Ze horen bij ons?!

C.P.W. van den Berg en G.J. Verbruggen (red.)
Ze horen bij ons?! Pleegzorg en gastopvang in gezin, kerk en school
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
ISBN 978 94 0290 4758
NUR 740 030

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Voorwoord

1.  Nieuwe barmhartigheid

G.J. Verbruggen

2.  Ontwikkelingen in de jeugd- en pleegzorg

G.P. Schipaanboord MA

Deel 1 Van gastopvang tot pleegzorg

3.  Meeleefgezinnen in de kerk

G. Schouten MA en drs. T.A. Gunter

4.  Gastopvang voor kinderen en jongeren

G.J. Verbruggen

5.  Wat is pleegzorg?

A.H. Bruinsma-Jongkind

Ervaringen van een pleegkind

Anoniem

Crisispleegzorg

A.B. Spelt en M.A. Spelt

Weekend- en vakantiepleegzorg

H. Pool en H. Pool-van Dalfsen

Netwerkpleegzorg

Anoniem

Vakantie met z’n allen

Anoniem

6.  Pleegouder worden

I.M. Janse

Hoe word je pleegouder?

J.F. van Dijk en W.H. van Dijk

7.  Gezinshuis

P.D. Qualm

Een gezinshuis starten doe je niet zomaar

A.M. Hage

8.  Gezag en kinderbescherming

mr. C.P.W. van den Berg

Zorg(en) voor minderjarige pleegkinderen na overlijden pleegouders

mr. C.P.W. van den Berg

9.  Huiselijk geweld, kindermishandeling en seksueel misbruik

G. van den Belt-van Woudenbergh

Deel 2 Pleegzorg en kerk

10. Bijbels licht op pleegzorg

ds. A. Simons

11. Geoorloofde afzondering? Pleegkinderen en de bediening van de Heilige Doop

mr. C.P.W. van den Berg

Pleegkinderen en de bediening van de Heilige Doop

ds. W. Harinck

12. Pastoraat bij pleegzorg

ds. L. Terlouw

13. Kerk, (pleeg)gezin en identiteit

mr. C.P.W. van den Berg

Geloofsopvoeding en (langdurige) pleegzorg

D. Bac en J.H. Bac-van Dijk

Deel 3 Pleegzorg, gezin en school

14. Ouders en pleegouders: allebei ouders

J.C. Zwerus

15. Samenwerking tussen ouders en loyaliteit

mr. C.P.W. van den Berg en E.W. van den Berg-van Maanen

Sylvia of tante of mama (Sylvia)?

drs. T. van de Krol & drs. S. van de Krolden Ouden

Foto’s, kaartjes, cadeautjes en bezoeken

drs. T. van de Krol & drs. S. van de Krolden Ouden

Zorg voor het gezin

L. Kisteman-Mostert

16. Zorg goed voor elkaar en voor jezelf

mr. C.P.W. van den Berg en E.W. van den Bergvan Maanen

Omgaan met een getraumatiseerd pleegkind

A.J. Hoogendoorn en P.M. Hoogendoornde Boed

17. Pleegkinderen op school

V.E. Klijnsma

Totaal anders …

M.V. van der Vliet

Pleegkinderen en voortgezet onderwijs

P.W. Wiesenekker & T. Wiesenekker-de Vries

Informatie en adressen

Over de auteurs

Voorwoord

‘Supergewone mensen gezocht’. Met deze slogan voerde Pleegzorg Nederland in 2015 campagne om pleeggezinnen te werven. Deze slogan illustreert wat pleegzorg is. Werk dat gebeurt door heel gewone mensen, maar dat tegelijk van onschatbare waarde is in het leven van kinderen en jongeren die pleegzorg nodig hebben. In de praktijk blijkt hoeveel waarde het heeft als kinderen en jongeren die niet meer thuis kunnen wonen, worden opgevangen in een gewoon gezin. De vormen van opvang zijn in de loop van de jaren veranderd. Wat hetzelfde bleef, is de noodzaak van een veilig thuis voor ieder kind en iedere jongere. Dát is het wat veel pleeggezinnen, gastgezinnen en gezinshuisouders drijft.

‘Elk echtpaar dat een stabiel huwelijk heeft zou er tenminste over na moeten denken of pleegzorg iets voor hen is’, schreven pleegouders Allard en Nieske Selles-ten Brinke in juni 2017 in het Reformatorisch Dagblad. Het is verheugend dat er zoveel pleeggezinnen, gastgezinnen en gezinshuizen zijn – en dat velen van hen dat doen vanuit christelijke bewogenheid. Die gezinnen zijn en blijven nodig. Door het schrijven van Ze horen bij ons?! vragen we aandacht voor pleegzorg en gastopvang binnen de christelijke gemeente. Gezinnen die erover nadenken of hier een taak voor hen ligt, worden uitvoerig geïnformeerd. Tevens willen we met Ze horen bij ons?! pleeg- en gastgezinnen bemoedigen in de mooie maar soms ook weerbarstige praktijk van elke dag.

