kan ik mijn eeuwige bestemming beïnvloeden door aflaten te kopen, of zou God naar andere dingen kijken? Wat moet ik denken van het vagevuur, of de biecht? En geloof ik wel dat een gewoon stukje brood zoveel kracht bezit als de kerk zegt – zouden we niet op een heel andere manier deel moeten krijgen aan Gods genade?

Pamflet tegen de ketterse leer van Luther, 1528

Over zulke brandend actuele vragen gaan in deze jaren de toneelwedstrijden die de rederijkerskamers van de diverse steden met elkaar houden. Al in 1529 reizen er boden van het Hof van Holland naar zeven Hollandse steden om een verbod te bepleiten op het opvoeren van ‘schriftuurlijke spelen’. Het veelkoppige publiek dat naar zulke spelen komt kijken (of later de teksten koopt), proeft de heikelste discussies van het moment. En daar is de overheid beducht voor. Neem het beroemde landjuweel in Gent, in 1539. Alle negentien groepen deelnemers aan de wedstrijd, uit evenzoveel steden afkomstig, moeten met een toneelstuk antwoord geven op de vraag ‘Welc den mensche stervende meesten troost es’. En de meesten doen dat door het vertrouwen op Gods Woord en de verzoening door Christus te benadrukken – met voorbijgaan van de kerk en haar genademiddelen. Geen wonder dat de schrijvers, drukkers en spelers van zulke stukken op het matje moeten komen bij de overheid en de inquisitie, en streng – soms zelfs met de dood – gestraft worden.

Behalve toneelstukken schrijven de rederijkers ook liederen, en die zijn zo mogelijk nóg populairder. In de Nederlanden heerst vanouds niet alleen een cultuur van toneelspelen, maar ook van samen liedjes zingen. Geen wonder dat liedboekjes, maar ook pamfletten – ‘vliegende blaadjes’ – met losse liederen of gedichten enorm goed verkocht worden. Uit de kring van de rederijkers komt bijvoorbeeld de bundel Souterliedekens (1540), een verzameling van berijmde psalmen in de volkstaal, op goed in het gehoor liggende ‘wereldse’ melodieën. Tientallen drukken beleeft die bundel, want mensen, jong en oud, zijn er dol op en zingen de liederen wanneer ze maar kunnen. Intussen begint de rederijker Jan Utenhove – uitgeweken naar Londen omdat hij meegeschreven heeft aan het toneelstuk De evangelische leraer en de opvoering ervan op zijn landgoed heeft georganiseerd – aan een eigen berijming van de psalmen. Hij gebruikt Duitse melodieën, maar ook de nieuwe Geneefse psalmmelodieën, wat zijn teksten geschikt maakt voor gebruik in een kerkelijke context. En er zijn meer dichters die op die manier aan de slag gaan. Later circuleren hun berijmingen in de Nederlandse vluchtelingengemeenten, tot uiteindelijk (in 1566) de berijming van Petrus Datheen verschijnt en al snel de overhand krijgt – maar dat valt buiten het bestek van de hier behandelde periode.

Er is ook sprake van nieuwe genres: martelaarsliederen en martelaarsbrieven bijvoorbeeld. Luther zelf zet daarvoor in 1523 de toon met zijn lied op de dood van de eerste Nederlandse martelaren, Hendrik Voes en Jan van Essen. Vele andere dichters en schrijvers volgen zijn voorbeeld – vooral in de doperse traditie bloeit het genre.

Daartegenover halen de Antwerpse schooljuffrouw Anna Bijns en haar medestanders juist alle rederijkerstechnieken uit de kast om Luther en zijn aanhangers te bestrijden, in messcherpe pamfletten en hartstochtelijke refreinen: ‘Luegenachtich spreken sij met twee monden,/ Men soude haer bedroch niet meten met ellen./ Al dat sij soecken, is vrijheit in sonden.’

Optocht van de Antwerpse rederijkerskamer De Violieren in 1539; schilderij van Edgard Farasyn in het stadhuis van Antwerpen, 1899

Al die woorden en klanken drijven mee op de vleugels van de wind, en ze vormen volop gespreksstof in herbergen en op straathoeken. Wie behoefte heeft om er eens écht over door te praten, organiseert een besloten bijeenkomst in zijn huis, een conventikel. Dat gebeurt bijvoorbeeld in een grote stad als Amsterdam, maar ook in een klein stadje als Monnickendam, waar diverse geestelijken het voortouw nemen en bijeenkomsten beleggen met kleine, losse groepjes hervormingsgezinden. Op zulke conventikels worden er dan gedeelten uit de Bijbel gelezen en besproken, er wordt uit evangelischgezinde boeken voorgelezen, en soms worden er schriftuurlijke liederen gezongen.

