De HEERE onze gerechtigheid

Een uitgave in de serie ‘Theologische Thema’s’. In deze serie, die bedoeld is voor theologen, ambtsdragers en geïnteresseerde gemeenteleden, worden actuele theologische vragen doordacht vanuit het gereformeerd belijden.

De serie ‘Theologische Thema’s’ staat onder redactie van:
Dr. J.H. van Doleweerd
Dr. M.J. Kater
Dr. M. Klaassen
Dr. W. van Vlastuin

Eerder verscheen:
J.H. van Doleweerd, Dauw op de aarde. De zending van de kerk in de wereld

W. van Vlastuin, Katholiek vandaag. Een gereformeerd gesprek over katholiciteit

Dr. M. Klaassen
De HEERE onze gerechtigheid – Rechtvaardiging en verbond in heilshistorisch perspectief
© Labarum Academic, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Binnenwerk: André Kikkert
ISBN 978 94 0290 4864
NUR 700

www.labarumacademic.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

De HEERE onze
gerechtigheid

Rechtvaardiging en verbond in
heilshistorisch perspectief

DR. M. KLAASSEN

THEOLOGISCHE THEMA’S

Opgedragen aan Henk van den Belt

‘Ik ben de HEERE uw God.’ (Exodus 20:2)

‘Ik zal u tot een God zijn, en u zult Mij tot een volk zijn.’
(Leviticus 26:12)

‘De wet zegt: ‘Doe dat!’, maar daarmee wordt het
nooit volbracht. De genade zegt: ‘Geloof in Hem!’,
en reeds is alles volbracht.’

(Maarten Luther, stelling 26 van de
Heidelbergse disputatie 1518)

To run and work the law commands,
Yet gives me neither feet nor hands;
But better news the gospel bring:
It bids me fly and gives me wings.

(toegeschreven aan John Bunyan)

‘Je eigen volslagen onmacht om te geloven, te werken, te denken,
waarover je sprak, moest een beweegreden voor je zijn, om geheel te
wanhopen aan eigen hulp en je hoop alleen op God in Christus te stellen,
verwachtende alleen gerechtvaardigd te worden door Zijn verdienste,
bloed en gerechtigheid, teneinde tot je welzijn een recht
te hebben op de hemel, en om alleen door Zijn Geest geheiligd te
worden, teneinde tot je welzijn toebereid te worden om de eeuwigheid
aan te doen. Dit is de weg om een welgegronde hoop te hebben
van eeuwig met de Heere te zijn.’

(Ralph Erskine, in een brief aan zijn dochter Peggy)

