Bevochten bestaan

Klaas Tippe
Bevochten bestaan – Strijd om de reformatie van kerk en samenleving in Staphorst en Rouveen, 1560-1700
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: Albert Bloemert
Vormgeving: Jet Ontwerp
ISBN 978 94 0290 4772
NUR 704

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Bevochten bestaan

Strijd om de reformatie van kerk en samenleving
in Staphorst en Rouveen, 1560-1700

Klaas Tippe

Inhoud

Woord vooraf

1. Op de kaart gezet

1.1 Inleiding

1.2 Invloed van kloosters

1.3 Volksverhuizing

1.4 Onder Hasselts toezicht

2. Tussen Rome en Reformatie

2.1 Een vergissing

2.2 Zes Overijsselse studenten

2.3 De familie Roeper

2.4 Op de Latijnse school

2.5 De vroege Reformatie in Overijssel

2.6 Naar de universiteit

2.7 Pastoor in Staphorst

2.8 Doorgaande reformatie in Overijssel

2.9 Opstand in Overijssel

2.10 De laatste pastoor van Rouveen

2.11 Een couppoging vanuit Rouveen

2.12 Veeslachting en vreugdevuur

2.13 Gereformeerden in Staphorst

2.14 Het einde van de laatste pastoor

3. De vestiging van de Gereformeerde Kerk

3.1 Inleiding

3.2 Strijdtoneel

3.3 De eerste predikanten van Staphorst

3.4 De eerste predikanten van Rouveen

3.5 Remonstrant en contraremonstrant in Overijssel

3.6 Remonstrant in Rouveen

3.7 Hanecamp in de verdachtenbank

3.8 Opbouw van kerk en gemeente te Staphorst

3.9 Rust in Rouveen

3.10 Reformatie op verschillende niveaus

4. De bedreigde orde

4.1 Inleiding

4.2 Bestuur

4.3 Doodslag in de herberg

4.4 Oorlogsdreiging

4.5 Onverlaten en Fransen op het Olde Pad

4.6 Burgeroorlog bij Rouveen

4.7 Het belang van eer

4.8 Het vangnet van de familie

4.9 De orde van de tijd

4.10 Beroepsnamen

4.11 Gemengd bedrijf

4.12 Vervening en landschap

4.13 Grensstrijd

4.14 Open, kwetsbaar en weerbaar

5. Theocratische volksopvoeder in Staphorst

5.1 Inleiding

5.2 Noortberghs afkomst en jeugd

5.3 Studie

5.4 Beroepen in Staphorst

5.5 Leven in de dorpspastorie

5.6 Ordening van het gemeenteleven

5.7 De eredienst

5.8 Doordeweekse kerkdiensten

5.9 De Heilige Doop

5.10 Belijdenis en aanneming

5.11 Het Heilig Avondmaal

5.12 Onderwijs in kerk en school

5.13 Catecheet

5.14 Zondagsontheiliging

5.15 Spinsters, papegaaischieters en kermisklanten

5.16 De kwestie Raak

5.17 Gevolgen van de pest

5.18 De oogst van de periode Noortbergh

5.19 Wisseling van de wacht

5.20 Noortberghs einde

6. Reuters in Rouveen

6.1 Inleiding

6.2 Van koopman tot theoloog

6.3 Internationale geleerdenfamilie

6.4 In Appingedam en Meppel

6.5 Schoolmeester in Rouveen

6.6 Theologisch student, rector, vertaler

6.7 Zimmermann en Reuter

6.8 Leer en leven, gemeenten en voorgangers

6.9 Reuters bronnen

6.10 Voetiaans predikant in Rouveen

6.11 In gemeente en classis

6.12 In Zwolse burgerkring

6.13 Evaluatie

7. Bezet door Bommen Berend

7.1 Inleiding

7.2 Nood der tijden

7.3 Strijd en schade

7.4 Een rijke juffer en een onnozele dienstbode

7.5 Militaire overlast

7.6 Een oude bekende aan de Lichtmis

7.7 Bevolking in bezettingstijd

7.8 De kerk gevorderd

7.9 Kortstondig bevrijd

7.10 Na het sluiten van de vrede

8. Een gereformeerde wereld

8.1 Inleiding

8.2 Opvoeden in de ‘ware gereformeerde christelicke religie’

8.3 Voedsterheren en hun minste onderdaan

8.4 De ‘bloeyende Gemeente van Jezus Christus’

8.5 Onder de regenboog

Noten

Afkortingen, archivalia en literatuur

Afkortingen

Archivalia

Literatuur

Register van persoonsnamen

Illustratieverantwoording

Woord vooraf

Op een mooie voorjaarsdag in 2017 sta ik bij de kerkheuvel van Staphorst gelegen in het land aan de Olde Kerkhofsweg. Het is een plaats van rust. Verderop raast het verkeer op de A28. Op de plek waar ik sta, kwamen eeuwenlang de Staphorster gelovigen samen. Hier werd de Reformatie doorgevoerd. De beelden verdwenen, het Woord kwam meer centraal te staan in de eredienst. De kerk van tweelingdorp Rouveen uit die tijd is allang verdwenen. Enkele decennia na de doorvoering van de Hervorming in dat dorp werd de huidige dorpskerk gebouwd. Mijn ronde langs historische locaties in Staphorst en Rouveen brengt me ook daar bij het eenvoudige kerkgebouw van de Reformatie.

Sommige boeken moeten gewoon een keer geschreven worden. Na een aantal jaren van onderzoek en het schrijven van enkele artikelen, wil ik in dit herdenkingsjaar 2017 het verhaal vertellen van de strijd om de reformatie van kerk en samenleving in Staphorst en Rouveen in de periode 1560-1700.

Dit boek verschijnt dankzij de hulp van verschillende mensen. Mijn dank gaat uit naar Wim Kranendonk en Albert Groothedde van De Banier voor hun deskundige en enthousiaste begeleiding in het begintraject. Het is fijn om te werken met mensen die zichtbaar houden van het maken van boeken. Kees de Wildt wil ik danken voor zijn gedegen en constructieve redactie. Albert Bloemert ontwierp het omslag en Mariëtte Wilgehof verzorgde de opmaak van het binnenwerk. Evert Jan Kip en Nicolaas de Gelder maakten een deel van de illustraties voor dit boek. Hen allen zeg ik hiervoor hartelijk dank.