Met dat alles is meteen ook zichtbaar hoe groot de rol is die gedrukte teksten spelen bij de verspreiding van nieuwe ideeën. De losse blaadjes met martelarenliederen, de polemische pamfletten, de boeken van Luther en andere hervormingsgezinde denkers (die door kooplieden worden meegenomen over rivieren en zeeën, in handelssteden worden verkocht en uitgewisseld, vertaald worden en verder verspreid), de psalmen- en liederenbundels, de gedrukte toneelstukken. Maar ook: de nieuwe Bijbelvertalingen.

De meeste gewone mensen hebben maar weinig boeken in huis. Sommigen bezitten een exemplaar van de verboden Summa der godliker scrifturen (1523), door een onbekende Nederlandse auteur geschreven, anderen hebben Dat fundament des christelycken leers (1539) van Menno Simons, of iets van Luther, Melanchthon of Bugenhagen. In latere jaren kan het ook gaan om het Wonderboeck van David Joris, Der leken wechwyser van Anastasius Veluanus of het (vertaalde) Huysboeck van Henricus Bullinger.

Maar áls mensen hervormingsgezinde lectuur bezitten, dan hoort daar bijna altijd ook een Nieuwe Testament of een complete Bijbel in het Nederlands bij. Het Deventer Nieuwe Testament (1525) bijvoorbeeld, de Liesveltbijbel (1526), of de Vorstermanbijbel (1528). Die laatste vertaling is trouwens aanvankelijk niet verboden. Dat geldt wél voor vertalingen die naast de Bijbeltekst ook reformatorischgezinde inleidingen en kanttekeningen bevatten.

Er verschijnen nog meer Bijbeluitgaven voor alle gezindten, maar pas in de tweede helft van de zestiende eeuw komt het voorlopige hoogtepunt op dit gebied, de Deux-Aesbijbel (1562), die vanaf dat moment de meest gezaghebbende Nederlandse vertaling is.

De drukkers die in de vroege zestiende eeuw hervormingsgezinde Bijbelvertalingen op de markt brengen of boeken van Luther vertalen of ‘ketterse’ pamfletten drukken, zijn hun leven niet zeker. Zelfs op het bezit van zulke lectuur staat al de doodstraf. Laat staan op de actieve verspreiding ervan. Sommigen laten dan ook daadwerkelijk het leven op het schavot of de brandstapel, zoals de drukkers Jacob van Liesvelt en Frans Fraet in Antwerpen, of Jan Seversz in Leiden.

Maar hun teksten, vermenigvuldigd door het wonder van de boekdrukkunst, gaan van hand tot hand. Ze worden meegenomen door kooplieden, voorgelezen op conventikels, letter voor letter gespeld door mannen en vrouwen en kinderen. Die teksten hebben de wereld van veel zestiendeeeuwers veranderd. Al blijft staan dat veel andere zestiende-eeuwers er niets van meekrijgen, en sowieso helemaal niet zitten te wachten op religieuze nieuwigheden – in veel Nederlandse steden en dorpen krijgt de Reformatie immers pas voet aan de grond als de overheid dat oplegt. Maar dat is een ander verhaal, dat verderop verteld zal worden.

Titelpagina van de Liesveltbijbel, editie 1542

Bij het twaalfde-eeuwse abdijcomplex in het centrum van Middelburg horen twee kerken, de Nieuwe Kerk en de Koorkerk. Beide kerken zijn na de Reformatie in gebruik genomen voor de protestantse eredienst. De abdij zelf ging toen onderdak bieden aan het bestuur van Zeeland. In 1940 is het complex – inclusief de hoogste toren van het eiland, de Lange Jan – grotendeels verwoest bij het Duitse bombardement op Middelburg, maar daarna weer opgebouwd.

Gelein d’Hoorne staat in een pakhuis
op een wijnvat te preken

1. Middelburg

Huib Uil

De predikant Adriaan Saravia is in 1561 hoopvol gestemd na zijn bezoek aan de kleine gemeente van Middelburg: ‘Magnam accensam Middelburgi lucem’, schrijft hij aan de kerkenraad van Londen, die hem op weg heeft gestuurd voor een rondreis: ‘Groot is het licht dat in Middelburg werd ontstoken.’ Dertien jaar zal het duren voordat dit licht van de Reformatie ononderbroken kan gaan schijnen. Middelburg is de laatste van de Walcherse steden waar dit gebeurt.