De titel Ze horen bij ons?! geeft ‘pijn’ aan in de relatie ouders/pleegouders: ouders die niet meer voor hun eigen kind kunnen en/of mogen zorgen, pleegouders die voelen dat de pleegkinderen ‘hun kinderen’ worden, maar dat niet zijn en zullen worden. Vreugde om iets te kunnen en mogen betekenen voor jonge mensen en hun kracht en liefde mee te geven op hun levensweg. Het geeft ook verantwoordelijkheid voor zorgkinderen, vanuit onze naastenliefde en verantwoordelijkheid voor gezin en vanuit de kerk.

Ze horen bij ons?! is een herziening en uitbreiding van het boek Bijbels licht op pleegzorg dat in 2010 verscheen. Ze horen bij ons?! bevat drie delen. In het eerste deel worden diverse vormen van opvang beschreven. De opbouw is daarbij: van licht naar zwaar. Eerst worden lichtere vormen van opvang besproken (meeleefgezinnen, gastopvang), daarna komen vormen van opvang aan de orde die intensiever zijn (pleegzorg, gezinshuizen). In het tweede deel wordt de vraag besproken welke plaats pleegzorg heeft binnen de christelijke gemeente. In deel drie worden diverse aandachtsgebieden besproken rond gezin, kerk en school. Het geheel wordt steeds afgewisseld met ervaringsverhalen en casussen: korte verhalen uit de praktijk. Het boek is te lezen als één geheel, de verschillende delen of hoofdstukken kunnen ook los van elkaar worden gelezen.

In dit voorwoord is een woord van dank gepast aan de vele scribenten die hun kennis en ervaring deelden. Hartelijk dank ook aan de redactiecommissie van de serie Zorg voor elkaar voor de kritische en betrokken begeleiding van dit boek, en voor de deskundige begeleiding vanuit uitgeverij De Banier.

Woerden, juli 2017
Peter van den Berg, juridisch adviseur Oudewater- Woerden en pleegouder
Erik-Jan Verbruggen, regiomanager De Vluchtheuvel

1. Nieuwe
barmhartigheid

Door: G.J. Verbruggen

1.1 De roeping van de christelijke gemeente

In Nederland is de zorg goed georganiseerd. Wie zijn oor te luisteren legt in de politiek, zou soms anders denken. Maar wie een blik werpt over de grenzen van ons land, telt zijn zegeningen. Door de tijd heen is in Nederland een rijk geschakeerd zorgstelsel ontstaan. Ook op het gebied van jeugdhulpverlening zijn tal van mogelijkheden voor diagnostiek, behandeling, ondersteuning en begeleiding in situaties waar dat mogelijk is. De overheid bekostigt veel van deze vormen van zorg.

In de afgelopen jaren is er een beweging ontstaan waarbij de overheid veel meer verantwoordelijkheden teruglegt bij de burgers. Een ontwikkeling die weerstand oproept, maar die ook positieve kanten heeft.

Lange tijd was het de Nederlandse overheid die veel vormen van hulpverlening organiseerde én bekostigde. Nu de overheid meer verantwoordelijkheid bij de burgers legt, doet dat een beroep op de christelijke gemeente. De recente ontwikkelingen in de (jeugd)zorg vragen meer dan tevoren om christelijke barmhartigheid, om een christelijke gemeente waarin het omzien naar elkaar daadwerkelijk gestalte krijgt. Dat is een Bijbelse zaak. Paulus vergelijkt in 1 Korinthe 12 de gemeente met een lichaam, waarvan leden met elkaar meelijden. De eerste en tweede tafel van Gods wet zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. De liefde tot de Heere komt tot uiting in de liefde tot elkaar. Christenen zijn geroepen om elkanders lasten te dragen (Gal. 6). Als het goed is, onderscheidt de christelijke gemeente zich door de onderlinge liefde, door hulpvaardigheid, door de bereidheid om offers te brengen. Die onderlinge liefde geldt ook als een kind of jongere niet meer thuis kan wonen. De vermaning ‘Vergeet de herbergzaamheid niet’ (Hebr. 13:2) wordt wel heel concreet in situaties waarbij een kind niet meer thuis kan wonen en – bijvoorbeeld – in een pleeggezin moet worden geplaatst.