Hannie was mijn lieve en stabiele steun en gelukkig soms ook mijn kritische tegenover als de passie voor de geschiedenis vormen van onmatigheid aannam. Haar wil ik in het bijzonder bedanken. In dit boek kom ik verschillende van mijn voorouders tegen. Ik vind het een voorrecht dat ik iets van hun leven aan de vergetelheid mag ontrukken. Vanuit de verbondenheid met de generaties voor me wil ik dit boek opdragen aan mijn ouders en aan onze jongste dochter. De doopnamen van Elise – Joëlle Elisa – zijn een belijdenis: de Heere is God en de Heere helpt. De wetenschap dat we deze belijdenis delen met mensen uit het verleden geeft het schrijven van dit boek extra waarde.

Klaas Tippe

De kaart van Staphorst en Rouveen door Gijsbert Sasse in 1635.

1. Op de kaart gezet

1.1 Inleiding

Toen God het dorp schiep, oost en west, schiep Hij ook mensen naar Zijn evenbeeld: boerinnen met een hart van wieg tot graf en boeren met verstand en ziel en wil om naar hun aard een waardig mens te zijn.

Zo dichtte Koos Geerds vanuit zijn jeugdherinneringen als gereformeerde onderwijzerszoon in Rouveen. Zijn vader was daar jarenlang hoofd der gereformeerde lagere school en van zijn zesde tot zijn zeventiende levensjaar (1954-1965) was Koos een opmerkzaam toeschouwer.

De burger kent hen niet, de wereld lacht hen uit,

ieder denkt van het dorp het zijne

vervolgt de dichter, die nog een naoorlogs volksgericht in Staphorst meemaakte. Maar hij besluit hoopvol:

Maar elke dag doet God alleen de zon weer schijnen

omdat nooit in het dorp Zijn licht ontbreken mag.¹

God schiep het dorp met zijn karakteristieke lintbebouwing, oost en west, schreef Geerds in dichterlijke vrijheid. In het dorp mag nooit Zijn licht ontbreken. Het gedicht van Geerds ademt een sfeer die in de beeldvorming van Staphorst en in mindere mate van Rouveen wel meer voorkomt. Het beeld dat het altijd zo geweest is. Dat er enkele karakteristieken zijn die al eeuwenlang gelden. Bijvoorbeeld de gereformeerde levensovertuiging en de lintbebouwing en alles wat aan deze twee statische eigenschappen verbonden was en is.

Dit boek gaat over de tijd waarin deze twee karakteristieke kenmerken van Staphorst en Rouveen een plaats kregen. Het beschrijft de periode van ca. 1560 tot 1700. Dit was voor beide dorpen een bijzonder dynamische tijd met soms bijna apocalyptische kenmerken. Oorlogen en geruchten van oorlogen en pestilentiën, om het in Bijbelse taal te zeggen. Het was ook de tijd waarin de ideeën van de Reformatie en de Nadere Reformatie in de weerbarstige volkscultuur hun invloed kregen én bestreden werden.

In de volgende paragrafen van dit hoofdstuk worden het ontstaan van Staphorst en Rouveen en relevante ontwikkelingen en verhoudingen vóór 1560 kort beschreven. De volgende hoofdstukken beschrijven de strijd om de reformatie van kerk en samenleving in Staphorst en Rouveen tussen ca. 1560 en 1700. Van de laatste pastoors en de Reformatie en

Twee kaarten

De oudst bekende kaart van Staphorst en Rouveen is in 1635 getekend door landmeter Gijsbert Sasse.a De kaart geeft het slagenlandschap, de lintbebouwing en de verplaatsing van beide dorpen duidelijk aan. Deze kaart is als illustratie het meest bruikbaar in combinatie met de kaart van de gemeente Staphorst uit 1867. Als we de rechte weg naar Meppel, de spoorlijn en nog enkele kaartdetails wegdenken, hebben we een goed beeld van de ligging van beide dorpen na de verplaatsing aan het begin van de zeventiende eeuw.

Kaartbeleving

De kaart van Sasse ‘klopt’ natuurlijk niet. Verrassend genoeg sluit de oost-westbeleving van Koos Geerds in het in de inleiding genoemde gedicht ook iets meer aan bij de kaart van Sasse – hoewel Sasse er wel een naar links wijzende noordpijl bijtekende – dan bij de gemeentekaart uit de negentiende eeuw. In Rouveen loopt de lintbebouwing een beetje noord-zuid en niet oost-west.

In een ander gedicht gebruikt Geerds naast de indeling oostwest ook die van boven en buiten.

Het dorp was gemakkelijk te doorgronden:

je woonde Oost of West, Boven of Buiten;

de dijk fungeerde als een beslissend meetlint.b

Koos Geerds speelt met deze begrippen in zijn gedicht. Het kaartbeeld in het hoofd van de Staphorster was vroeger niet samengesteld uit noord en zuid. Wat in de beleving ten noorden van de diek ligt is buut’n, wat ten zuiden ligt is boven. In werkelijkheid is de diek geen oost-westas, maar loopt de weg in een boog van het noordoosten naar het zuiden.

De gemeentekaart van Staphorst uit 1867.

Opstand (hoofdstuk 2) naar de eerste predikanten (hoofdstuk 3). De beschreven periode was vol van de bestuurlijke en economische dynamiek van een zich ontworstelen aan Hasselt, de doorgaande vervening en economische bedrijvigheid en de verplaatsing van de dorpen naar de huidige locatie (hoofdstuk 4).

Twee predikanten en hun werk worden hier wat meer voor het voetlicht gebracht. Eerst Theodorus Noortbergh, de nadere reformator van Staphorst (hoofdstuk 5), vervolgens Henricus Reuter, zijn geestverwant in Rouveen (hoofdstuk 6). Reuter nam een minder zichtbare positie in, maar is wel van belang vanwege zijn opvattingen en zijn familiegeschiedenis. Hun reformatiearbeid werd ernstig bedreigd door de Münsterse bezetting in 1665 en in 1672-1674 (hoofdstuk 7).

In Staphorst en Rouveen leefden gewone mensen met hun eigenheid, met hun in velerlei opzicht bevochten bestaan. Een aantal van hen krijgt een gezicht in dit boek. Aan het eind (hoofdstuk 8) wordt de balans opgemaakt: Kun je nu zeggen dat er rond 1700 in Staphorst en Rouveen een gereformeerde gemeenschap was ontstaan?