Inhoud

Woord vooraf door dr. P. de Vries

Ter inleiding

DEEL I

1. Rechtvaardiging en verbond

1.1 Inleiding

1.2 Rechtvaardiging in het geding

1.3 Deze studie

1.4 Heilshistorie en heilsorde

1.5 Verbond

1.6 Apologie

1.7 Opzet

1.8 Tot slot

2. Het verbond met Adam

2.1 Inleiding

2.2 Opdracht aan de mens

2.3 Schepping en verbond

2.4 De rol van Adam

2.5 Schepping en eschatologie

2.6 Schepping en sabbat

2.7 Excurs: het werkverbond

2.8 De val

2.9 Zaad van de vrouw

2.10 Tot slot

3. De ontvouwing van het genadeverbond: Abraham, Mozes en Israël

3.1 Inleiding

3.2 Verbond in de Bijbel

3.3 Het verbond in de gereformeerde traditie

3.4 De eenheid van het verbond

3.5 De verschillende verbonden in het Oude Testament

3.6 Het verbond met Abraham

3.7 Abrahams geloof

3.8 Doel van het Abrahamitische verbond

3.9 Het Mozaïsche verbond

3.10 Karakter van het Mozaïsche verbond

3.11 Adam en Mozes: republicatie?

3.12 Excurs: de gereformeerde verbondsleer onder kritiek

3.13 Rol van Israël in de heilsgeschiedenis

3.14 Het verbond met David

3.15 Een nieuw verbond

3.16 Jeremia

3.17 Ezechiël

3.18 Jesaja

4. Jezus, de climax van het verbond

4.1 Inleiding

4.2 Oud en nieuw

4.3 Doel van dit hoofdstuk

4.4 Adam

4.5 Abraham

4.6 Mozes

4.7 Bevrijder

4.8 Verbondsmiddelaar

4.9 Jezus en Mozes: continuïteit en discontinuïteit

4.10 David

4.11 Israël

5. Paulus en de verbonden

5.1 Inleiding

5.2 Opzet

5.3 Adam

5.4 Abraham

5.5 Mozes

5.6 Mozes en Abraham

5.7 De wet: een doodlopende weg

5.8 Jezus

TUSSENBALANS

DEEL II

6. Rechtvaardiging bij Paulus

6.1 Inleiding

6.2 Opzet

6.3 Het belang van de rechtvaardiging bij Paulus

6.4 De betekenis van de gerechtigheid van God

6.5 Wat is rechtvaardiging?

6.6 Vereniging met Christus bij Paulus

6.7 Vereniging met Christus, roeping en geloof

6.8 Rechtvaardiging en de opstanding

6.9 Rechtvaardiging: een eschatologisch gebeuren

6.10 Toekomstige rechtvaardiging

6.11 Rechtvaardiging en heilsorde (ordo salutis)

6.12 Imputatie bij Paulus

6.13 Tot slot

6.14 Excurs: het nieuwe perspectief op Paulus

6.15 De ‘lutherse’ Paulus onder kritiek

6.16 De revolutie van E.P. Sanders

6.17 Nationalisme

6.18 Een nieuw verstaan van de rechtvaardiging

6.19 Evaluatie

7. Rechtvaardiging en vernieuwing

7.1 Inleiding

7.2 Vernieuwing, goede werken en gehoorzaamheid in het Nieuwe Testament

7.3 Rome en Reformatie over de vernieuwing van de gelovige

7.4 De eenheid met Christus als basis voor een nieuw leven

7.5 De relatie tussen rechtvaardiging en vernieuwing

7.6 Wet in het leven van de christen

7.7 De functie van goede werken en het oordeel naar de werken

7.8 Niet alle geloof waar geloof

7.9 Paulus en Jakobus

7.10 Tot slot

8. De betekenis van de rechtvaardiging voor prediking en geloofsleven

8.1 Inleiding

8.2 Tijdloos

8.3 Prediking

8.4 Het belang van de rechtvaardiging

8.5 Werkgerechtigheid

8.6 De zekerheid van het geloof

8.7 Identiteit

8.8 Heilsgeschiedenis, heilsorde en heilszekerheid

8.9 Christus centraal

8.10 Het geloof

8.11 Rechtvaardiging en zekerheid

8.12 Rechtvaardiging en heiliging

8.13 Goede werken

8.14 Zien op Jezus

Appendix: Rome en Reformatie over de rechtvaardiging: een gereformeerde taxatie

Inleiding

Taxatie

Gebruikte literatuur

Woord vooraf

De rechtvaardiging door het geloof is door Luther getypeerd als het artikel waar de kerk mee staat of valt.¹ Weliswaar is de inhoud van het Evangelie breder dan de rechtvaardiging. Terecht wordt in deze studie gewezen op de centrale betekenis van de eenheid en gemeenschap met Christus. Dan moet wel direct worden gezegd dat de rechtvaardiging daarmee onlosmakelijk is verbonden. Wat is de betekenis van de rechtvaardiging? De Reformatie heeft betuigd dat het vrijspraak is in Gods gericht en dat enkel en alleen op grond van Christus’ gerechtigheid die ons louter uit genade wordt toegerekend. Wat Christus voor ons en in onze plaats deed, wordt op onze naam gezet.

Nu wordt door een niet onbelangrijk aantal eigentijdse nieuwtestamentici de juistheid van dit verstaan van de rechtvaardiging betwist. Daarbij gaat het om de wijze waarop Paulus in zijn brieven over de rechtvaardiging spreekt. Paulus is immers de kroongetuige van de boodschap van de rechtvaardiging door het geloof. In de nieuwtestamentische wetenschap spreekt men sinds enige decennia over het ‘nieuwe perspectief op Paulus’. De rechtvaardiging heeft volgens deze zienswijze geen betrekking op de verzoening en verlossing maar op de vraag op welke wijze men tot de nieuwtestamentische gemeente behoort. Daarnaast wordt de heilshistorische context benadrukt. De boodschap van de rechtvaardiging laat zien dat de nieuwe bedeling is aangebroken.

In het nieuwe perspectief op Paulus vervaagt het onderscheid dat de Reformatoren maakten tussen rechtvaardiging en heiliging. Volgens het nieuwe perspectief is rechtvaardiging ook transformatie. Je wordt aan Christus gelijkvormig. De consequentie van deze opvatting is dat de grond van vrijspraak in Gods gericht niet louter ligt in het werk van Christus buiten ons, maar ook in het werk van Gods Geest in ons. Als wij de Schrift als enige bron en norm van ons geloof zien en het inderdaad zo zou zijn dat het reformatorische verstaan van de rechtvaardiging niet Bijbels te funderen valt, heeft dat grote gevolgen voor de prediking, het pastoraat en het kerk-zijn. Dat zou betekenen dat de breuk tussen Rome en de Reformatie in een fundamenteel ander licht komt te staan.

Het belangwekkende van deze studie van dr. M. Klaassen is dat op exegetische en Bijbels-theologische gronden het gelijk van het reformatorisch verstaan van de boodschap van de rechtvaardiging wordt aangetoond. Terecht ontkent Klaassen niet dat het nieuwe perspectief waarheidselementen omvat. Echter, deze elementen waren óf al in het oude perspectief aanwezig óf kunnen er zonder moeite mee verenigd worden. Dat rechtvaardiging vrijspraak is en dat de grond ligt in wat Christus deed, komt uit het Nieuwe Testament zelf naar voren en behoort tot de diepste kern van de boodschap van de rechtvaardiging.

Het Nieuwe Testament laat zien dat rechtvaardiging nooit zonder vernieuwing van het leven is. Wie werkelijk door het geloof gerechtvaardigd is, heeft ook de vrucht van de Geest. Klaassen laat zien dat het Nieuwe Testament ons duidelijk maakt dat beide voortvloeien uit de geloofsvereniging met Christus. Calvijn is op dit punt een goede Schriftuitlegger en leermeester. In de vereniging met Christus, zo leert hij, is er sprake van een tweevoudige genade: rechtvaardiging en heiliging; vergeving en vernieuwing. De rechtvaardiging heeft dan wel logisch het primaat boven de heiliging en de vergeving boven de vernieuwing.

De boodschap van de rechtvaardiging heeft een persoonlijke spits, maar is verankerd in Gods handelen in de geschiedenis. Terwijl in eigentijdse exegetische studie over Paulus en de rechtvaardiging het heilsordelijke element vaak onderbelicht blijft of zelfs nauwelijks ter sprake komt, lijdt menige dogmatische studie uit het verleden aan het manco dat onvoldoende aandacht geschonken wordt aan de heilsgeschiedenis.

In de Bijbel krijgt Gods heilshandelen gestalte via de verbonden die God met de mens opricht. In de gereformeerde theologie is aan de notie van het verbond grote aandacht geschonken. Noch Luther noch Calvijn typeert de verhouding van God en mens vóór de zondeval als een verbond. Wel weten zij dat deze relatie een liefdesrelatie is die gekenmerkt wordt door gehoorzaamheid aan Gods wet die bij de mens was ingeschapen. Al de elementen die later een plaats kregen in de theologie van het werkverbond zijn al bij de Reformatoren te vinden. Wat nog veel belangrijker is, is dat er zwaarwegende Bijbels-theologische en exegetische argumenten zijn om ook over de verhouding tussen God en mens vóór de zondeval als een verbond te spreken. Zowel het een als het ander wordt in deze studie aangetoond.

Klaassen laat verder zien dat de voor het verstaan van de Bijbelse boodschap zo belangrijke tweeslag van Wet en Evangelie in de gereformeerde theologie na Calvijn gestalte kreeg in de tweeslag van werkverbond en genadeverbond. Het genadeverbond maakt de verbreking van het werkverbond ongedaan en overtreft het ook. Adam representeert in het werkverbond de gehele mensheid. Christus representeert in het genadeverbond de nieuwe mensheid; dat zijn al degenen die in Hem tot zaligheid zijn verkoren en die in de tijd door een levend geloof met Hem worden verenigd.