In de loop van de eeuwen waren het vaak christenen die, gedreven door de liefde van Christus, omzagen naar de naaste in nood. Het waren christenen die de eerste ziekenhuizen stichtten. Verschillende instellingen die in onze tijd nog steeds bestaan, hebben hun wortels in de tijd van het Réveil, waar christenen, bewogen met de gebrokenheid van de samenleving, de handen uit de mouwen staken en hulpverlening gingen bieden. Wellicht is de christelijke gemeente in de 21ste eeuw wel gewend geraakt aan de overheid die voor veel voorzieningen zorgde. In zijn boek Een helpende hand dat in de jaren ’80 van de vorige eeuw verscheen, klaagde ds. A. Elshout al dat de kerk haar eerstgeboorterecht verkocht had aan de hulpverlening. Een opmerkelijke uitspraak, waarmee hij zich beslist niet keerde tégen professionele hulpverlening, maar waarmee hij wel pleitte voor christen-zijn in woord én daad. De recente ontwikkelingen in zorg- en hulpverlening vragen opnieuw om een vitale christelijke gemeente, waarin de bereidheid is om elkaar te helpen. Ook op het terrein van de jeugdzorg zijn er verschillende mogelijkheden daaraan gestalte te geven.

1.2 Structuur van onderlinge zorg

Bij het nadenken over onderlinge zorg binnen de christelijke gemeente is het helpend om onderscheid te maken in verschillende niveaus waarop het omzien naar elkaar gestalte krijgt.

Wie problemen ervaart en daar zelf niet uitkomt, kan allereerst een beroep doen op algemene onderlinge hulp. Een moeder die zich overbelast voelt, kan een beroep doen op haar eigen netwerk: haar echtgenoot, haar ouders, vrienden, buren, of anderen uit het sociale netwerk. Een kind dat gedragsproblemen vertoont, kan veel baat hebben bij grootouders die regelmatig voor opvang zorgen. Zo is er veel meer wat zich vaak aan de waarneming van anderen onttrekt, maar wat van onschatbare waarde is. De gewone onderlinge hulp is helemaal niet zo gewoon, maar is goud waard!

Er zijn situaties waarin ‘gewone’ onderlinge hulp niet voldoende is. Er is meer nodig. De hulpvraag die gesteld wordt, gaat het eigen sociale netwerk van de hulpvrager te boven. Soms komt dat alleen al omdat het sociale netwerk maar heel beperkt is. Het is belangrijk dan terug te kunnen vallen op gestructureerde onderlinge hulp. In de samenleving kan dat gaan om een vrijwilligersdienst, een buddyproject of iets dergelijks. Binnen veel kerkelijke gemeenten is een structuur gecreëerd voor onderlinge hulp. Het gaat daarbij om pastorale zorg, naastenhulp, een vertrouwenspersoon, een kerkelijke hulpdienst, opvanggezinnen, enzovoorts. De recente ontwikkelingen in de zorg zijn voor veel kerkelijke gemeenten een krachtige impuls geweest deze gestructureerde onderlinge zorg vorm te geven. Dat is bijzonder toe te juichen!

Dit alles betekent niet dat het sociale netwerk van de cliënt alle hulpvragen kan oplossen. Soms is het nodig professionele hulp in te schakelen. Daarbij gaat het om de huisarts, het ziekenhuis, maar ook om psychosociale hulpverlening of geestelijke gezondheidszorg. Tevens om gezinsbegeleiding, pleegzorg of andere vormen van jeugdhulp. Een professional heeft specifieke deskundigheid in zijn vakgebied en kan behandeling of begeleiding bieden die de vaardigheden van ‘gewone’ vrijwilligers te boven gaat. Een goede professional zal zich bewust zijn van de onschatbare waarde van het sociale netwerk van de hulpvrager en zal waar nodig en mogelijk ook daarmee samenwerken.

1.3 Jeugdhulp

Er zijn verschillende vormen van jeugdhulp te onderscheiden, variërend van relatief lichte ondersteuning, tot zware interventies. Hieronder wordt een aantal vormen van jeugdhulp beschreven, waarbij steeds bekeken wordt op welke manier de christelijke gemeente vorm kan geven aan deze vorm van jeugdhulp (zie figuur aan het slot van dit hoofdstuk).

A. Preventie: voorkomen is beter dan genezen. Een Amerikaanse psychiater deed eens de treffende uitspraak: ‘Eén gram preventie heeft meer effect dan 1000 kilo behandeling.’ De christelijke gemeente biedt tal van preventieve mogelijkheden. Een gezond functionerende gemeente en ‘gewone’ onderlinge steun werken op zichzelf al preventief. Daarnaast kan de kerk een plaats zijn waar ouders elkaar ontmoeten en ervaringen uitwisselen, waar bezinning plaatsvindt op opvoedkundige thema’s, waar wellicht opvoedkringen worden georganiseerd, enzovoorts.

B. Ambulante hulpverlening: als er zorgen zijn in een gezin of over een jongere en er is professionele hulpverlening nodig, is ambulante begeleiding de eerste keuze. Dat wil zeggen: het kind of de jongere blijft thuis wonen, maar een hulpverlener biedt begeleiding of behandeling. In verreweg de meeste situaties vindt hulpverlening ambulant plaats.