Staphorst en Rouveen waren slechts kleine dorpen in een grote wereld. Dat heeft ook gevolgen voor de beschikbare gegevens. Vooral in de eerste hoofdstukken wordt veel informatie geboden over de Overijsselse omgeving, met name over de drie IJsselsteden en Hasselt. Zo krijgen de schaarse gegevens over de plaatselijke situatie vanuit de context betekenis. Naast de lopende tekst geven kaderteksten steeds aanvullende uitleg en informatie.

1.2 Invloed van kloosters

In Staphorst en Rouveen zijn meerdere prehistorische bewoningssporen gevonden. De eerste vermeldingen van beide nederzettingen dateren echter uit begin dertiende eeuw. Voor de ontwikkeling van de dorpen zijn twee kloosters belangrijk geweest. Voor Staphorst was dat het klooster Dikninge, dat aan de Drentse kant van het grensriviertje de Reest lag. Rouveen ontstond in de nabijheid van het klooster Mariënberg of Zwartwaterklooster niet ver van Hasselt. Overigens bestonden beide nederzettingen al toen de twee kloosters op deze locaties werden gesticht.

Hoeve Olde Staphorst aan de rand van het industrieterrein van Meppel herinnert aan de plaats waar Staphorst ontstond.

Slagen

Staphorst en Rouveen zijn bekend vanwege hun slagenlandschap. Oorspronkelijk gaat deze aanduiding terug op de indeling in acht slagen, vier in Staphorst en vier in Rouveen. Op zowel de kaart van Sasse als de gemeentekaart van 1867 worden ze vermeld. Van de grens met IJhorst tot aan de Lichtmis waren dat achtereenvolgens in Staphorst het Bullingerslag, het Bergerslag, het Achthoevenslag en het Westerslag (ook wel Midwoldigerslag of West-Midwoldigerslag genoemd) en in Rouveen het Noorderslag (ook wel Oosterslag genoemd), het Bisschopsslag, het Munniken- of Monnikenslag en het Zuideindigerslag. De bestuurlijke organisatie op lokaal niveau was op deze indeling gebaseerd. Tegenwoordig wordt de aanduiding slagenlandschap vooral gebruikt voor de smalle kavelstructuur met de begrenzing van houtwallen.

Gieren

Op beide kaarten komen we enkele gebieden tegen die worden aangeduid met gieren, ghyren of geeren. Vanuit Staphorst en Rouveen gezien gaat het om uitwaaierende gebieden. Deze gieren liggen tegenover sinds eeuwen bewoonde buurtschappen als Hamingen en Baarlo. Het ontstaan van deze ontginningscomplexen heeft waarschijnlijk vanuit deze oude kernen plaatsgehad. Door de verplaatsingen van Staphorst en Rouveen kwamen de gieren veraf te liggen. Er waren vier van deze gieren: namelijk de Berggier, de Geldgier, de Korte Gier en – minder waaiervormig – de Lange Gier. Ze waren het gemeenschappelijk eigendom van een groep eigenaren, die de erfgenamen werden genoemd.

Op de locatie van het voormalige melkhuis van Dikninge is nog steeds een boerenbedrijf gevestigd. Het draagt dezelfde naam: De Garste.

In Hesselingen, tegenwoordig onderdeel van Meppel, herinnert deze boerderij nog aan de agrarische oorsprong.

Het klooster Dikninge lag oorspronkelijk bij Ruinen en werd in 1325 verplaatst naar de Reest bij De Wijk. Als reden werd genoemd dat door de toename van de bevolking de rust en eenzaamheid werden verstoord.² De belangrijkste reden was echter waarschijnlijk het oorlogsgeweld. De abdij steunde de bisschop die weer eens in strijd was met opstandige Drenten en de bisschoppelijke partij was in de omgeving van Ruinen zwak. Aan de rand van Drenthe en in Overijssel was de macht van de bisschop groter.

De oorsprong van Staphorst lag op zo’n acht kilometer afstand van Dikninge bij het huidige Olde Staphorst, nu onder de rook van Meppel. Op deze locatie lag een kloosterboerderij. Vlak bij deze kloosterhoeve ontstond een nederzetting in het veen. Op korte afstand van Olde Staphorst bevond zich het melkhuis van het klooster Dikninge, de Garste, ook wel Gaste of Munniken-gast genaamd. Het was gelegen op een zandrug in het veenlandschap. Een deel van het landbouwgebied in Staphorst, met name in het Bullingerslag, was eigendom van de abdij Dikninge. De vetweiderij op gronden in Staphorst en Mastenbroek was in de jaren tachtig van de zestiende eeuw en waarschijnlijk ook al eerder een van de belangrijkste inkomstenbronnen van het klooster.

Aan de oever van de Reest lag het buurtschap Hesselingen, dat samen met het terpdorpje Hamingen onderdeel werd van het kerspel of kerkdorp Staphorst. Voor de inwoners van beide buurtschappen zal naast vervening waarschijnlijk ook visvangst een bron van inkomsten zijn geweest. Ze woonden aan de Reest of de voorloper van het Meppeler Diep en de Zuiderzee was dichtbij.

Zoals Staphorst was verbonden met het klooster Dikninge, zo waren er ook religieuze en economische banden tussen Rouveen en het stift Zwartewater, zoals het Zwartewaterklooster ook wel werd genoemd. Het klooster niet ver van Hasselt was in 1233 gesticht, mede ter nagedachtenis aan de ridders die in de slag bij Ane in 1227 waren gesneuveld. Zij werden begraven dicht bij de plek waar het klooster werd gebouwd.³ Hoewel er al een nederzetting was voordat het klooster werd gesticht, was de abdij voor de ontwikkeling van Rouveen van groot belang. Voor de zielzorg waren de Rouveners vanaf nu aangewezen op het klooster. Dat betekende verlies van inkomsten en invloed voor de pastoor van de St.-Stephanuskerk in Hasselt. Protest van de pastoor hiertegen hielp niet. Het Zwartwaterklooster had de steun van de bisschop. Het verwierf grote delen van het grondgebied in met name het Munnikenslag en het Zuideindigerslag. Veel Rouveners pachtten land van het klooster.