God schiep de mens opdat de mens Hem zou verheerlijken en zich in Hem zou verheugen. Waren Adam en Eva aan God gehoorzaam gebleven, dan zouden zij het eeuwige leven hebben ontvangen. De schepping die goed was, zou tot een nog grotere volkomenheid zijn gekomen. Gods uiteindelijke voornemen was van meet af aan verloren zondaren zalig te maken door Christus. Christus is de zin van de geschiedenis en de geschiedenis van Zijn kerk vormt het hart van de wereldgeschiedenis. Wie van deze kerk een levend lid is, kan het Paulus nazeggen dat hij door de wet aan de wet gestorven is, dat Christus in hem leeft en dat hij leeft door het geloof van de Zoon van God Die hem heeft liefgehad en Zich voor hem heeft overgegeven (Gal. 2:20).

Het belang van deze studie is de grondige exegetische en Bijbelstheologische fundering van deze essentiële noties. Het onderwerp is essentieel omdat het te maken heeft met zaligheid en rampzaligheid. Dat laat dan ook gelijk het belang ervan zien voor het geloofsleven, de prediking en het pastoraat. Dit wordt door Klaassen in het laatste hoofdstuk aan de orde gesteld. Het vormt zo de kroon op deze studie die ik in veler handen wens.

Dr. P. de Vries, docent Bijbelse theologie en hermeneutiek aan het Hersteld Hervormd Seminarie te Amsterdam

1. Hoewel deze uitspraak niet letterlijk is terug te vinden bij Luther, werd deze uitspraak door de Lutherse theoloog Balthasar Meisner aan hem toegeschreven.

Ter inleiding

Op de dag dat ik dit schrijf, komt mij een recensie onder ogen die begint met de woorden: ‘In Nederland lijkt “verbond” een vergeten thema.’¹ Als dat zo is, kan deze studie op weinig belangstelling rekenen. Voorwaar geen prettig uitzicht! Maar hopelijk is het juist andersom en logenstraft deze studie de uitspraak van de Kampense theoloog Burger. Zijn (lovende) bespreking van het onderhavige boek onderstreept mogelijk ook de noodzaak van deze studie. Waar de Schotse theoloog McGowan een behoorlijke revisie van de klassiek-gereformeerde benadering van het verbond voorstaat, betoog ik namelijk het tegendeel en probeer ik de waarheid, de waarde en actualiteit van de gereformeerde verbondsvisie aan te tonen. Ik heb dat gedaan vanuit een verlangen naar een Bijbelse, gereformeerde hermeneutiek: een manier om de Schrift in zijn samenhang te verstaan. Zoals ik hoop aan te tonen, biedt de gereformeerde verbondsleer zo’n leeswijzer.

Tegen de achtergrond van de verbondsleer ga ik in op het andere thema van deze studie: de rechtvaardiging door het geloof. Geheel in lijn met de gereformeerde traditie beschouw ik de rechtvaardiging als een van de weldaden van het genadeverbond die de gelovige in gemeenschap met Christus ontvangt. Omdat de rechtvaardiging nooit losstaat van de vernieuwing (de andere weldaad van het genadeverbond), ga ik ook in op de samenhang tussen beide. Deze studie besluit met een hoofdstuk over de betekenis van de rechtvaardiging voor prediking, geloofsleven en pastoraat. Dat draagt een wat ander karakter dan de voorgaande hoofdstukken: minder theoretisch, meer praktisch en pastoraal.

De titel van deze studie is ontleend aan Jeremia 23:6. Daar belooft God dat Hij – als vervulling van Zijn verbond met David – een ‘rechtvaardige Spruit’ zal doen opstaan: een aanduiding van de komende Messias. De Naam waarmee Hij genoemd zal worden is ‘de HEERE onze Gerechtigheid’, een Naam die de inhoud van deze studie kernachtig samenvat: de HEERE, de God van het verbond, is, in Christus, de gerechtigheid van Zijn volk. In Christus komen de beide thema’s van deze studie – verbond en rechtvaardiging – samen.

Deze studie ligt in het verlengde van mijn eerder verschenen boek In Christus rechtvaardig, waarop ik in 2013 aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) promoveerde.² Dat boek droeg een meer historisch en systematisch-theologisch karakter. Deze studie is een min of meer Bijbels-theologisch vervolg erop. De rechtvaardiging wordt nu vanuit een Bijbels-theologische invalshoek benaderd, waarbij de heilshistorische achtergrond van de verbonden een belangrijke rol speelt. Ik wijs erop dat hoofdstuk zes van deze studie een revisie en update is van hoofdstuk zes uit mijn proefschrift, aangevuld met een aantal nieuwe paragrafen en een excurs over het nieuwe Paulusonderzoek.

Met de publicatie van dit boek vervul ik de belofte aan de uitgever om een vervolg te schrijven. Hoewel het even heeft geduurd, is het er gelukkig toch van gekomen. Daar ben ik blij mee, want ik ben overtuigd van de noodzaak van de verschijning van deze studie. De verbondsleer dreigt in bepaalde delen van de kerk in het slop te raken of vervormd te worden. (Her)bezinning is daarom meer dan ooit nodig. Dat geldt niet minder voor het omstreden leerstuk van de rechtvaardiging dat voor de kerk van de Reformatie zo betekenisvol is. Juist in dit jaar waarin het vijfde eeuwfeest van de Reformatie wordt herdacht, is herontdekking en herijking van de rechtvaardiging uiterst relevant.

Ik draag deze studie op aan professor dr. H. van den Belt, hoogleraar gereformeerd protestantisme aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU). Als leermeester, vriend, bevestiger en promotor betekent hij veel voor mij. Deze opdracht is een blijk van waardering voor zijn inzet om de betekenis en actualiteit van de gereformeerde theologie inzichtelijk te maken, zowel op academisch als op populair niveau. Misschien dat zijn kleine doopboekje Een eeuwig verbond nog wel meer betekend heeft voor de verspreiding van een gereformeerde visie op het verbond dan zijn academische werk. Op deze manier bracht hij duizenden ouders in aanraking met de (twee)verbondenleer.³

Een woord van dank aan het adres van dr. C. Venema van Mid- American Reformed Seminary en dr. R. J. Cara van Reformed Theological Seminary voor hun hartelijke bereidheid twee belangrijke publicaties beschikbaar te stellen, reeds voor deze in druk verschenen waren.

Al is hij mij ‘van aangezicht onbekend’, iemand die ik ook veel dank verschuldigd ben is dr. T.R. Schreiner. Zijn commentaren en publicaties over Bijbelse theologie, Paulus, rechtvaardiging en verbond hebben mij gevormd en in de loop der jaren veel voor me betekend.