C. Gastopvang: soms is ambulante hulpverlening niet voldoende en is het nodig dat een kind gedurende korte tijd elders verblijft. Denk bijvoorbeeld aan een conflictsituatie binnen het gezin, waarbij het nodig is dat een tienerdochter tijdelijk elders verblijft om helder te krijgen wat er nodig is om de rust binnen het gezin te herstellen. Een ander voorbeeld is overbelasting van een van de ouders, waardoor een tijdelijk verblijf van een kind buiten het gezin nodig is. Gastopvang kan ook gaan om een weekendplaatsing van bijvoorbeeld een kind met autisme.

In sommige kerkelijke gemeenten is – onder verantwoordelijkheid van de kerkenraad – een bestand met gezinnen gevormd waarop in voorkomende gevallen een beroep kan worden gedaan. In de afgelopen jaren hebben vier kerken (Gereformeerde Gemeenten in Nederland, Oud Gereformeerde Gemeenten, Hersteld Hervormde Kerk, Gereformeerde Gemeenten) veel geïnvesteerd in het opzetten van gastopvang binnen de plaatselijke gemeenten. De laatste twee kerken doen dat in samenwerking met Stichting De Vluchtheuvel.

Gastopvang is een vorm van gestructureerde onderlinge zorg in de kerkelijke gemeente. Vaak worden kinderen ondergebracht in een gezin binnen hun eigen gemeente of in een naburige gemeente. De opvang wordt verzorgd door ‘gewone’ gezinnen, het geheel wordt gecoördineerd door een coördinator met een hulpverleningsachtergrond.

D. Pleegzorg: pleegzorg is een van de oudste en ook bekendste vormen van jeugdhulp. Een kind dat of een jongere die niet meer thuis kan wonen, wordt geplaatst in een pleeggezin. Soms is dat een gezin uit het eigen sociaal netwerk van het gezin, soms gaat het om een gezin uit het ‘bestand’ van een organisatie voor pleegzorg.

Pleegzorg is een vorm van professionele jeugdhulp, die wordt uitgevoerd door een organisatie voor pleegzorg. De organisatie maakt gebruik van ‘gewone’ gezinnen, die – al naar gelang de situatie daarom vraagt – begeleid worden door een pleegzorgwerker.

Er zijn kinderen die korte tijd in een pleeggezin verblijven, maar er zijn ook situaties waarbij kinderen jarenlang in een pleeggezin verblijven.

E. Gezinshuis: in de afgelopen jaren is het wonen in een gezinshuis een nieuwe vorm van jeugdhulp, die een sterke groei doormaakt. Kinderen die gezien hun problematiek niet (meer) in een pleeggezin pasten, werden voorheen veelal geplaatst in een jeugdhuis, een behandelgroep of iets dergelijks. Wonen in een gezinshuis is een vorm van jeugdhulp waarbij het kind bij vaste opvoeders woont (de gezinshuisouders), terwijl qua zwaarte van de zorg hulpverlening geboden wordt die verdergaat dan een pleeggezin doorgaans kan bieden. Meestal komen kinderen of jongeren pas in aanmerking voor een gezinshuisindicatie wanneer pleegzorg geen mogelijkheden (meer) biedt. Een gezinshuis is een mooie mix van intensieve hulp (zoals geboden in een behandelsetting) en het wonen bij vaste opvoeders (zoals in een pleeggezin).

F. Leefgroep: op het wonen in een leefgroep zijn allerlei varianten denkbaar. Het gaat daarbij om het wonen in een voorziening met professionele opvoeders. In een leefgroep wordt niet zozeer behandeling geboden, maar professionele groepsopvoeders begeleiden het kind of de jongere bij alle zaken die het gewone dagelijkse leven betreffen. Soms heeft een kind dat of jongere die in een leefgroep woont, daarnaast ambulante begeleiding van een hulpverlener.

G. Opname: het gaat hierbij om een opname in een voorziening voor psychiatrische of orthopedagogische behandeling. Dit kan gaan om een tijdelijke opname van bijvoorbeeld enkele maanden. Het kan ook gaan om een langdurig verblijf. Kinderen of jongeren komen hiervoor in aanmerking wanneer er sprake is van (complexe) problematiek waarvoor specialistische behandeling noodzakelijk is.

De hierboven genoemde opsomming is niet compleet; in de praktijk komen variaties op deze verschillende vormen van jeugdhulp voor. Wel is hiermee aangegeven dat er een continuüm is van lichte ondersteuning naar zware vormen van (jeugd)hulp. De inzet van iedere ouder en van iedere professional zal zijn om hulp en begeleiding in te zetten die zo zwaar is als nodig en zo licht als mogelijk.

1.4 Nogmaals: de roeping van de kerkelijke gemeente

Bij dit alles is de vraag wat de taak is van de kerkelijke gemeente. De kerkelijke gemeente (of de christelijke school) kan een goede plaats zijn waar preventieve activiteiten gestalte krijgen. Ambulante hulpverlening gebeurt doorgaans ook thuis of wordt gegeven aan kinderen die thuis blijven wonen. Betrokkenheid vanuit de gemeente bij een gezin waar zorgen zijn, zal vaak heel veel goed doen.