1.3 Volksverhuizing

Oorspronkelijk lagen Staphorst en Rouveen westelijker dan tegenwoordig. Als gevolg van de veenafgraving, de inklinkende veenbodem en de daardoor drassige bodem trokken de bewoners naar hoger gelegen streken. Door de doorgaande vervening bij Rouveen raakte het dorp steeds verder verwijderd van het klooster. Daarom kreeg het Zwartewaterklooster in 1282 toestemming een kerk te stichten in Rouveen. Het godshuis verrees nabij het huidige Scholenland. Het klooster kreeg het zogenoemde collatierecht, het recht om de pastoor te benoemen. Datzelfde recht verwierf het ook voor de parochies van Avereest, Hardenberg, Heemse, Heino, IJhorst en Raalte.⁴ Vanwege de doorgaande vervening werd – waarschijnlijk in de eerste helft van de vijftiende eeuw – aan het Olde Pad een nieuwe kerk gebouwd, die twee eeuwen dienst zou doen. De kerk van Rouveen was gewijd aan St.-Nicolaas, de beschermheilige van de vissers en ontginners.

Op de kaart van Sasse is de verplaatsing van de lintbebouwing duidelijk herkenbaar.

Slag bij Ane

In 1227 leed de bisschop van Utrecht een gevoelige nederlaag tegen opstandige Drenten onder leiding van heer Rudolf van Coevorden. De zware ridders stormden het moeras in om de Drentse boeren een lesje te leren. Ze werden verpletterend verslagen. Velen verdronken of werden gedood. De veldslag vond plaats bij Ane, een dorpje bij Gramsbergen in Overijssel. Zowel de omgeving van Ane als het gebied rond Zwartewaterklooster werd in die tijd tot Drenthe gerekend. Per schip werd een deel van de gesneuvelde edelen naar de plaats van het latere Zwartwaterklooster gebracht en daar in de buurt begraven.c

Hillechiesbaargen

De eerst bekende kerk van Staphorst verrees bij de Hillechiesbaargen, de heilige bergen. Wellicht is de kerk gebouwd op de plaats van een voorchristelijk heiligdom. Duidelijk is in ieder geval dat er gekozen werd voor een hoogte in het landschap. Mogelijk was dit de tweede kerk van Staphorst. Er zijn in ieder geval aanwijzingen voor een ouder kerkhof dichter bij de eerste nederzetting.

Op de kerkheuvel aan de Oude Kerkhofsweg stond van 1436 tot 1752 de Staphorster kerk.

Sasse tekende in 1635 op een detailkaart de locaties van de kerken die nabij het Scholenland in Rouveen werden gebouwd. Duidelijk zichtbaar is dat de kerken vanaf het Zwartewaterklooster tot de huidige locatie op een doorlopende kavel zijn gebouwd.

Staphorst veranderde in de loop der eeuwen ook enkele keren van locatie. In 1310 – 1282 wordt ook wel genoemd – werd een kerk gebouwd bij de zogenoemde Hillechiesbaargen. Bij de kerk stond een klokketoren. Rond het kerkhof werd bos aangeplant. Met het opschuiven van het dorp kwam de kerk erg afgelegen te liggen. In 1436 werd de kerk daarom verplaatst naar de toenmalige bebouwingslijn. Ook de Staphorster kerk was gewijd aan St.-Nicolaas. De bisschop van Utrecht had het collatierecht geschonken aan het kapittel van Lebuïnus te Deventer. Door de verhuizingen raakten de buurtschappen Hesselingen en Hamingen steeds verder verwijderd van het hoofddorp.

Lintbebouwing

Gijsbert Sasse laat zien dat de lintbebouwing in de zestiende eeuw iets verderop lag. Het latere Olde Pad en de Olde Dijk vormden toen ongeveer de bewoningslijn. Op hedendaagse kaarten is dat niet meer zichtbaar. Deze wegen lopen nu deels anders en bestrijken ook niet de gehele oude lintbebouwing.

Ds. Joachimus van Stegeren maakte in het Kerckboek van Staphorst een aantekening over de ouderdom en het materiaal waarvan de kerk was gemaakt. ‘De kercke van Staphorst is gebout Ao 1436 gelijk dit in Bentemer-steen is uitgehouwen geworden met dese letteren M.CCCC.XXXVI. gelijk Egbert Jans, vader van Mr. Jacob wielmaker, in ‘t bij wesen van Hermen Coop Egberts gevonden heeft, en daar na tot gedachtenisse aangeteekent door J. van Stegeren.’ De kerk was gemaakt van Bentheimer zandsteen dat waarschijnlijk per schip via de Vecht en het Zwartewater was aangevoerd.

1.4 Onder Hasselts toezicht

Staphorst en Rouveen behoorden tot het schoutambt Hasselt en Hasselterambt. Tot het Hasselterambt behoorde ook IJhorst. In de praktijk betekende deze bestuurlijke organisatie dat de stad probeerde de dienst uit te maken op het platteland. De inwoners waren verplicht hun verhandelbare landbouwopbrengst op de markt in Hasselt aan te bieden. Ook bestond de verplichting om te helpen bij de aanleg van verdedigingswerken en het schoonhouden van de stadsgrachten.⁵ De schout van Hasselt benoemde de onderschouten in de dorpen.

Hasselt bood ook mogelijkheden. Vanaf het midden van de veertiende eeuw was Hasselt een Hanzestad. Het lag op een knooppunt van land- en waterwegen. Er zullen mensen uit de veendorpen een bestaan hebben gevonden op schepen uit de Hanzestad Hasselt. Hasselt dreef via de Aa, later het Zwartewater geheten, handel met Zwolle en verder gelegen steden. De handelaren gingen verder landinwaarts via de Vecht of over landwegen richting Twente en aangrenzende Duitse gebieden. De weg van Hasselt naar het noorden liep vanaf de veertiende eeuw via Rouveen, Staphorst en Dikninge en vandaar door Drenthe naar Groningen.⁶

Sinds de zestiende eeuw behoorden Hasselt en Hasselterambt tot Salland. Daarvoor viel het onder de invloedssfeer van Vollenhove. Overijssel bestond uit drie landsdelen of drostambten: het Land van Vollenhove, Salland en Twente. Staphorst werd in het tweede kwart van de vijftiende eeuw een schoutambt en later in die eeuw samengevoegd met het schoutambt IJhorst. Rouveen werd na het midden van de vijftiende eeuw een schoutambt.

Overijssel behoorde tot het gebied van de bisschop van Utrecht. Dat veranderde in 1528. In dat jaar werd Overijssel onderdeel van het grote rijk van Karel V.⁷ Door de aanhoudende oorlogen met hertog Karel van Gelre was het nog een aantal jaren onrustig, ook op het platteland rond Hasselt. De inwoners van Staphorst en Rouveen ondervonden daarvan de gevolgen.