Mijn dank gaat ten slotte uit naar dr. P. de Vries, docent Bijbelse theologie aan het Hersteld Hervormd Seminarie te Amsterdam. Hij was bereid deze studie van een woord vooraf te voorzien. Als geen ander is hij ingewijd in de materie; hij weet wat er op het spel staat. Het pand van de gereformeerde theologie dient door elke generatie weer ontdekt en zorgvuldig bewaard te worden om relevant te blijven en overgedragen te worden.

Het is mijn gebed en verlangen dat deze studie tot zegen mag zijn voor ieder die zich bezighoudt met theologie. Bovenal hoop ik dat het een bijdrage mag leveren aan de verdieping van een gereformeerd verstaan van Schrift en geloofsleer en zo ten dienste mag staan aan de verkondiging van het Evangelie en de uitbreiding van Gods Koninkrijk.

M. Klaassen
Hervormde pastorie Arnemuiden, juni 2017

1. Recensie van A.T.B. McGowan, Adam, Christ and Covenant: Exploring Headship Theology, door J.M. Burger (zie: Burger, ‘Theologia Reformata’, 224-225).

2. Klaassen, In Christus rechtvaardig.

3. Van den Belt, Een eeuwig verbond.

DEEL I: Gods verbonden

1. Rechtvaardiging en verbond

1.1 Inleiding

Sinds de Reformatie neemt de rechtvaardiging door het geloof een belangrijke plaats in binnen reformatorische kerken, de reformatorische theologie en de reformatorische vroomheid. Johnson noemt de rechtvaardiging ‘het hart van hun verstaan van het evangelie’.¹ Het is een onderwerp dat in preken, catechese en liederen regelmatig naar voren komt. Zo vraagt Zondag 23 van de Heidelbergse Catechismus de kinderen van de gemeente: ‘Hoe bent u rechtvaardig voor God?’ Het antwoord luidt: ‘Alleen door een waar geloof in Christus.’ En in een lied over Jezus’ doop dat hij voor Epifaniën schreef, laat Luther de gemeente zingen:

En zonder werken van de wet,
en zonder machtloos pogen,
wordt hij gereinigd en gered
en staat hij voor Uw ogen,
voltooid en zonder zonden.²

‘Rechtvaardiging’ is in de reformatorische traditie het woord dat gebruikt wordt om het heilsgebeuren van Gods richtend en reddend handelen aan de mens te omschrijven.³ Het belang van de rechtvaardiging geldt zowel voor de lutherse als voor de gereformeerde traditie, de twee hoofdstromen van de Reformatie.

Lutherse en gereformeerde theologen hadden verschillende visies als het ging over Avondmaal of verkiezing. Waar geen verschil van mening over bestond was de centrale plaats van de rechtvaardiging in de verlossingsleer (soteriologie). In zijn standaardwerk over de geschiedenis van de rechtvaardigingsleer schrijft de Engelse theoloog A.E. McGrath dat aan het begin van de zeventiende eeuw de rechtvaardigingsleer over het algemeen beschouwd werd als het artikel waarmee de kerk staat of valt (articulus stantis et cadentis ecclesiae).⁴ Luther noemt in de Schmalkaldische artikelen de rechtvaardiging het ‘hoofdartikel’ waarvan men ‘geen duimbreed [kan] afwijken en niets opgeven, al vallen ook hemel en aarde.’⁵ Er kan dus gerust gesteld worden dat de rechtvaardigingsleer behoort tot de kern van de identiteit van het protestantisme.

1.2 Rechtvaardiging in het geding

De rechtvaardiging door het geloof vormde het belangrijkste punt van verschil tussen het protestantisme en het rooms-katholicisme.⁶ En ook in 2017, vijfhonderd jaar na de Reformatie, zijn er, ondanks verschillende verklaringen die toenadering tussen Rome en Reformatie suggereren, nog steeds aanzienlijke verschillen tussen beide tradities.⁷

Ook onder de nazaten van de Reformatie is er geen eenduidige benadering van de rechtvaardiging. Daarvan getuigen de verschillende debatten die in de eerste twee decennia van het nieuwe millennium gevoerd zijn: over het juiste verstaan van Paulus (het zogenaamde ‘nieuwe perspectief’ op Paulus), rechtvaardiging en imputatie (Piper versus Wright) en de hernieuwde aandacht voor de relatie rechtvaardiging en eenheid met Christus.⁸ Dit levert een scala van invalshoeken op.

Een recente studie die de verschillende invalshoeken bespreekt, levert maar liefst vijf verschillende benaderingen op: naast de rooms-katholieke benadering een ‘traditioneel reformatorische’, een ‘progressief reformatorische’, een benadering vanuit het ‘nieuwe perspectief’ en het perspectief van de ‘deïficatie of theosis’.⁹

1.3 Deze studie

Anders dan in mijn dissertatie wordt in deze studie het gesprek met deze verschillende benaderingen slechts zijdelings gevoerd. In deze studie beoog ik veel meer een eigen positie te kiezen, in lijn met en in verbondenheid aan de gereformeerde traditie. Deze studie draagt dus meer een ponerend, thetisch karakter. Ik geloof dat de gereformeerde benadering nog steeds goede papieren heeft en de kracht heeft om de verschillende elementen van de Schrift in samenhang te brengen tot een coherent geheel. Anders dan in mijn dissertatie – waarin vooral de kerkhistorische en de systematischtheologische aspecten van de rechtvaardigingsleer centraal stonden – kies ik in deze studie voor een Bijbels-theologische insteek. Exegese en Bijbelse theologie zijn immers de bouwstenen van de geloofsleer en elke theologische constructie dient steeds weer terug te gaan naar de Schrift en daaraan getoetst te worden.

1.4 Heilshistorie en heilsorde

Ik kies voor een benadering die recht doet aan zowel het heilshistorische als het heilsordelijke aspect. Vaak zie je dat verhandelingen over de rechtvaardiging veel aandacht besteden aan de beleving van de rechtvaardiging in het geloofsleven (de heilsordelijke kant), maar dat er (te) weinig aandacht is voor de heilshistorische dimensie. Dat is een eenzijdige benadering. Aan de persoonlijke beleving van de rechtvaardiging ligt de heilshistorie, Gods daden in de geschiedenis, ten grondslag. Anders gezegd: de heilsorde komt op uit de heilshistorie. De toepassing van de rechtvaardiging in het leven van gelovigen is niet anders dan de keerzijde van wat God in Israël en in Christus gedaan heeft. Daarom zullen we in deze studie veel aandacht besteden aan de Bijbelse theologie. De rechtvaardiging is gebaseerd op het werk van Christus, maar is niet los te zien van Gods weg met Adam en Israël. Jezus, de Zoon van God, is het vervolg en de vervulling van die andere zonen van God: Adam en Israël. Waar zij falen om gehoorzaam te zijn, is Hij de gehoorzame Zoon van Wie de Vader eindelijk zeggen kan: ‘Deze is Mijn geliefde Zoon in Wie Ik al Mijn welbehagen heb.’