Het zijn geestelijken die in Middelburg en elders in de jaren twintig van de zestiende eeuw ontvankelijk worden voor de ideeën van Luther. Predikers, pastoors en schoolmeesters worden dan ook met argusogen gevolgd. Volgens Erasmus zijn de nieuwe inzichten algauw in brede lagen van de stedelijke samenleving bekend. ‘Maxima populi pars apud Hollandos, Zelandos et Flandros scit doctrinam Lutheri’ (het grootste deel van het volk in Holland, Zeeland en Vlaanderen is op de hoogte van Luthers leer), schrijft hij in 1525. Hoewel dat overdreven is – het platteland is er dan nog nauwelijks mee in aanraking gekomen – illustreert die uitspraak de snelle verbreiding van de ideeën van de Reformatie.

De nieuwe beweging vormt een bedreiging voor de katholieke kerk en de rust in de stad. De glasmaker Lambrecht Cornelisz, afkomstig uit Delft, is in 1527 de eerste veroordeelde protestant in Middelburg. Geseling en tien jaar verbanning luidt de straf. Hij wordt aangemerkt als een ketter die tot ‘de secte Lutheriane’ behoort. Arrestaties en veroordelingen volgen elkaar daarna op. Niettemin wordt de Middelburgse magistraat te laks bevonden, dus wordt er van hogerhand ingegrepen. De eerste doodvonnissen volgen in 1530. De linnenwever Dirk Arendszoon en de schoenmaker Adriaan Laureiszoon zijn de slachtoffers. Zo maken de autoriteiten duidelijk dat een afwijkende mening levensgevaarlijk is. Keizer Karel V wenst een strenge vervolging, waarvan vanaf 1535 vooral dopersen het slachtoffer zijn.

Doorboorde tongen

In 1531 worden vier mannen uit Walcheren veroordeeld door het Hof van Holland, Zeeland en West-Friesland, dat in Den Haag zetelt. Alle vier wegens hun afwijkende gevoelens. De voltrekking van het vonnis vindt in het openbaar plaats in Middelburg ‘ten exemple van anderen met gelijcke dwalinge besmet sijnde.’ De beul doorsteekt de tongen van Nicasius Cornelisz van Brugge en Adriaan Gardinksz met een priem. Drie jaar lang mogen zij het eiland Walcheren niet verlaten. Ook de tong van de chirurgijn en wever Jan Simonsz van Hogevaert, woonachtig in Sint Janskerke, wordt doorboord. Tevens wordt hij veroordeeld tot eeuwige verbanning uit Holland, Zeeland en West-Friesland. Joachim Ditmars, een koopman, oorspronkelijk afkomstig uit de Oostzeelanden, krijgt de zwaarste straf. Hij wordt onthoofd en al zijn goederen worden verbeurd verklaard.

In Veere wordt duidelijk hoe breed de beweging is. Schoenmakers, mandenmakers, kuipers en andere ambachtslieden nemen deel aan samenkomsten die daar vanaf het eind van de jaren twintig worden gehouden, maar ook twee apothekers en enkele geestelijken. Dankzij de vele handelscontacten kunnen de nieuwe ideeën gemakkelijk doordringen. Het verwondert dan ook niet dat de eerste protestanten in Zeeland te vinden zijn in Middelburg, Zierikzee en Veere.

Kaart van Zeeland; Willem Blaeu, 1643

In 1561 ontstaat in Middelburg een calvinistische gemeente die vanuit Londen wordt gesteund. Die van Veere dateert van omstreeks een jaar eerder. Wanneer de gemeente in Vlissingen is ontstaan is onbekend, maar in ieder geval is die de oudste op Walcheren. De Rooms-Katholieke Kerk probeert het tij te keren met de vorming van het bisdom Zeeland en de benoeming van de voormalige inquisiteur Nicolaas de Castro als bisschop – hij neemt zijn intrek in de Middelburgse abdij – maar dat lukt niet.

In 1566 komt het tot een climax. Op 30 juni vindt in de duinen van Dishoek onder Koudekerke de eerste grote bijeenkomst van calvinisten in de openlucht plaats. Op 2 juli volgt een tweede samenkomst, nu in Brigdamme, op een halfuur lopen van Middelburg. De menigte toehoorders wordt geschat op 1500 à 2000.

Het overrompelde Middelburgse stadsbestuur treedt in contact met de kerkenraad van de ondergrondse gemeente. Die blijkt niet bereid het organiseren van preken op zondag na te laten. Door de weersomstandigheden gedwongen, laat de magistraat toe dat op 11 augustus de eerste gereformeerde kerkdienst in de stad wordt belegd. Dat gebeurt in een groot pakhuis achter het huis De Gouden Leeuw aan de Lange Delft. De predikant Gelein d’Hoorne preekt vanaf een wijnvat. In Veere lukt het de calvinistische gemeente de kapel van het gasthuis, gelegen even buiten de stad, in gebruik te nemen. Ook de Vlissingers willen graag een gebouw hebben om in samen te komen, maar zij slagen er niet in om dat ter beschikking te krijgen.