2. Tussen Rome en Reformatie

2.1 Een vergissing

Omstreeks 1588 stierf de oude pastoor van Staphorst. Heer Geert werd hij genoemd. Dat tekent de vooraanstaande positie die hij innam in de parochie van Staphorst. Geert had meer dan dertig jaar zijn ambt uitgeoefend. Volgens overlevering vertelde de pastoor de gemeenteleden op zijn sterfbed dat de leer van de Reformatie juist was. ‘Waarom hebt u ons dat niet eerder verteld?’ was de vraag van de verbijsterde parochianen. ‘Kinderkens, het is eene vergissing geweest’, antwoordde de stervende pastoor.

In de loop der eeuwen is het verhaal van de vergissing van Heer Geert doorverteld en overgeschreven.¹ Daar werd dan nog bij vermeld dat hij als jongeman in Keulen had gestudeerd; hij was A.L.M., magister (meester) in de artes liberales, de zeven vrije kunsten, zoals de basiswetenschappen werden genoemd.

Mondelinge overlevering zegt vaak meer dan je op het eerste gezicht erin leest. Het verhaal markeert een overgang en legitimeert een keuze. Op dit verhaal over Heer Geert volgt dan logischerwijs de komst van de eerste predikant rond 1590. Op de inkeer van de laatste pastoor volgt de verkondiging van de waarheid. De werkelijkheid is echter complexer.

Wie Heer Geert werkelijk was en waar hij vandaan kwam, was in de nevelen van de historie verborgen. Nauwgezette reconstructie aan de hand van de beschikbare bronnen geeft met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid meer duidelijkheid. Het was zoeken naar een Geert, al dan niet met Latijnse vervoeging, een student in Keulen, die in relatie gebracht kon worden met het kapittel van Lebuïnus in Deventer, dat – zoals eerder is genoemd – het collatierecht had van de kerk in Staphorst. Onderzoek van de matrikels van de universiteit van Keulen in combinatie met andere bronnen biedt eigenlijk maar één kandidaat: Gerhardus of Geert Roeper.

2.2 Zes Overijsselse studenten

Op 24 oktober 1551 meldde een groepjes Overijsselse jongemannen zich in het Keulse universiteitsgebouw om ingeschreven te worden als student. Conraedt Hardenstede, Hendrik Fockenius of Focking en Gerhardus (of: Geert) Roeper kenden elkaar mogelijk van de Latijnse school. Hardenstede kwam uit Hasselt. Focking was afkomstig uit Zwolle. Roeper gaf Staphorst op als plaats van herkomst.

Twee dagen later arriveerde nog een jongeman uit Kampen, die zich tooide met de naam Abelus Kemponis. De achternaam was waarschijnlijk bedoeld als Latijnse variant op Kempe. Of het drietal Kemponis kende, is niet duidelijk. Mogelijk zal de Kampenaar zijn vooropleiding aan de Latijnse school in zijn eigen stad hebben gevolgd.

Op 1 november kwam nog een Zwollenaar, Gerard Voet,² en een kleine drie weken later zelfs een tweede inwoner van het kleine Staphorst, Nicolaas Henrici.³ Ongetwijfeld ontmoetten ze in Keulen ook Engbert Temminck uit Deventer, voor een aantal van hen wellicht een oude bekende van de Latijnse school.⁴ Hij had zich op 14 oktober ingeschreven. De zes uit het Oversticht, zoals Overijssel werd genoemd, zullen elkaar snel hebben gevonden. Studenten uit hetzelfde gewest zochten elkaar over het algemeen wel op. Ze waren aan veel universiteiten op basis van herkomst verenigd in ‘naties’.

2.3 De familie Roeper

Midden vijftiende eeuw bezat Peter Roeper landerijen in Staphorst. In 1447 wordt hij genoemd als grondbezitter in het Bullingerslag in Staphorst.⁵ Veertien jaar later komt hij voor in een overdrachtsakte van een jaarrente van vijf mud rogge.⁶ In 1487 wordt Alijd, weduwe van Johan Roeper, vermeld als grondbezitter in Staphorst.⁷ In deze tijd leefde ook een zekere Meilof Roeper die bezittingen had in Meppel en omgeving,⁸ maar ook inkomsten ontving uit een huis aan de Brink in Deventer.⁹ Overigens kan het hier natuurlijk ook gaan om twee personen met dezelfde naam. In Kampen maakte ene Johan Roeper in de jaren zeventig van de zestiende eeuw als schepen deel uit van het stadsbestuur.¹⁰ De Roepers die hier vermeld zijn, waren naar de maatstaven van hun tijd waarschijnlijk redelijk welvarend. Het is aannemelijk dat er familiebanden waren tussen Peter en Johan Roeper uit de vijftiende eeuw en de laatste pastoor van Staphorst. Mogelijk behoorde ook de priester Rodolphus Roeper, die in 1505 vermeld werd in Zwolse archivalia, tot dezelfde familie.¹¹

Wellicht genoot de jonge Geert zijn eerste onderwijs bij de Staphorster pastoor of mogelijk bij een schoolmeester.¹² Hij bracht zijn jeugd waarschijnlijk in betrekkelijke rust door. Misschien maakte hij nog net het staartje van de schermutselingen tussen de Geldersen en de aanhangers van Karel V mee. In 1535 – rond dat jaar of iets eerder zal hij zijn geboren – probeerden de soldaten van de hertog van Gelre, die in Meppel waren gelegerd, via de Stadsweg Hasselt te overrompelen.¹³ In hoeverre rondzwervende bendes het platteland in deze omgeving onveilig maakten, is niet duidelijk. Berucht waren de Batenburgers en moordbranders, die rond het midden van de zestiende eeuw delen van het Overijsselse platteland teisterden.

Omstreeks 1545 maakte Geert de overstap naar de Latijnse school. Deze instelling bood de gebruikelijke voorbereiding op de universiteit. Waarschijnlijk was er toen al sprake van een voorbestemming tot de taak van geestelijke en was de weg van studie en ambt al uitgestippeld.

Batenburgers en moordbranders

Tussen 1529 en 1566 maakten verschillende bendes het Overijsselse platteland onveilig. Ze maakten zich schuldig aan moord, brandstichting, diefstal uit kerken en afpersing. De bendes konden bestaan uit opgejaagde wederdopers, maar ook uit ontslagen soldaten of gewone criminelen. Een van deze groepen werd aangeduid als ‘batenburgers’. Deze radicale en gewelddadige wederdopers waren genoemd naar hun aanvoerder Jan van Batenburg, oud-burgemeester van Steenwijk, die in 1538 in Vilvoorde op de brandstapel stierf. Zijn volgelingen zetten onder verschillende namen hun praktijken voort. Met moordbranders wordt bedoeld dat ze door brandstichting mensen de dood injoegen.a

Thomas à Kempis (ca. 1380-1472).