1.5 Verbond

We behandelen in deze studie het thema ‘rechtvaardiging’ vanuit de invalshoek van het verbond. Dat is, naar onze overtuiging, het ‘framework’ waarbinnen de rechtvaardiging verstaan dient te worden en het best tot zijn recht komt. De bekende nieuwtestamenticus N.T. Wright merkt op dat verbondstheologie – hoewel vaak vergeten – een van de belangrijkste sleutels is om Paulus te verstaan.¹⁰ Met ‘verbond’ bedoelt hij in dit verband de heilshistorische context waarbinnen de rechtvaardiging (en alle andere aspecten van het heil) een plaats inneemt. Het verbond, als de weg waarlangs God Zijn heil manifesteert en realiseert, is een sleutelwoord in de Bijbelse theologie.¹¹ Volgens de Schotse theoloog Ferguson is de thematiek van het verbond alomtegenwoordig in de Schrift, al wordt het vaak niet genoemd en komt de term niet steeds voor. Dit is volgens hem zo omdat het verbond de lens is waardoor al het andere bekeken wordt.¹² Het verbond is wel het architectonische principe genoemd voor de systematisering van de geloofsleer in de gereformeerde traditie.¹³ Het is de rode draad die de Bijbel van Genesis tot Openbaring verbindt. Het is kenmerkend voor Gods omgang met mensen en bepalend voor de realisering van het heil. Ook David McKay, een Ierse theoloog, meent dat ‘het motief van het verbond een vruchtbaar framework biedt voor het verstaan van zowel de vereniging met Christus als de rechtvaardiging.’¹⁴

Voor wie bekend is met de geschiedenis van het protestantisme is dit geen vreemde benadering. De benadering van de rechtvaardiging vanuit het perspectief van het verbond is typerend voor de gereformeerde traditie. Verschillende gereformeerde schrijvers hebben de samenhang van verbond en rechtvaardiging besproken. De Nederlandse theoloog Wilhelmus à Brakel bijvoorbeeld benadert in zijn Redelijke Godsdienst de hele geloofsleer vanuit het genadeverbond.¹⁵ Hij beschouwt de rechtvaardiging als een ‘weldaad’ van het genadeverbond die de gelovige in gemeenschap met Christus ten deel valt. Deze studie kiest dan ook bewust voor deze benadering die oude, beproefde papieren kent. De studie kan tegelijkertijd worden gezien als een poging deze benadering – weliswaar met behulp van nieuwere inzichten – nieuw leven in te blazen. Want deze studie is ook een apologie.

1.6 Apologie

Deze studie mag worden beschouwd als een apologie van de gereformeerde verbondsleer. De verbondsleer is, weliswaar in verschillende variaties, kenmerkend geweest voor de geschiedenis van het gereformeerde protestantisme. In deze traditie zijn de Bijbelse verbonden – in de woorden van VanDrunen, hoogleraar aan het Westminster Theological Seminary – een ‘verbindend thema in de Schriften’ en een ‘organiserend principe van de theologie’.¹⁶ De liefde van de gereformeerden voor deze gedachte werd volgens de Amerikaanse theoloog Trueman ingegeven door het feit dat het verbond: 1. Het relationele karakter van theologie articuleert, 2. Een brugfunctie vervult in de ontologische kloof tussen God en de schepping en 3. Terminologie gebruikt die een basaal Bijbels motief weerspiegelt.¹⁷ Om verschillende redenen lijkt de gereformeerde verbondsleer vandaag echter steeds meer in onbruik te raken.¹⁸ Dat is een verlies. De gereformeerde verbondsleer heeft namelijk enorme potentie.

Door acht te geven op de verschillende verbonden in de Schrift en deze op elkaar te betrekken, ontstaat er een eenheid die de verscheidenheid verbindt en overstijgt.

De gereformeerde verbondsleer verschaft een hermeneutische sleutel van grote waarde. Door de Bijbel als verbondsgeschiedenis te lezen, kunnen het Oude en Nieuwe Testament op elkaar betrokken worden als onderdelen van de ene verbondsgeschiedenis.

De verbondsleer is een manier om heilsgeschiedenis en heilsorde op elkaar te betrekken. De kracht van deze benadering is dat het inzichtelijk maakt hoe de heilsorde (de persoonlijke betekenis van het heil) niet losstaat van, maar opkomt uit de geschiedenis die God met Israël en Jezus gaat. Jezus, Die de climax van het verbond is (heilshistorie), is Degene aan Wie de gelovigen – krachtens hun vereniging met Hem – de weldaden van het genadeverbond ontlenen (heilsorde).

De verbondsleer biedt samenhang aan de verschillende aspecten van de heilsorde (wedergeboorte, rechtvaardiging, adoptie, heiliging etc.). Dit zijn geen losse componenten, maar zegeningen die de gelovigen binnen het genadeverbond toevloeien.¹⁹

De verbondsleer is een middel om Gods soevereiniteit en de menselijke verantwoordelijkheid in balans te houden.

Kortom: het verbond is een paradigma dat eeuwigheid en tijd, God en mens, Oude en Nieuwe Testament, individu en collectief verenigt.

In mijn dissertatie uitte ik de hoop dat een ‘benadering vanuit de gereformeerde traditie niet alleen een hoedster van de schat van het evangelie [kan] zijn, maar ook gids voor de toekomst.’²⁰ Vanuit de overtuiging dat het verbond nog steeds een notie van betekenis is met grote potentie heb ik deze studie geschreven. Ik geloof dat een benadering van de rechtvaardiging tegen de achtergrond van de verbondsgeschiedenis het meest recht doet aan de Schrift en de gereformeerde traditie. Ik heb daarom voor een opzet gekozen waarbij we eerst stilstaan bij de verschillende verbonden in de Schrift en tegen deze achtergrond vervolgens de rechtvaardiging door het geloof als weldaad van het genadeverbond behandelen. Daarbij sluit ik aan bij het door de Amerikaanse theoloog M.A. Garcia uitgesproken vertrouwen dat de gereformeerde traditie het beste recht kan doen aan de Bijbelse breedte en scopus van de rechtvaardigingsleer.²¹

1.7 Opzet

De verbondsleer komt in deze studie volgens een vast stramien aan de orde. Centraal staan Adam, Abraham, Mozes, Jezus en Paulus. Hun namen staan symbool voor de hoogtepunten in de verbondsgeschiedenis: het verbond met Adam, het Abrahamitische verbond, het Mozaïsche verbond, Jezus, met Wie de verbondsgeschiedenis haar climax bereikt en door Wie het nieuwe verbond geïnaugureerd wordt en ten slotte Paulus, als gezaghebbend interpreet van de verbondsgeschiedenis.