Doctor Leest

De dominees die in 1566 de samenkomsten in de openlucht op het eiland Walcheren leiden, zijn Gelein Jansz d’Hoorne, predikant in Middelburg en Vlissingen, en Adriaan Jeroensz Obry. De eerste is van oorsprong een schrijnwerker uit het Vlaamse Dranouter, die zich geroepen voelt tot het predikambt, kort voor of in 1559 naar Londen vertrekt en vandaar doorreist naar Middelburg. Obry is predikant in Veere. Hij is afkomstig uit het Vlaamse Lampernisse en aanvankelijk werkzaam als schoenmaker. Daarom draagt hij de bijnaam doctor Leest. Naast die twee is in Vlissingen ook Erasmus Top – eerder wever in Hondschoote – korte tijd werkzaam als predikant. Alle drie deze predikanten zijn voor hun komst naar Walcheren enige tijd in Engeland geweest, waar ze wellicht hun opleiding hebben genoten.

Kaart van Veere; Joan Blaeu, 1649

Beeldenstorm in een kerk; schilderij van Dirck van Delen (kunstschilder te Arnemuiden) uit 1630

In Middelburg geeft de kerkenraad op 22 augustus leiding aan het verwijderen van de beelden in de kerken. Kostbaarheden moeten worden ingeleverd. Niet alles wordt vernield: de orgels blijven bijvoorbeeld gespaard. De meeste roomskatholieke geestelijken verlaten de stad. Alleen de bisschop blijft in de abdij achter, samen met enkele getrouwen. Op zaterdag 24 en zondag 25 augustus preekt Gelein d’Hoorne in totaal viermaal in de Westmonsterkerk, tegenover het stadhuis. Maar daar blijft het voorlopig bij, want het stadsbestuur grijpt in en verbiedt het gebruik van de kerken door de gereformeerden.

Kapittelpreken

Direct na de omwenteling in februari 1574 worden er in Middelburg naast de zondagse diensten ook kerkdiensten belegd op dinsdag en donderdag. De eerste preken handelen over het lijden van Christus – het is immers de lijdenstijd – en worden gehouden in de Sint-Pieterskerk – die men liever aanduidt als de Noordmonstertempel.

Vanaf 1585 worden er wekelijkse preekbeurten in de vorm van avondgebeden gehouden. Dan behandelt de predikant telkens een heel of half hoofdstuk uit de Bijbel. Doel is om de gemeente kennis van Gods Woord bij te brengen, ook van gedeelten waarover slechts zelden wordt gepreekt.

In 1631 krijgt dit alles een vaste structuur in de vorm van het zogenaamde kapittelpreken – wat overigens ook in steden als Amsterdam, Leeuwarden en Utrecht gebeurt. De Middelburgse predikanten doen dat bij toerbeurt. Iedere week verklaren ze op dinsdag- en donderdagavond hoofdstuk (kapittel) voor hoofdstuk uit de Bijbel. Met dien verstande dat de tien eerste hoofdstukken van het eerste boek Kronieken in een week werden behandeld: de hoofdstukken 1 tot en met 9 op dinsdagavond en 10 op donderdagavond. De behandeling van Psalm 119 duurt elf weken: iedere week worden twee delen verklaard. Op die wijze wordt de gehele Bijbel in 22 jaar en ongeveer 9 maanden behandeld. Op 9 en 11 april 1631 beginnen de predikanten met Genesis 1 en op 18 en 20 februari 1654 behandelen ze Openbaring 22.

Later vangt de bekende Middelburgse predikant Bernardus Smijtegelt dit werk tweemaal aan, in 1699 en in 1722. Tot in de tweede helft van de negentiende eeuw blijft het in zwang. Ook in de Waalse gemeente van Middelburg is het kapittelpreken in gebruik, en wel op woensdagavond. Daar wordt een hoofdstuk in twee weken behandeld.

De Noordmonster- of Oude kerk te Middelburg; gravure door J.C. Philips naar een tekening van C. Pronk, 1743

In Veere blijven de kerken gespaard – alleen in de kerk van het bij Veere gelegen Zanddijk worden de beelden gebroken. In Vlissingen daarentegen ‘reinigen’ beeldenstormers de Sint-Jacobskerk. Vanuit de drie steden wordt daarna ook het merendeel van de kerken in de andere plaatsen op Walcheren ontdaan van beelden en altaren.

Landvoogdes Margaretha van Parma bepaalt dat de kerken opnieuw bestemd worden voor de katholieke eredienst. In Middelburg preekt D’Hoorne intussen in de kapel van het gasthuis en ook spreekt hij vanaf de pui van het stadhuis. De gereformeerden vinden een nieuw onderkomen in een pakhuis even buiten de Zuiddampoort. De landvoogdes verbiedt, behoudens het preken, alle verdere kerkelijke activiteiten van de calvinisten.