2.4 Op de Latijnse school

Gezien de afstand lijkt het logisch dat Geert Roeper naar de Latijnse school van Zwolle ging. Gelet op de relatie van zijn parochie met het kapittel van Lebuïnus is een keuze voor de school van Deventer mogelijk nog meer voor de hand liggend.¹⁴ Zowel de Zwolse als de Deventer Latijnse school stond zeer goed bekend, hoewel beide onderwijsinstellingen ten tijde van Geert Roepers verblijf wel over hun hoogtepunt heen waren.

Op de Latijnse school van Deventer was de invloed van de Moderne Devotie merkbaar. Deze aanduiding, die rond 1450 voor het eerst werd gebruikt, duidt op een vernieuwingsbeweging (modern) die zich afzette tegen de oude praktijk van uitwendige en oppervlakkige godsdienstigheid en zich richtte op persoonlijke vroomheid (devotie) en dienstbetoon aan armen en zieken.¹⁵ Praktische vroomheid in het dagelijks leven, daar ging het om.

De Latijnse school in Deventer dankte haar reputatie in belangrijke mate aan Alexander Hegius (ca. 1439/40-1498).¹⁶ Hij was rector van 1483 tot zijn dood in 1498. Zijn onderwijs was gestempeld door het Bijbels humanisme. Verschillende van Hegius’ leerlingen gingen in zijn voetspoor en verspreidden de humanistische ideeën over de Lage Landen en delen van Duitsland. De bekendste leerling van Hegius was Desiderius Erasmus (1466-1536). Ook na de dood van Hegius stond de Deventer school in hoog aanzien. Tijdens Geert Roepers studietijd telde de school enkele honderden leerlingen, die les kregen in een schoolgebouw aan het Grote Kerkhof.

De Lebuïnuskerk te Deventer.

Toen Geert zijn intrede deed op de Latijnse school zal hem het schoolreglement voorgelezen zijn. In 1536 had de toenmalige rector Gisbertus Langolius een nieuw reglement opgesteld. In zeven hoofdstukken werd geprobeerd het totale leven van de leerling – op school en in het gastgezin – te reguleren. Geert verbleef in een gastgezin of in een van de studentenhuizen.¹⁷ De broeders van het Gemene Leven waren verantwoordelijk voor de zielzorg van de studenten van de Latijnse school.¹⁸

Moderne Devotie

In de tweede helft van de veertiende eeuw kwam deze beweging op in de IJssel-streek. Grondlegger was de Deventer koopmanszoon Geert Groote (1340-1380). In de eeuw erna breidde de beweging zich uit over grote delen van Noordwest-Europa. De Moderne Devoten vormden gemeenschappen die leefden in broeder- en zusterhuizen. De zogenoemde broeders en zusters van het Gemene (= gemeenschappelijke) Leven behoorden niet tot een kloosterorde. Naast deze tehuizen ontstond uiteindelijk wel een door de Moderne Devotie geïnspireerde kloosterrichting met als belangrijke kloosters die van Windesheim en die op de Agnietenberg, beide onder de rook van Zwolle. De meest invloedrijke vertegenwoordiger van het klooster op de Agnietenberg was Thomas à Kempis (1379/80-1471), de auteur van De imitatione Christi, de Navolging van Christus. Ook Dikninge en het Zwartewaterklooster waren een tijdlang op de Moderne Devotie georiënteerd.

Bijbels humanisme

Het Nederlandse Bijbelse humanisme kwam in de jaren zeventig en tachtig van de vijftiende eeuw op in de drie Overijsselse IJsselsteden en Groningen en waaierde vandaar verder uit. Deze stroming wilde terug naar de bronnen en daarmee werd niet alleen hernieuwde kennis van de Klassieke Oudheid bedoeld. Ook de Bijbel moest onder het stof van de middeleeuwse scholastieke theologie vandaan worden gehaald. Bijbels humanisten sloten in zoverre aan bij de Moderne Devotie dat ze meer de nadruk legden op de persoonlijke geloofsbeleving en persoonlijk onderzoek van de Bijbel. Daarin liggen ook raakvlakken met de Reformatie.b

De Latijnse school kon in totaal acht klassen tellen. Je startte in de achtste klas. Niet elke school bood alle klassen aan. In principe was je na de derde klas klaar voor de universiteit. De achtste tot en met de vierde klas duurde elk een halfjaar, de derde klas duurde een jaar. Als je jong begon en het onderwijs voorspoedig ging, kon je op je vijftiende naar de universiteit. In de praktijk waren er ook studenten die rond de twintig waren als ze van de Latijnse school afkwamen. Terugrekenend van Geerts inschrijving aan de universiteit in 1551, kunnen we vaststellen dat hij waarschijnlijk ergens tussen 1531 en 1536 geboren zal zijn.

Zeer waarschijnlijk was Geert al voorbestemd om geestelijke te worden. In dat geval ontving hij bij zijn start op school de kruinschering. Door zijn tonsuur was hij vanaf dat moment herkenbaar als toekomstige dienaar van de kerk. ‘s Morgens moest hij om vijf uur op om zich klaar te maken voor de lessen, die om zes uur begonnen. Vervolgens waren er vaste tijden voor les, zelfstudie en ontspanning. Belangrijk was ook de koorzang in de Lebuïnuskerk. ‘s Avonds om negen uur was het bedtijd. Bij overtreding van de schoolregels waren lijfstraffen gebruikelijk. In Deventer kon een leerling ook een geldboete krijgen.¹⁹ Geert kreeg les in de zeven artes liberales, de ‘vrije kunsten’. Deze basisvakken waren ingedeeld in het trivium en het quadrivium. Tot het trivium behoorden de vakken grammatica, retorica en dialectica of logica. Deze vakken richtten zich op taal en redeneren. Aan de vakken van het quadrivium werd op de Latijnse school minder aandacht besteed. Deze vakken kreeg Geert later uitvoeriger op de universiteit. Tot het quadrivium behoorden de vakken musica, astronomia, arithmetica of mathematica en geometria. De voertaal op school was Latijn. In het reglement was het Geert al voorgehouden: zelfs tijdens het spelen dienden de leerlingen Latijn te spreken. De taal van de kerk en de wetenschap werd er goed ingeslepen. Daarnaast zal Geert ook Grieks hebben gekregen. Onderwijs was vooral geheugentraining. De leerstof werd veelal in de vorm van geheugenverzen aangeleerd.