Hoewel er binnen de gereformeerde traditie verschillende visies op het verbond vigeren – en deze ook hun legitimiteit hebben – meen ik dat de in deze studie gepresenteerde verbondsvisie het meest recht doet aan de verschillende Schriftgegevens. Fundamenteel hiervoor is de overtuiging dat al Gods handelen met mensen verbondsgewijze is en dat de parallelliteit van Adam en Christus het uitgangspunt vormt voor de structuur van de twee fundamentele verbonden: het werkverbond en het genadeverbond.²² Dit wordt nu niet nader onderbouwd; hopelijk zal de legitimiteit van deze benadering in de volgende hoofdstukken inzichtelijk worden. Deze structuur – die zijn meest bekende verwoording heeft gekregen in de Westminster Confessie – gaat uit van twee verbonden die zich via verschillende gestalten manifesteren:

Het scheppingsverbond (of werkverbond), opgericht met Adam;

Het genadeverbond, waarvan Christus de Verbondsmiddelaar is;

Het Abrahamitische verbond (een gestalte van het genadeverbond);

Het Mozaïsche verbond (een gestalte van het genadeverbond, maar tevens republicatie van het werkverbond);

Het nieuwe verbond (een gestalte van het genadeverbond, gerealiseerd door Christus).

Deze verbonden vormen de rode draad van de volgende hoofdstukken. Hoewel de verbonden zich op verschillende manieren manifesteren in de heilsgeschiedenis, gaat het feitelijk om twee verbonden. Het werkverbond dat bij de schepping is opgericht met Adam vraagt gehoorzaamheid aan Gods gebod. Dit gebod van God staat gelijk aan de morele wet (of de natuurwet) waarvan elk mens kennis heeft. Feitelijk staat elk mens onder de verplichting God te gehoorzamen. Ook het verbond dat God later opricht met Israël bevat aspecten van het werkverbond: Doe dit en gij zult leven. Adam (en Israël) faalt echter door niet de verschuldigde gehoorzaamheid op te brengen.

Er is echter ook sprake van een tweede verbond: het genadeverbond waarvan Christus de Verbondspartner is.²³ Dit genadeverbond vindt zijn bedding in het Abrahamitische verbond, het Mozaïsche verbond en loopt ten slotte uit op het nieuwe verbond dat door Christus gerealiseerd wordt. Het genadeverbond vervult het werkverbond.²⁴ Jezus, als de trouwe Verbondspartner, is wel gehoorzaam en realiseert zo gerechtigheid.²⁵ Deze gerechtigheid wordt toegerekend aan allen die met Hem verenigd zijn, zodat zij delen in de zegeningen van het genadeverbond.²⁶

De kracht van deze benadering is dat zij betekenis toekent zowel aan het leven van Jezus als aan Zijn dood. Zijn leven, want Hij is Degene Die de roeping van de falende mens (Adam, Israël) op Zich neemt en in Zijn gehoorzame leven God de verschuldigde gehoorzaamheid geeft die de mens niet meer op kan brengen. Zijn dood, want Hij is Degene Die de verbondsvloek op Zich neemt (Gal. 3:13) en het oordeel van God over de zonde draagt. Het is de eenheid van Jezus’ leven en sterven die de gelovigen tot heerlijkheid leidt.²⁷ Achter deze verbondsstructuur gaat nog een andere gedachte schuil: de antithese tussen Wet en Evangelie. Deze benadering, die zijn oorsprong vindt in Luther, is in de gereformeerde traditie overgenomen en geïntegreerd in de leer van de twee verbonden.²⁸ Het genadeverbond (het Evangelie) biedt door het werk van Christus het antwoord op de eis van het werkverbond (de wet) die de zondige mens niet mee realiseren kan. Wilhelmus à Brakel verwoordt in zijn bekende pastorale dogmatiek De Redelijke Godsdienst deze gedachte als volgt:

‘Met de rechtvaardigheid volgens de wet bedoel ik dat een mens met zijn hart, zijn daden, zijn bedoelingen en zijn handelwijze volkomen in overeenstemming leeft met de wet die God aan de mens gegeven heeft. Paulus zegt hierover: “Mozes beschrijft de rechtvaardigheid die uit de wet is, zeggende: De mens die deze dingen doet, zal door dezelve leven.” (Rom. 10:5)

Onder de rechtvaardigheid volgens het Evangelie versta ik opnieuw dat de mens volkomen beantwoordt aan Gods wet, maar nu vanwege de toerekening van Christus’ gerechtigheid. Die gerechtigheid heeft Jezus Christus als Borg in de plaats van zondige mensen voor hen verworven, door de straf te dragen én door de wet volmaakt te houden. De zondaar neemt die gerechtigheid, die hem aangeboden wordt, aan door het geloof. Hierdoor kan hij evenzeer bestaan in Gods rechtvaardig oordeel als wanneer hij de rechtvaardigheid volgens de wet bezat. Paulus schrijft immers: “Maar nu is de rechtvaardigheid Gods geopenbaard geworden zonder de wet, hebbende getuigenis van de Wet en de Profeten: namelijk de rechtvaardigheid Gods door het geloof van Jezus Christus, tot allen en over allen die geloven.” (Rom. 3:21-22) Deze rechtvaardigheid wordt meestal aangeduid als “de rechtvaardigheid des geloofs” (Rom. 4:11) of “de rechtvaardigheid uit het geloof” (Rom. 10:6), omdat het geloof het middel is waardoor de aangeboden gerechtigheid wordt aangenomen.’²⁹

1.8 Tot slot

Dr. J. Hoek betoogde enige jaren geleden in een artikel ‘dat de exegetische en bijbels-theologische verantwoording van de klassieke gereformeerde positiekeuze velen niet (meer) overtuigt.’³⁰ Dat is jammer. Want – zoals Macleod opmerkt – onder de vlag van het verbond kan veel Bijbelse waarheid georganiseerd worden en zo’n benadering verzekert nauwgezette aandacht voor het progressieve, historische karakter van de openbaring.³¹ Die inzet is te kostbaar om prijs te geven. Daarom is het terecht dat Hoek wijst op het belang om de gereformeerde verbondsleer ‘steeds te herijken en te actualiseren in het licht van nieuwe ontwikkelingen in de exegese’.³² Deze studie wil daar nadrukkelijk een bijdrage aan leveren. Daarom staan met name de exegese en de Bijbelstheologische verbanden centraal. Zo hoop ik aan te tonen dat de klassiek-gereformeerde verbondsleer een Bijbelse basis heeft en daarom nog steeds vitaal is.