Gastopvang is ook een vorm van gecoördineerde onderlinge hulp waarbij de kerkelijke gemeente een belangrijke rol speelt.

Bij zwaardere vormen van jeugdhulp (pleegzorg, gezinshuis en dergelijke) zal de kerkelijke gemeente niet de eerst aangewezen plaats zijn waar deze jeugdhulp gestalte krijgt. Ook in deze situaties zijn betrokkenheid vanuit de gemeente en pastorale zorg onmisbaar. Denk bijvoorbeeld aan kinderen uit reformatorische kring die in een pleeggezin wonen. Zij zullen in de meeste gevallen niet meer in de directe omgeving van hun ouderlijk huis verblijven. Ze blijven vaak wel lid van de kerkelijke gemeente of worden lid van de kerkelijke gemeente van hun pleegouders. Het is van belang dat de kerkenraad en de gemeente weten waar pleegkinderen wonen en een vorm van contact onderhouden. Pleegkinderen horen immers ook bij de gemeente.

Voor kinderen en jongeren die niet meer thuis kunnen wonen, blijft gelden: zij horen bij ons! Betrokken pastoraat en warm meeleven vanuit de gemeente zijn dan onmisbaar.

Continuüm jeugdhulp

2. Ontwikkelingen in de
jeugd- en pleegzorg

Door: G.P. Schipaanboord MA

Het doel van dit hoofdstuk is uitleg te geven over jeugdhulp en hoe deze georganiseerd is in Nederland. Pleegzorg is een vorm van jeugdhulp, maar voor pleegouders, ambtsdragers en andere betrokkenen is het goed basiskennis te hebben over hoe jeugdhulp in Nederland georganiseerd is.

2.1 Gemeenten verantwoordelijk

We geven ongeveer 3,7 miljard per jaar aan jeugdhulp uit in Nederland. Voor 1 januari 2015 was er de Wet op de Jeugdzorg. Daarin hadden de provincies een verantwoordelijkheid, maar daarnaast lagen er taken bij het Rijk (bij VWS, bij Veiligheid en Justitie), bij verzekeraars voor kinderen met psychische problemen en bij zorgkantoren voor jongeren met een beperking. De overdracht van taken naar de gemeente heeft plaatsgevonden per 2015. Dit ging gepaard met een bezuiniging die oploopt tot bijna 15% van het budget in 2017.

De gevolgen voor aanbieders van jeugdhulp en pleegzorg zijn groot. De financiering ligt in gemeentelijke handen, maar veel aanbieders vinden het lastig met de verschillen tussen gemeenten om te gaan en daar in hun organisatie rekening mee te houden. Ook zijn de administratieve lasten toegenomen. Dat zorgt voor veel (werk)druk voor werkers in de jeugdzorg. Tegelijkertijd zijn er veel hoopgevende initiatieven om jeugdhulp te vernieuwen en anders te organiseren, ook wel de transformatie van jeugdhulp genoemd. Voorbeelden van dat soort initiatieven zijn:

- het voorkomen van ondertoezichtstelling of uithuisplaatsingen door oprichting van jeugdbeschermingstafels, waarin ouders meer aangesproken worden op hun verantwoordelijkheid om de opvoedsituatie te verbeteren;

- een betere verbinding tussen jeugdhulp en inzet van zorgmiddelen op scholen;

- meer ruimte voor jeugdhulpaanbieders om in te zetten wat nodig is en in plaats van op de ingezette producten te sturen, te sturen op te behalen resultaat voor kinderen en ouders;

- meer samenwerking tussen lokale voorzieningen voor alle jongeren (door kerken, sportverenigingen, jongerenwerk) en jeugdhulpinstellingen.

2.2 Jeugdhulp en pleegzorg

In christelijke kring is een positieve waardering voor pleegzorg. Natuurlijk heeft een oplossing thuis de voorkeur, maar als dat niet kan, is pleegzorg het beste alternatief voor een kind dat niet thuis kan wonen. Dat is een inzicht dat ook heel breed in gemeentelijke kring leeft, welke partijpolitieke achtergrond de verantwoordelijke wethouders ook hebben. Veel wethouders van gemeenten zetten zich daarom zelf in om pleegouders te werven of helpen pleegzorgorganisaties om dat te doen. Veel gemeenten proberen pleegzorg daarom ook zoveel mogelijk bij de bezuinigingen te ontzien. Pleegzorg staat positief op de kaart, juist ook na de overheveling van taken naar gemeenten. Dat betekent dat je als pleegouder die waardering ook wel mag gebruiken door concreet en kritisch aan te geven bij de gemeente waar je woont, op welke punten de jeugdhulp kan verbeteren.