Het plan van de geuzen om Walcheren te bezetten, mislukt in februari 1567 door verraad, en ondertussen heeft koning Filips II de hertog van Alva met een groot leger naar de Nederlanden gestuurd. In het zicht van de komende vervolging vluchten velen naar elders, vooral naar Engeland. Gelein d’Hoorne vestigt zich in Norwich. In de Walcherse steden worden opnieuw doodvonnissen geveld.

Na de inname van Den Briel door de geuzen weigert Vlissingen op 6 april 1572, eerste paasdag, een Spaans garnizoen toe te laten. De stad stelt zich kort daarop onder het gezag van de Prins van Oranje, daarin gevolgd door Veere en de rest van Walcheren. Middelburg blijft echter aan de zijde van de koning. Pas twee jaar later, op 18 februari 1574, moet de stad zich aan de geuzen overgeven. Gelein d’Hoorne keert terug als predikant en krijgt al snel een collega in de persoon van Gaspar van der Heyden.

Het beleg van Middelburg in 1574, met op de voorgrond de schepen van de geuzen; anonieme prent naar Frans Hogenberg, omstreeks 1615

De Vlissingers verdrijven de Spaanse soldaten, 1572; prent van Simon Fokke, omstreeks 1782

Noodmunt, geslagen tijdens het beleg van Middelburg, 1573

Fort Rammekens bij Vlissingen ingenomen door watergeuzen onder bevel van Charles en Louis de Boisot, 5 augustus 1573, prent van Frans Hogenberg, omstreeks 1575.

De jonge gereformeerde gemeente in Middelburg omvat in het begin ongeveer zeven procent van de bevolking. Aan de viering van het avondmaal in 1566 nemen zo’n tweehonderd personen deel. Vooraf hebben de aanwezigen verklaard dat zij de Rooms-Katholieke Kerk verzaken en instemmen met de voorgelezen geloofsbelijdenis. Naast kooplieden, notarissen en schoolmeesters maken veel ambachtslui deel uit van de jonge gemeente. Na de overgang van Middelburg wordt daar op 18 juli 1574 opnieuw het avondmaal bediend, waaraan 350 leden deelnemen. In Vlissingen en Veere zijn de aantallen veel kleiner. De Middelburgse gemeente groeit explosief na de val van Gent in 1584 en Antwerpen in 1585. In dat laatste jaar worden maar liefst 1155 van elders ingekomen lidmaten ingeschreven.

Een van de geestelijken die met de Reformatie meegaan is Jan van Miggrode, pastoor en kanunnik in Veere. Hij werd aanvankelijk verbannen, ging naar Engeland en stichtte in het Engelse Colchester een vluchtelingengemeente. Maar in 1572 keert hij terug naar Veere en verwerft een vooraanstaande positie in de in opbouw zijnde Zeeuwse kerk.

Jan van Miggrode (1531-1627), pastoor en predikant in Veere; prent van Karel Slabbaert, omstreeks 1650

Vlissingen; tekening van Abraham de Verwer, eerste helft zeventiende eeuw

In Vlissingen wordt Jacob Baselis, eerder werkzaam in Zierikzee, predikant. In de loop van de dertig jaren die volgen, krijgen bijna alle plaatsen op Walcheren predikanten. Waalse gemeenten ontstaan in Middelburg (de oudste van Nederland), Vlissingen en later ook in Veere en Arnemuiden. Middelburg en Vlissingen hebben bovendien een Engelse gemeente, terwijl Veere een Schotse gemeente huisvest.

De eilanden Tholen, met de gelijknamige stad, en Zuid-Beveland, met de steden Goes en Reimerswaal, blijven, hoewel aangevallen door de geuzen, aan de zijde van de Spaanse koning. Het door watervloeden geteisterde Reimerswaal wordt eind 1573 in brand gestoken en verkrijgt daarna niet meer de allure van weleer. Goes en Tholen stellen zich pas in 1577 onder het gezag van de Prins, waardoor Zeeland opnieuw een staatkundige eenheid wordt. In deze steden en op de beide eilanden verloopt het reformatieproces op vergelijkbare wijze. Met hulp van buitenaf worden de kerken van hun beelden ontdaan en ook daar krijgt voor 1600 vrijwel elk dorp een predikant.

De Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk van Breda is een kruisbasiliek in de stijl van de Brabantse gotiek. De toren is niet minder dan 97 meter hoog. In de kerk bevindt zich de Prinsenkapel, het mausoleum van het geslacht van Nassau-Dillenburg – vroege voorouders van de Nederlandse koninklijke familie. Vanaf 1637 is de kerk protestants. Hoewel ze sinds 1978 onder een beheersstichting valt, is ze nog steeds eigendom van de hervormde gemeente.