1. Johnson, One with Christ, 87.

2. ‘Christ unser Herr zum Jordan kam’, vertaling J.W. Schulte Nordholt, gezang 165 LvdK.

3. Sauter, ‘Rechtfertigung IV’, 315.

4. McGrath, Iustitia Dei, 208.

5. Luther, ‘Schmalkaldische artikelen’, 208-209.

6. Pelikan, Reformation of Church and Dogma (1300-1700), 138-139.

7. Waarover meer in de appendix achterin.

8. Voor een bespreking van verschillende ‘trends’ en kritieken op het traditionele reformatorische verstaan van de rechtvaardiging vanuit Bijbels-theologische, kerkhistorische en systematisch-theologische hoek, zie: Klaassen, In Christus rechtvaardig, 22-42.

9. Beilby & Eddy, Justification.

10. Wright, The Climax of the Covenant: Christ and the Law in Pauline Theology, xi.

11. ‘Any theology that wishes to be biblical must invest time and energy in the study of covenant’ (Blocher, ‘Old Covenant, New Covenant’, 240).

12. Ferguson, ‘Foreword’, x.

13. Macleod, ‘Covenant Theology’, 214.

14. DMcKay, ‘Union with Christ and justification’, 142.

15. Brakel, Redelijke Godsdienst.

16. VanDrunen, Divine Covenants and Moral Order, 16 en 10. Deze studie is een van de meest doorwrochte publicaties inzake de klassieke tweeverbondenleer. Zie voor een bespreking van VanDrunens denken: Wind, ‘The keys to the two kingdoms: Covenantal framework as the fundamental divide between VanDrunen and his critics’, 15-33.

17. Trueman, John Owen, 67.

18. Ligon Duncan noemt ondermeer de neo-orthodoxe traditie die in het spoor van Barth uiterst kritisch is ten opzichte van de gereformeerde verbondsleer (met name ten aanzien van de gedachte van het werkverbond), het populaire evangelische arminianisme, het dispensationalisme en – in het algemeen – de ‘reductionistische doctrinaire trends’ van onze tijd (Duncan, ‘Recent Objections to Covenant Theology: A Description, Evaluation and Response’, 467-500, m.n. 469, 472).

19. ‘De gereformeerde traditie heeft de kracht in zich om, denkend vanuit het verbond, het organisch verband tussen historia salutis en ordo salutis inzichtelijk te maken en zo de harmonie tussen unio cum Christo, rechtvaardiging en transformatie aan te tonen’ (Klaassen, In Christus rechtvaardig, 393).

20. Klaassen, In Christus rechtvaardig, 393.

21. Garcia, Justification: Five Views, online geraadpleegd via http://www.winceandsing.com/blog/2012/10/01/review-of-justification-five-views-ivp-2011-part-1-of-2/

22. Fesko, Death in Adam, Life in Christ, 227; VanDrunen, Divine Covenants, 12.

23. In de gereformeerde traditie is er naast het genadeverbond sprake van het verbond der verlossing. Hiermee wordt bedoeld het verbond tussen de Vader en de Zoon, waarbij de Zoon de uitvoering van het genadeverbond op Zich neemt. Waar het verbond der verlossing een boventijdelijk karakter draagt, kan het genadeverbond beschouwd worden als de uitvoering van het verbond der verlossing in de tijd. Er bestaat discussie over de relatie tussen beide: Gaat het hier om twee verbonden of is het genadeverbond de keerzijde van het verbond der verlossing? We laten deze vragen rusten. In deze studie komt het verbond der verlossing verder niet ter sprake en concentreren we ons op de heilshistorische ontwikkeling van de verbonden. Daarachter ligt wel de overtuiging dat de ontvouwing van het genadeverbond in de geschiedenis de historische keerzijde is van het eeuwige verbond der verlossing. In het nieuwe verbond – dat de vervulling is van het genadeverbond – is het Christus, de Borg van het verbond, Die als nieuwe Adam en het ware Israël door Zijn gehoorzaamheid het verbroken werkverbond vervult en zo het eschatologische leven realiseert voor al degenen die Hij in het verbond der verlossing van de Vader ontvangen heeft (Fesko, The Trinity and the Covenant of Redemption, 347). Anders gezegd: in gehoorzaamheid aan het verbond der verlossing vervult Christus in het genadeverbond de eisen van het verbroken werkverbond. Op de vraag wie het heil van het verbond ten goede komt, wordt in deze studie niet nader ingegaan. Alleen dit: er is een onlosmakelijk verband tussen verkiezing, verbond der verlossing en genadeverbond, waarbij het genadeverbond in zijn historische gestalte een bredere bedding heeft dan het verbond der verlossing. Het verbond in zijn historische gestalte valt niet samen met de verkiezing en het verbond der verlossing. Het genadeverbond betreft de gelovigen en hun zaad, met dien verstande dat er in dit verbond ‘tweeërlei kinderen des verbonds’ (I. Kievit) zijn (Bavinck spreekt in dit verband over onbekeerden die wel in het verbond (in foedere), maar niet van het verbond (de foedere) zijn, Bavinck, Gereformeerde Dogmatiek, 213). Om ten volle de rijkdom van het verbond te genieten, dient de belofte van het verbond in geloof omhelsd te worden: ‘In het verborgen heiligdom van God worden echter geen anderen als kinderen van God beschouwd dan zij in wie de belofte door het geloof bevestigd is’ (Calvijn in zijn commentaar op Genesis 17:7, geciteerd in: Van Genderen & Velema, Beknopte Gereformeerde Dogmatiek, 495).

24. Fesko, The Trinity and the Covenant, 135.

25. ‘Because Christ fulfills all righteousness according to the covenant of works, he can now dispense it to his co-heirs in a covenant of Christ’ (Horton, ‘The Church’, 319).