Karakteristiek beeld van Jan (of Johan) Cele (ca. 1350-1417), bekend onderwijshervormer en aanhanger van de Moderne Devotie. Het is gemaakt door Eric Claus en staat op het Celeplein in Zwolle.

Mocht Geert Roeper toch in Zwolle onderwijs genoten hebben, dan kunnen we ervan uitgaan dat zijn vorming niet veel anders is verlopen dan hierboven geschetst. Ook in Zwolle werkte de invloed van de Moderne Devotie en het humanisme door. De Latijnse school van Zwolle beleefde een bloeitijd onder Jan Cele (ca. 1350-1417), tijdgenoot en geestverwant van Geert Groote. Cele en Groote hadden een gemeenschappelijk doel: herstel van de kerk van Christus, ook door wetenschap en onderwijs.²⁰ Zoals de Latijnse school in Deventer de school van Hegius was, zo was die in Zwolle de school van Cele, ook in latere tijden.

2.5 De vroege Reformatie in Overijssel

Het optreden van Luther zal aan de Latijnse school onderwerp van gesprek zijn geweest toen Geert Roeper hier studeerde. Overijssel was economisch sterk gericht op het Duitse achterland. Vanouds maakten de drie IJsselsteden, Deventer, Zwolle en Kampen, maar ook Hasselt deel uit van de Hanze. Via het riviertje de Vecht was er een intensieve handel van Zwolle met Bentheim. Daarnaast waren er verschillende handelscontacten over land. Tevens waren er intellectuele contacten, onder meer via de Latijnse scholen van Zwolle en Deventer. Het is dus niet zo verwonderlijk dat Luthers geschriften al vroeg werden gelezen. Van 1515 tot 1522 was Gerardus Listrius als rector aan de Zwolse onderwijsinstelling verbonden. Hij correspondeerde reeds in 1520 met Luther en mede door zijn toedoen werden lutherse geschriften in Zwolle gedrukt.²¹ Listrius was tegelijkertijd een groot bewonderaar van Erasmus.²² Naast Leiden was Zwolle de belangrijkste stad waar drukkers van reformatorische lectuur actief waren.²³ Op 15 februari 1533 werd in Zwolle een keizerlijk plakkaat afgelezen tegen verboden godsdienstige gezelschappen, tegen het hebben of lezen van verboden boeken en prenten, tegen spotliedjes op de kerk of op de geestelijkheid, tegen het schenden van de beelden. Niet alleen degenen die dit deden, werden met de doodstraf bedreigd, ook mensen die er weet van hadden dat anderen zich hieraan schuldig maakten, maar het niet meldden, werden met dezelfde straf bedreigd. Dit plakkaat werd ook in Kampen en Deventer bekendgemaakt.²⁴ Er was relatieve tolerantie in Zwolle. Vooral afvallige geestelijken en wederdopers werden aangepakt.

Met zijn Latijnse school, de traditie van de Moderne Devotie en de intensieve handelscontacten met Duitse steden was er in Deventer een vruchtbare voedingsbodem voor afwijkende theologische opvattingen. In 1524 klaagde het Deventer stadsbestuur dat in de stad de boeken van Luther ‘mennichvoldig under geestelijk en wereldlijk’ verbreid en gelezen werden.²⁵ Zowel geestelijken als burgers maakten zich hier dus schuldig aan. In het midden van de zestiende eeuw waren er in Deventer pastoors met ketterse sympathieën.²⁶ Meerdere Deventer studenten studeerden aan de universiteit van Wittenberg.²⁷ Ook uit de twee andere Overijsselse IJsselsteden kwamen studenten naar Luthers universiteit. Deventer probeerde de inquisitie buiten de deur te houden door zelf een aantal kettermeesters aan te stellen. In 1535 veroordeelden ze vier wederdopers tot de doodstraf.

Radicale wederdopers

In 1534 dreigde een invasie van duizenden wederdopers die met hele gezinnen op weg waren naar Münster, waar een dopers koninkrijk was gevestigd. Hun vloot bestaande uit 27 schepen werd op het Zwartewater bij Genemuiden en Hasselt vernietigend verslagen. Veel mannen werden gedood; vrouwen en kinderen liet men ongemoeid. Een aantal leiders werd in Zwolle terechtgesteld. De overheid trad ongenadig hard op wanneer de maatschappelijke orde in het geding was. Na het mislukken van het Münsterse koninkrijk ontwikkelde de hoofdstroming van de wederdopers zich onder leiding van Menno Simons in vreedzame, zelfs pacifistische richting.

Uiteindelijk vestigden ze zich met name in het waterrijke noordwesten van Overijssel.

De Stephanuskerk in Hasselt.

In Kampen nam het stadsbestuur in 1524 en 1525 reeds streng stelling tegen verspreiding van Luthers gedachtegoed. In 1526 kwam de inquisiteur op bezoek vanwege de groei van het aantal lutheranen in de stad. Zelfs paus Clemens VII sprak zich in 1531 uit over de lutherse ketterij in de IJsselstad. Hij reageerde op een verzoek van het stadsbestuur om in deze tijd van opkomende ketterij een geleerd man als pastoor te mogen ontvangen.²⁸ Twee jaar eerder was een inwoner van Kampen bij verstek ter dood veroordeeld wegens volharding in ketterse dwalingen.

Waarnemend pastoor Arent Graet van Collen uit Kampen werd in 1539 aangeklaagd wegens zijn ketterse prediking. Hij genoot grote aanhang onder de Kamper burgerij en deze aanhang wist zich te roeren. Met name de oostvaarders, kooplieden en schippers die op het Oostzeegebied voeren, voelden zich aangesproken door zijn opvattingen. Ze hoopten dat hij in Kampen een prediking zou brengen, zoals ze die kenden vanuit de lutherse Hanzesteden aan de Oostzee. Hun steun kon niet voorkomen dat deze geestelijke uit de stad werd verbannen.²⁹

Gedurende een groot deel van de zestiende eeuw lagen geestelijken in Hasselt onder vuur. Dat hadden ze vooral aan zichzelf te danken. Overtreding van het celibaat konden de parochianen waarschijnlijk nog wel accepteren. Dronkenschap, geldzucht, het niet uitvoeren van kerkelijke taken of openlijke spot met de eigen kerkelijke sacramenten en rituelen waren ernstiger. In het Hasselter stadsarchief is een reeks van baldadigheden en spot met geestelijken en rituelen gedocumenteerd. Lambert Muys ging in 1543 wel erg ver. Hij kwam met een bezem de St.-Stephanuskerk in, doopte deze in het wijwatervat en besprenkelde de onthutste kerkgangers. Er waren ook geestelijken die er blijk van gaven onverschillig te staan ten opzichte van sommige kerkelijke gebruiken. Voor een kleine stad als Hasselt was het aantal geestelijken vrij hoog.³⁰ Dat zette kwaad bloed bij de inwoners die het economisch niet altijd gemakkelijk hadden, zeker wanneer geestelijken ook nog eens hun plichten verzaakten.