Wel vijf keer wisselen gereformeerden
en katholieken van machtspositie

2. Breda

Ton van der Schans

In de Grote Kerk van Breda gaat Willem van Oranje halverwege de zestiende eeuw geregeld naar de mis. De aanvankelijke vertrouweling van keizer Karel V is populair in de stad. Dankzij zijn invloed heerst er in Breda een relatief mild godsdienstig klimaat. Maar dat verandert met zijn vlucht in 1567, waarna katholieken en protestanten beurtelings de macht hebben, tot diep in de zeventiende eeuw. Die vele wisselingen maakt Willem van Oranje echter niet meer mee.

In de tijd van de Reformatie, de tweede helft van de zestiende eeuw, is in Breda de moutproductie en -export verreweg de belangrijkste bron van inkomsten. Sinds lange tijd valt de stad Breda met vele omliggende landerijen en dorpen onder het bestuur van de heren of baronnen van Breda. Vanaf 1403 zijn de graven van Nassau er heer – zij worden geen baron genoemd. Ze besturen het gebied, waarom men hun familie aanduidt als het Huis van Nassau-Breda.

Prins Willem van Oranje heeft in 1544 deze baronie geërfd van zijn neef René, graaf van Nassau en prins van Oranje. In de heerlijkheid Breda heeft de heer ook rechtsprekende macht. Kerkelijk valt de baronie onder het bisdom Antwerpen. Bij de nieuwe kerkelijke indeling in 1853 wordt Breda zelf een bisdom.

De ongeveer achtduizend parochianen van Breda worden geestelijk verzorgd door kanunniken en priesters. Bekend is dat in de Reformatietijd velen van hen het celibaat overtreden en een wereldlijk leven leiden. Inquisiteurs proberen in 1527 en 1550 orde op zaken te stellen. Er is sprake van hervormingspogingen van binnenuit, zij het bescheiden.

Pas halverwege de zestiende eeuw komen er geluiden van ketterij openbaar. Een zekere Frans Elens drijft in 1546 openlijk de spot met de aflaten. Claes van Dyepenbeeck heeft twee pamfletten op het priesterkoor gegooid. De onderpastoor Jacob van Zon wordt in 1549 verweten dat hij niet opgetreden is tegen ketterse boeken en de heiligen niet meer heeft aangeroepen. Een aantal van ketterij verdachte geestelijken wordt in 1569 geschorst omdat ze hagenpreken bijwonen.

Willem van Oranje (1533-1584); schilderij van Anthonie Mor, omstreeks 1554

Er is echter geen sprake van een breuk met de kerk of van een overgang tot het protestantisme. De ketterplakkaten worden in Breda niet streng toegepast. Dat geldt echter niet voor de dopersen. Een zekere Jan de Scheerder wordt in 1550 wel gevonnist wegens ketterse ideeën. Tekenend voor de diffuse overgang tussen de verschillende protestantse stromingen in deze tijd in Breda is, dat latere kerkhistorici op grond van de processtukken er niet uitkomen of Jan de Scheerder een sacramentariër, een lutheraan of een calvinist is geweest. Nu moet Jan ook wel een zeer bijzondere ketter zijn geweest, want hij loochent ook de maagdelijke geboorte van Jezus.

Oranje-Nassaustad

Breda is vanouds de grootste Nassaustad van de Nederlanden. De verbinding tussen wat later Nederland gaat heten en de Nassaus ontstaat in 1403, wanneer graaf Engelbrecht I van Nassau trouwt met Johanna van Polanen, vrouwe van Breda. Engelbrecht weet het familiebezit door veroveringen en koop behoorlijk uit breiden. Het gravengeslacht behoort tot de hoge adel. De Nassaunaam verbindt zich in 1544 met de Oranjenaam wanneer Willem van Nassau het Zuid-Franse prinsdom Orange erft van zijn neef René, graaf van Nassau en prins van Chalon-Oranje, meestal kortweg René van Chalon genoemd. Deze Willem wordt de stamvader van het Huis Oranje-Nassau. In de Prinsenkapel, onder een plafond van bladgoud, liggen in de Grote Kerk van Breda negen Nassaus én de eerste Prins van Oranje onder prachtige grafmonumenten begraven.

Praalgraf van Engelbrecht I van Nassau in de Prinsenkapel

Vanaf 1527 zijn er in Breda spaarzamelijk sporen van individuele en beperkte protestantse activiteiten te vinden. Vooral pamfletten over de ‘nije leer’ vinden via handelscontacten met Antwerpen een snelle verspreiding. De invloed op de bevolking blijft door het individuele karakter van deze activiteiten beperkt. De eerste duidelijke sporen van een calvinistische organisatie te Breda vinden we in 1565. In dat jaar is aan een vertrekkend lid een attestatie uitgereikt die de handtekening van het consistorie (de kerkenraad) draagt. De eerste officiële predikant van de gemeente is Lodewijk de Voghel, die overigens ook in Maastricht het predikambt aanvaard heeft. Over hem is maar weinig bekend, en hij blijft ook maar kort in Breda: nog in hetzelfde jaar 1565 vertrekt hij weer.