26. Voor een uitvoerige onderbouwing van deze these, met verwijzingen naar de verworteling in de gereformeerde traditie, zie VanDrunen, ‘Natural Law and the Works Principle under Adam and Moses’, 283-314.

27. Zie voor een benadering langs deze lijn Horton, Lord and Servant.

28. In het derde hoofdstuk zal breder ingegaan worden op de tweeslag Wet en Evangelie, de kritiek erop en de legitimiteit ervan.

29. Brakel, Redelijke Godsdienst, 199-200.

30. Ter vergelijking: waar in de Beknopte Gereformeerde dogmatiek van J. van Genderen en W.H. Velema uit 1992 nog een ruime plaats toegekend wordt aan de behandeling van het verbond, blijft dit in de Christelijke dogmatiek van G. van den Brink en C. van der Kooi (2012) beperkt tot enkele pagina’s, met name toegespitst op de thematiek van Israël. De auteurs stellen dat het in de Bijbel over één verbond gaat (Van den Brink en Van der Kooij, Christelijke dogmatiek, 320).

31. Macleod, ‘Covenant Theology’, 218.

32. Hoek, ‘Een gouden draad in een gevarieerd patroon’, 7. Het is verblijdend dat het verbond een thema is dat in de Angelsaksische wereld de laatste jaren veel aandacht krijgt, getuige de verschillende studies die over dit onderwerp verschijnen. In de komende hoofdstukken zal hier veelvuldig aan gerefereerd worden.

2. Het verbond met Adam

2.1 Inleiding

Rechtvaardiging wordt vaak gezien als een typisch paulinisch thema. Het is waar dat de apostel Paulus grote belangstelling heeft voor de thematiek van de rechtvaardiging, maar deze benadering is beslist eenzijdig. We doen de Schrift tekort als we alleen te rade zouden gaan bij Paulus. Rechtvaardiging is een onderwerp dat op verschillende plaatsen in de Schrift aan de orde komt. Bovendien moet voor een juist verstaan van de rechtvaardiging niet alleen gekeken worden naar de begrippen ‘rechtvaardiging’ en ‘rechtvaardigen’, maar ook aandacht geschonken worden aan andere thema’s zoals zonde, verbond, het werk van Christus et cetera. Alleen tegen die achtergrond kan de juiste betekenis van de rechtvaardiging oplichten.

Het is gebruikelijk om de rechtvaardigingsleer te behandelen in de heilsorde (ordo salutis). Bij ‘heilsorde’ draait het om de verschillende aspecten van het heil die de christen ontvangt (vereniging met Christus, wedergeboorte, roeping, rechtvaardiging, heiliging et cetera). Daar is niets mis mee, mits er recht gedaan wordt aan de Bijbelse achtergrond van de verschillende aspecten van de heilsorde. Het gevaar van abstractie is levensgroot als die Bijbelse context onderbelicht blijft. Daarom willen we in deze studie de rechtvaardiging benaderen vanuit de grote lijn van de heilsgeschiedenis. De Bijbel is een boek met een verhaal en het is in dat verhaal dat het thema ‘rechtvaardiging’ aan de orde komt. Daarom wordt de thematiek van de rechtvaardiging in deze studie behandeld tegen de achtergrond van het grote Bijbelse verhaal. Of, om het theologisch te zeggen: de heilsorde (ordo salutis) komt op uit de heilshistorie (historia salutis).¹

De heilsgeschiedenis begint met de schepping, wordt gevolgd door de zondeval, voortgezet in een aantal verbonden – die centraal staan in het eerste deel van deze studie – en culmineert in het leven, sterven, de opstanding en verhoging van Jezus Christus. Uiteindelijk loopt het uit op de wederkomst en de komst van een nieuwe hemel en aarde.²

We beginnen in deze studie bij het begin: schepping en zondeval. Genesis 1-3 reikt de basisthema’s aan voor de rest van het Oude Testament.³ In deze hoofdstukken ligt de oorzaak van het probleem waar de rechtvaardiging het antwoord op geeft. In dit hoofdstuk wordt betoogd dat de relatie tussen God en mens bij de schepping verstaan moet worden als een verbondsrelatie waarin Adam een spilfunctie inneemt. Centraal in dit hoofdstuk is de gedachte dat de zondeval een breuk betekent in de verbondsrelatie tussen God en mens(heid). De zo ontstane situatie vormt de context waaruit de persoon en het werk van Christus, als laatste Adam, verstaan moet worden (zie hoofdstuk 5).⁴

In dit hoofdstuk staan we achtereenvolgens stil bij de schepping van de mens en diens opdracht; we bespreken de verbondsrelatie tussen God en mens, de rol van Adam en het eschatologische karakter van de schepping, vervolgens wordt er aandacht geschonken aan het zogenaamde werkverbond, waarna we besluiten met de tragiek van de val en haar gevolgen en de hoopgevende belofte van verlossing uit Genesis 3:15.

2.2 Opdracht aan de mens

Genesis 1 en 2 vertelt ons het verhaal van de schepping. De door God ingerichte schepping vormt de ‘kraamkamer’ waar de mens ontstaat en mag leven voor Gods aangezicht. Het is duidelijk dat de mens een bijzondere positie in de schepping inneemt: alleen over de mens lezen we dat deze gemaakt is ‘naar Gods beeld en gelijkenis’. (Gen. 1:26) Dit in tegenstelling tot de dieren die God ‘naar hun soort’ maakt.

Oudtestamentici wijzen erop dat ‘beeld en gelijkenis’ naast een ontologische dimensie – de mens lijkt op God en heeft bepaalde eigenschappen gemeenschappelijk⁵ – een functionele dimensie heeft: de mens heeft een opdracht.⁶ Die opdracht is om in naam en in plaats van God als Gods onderkoning te regeren over de schepping.⁷ ‘Beeld en gelijkenis’ drukt vooral representatie uit.⁸ In het oude Midden-Oosten stonden her en der beelden van de heersende koning. Zo’n beeld drukte uit dat de desbetreffende koning, als representant van de goden, het in dat gebied voor het zeggen had. De oosterse mens zag een nauwe relatie tussen het beeld en datgene wat het beeld representeerde.⁹ Dat de mens Gods ‘beeld’ wordt genoemd, betekent dat hij de grote Koning vertegenwoordigt.¹⁰ Waar in het Midden-Oosten alleen de koning als representant van de goden gezien werd, schetst Genesis ons de mens in het algemeen als Gods beelddrager: een ‘democratisering’ (Waltke) en verheffing van de mens.¹¹