De Latijnse school was een verzamelplaats van jongens uit allerlei plaatsen in Overijssel en ver daarbuiten. Het is onbestaanbaar dat de theologische en kerkelijke discussies aan de jonge Geert Roeper zijn voorbijgegaan.

2.6 Naar de universiteit

Toen Geert Roeper werd ingeschreven aan de universiteit van Keulen was het een komen en gaan van studenten. Om de paar dagen werden er wel nieuwelingen ingeschreven. In de jaren dat Geert in Keulen studeerde, kwamen er jaarlijks zo’n 160 nieuwe studenten bij.³¹ Sommigen van hen, zoals Roeper, bleven enkele jaren; anderen vertrokken na korte tijd weer naar een andere universiteit. Tot 1558 kwam ongeveer 37 procent van het aantal studenten uit de Nederlanden.³² Een aanzienlijk deel van de professoren kwam oorspronkelijk uit de Nederlanden.³³ Het Nederlands-Duitse noordwestgebied kan beschouwd worden als invloedssfeer en voedingsgebied van de Keulse universiteit.³⁴ Geert Roeper schreef zich in als artes-student, dat wil zeggen als student in het algemeen vormende artes liberales programma. Dat wil overigens niet zeggen dat hij geen theologiecolleges volgde.³⁵ Veel latere geestelijken studeerden overigens alleen maar artes en geen theologie. Dat was een van de redenen waarom velen niet in staat waren de leer van de reformatoren te peilen, laat staan te weerleggen. Het overgrote deel van de geestelijken in de zestiende eeuw genoot geen academische opleiding.³⁶

In Keulen kon een student zich melden bij een zogenoemde beurs. Er waren wooneenheden waarin studenten en docenten of professoren samenwoonden. Evenals aan de Latijnse school moesten studenten zich strikt houden aan de reglementen. De beurs was minstens even belangrijk als de universiteit. Een groot deel van het onderwijs vond hier plaats. In de beurs werd extra uitleg gegeven, gedebatteerd, gestudeerd en overhoord. Er waren verschillende beurzen. Geert Roeper woonde in zijn eerste jaar in de Kuckanerburse ‘auf dem Eigelstein’, in 1450 gesticht door de Vlaming Johan van Kuck. Na een jaar ging hij over naar de Laurentianerburse, in 1440 gesticht door de Groninger Laurentius Buninch. Zijn studiegenoten Hardenstede en Focking verbleven hier ook. Het gebouw van de Laurentianerburse stond aan de Schmierstrasse, tegenwoordig de Komödienstrasse. Wellicht wilde Roeper samen met hen in hetzelfde gebouw wonen en studeren. Het kan ook zijn dat hij zich niet zo thuis voelde in de Kuckanerburse, die rond deze tijd door de Jezuïeten werd overgenomen. Voor artesstudenten was het verplicht lid te zijn van een van de beurzen.³⁷ De artescolleges moesten gevolgd worden in een gebouw aan de Stolkgasse tegenover het Dominicanerklooster.³⁸

Geert Roeper en zijn studiegenoten zullen regelmatig de Dom van Keulen hebben bezocht. Authentieke gebouwen uit de tijd dat hij hier studeerde, zijn er – mede door de bombardementen tijdens de Tweede Wereldoorlog – bijna niet meer te vinden.

Nieuwe bisschop

In 1561 werd, na een jarenlange voorbereiding, een nieuwe indeling van de bisdommen doorgevoerd. Door een betere organisatie van de kerk hoopte koning Filips II het verval in de kerk te keren. Tot de invoering van de nieuwe structuur behoorden Staphorst en Rouveen tot het dekenaat Deventer, onderdeel van het bisdom Utrecht. In 1561 werden de dorpen samen met IJhorst en Avereest ingedeeld bij het nieuwe bisdom Groningen. Kerkelijk behoorden Staphorst en Rouveen in feite tot Drenthe, bestuurlijk maakten de dorpen deel uit van het Overijsselse hoogschoutambt Hasselt. Het nieuwe bisdom Groningen heeft overigens nooit echt gefunctioneerd. De Staten van Groningen, Friesland en Overijssel waren in Brussel berucht vanwege hun tegenwerking van de instelling van de nieuwe bisdommen en van het centralisatiestreven vanuit Brussel.c Mede door de tegenstand van de bisschop van Münster aan wie delen van het nieuwe bisdom eerst toebehoorden, kreeg Johan Knijff, de nieuwe bisschop, in Noordoost-Nederland geen voet aan de grond. Pas in 1568 zou de eerste bisschop van Groningen met steun van

Vanaf het midden van de vijftiende eeuw waren ook aan de Keulse universiteiten humanistische invloeden merkbaar.³⁹ Het zal Geert Roeper en zijn medestudenten niet ontgaan zijn dat de nieuwe ideeën botsten met de scholastieke rooms-katholieke theologie. Ongetwijfeld zal er gedisputeerd zijn in de Kuckaner- en Laurentianerburse. Verschillende oud-leerlingen van Hegius verspreidden hun humanistische ideeën in Keulen. In de jaren twintig van de zestiende eeuw werd het onderwijs aan de artesfaculteit meer op humanistische leest geschoeid. Dat betekende nog meer aandacht voor klassieke Griekse en Romeinse auteurs.⁴⁰ Voor veel mensen waren humanisme en lutheranisme in zekere zin met elkaar verbonden. Van het lutheranisme nam de theologische faculteit van Keulen reeds in 1519 duidelijk afstand. In de stad had Luther wel zijn volgelingen. Tot aan de religievrede van Augsburg in 1555 was deze ketterij officieel verboden. Voor openlijk hervormingsgezinde professoren was uiteindelijk geen plaats aan de universiteit.⁴¹

2.7 Pastoor in Staphorst