Op het predikantenbord in de Grote Kerk staan vóór De Voghel nog de namen van Adriaen de Kuiper (1558), Gilles Jansz en Frans den Helder. Zij hebben echter het predikambt nooit officieel vervuld, maar houden bij gebrek aan een geordende predikant de godsdienstige gemeenschap bij elkaar. Ook de bekende Franciscus Junius en Herman Moded hebben in 1565-1566 Breda bezocht en er gepreekt.

Breda omstreeks 1500; ingekleurde prent van B. F. Immink naar Pieter de Swart, 1743

Kort daarop breekt de Beeldenstorm uit. Antwerpenaren die in hun eigen stad de beelden hebben vernield, zijn in 1566 in groten getale naar Breda gekomen. In het huis van Anthonis Backeler vinden ze onderdak. Hier wordt de Bredase beeldenstorm grondig voorbereid. De organisatoren roepen de uitvoerders bijeen om instructies te geven. Het inkopen van bier en eten wordt geregeld. Ladders en touwen worden meegenomen. Gehuurde en betaalde krachten vermengen zich met spontane actievoerders die onder leiding van Hendrik van Woeringen de Onze-Lieve-Vrouwekerk binnendringen. De leden van het consistorie zijn in de meerderheid onder de organisatoren. Wanneer de Spaanse soldaten onder leiding van Alva een harde afstraffing geven door een aantal stormers met militair geweld op te pakken, vluchten veel van de overige gemeenteleden. Een ander deel van de gemeente gaat ondergronds.

Rond 1566 telt de protestantse gemeente ongeveer tweehonderd zielen. Vooral calvinistische migranten (lakenhandelaars, korenkopers en goudsmeden) uit Antwerpen ontwikkelen zich tot steunpilaar voor de gemeente in Breda. Mede dankzij Willem van Oranje, de heer van Breda, heerst er in de jaren zestig van de zestiende eeuw een relatief mild godsdienstig klimaat in de stad. Willem is tot zijn vlucht uit Breda in 1567 naar de Dillenburg altijd loyaal aan de katholieke religie gebleven. Ook zijn huwelijk met de lutherse Anna van Saksen heeft daarin geen verandering gebracht. Zijn bedachtzame religieuze opvattingen voorkomen dat de hogere overheid maatregelen van godsdienstdwang neemt. Met dopersen en ‘wilde calvinisten’ heeft hij echter niets op.

In 1566 hebben vooral de uit Antwerpen afkomstige calvinisten het verloop van de beeldenstorm bepaald. De volksstemming is lauw, het stadbestuur eveneens. De nieuwe leer is in Breda dan al in alle sociale lagen van de bevolking doorgedrongen. De roomsen blijven in de zestiende en in de eerste helft van de zeventiende eeuw in Breda veruit in de meerderheid, maar de afname van communicanten, van zesduizend in de jaren vijftig en zestig naar vierduizend in 1574 is een behoorlijke aderlating voor de katholieke kerk.

Het kasteel van Breda, in 1590 veroverd door soldaten die zich in een turfschip verborgen hadden; prent van Jan Luyken, omstreeks 1680

Kapitein Charles de Heraugières (1556- 1601), bevelhebber van de soldaten die met een turfschip Breda veroveren, en vanaf 1590 gouverneur van Breda; anoniem schilderij, 1590

Willem van Oranje heeft indirect een grote rol gespeeld in de godsdienstige ontwikkeling van Breda. Maar in april 1567 vlucht hij naar de Dillenburg. Hij keert niet meer terug naar zijn bezittingen in Breda. In de jaren die volgen zijn in Breda afwisselend gereformeerden (prins-of staatsgezinden) en rooms-katholieken aan de macht. Wel vijf keer wisselen ze van machtspositie. Evenzovele keren oefenen de gereformeerden en de roomsen hun godsdienst publiekelijk dan wel ‘ondergronds’ uit.

Kaart van het beleg van Breda in 1624 door de Spaanse bevelhebber Ambrogio Spinola; Joan Blaeu, 1649

Als Spinola de stad in 1625 inneemt, komen er niet alleen vierduizend Spaanse soldaten én hun vrouwen en kinderen in de stad wonen, maar ook honderden jezuïeten en kapucijnen die met de troepen meereizen als zielzorgers. Veel katholieken zijn intussen ook onder protestants bestuur in de stad gebleven. De grondige contraformatie valt dus in een ‘toebereide aarde’. Ook wanneer gereformeerden op de golven van politieke en militaire successen van hun geestverwanten ‘weer op het kussen komen’, blijft de numerieke meerderheid in de stad katholiek.