2.3 Gemeentelijke verantwoordelijkheid

Wat houdt de gemeentelijke verantwoordelijkheid in? Gemeenten hebben op grond van de Jeugdwet de plicht om jeugdhulp en ondersteuning te bieden, bijvoorbeeld aan jongeren met een beperking, stoornis, aandoening of opgroeiproblemen. In de Jeugdwet staan de taken van gemeenten opgesomd. Hieronder zijn de gemeentelijke taken samengevat.

Gemeenten moeten zorgen voor:

- jeugdhulpaanbieders van voldoende kwaliteit;

- een beleidsplan, waarin preventie, ondersteuning en hulp zijn beschreven;

- voorzieningen die jeugdhulp kunnen bieden;

- jeugdbescherming en jeugdreclassering;

- maatregelen om kindermishandeling aan te pakken;

- samenwerking met andere sectoren zoals zorg, onderwijs, politie en justitie, vertrouwenspersonen, ouders en pleegouders van jongeren die te maken hebben met jeugdhulp.

2.4 Beleidsplan en verordening

De manier waarop gemeenten deze taken uitvoeren, staat beschreven in een beleidsplan en in de gemeentelijke verordening. De gemeenteraad ziet erop toe op welke manier het college van Burgemeester en Wethouders (B en W) in uw gemeente deze taken uitvoert. U kunt gemeenteraadsleden daarop ook aanspreken. Zij horen graag uw ervaring als ambtsdrager, als werker in de jeugdhulp, als (pleeg)ouder, als docent of als betrokken burger.

2.5 Regionale samenwerking

De taak van gemeenten is veelomvattend. Er is lokale jeugdhulp, maar ook specialistische en/of beperkte jeugdhulp die per gemeente weinig wordt ingezet. Gemeenten werken daarom regionaal samen. Vaak wordt op regionale schaal de zorg ingekocht en soms wordt ook de betaling van zorg regionaal geregeld. Tussen beleidsplannen en verordeningen van gemeenten binnen één regio is ook vaak veel afstemming, soms zijn ze zelfs precies hetzelfde.

2.6 Toegang

Gemeenten moeten zorgen dat toegang tot jeugdhulp beschikbaar is. De naam voor die toegang is niet overal hetzelfde, soms is de toegang via de al sinds 2007 bestaande Centra voor Jeugd en Gezin (CJG’s), andere veel gebruikte namen zijn wijkteam, jeugd- en gezinsteams. Als u met dergelijke teams te maken hebt, is het goed te vragen hoeveel hulp ze zelf bieden en wanneer ze doorverwijzen. Omdat pleegzorg een specifieke en specialistische vorm van zorg is, zal vanuit een CJG of wijkteam naar een regionale pleegzorgaanbieder worden doorverwezen.

Het doel van de Jeugdwet is dat er niet te veel nadruk ligt op indicatiestelling, maar dat snel de juiste hulp wordt geboden. Die hulp kan intensiever of minder intensief worden, zonder al te veel bureaucratie. In de Jeugdwet is ook de mogelijkheid om via de huisarts of de jeugdarts toegang tot jeugdhulp te krijgen. Ook rechters kunnen in bijzondere gevallen hulp opleggen aan jongeren. Als jongeren achttien worden, zijn hun problemen lang niet altijd voorbij. De Jeugdwet kent de mogelijkheid om tot 23 jaar jeugdhulp te bieden, zeker als het vrijwillig is.

2.7 Sporen naar de jeugdhulpverlening

De toegang tot de jeugdhulpverlening is niet eenduidig en de gekozen benaming van toegang via de gemeente kan per regio verschillen. Dat kan verwarrend overkomen. De volgende ‘toegangspoorten’ kunnen worden onderscheiden:

- vrij toegankelijk;

- jeugdhulp via de gemeente, vaak via een sociaal team;

- de huis- of jeugdarts of medisch specialist;

- de Gecertificeerde Instelling, de kinderrechter, het openbaar ministerie en de directeur of de selectiefunctionaris van de justitiële jeugdinrichting;

- Veilig Thuis.
Op de website¹ van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) wordt dit verder uitgewerkt en toegelicht.

2.8 Veilig Thuis en de Gecertificeerde Instelling

Soms zijn er signalen van kindermishandeling. Iedere regio heeft een Veilig Thuis organisatie die deze signalen wil ontvangen. Veilig Thuis is een fusie van de vroegere Advies- en Meldpunten Kindermishandeling en de Steunpunten Huiselijk Geweld. Als de veiligheid van kinderen in het geding is, kunnen ouders onder toezicht worden gesteld en/of kinderen uit huis worden geplaatst. De uitvoering van zo’n kinderbeschermingsmaatregel wordt gedaan door de Gecertificeerde Instellingen (GI’s). Ook die zijn regionaal verdeeld. Daarnaast is er de landelijk werkende William Schrikker Groep en het Leger des Heils.