De overgave van Breda aan Spinola in 1625; schilderij van Diego Velázquez, omstreeks 1635

Ouderling op de brandstapel

De Bredase gereformeerde gemeente en haar tweede officiële predikant, Franciscus Adriani, maken in 1567/1568 aangrijpende dingen mee. Ouderling Peter Petersz van Keulen wordt op het plein voor het kasteel op de brandstapel verbrand, evenals Betteke, zijn dienstmaagd. Dat gebeurt op 29 mei 1568. Die dag gaan er ook vele ‘ketterse’ boeken in vlammen op. Peter was na de komst van Alva niet gevlucht en hervatte na het luwen van de storm zijn ambacht van goudsmid. De inquisiteurs vinden echter de attestatie van deze ouderling. Hierin staat dat hij als ouderling de gave heeft gemeenteleden in de ware leer te onderwijzen, en door zijn levenswandel te stichten. Hij wordt ook verdacht van medeplichtigheid aan de beeldenstorm en zit voor zijn terechtstelling een jaar gevangen in de Bredase Gevangentoren.

Hedendaagse historici nemen afstand van de oude protestantiseringsthese van de historici P. Geyl en L.J. Rogier. In deze theorie is een groot deel van de bevolking onder dwang en militair geweld overgegaan naar de protestantse kerk. Dit neemt niet weg dat militaire en politieke ontwikkelingen een grote rol hebben gespeeld in de verhoudingen tussen katholieken en protestanten in Breda.

Op het platteland rondom Breda is dat niet wezenlijk anders. Dat wordt bijvoorbeeld zichtbaar na de komst van de Fransen in 1672. Daardoor komen de katholieken in Staats-Brabant (de naam wijst op het bestuur door de Staten-Generaal) volop in het openbare leven terug. De confrontaties tussen de beide religies verhevigen hierdoor. Echter niet voor lang. De gereformeerde predikant Johannes Feylingius, die tussen 1653 en 1696 op het Brabantse platteland werkt – in Deurne, Vlierden, Liessel, Maarheeze en Soerendonk – speelt in deze tijd een verzoenende rol tussen katholieken en protestanten. Zelfs de katholieken, die ook op het platteland in de meerderheid zijn, weten zich aangesproken door zijn brede taakopvatting en zijn zorg voor alle Brabantse dorpsbewoners – niet alleen voor de protestanten.

De uittocht van het Spaanse garnizoen uit Breda, na de verovering door het Staatse leger onder Frederik Hendrik, 10 oktober 1637; in de stoet bevinden zich behalve soldaten ook monniken; anonieme prent, 1637

Wisselende regimes

Alteraties, overgangen van het protestantisme naar het katholicisme en andersom, vinden in Breda vaker plaats dan elders. In 1565 is er naar gereformeerd kerkrecht sprake van de eerste gereformeerde gemeente, want er is dan een kerkenraad. De gemeente komt samen in huizen en in 1566 in een pakhuis. De Onze-Lieve-Vrouwekerk is gedurende enkele maanden in 1581 protestants. Wanneer prins Maurits van Oranje-Nassau in 1590 met de tot de verbeelding sprekende list van het turfschip Breda verovert, kunnen de gereformeerden weer in het openbaar samenkomen. Dat duurt tot 1625, wanneer de Spanjaarden onder leiding van Spinola de stad heroveren. De gereformeerden moeten hun kerk weer afstaan.

In 1637 verovert Frederik Hendrik van Oranje-Nassau Breda. De kerken gaan nu weer over in de handen van de gereformeerden. Cornelius Gortzenius treedt dan op als predikant. De gemeente is dan nog erg klein. Precieze cijfers ontbreken, schattingen spreken van ongeveer 10 procent van de totale bevolking van Breda die de gereformeerde religie is toegedaan bij de Vrede van Munster in 1648.

Kaart van Breda; Joan Blaeu, 1652

Evangelischgezinden

Bart Jan Spruyt

Er was eens een man die in een kaal en kil, met tl-lampen verlicht kamertje in de Amsterdamse universiteitsbibliotheek, onbezoldigd, helemaal alleen, zonder computer, iedere dag van drie uur ’s middags tot elf uur ’s avonds, als een boekendetective niet alleen zat uit te zoeken welke boeken er in de tweede helft van de zestiende eeuw in deze contreien allemaal waren uitgegeven, maar ook wanneer en waar en bij wie. Zijn naam was Paul Valkema Blouw (1916-2000).