2.9 Christelijke aanbieders

Er zijn ook christelijke jeugdhulpaanbieders. Voorbeelden zijn Eleos voor jeugd-ggz en SGJ. Het Jeugdbeschermingsdeel van de SGJ is gefuseerd met het Leger des Heils. Het jeugdhulpdeel van SGJ, waaronder pleegzorg, is onderdeel geworden van Timon. Via www.christelijkejeugdhulp.nl is inzichtelijk welke aanbieders er zijn en wat ze leveren. Gemeenten hebben de opdracht in de Jeugdwet rekening te houden met de levensbeschouwelijke achtergrond van ouders. Dat zou te zien moeten zijn in het aanbod dat gemeenten hebben ingekocht. In de praktijk is met name in regio’s waar christenen meer dan gemiddeld wonen, jeugdhulp bij christelijke aanbieders ingekocht. Maar ook in andere regio’s moet rekening gehouden worden met de achtergrond van ouders. Een PGB kan een middel zijn om alsnog jeugdhulp in te zetten bij een aanbieder die past bij de achtergrond van ouders en het kind.

2.10 Afsluitende tips

Zoals hierboven geconstateerd is er op het gebied van de (jeugd- en pleeg)zorg en jeugdhulp veel veranderd. In grote lijnen hebben we wat ontwikkelingen geschetst. Via de burgerlijke gemeente en wellicht de diaconie van uw kerkelijke gemeente kunt u informatie vragen over de wet- en regelgeving (overheid) en vormen van christelijke zorg.

Hieronder volgen enkele aanbevelingen als het gaat om het zoeken van hulp en het krijgen van overzicht van de organisaties, wetgeving en het beleid met betrekking tot de jeugdhulpverlening.

Tip 1

- Hoe heet de lokale toegang in mijn gemeente en hoe kun je daar terecht? Wordt hier alleen toegang gegeven of wordt er ook hulp geleverd?

- Met welke gemeenten werkt mijn gemeente regionaal samen?

- Is regionaal ook christelijke jeugdhulp ingekocht en zo ja, bij welke aanbieders?

Als het antwoord op een van deze vragen voor u onduidelijk is, neem dan contact op met de lokale SGP- of ChristenUnie-fractie. Zij zouden het antwoord op deze vraag moeten weten.

Tip 2

Als u niet dagelijks de ontwikkelingen in de jeugdhulp volgt, zorg dan dat u in uw omgeving iemand kent die er wel regelmatig mee te maken heeft. Hij/zij kan u snel wegwijs maken of u even bijpraten over de actuele stand van zaken. Denk daarbij aan een wethouder die of raadslid dat u kent, de zorgcoördinator van een reformatorische school of iemand uit uw kerkelijke gemeente die in dit veld werkt.

1.. Zie: https://vng.nl/onderwerpenindex/jeugd/jeugdhulp/faqs-overtoegang-jeugdhulp

Deel 1

Van gastopvang tot pleegzorg

3. Meeleefgezinnen
in de kerk

Door: G. Schouten MA en drs. T.A. Gunter

In de Gereformeerde Gemeente in Nederland te Barneveld is een werkgroep voor jongeren opgericht onder de naam Ruggespraak. Aanleiding daarvoor vormde de veranderde wetgeving voor jeugdzorg per 1 januari 2015. De doelstelling van de werkgroep is: Jongeren een zichtbare plek geven in het gemeenteleven. Dat willen we bereiken door een laagdrempelig steunpunt te bieden om samen met jongeren te zoeken naar een voor hen passende ondersteuning bij hun vraag. Ruggespraak vormt een ‘paraplu’ waaronder verschillende initiatieven vanuit deze doelstelling worden ontplooid. Zo kunnen jongeren bijvoorbeeld bellen of emailen naar een steunpunt en ook ondernemen enkele werkgroepleden sportieve activiteiten met jongeren. Het concept ‘meeleefgezin’, dat in onderstaande paragrafen aan bod komt, is een initiatief dat ook onder het brede kader van Ruggespraak valt.

3.1 Meeleefgezin/buddygezin

De opzet die Ruggespraak voor ogen heeft met het meeleefgezin is anders dan van gast- en pleeggezinnen. Een pleeggezin valt onder de formele pleegzorg en een gastgezin onder de informele pleegzorg. Jeugdzorg regelt via gemeenten pleeggezinnen, daarnaast moeten pleeggezinnen een officiële certificering halen. Dit in tegenstelling tot gastgezinnen, die niet via de gemeente worden geregeld en waarvoor de gastouders ook geen certificering nodig hebben.

Een meeleefgezin is nog laagdrempeliger van opzet dan een gastgezin. Ruggespraak krijgt vragen uit de gemeente waarbij hulpverlening niet altijd nodig is, maar waarbij er wel behoefte is aan ondersteuning of meeleven. Voor deze vragen is het initiatief ‘meeleefgezin’ opgezet. Vaak vinden mensen elkaar vanzelf, maar Ruggespraak wil een verbindingspunt vormen voor degenen die elkaar niet automatisch treffen. Op deze manier wil de werkgroep het omzien naar elkaar binnen de gemeente versterken. De uitgegeven flyer van Ruggespraak over het concept ‘meeleefgezin’ beschrijft het beeld van een schakelketting. De werkgroep helpt schakels te verbinden, maar vervolgens vormen de schakels zélf de ketting. Oftewel: Ruggespraak brengt mensen met elkaar in contact en de gemeenteleden zelf vormen het netwerk waarin ze elkaar tot steun zijn.

Sinds 2012 bestaat Stichting MeeleefGezin, die in 2014 de prijs Appeltje van Oranje kreeg namens het Oranjefonds. Om verwarring te voorkomen wordt hier even op deze stichting ingegaan. Ruggespraak heeft namelijk een andere opzet, hoewel de insteek sterk overeenkomt. Deze stichting is ook begonnen vanuit het idee van laagdrempeligheid. Op de site van Stichting MeeleefGezin² is te lezen dat zij zich richt op kinderen van 0-5 jaar. De doelgroep zijn ouders met psychiatrische problemen, die hun ouderrol beter kunnen behouden met de ondersteuning van een meeleefgezin. Ruggespraak richt zich daarentegen op kinderen en jongeren van alle leeftijden. Daarnaast is de doelgroep niet begrensd: iedereen die behoefte heeft aan een meeleefgezin kan zich opgeven bij Ruggespraak.

3.2 Praktijkvoorbeelden

Dit initiatief is nog in ontwikkeling, daardoor zijn er nog maar enkele praktijkvoorbeelden waarmee de werkgroep te maken heeft gekregen. Om het concept ‘meeleefgezin’ concreet te maken, volgen hier een paar voorbeelden uit de praktijk:

Een meisje in de basisschoolleeftijd heeft geen opa en oma in de buurt. Deze mist ze. Graag zou ze op bezoek willen bij een opa en oma. Het meisje wordt gekoppeld aan een ouder echtpaar, dat graag kinderen op bezoek krijgt. Regelmatig gaat ze op haar fiets even langs bij haar ‘opa en oma’.

In een gezin is de vader overleden. Moeder worstelt met de opvoeding van haar zoon en dochter die in de puberleeftijd zijn. De jongeren worden allebei in contact gebracht met een ander gezin waar ze elke week een keer naartoe gaan. In de meeleefgezinnen doen ze mee en er is aandacht voor hen van andere volwassenen en leeftijdgenoten. De moeder, die alleen voor de opvoeding staat, krijgt zo steun en de jongen en het meisje doen positieve contacten op in een ander gezin.

Er zijn meer voorbeelden te bedenken. Denk aan een kind uit een groot gezin dat extra aandacht nodig heeft en op woensdagmiddag bij een ander gezin mag spelen. Of denk aan gezinnen met een kind dat extra zorg nodig heeft: een meeleefgezin waar hun kind – af en toe – heen kan om te spelen zou een gewaardeerde steun zijn. Deze casussen zijn aan te vullen met nog vele andere.

3.3 Valkuil

Een belangrijk punt voor Ruggespraak is dat zij wil fungeren als verbindingspunt en niet als hulpverleningsorganisatie. De focus ligt op positieve en wederkerige relaties die de draagkracht van gemeenteleden vergroten en waardoor mogelijk hulpverlening (lees: erger) wordt voorkomen. Immers, voorkomen is nog altijd beter dan genezen.

De grootste valkuil voor het meeleefgezin is het uit het oog verliezen van de kern, namelijk het omzien naar elkaar. De kern is dat gemeenteleden binnen hun eigen omgeving er voor elkaar kunnen zijn. En dat kan uiteindelijk iedereen, zoals Kierkegaard het zei: ‘Wie kunst en wetenschap aanprijst, verdeelt de mensen in begaafden en nietbegaafden; wie de liefde aanprijst maakt allen gelijk³.’Als het initiatief uitgroeit tot een opgetuigde organisatie met regels, zorgsystemen en formulieren, is de kern uit het oog verloren. Hoewel aan enige vastlegging van gegevens niet is te ontkomen, houdt Ruggespraak daarom het initiatief zo laagdrempelig mogelijk. De volgende fictieve anekdote illustreert de kern van genoemde valkuil.⁴

Bioloog Van Dieren en zijn collega prof. dr. Jansen gaan kamperen in een groot natuurgebied om enkele dagen veldonderzoek te doen. Midden in de nacht port Van Dieren zijn collega Jansen wakker en zegt: ‘Jansen, Jansen, word wakker. Kijk eens naar de lucht: wat zie je?’

‘Ik zie miljoenen sterren, beste Van Dieren.’

‘En wat betekent dat, Jansen?’