ALTIJD
EN
OVERAL

Voor Karalee

Tony Reinke
Altijd en overal – Hoe je smartphone je leven verandert
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
© 2017 by Tony Reinke
Originele titel: 12 Ways Your Phone Is Changing You
Oorspronkelijk uitgegeven door Crossway, a publishing ministry of Good News
Publishers, Wheaton, Illinois 60187, U.S.A.
Vertaling: Th. van Eijzeren
Omslagontwerp: José van der Meer
Vormgeving binnenwerk: André Kikkert
ISBN: 978 94 0290 3447
C-NUR: 740-050

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Tony Reinke

ALTIJD EN
OVERAL

Hoe je smartphone je leven verandert

Vertaling: Th. van Eijzeren

‘Tony Reinke heeft ons met dit boek een grote dienst bewezen. Hij slaagt erin om met intensieve zelfreflectie op zijn eigen smartphonegebruik lijnen te trekken tussen het kritiekloze gebruik van de technofiel en het angstige gedogen van de technofoob. Hij pleit voor zeer bewust gebruik met als diepe ondergrond daarbij een leven met de Heere. Dit diepzinnige boek eindigt met twaalf praktische tips als basis voor de opvoeding van jezelf maar ook in het gezin.’

W. Büdgen

‘Dit boek – mits met onderscheid gelezen – is erg nuttig. Het beschrijft hoe smartphones ons geestelijke leven dreigen te ruïneren. Het is uitstekend gedocumenteerd en toetst steeds aan de Bijbel. Tony Reinke is bovendien overduidelijk een ervaringsdeskundige. De zwakte van het boek is dat het veronderstelt dat iedere lezer een ware gelovige is. In die zin is het typisch Amerikaans Evangelicaal van toon. Bovendien zijn er kanttekeningen te plaatsen bij de ‘theologie van technologie’ zoals verwoord in het boek.’

L. van der Tang

‘Alle dingen zijn mij geoorloofd’,
  maar niet alle dingen zijn nuttig.
‘Alle dingen zijn mij geoorloofd’,
  maar ik zal mij niet onder de macht van ook maar iets laten brengen …
‘Alle dingen zijn geoorloofd’,
  maar niet alle dingen zijn opbouwend.

De apostel Paulus

Inhoud

Voorwoord bij de Nederlandse uitgave (door S. M. de Bruijn)

Voorwoord (door John Piper)

Inleiding

Introductie: Een kleine theologie van technologie

Hoofdstuk 1 Wij zijn verslaafd aan afleiding

Hoofdstuk 2 Wij negeren ons vlees en bloed

Hoofdstuk 3 Wij willen onmiddellijke waardering

Hoofdstuk 4 Wij raken onze geletterdheid kwijt

Hoofdstuk 5 Wij voeden ons met het geproduceerde

Excurs – Iedereen is een kunstenaar

Hoofdstuk 6 Wij gaan lijken op wat we liken

Hoofdstuk 7 Wij worden eenzaam

Hoofdstuk 8 Wij raken gewend aan verborgen zonden

Hoofdstuk 9 Wij weten niet meer wat belangrijk is

Hoofdstuk 10 Wij vrezen van alles mis te lopen

Hoofdstuk 11 Wij worden hardvochtig

Hoofdstuk 12 Wij verliezen het besef van onze plaats in de tijd

Wijsheid in de smartphonetijd

Epiloog

Dankwoord

Voorwoord

bij de Nederlandse uitgave

Je komt maar zelden een boek tegen waar je het van A tot Z mee eens bent, waar je geen speld tussen kunt krijgen, terwijl het toch heel confronterend is en je allerlei pijnlijke beschuldigingen voor de voeten werpt. Dit is zo’n boek en ik leg graag uit waarom.

In onze samenleving ontkomt niemand aan de invloed van nieuwe media. De een luistert naar de kerktelefoon via het Lukas-kastje, de ander speelt Warhammer op z’n Xbox, de derde zendt een livestream uit op Facebook en de vierde onderzoekt hoe hij een webwinkel kan promoten op de Linkedin-pagina van zijn bedrijf. De werknemer en de student zien deze moderne technologie als een zegen, maar de ambtsdrager en de opvoeder benadrukken vooral de bedreiging ervan.

Er zijn allerlei boeken en brochures die deze twee kanten van de medaille tegen het licht houden, maar niet zelden gaan ze mank aan eenzijdigheid. Christenen hebben hulp nodig bij de centrale vraag hoe ze zich dienen te verhouden tot de moderne cultuur die hen omringt. Het antwoord daarop bevindt zich dan ergens tussen die uitersten van isoleren en assimileren. De een trekt zich terug als een kluizenaar en leeft als digitale geheelonthouder, de ander pendelt moeiteloos heen en weer tussen Netflix, Tinder en Steam.

Zulke extremen raken niet zo gemakkelijk met elkaar in gesprek, hoewel ze zich soms in dezelfde kerk of hetzelfde gezin bevinden. Ieder hebben ze hun waarheid. De een pakt een boek van hoogleraar Manfred Spitzer van de plank en leest daarin zijn eigen gelijk. De ander googelt naar een reactie van een andere hoogleraar, Patty Valkenburg, en concludeert dat er niet zo veel reden is om bezorgd te zijn. Wat is wijsheid? Waar de een er goed aan doet om Luthers ‘Over de vrijheid van een christen’ te lezen, zou de ander te rade kunnen gaan bij Calvijns hoofdstuk uit de Institutie over ‘Hoe men het tegenwoordige leven en zijn hulpmiddelen gebruiken moet’.

De auteur van dit boek, Tony Reinke, geeft aan dat hij die twee uitersten wil vermijden: ‘het utopische optimisme van de technofiel en het dystopische pessimisme van de technofoob.’ Het boek is dus niet anti-smartphone en ook niet pro-smartphone. Het is niet de zoveelste opsomming van de problemen die de smartphone veroorzaakt of van de gevaren van multitasken en nare films. Die onderwerpen komen wel aan de orde, maar de meerwaarde van dit boek is dat het een paar spades dieper gaat tot het de kern van ons bestaan raakt. Daar botst het op het hart van de mens die in opstand kwam tegen God, die technologie misbruikt om zichzelf te plezieren en om ‘de Schepper van het leven te doden’. Tegelijkertijd waardeert Reinke de immense technologische vooruitgang als ‘een genadig geschenk van God om ons te helpen leven in een gevallen schepping.’

De verdienste van Reinke is dat hij deze twee uitersten bijeen weet te brengen en adviezen geeft voor mensen die dit erkennen en kritisch durven zijn op zichzelf. ‘Brengt mijn smartphonegedrag me dichter tot God of verder bij Hem vandaan?’ is de vraag die hij de lezer stelt. Dit boek gaat dus niet over de leeftijd waarop je je kind een smartphone mag geven, maar over de vraag wat die smartphone als digitale afgod met volwassenen doet en of het niet wijzer is om zo’n afgod volledig de rug toe te keren.

Is dit dan werkelijk een boek waar geen speld tussen te krijgen is? Nauwelijks, al zou de auteur in de Nederlandse context ongetwijfeld wat andere keuzes hebben gemaakt. Hij zou zich mogelijk meer hebben gericht op vragen van ouders en ook voorstellen voor mediaopvoeding hebben gedaan voor het onderwijs.

Een ander verschilpunt is dat Reinke een theologische uitgangspositie kiest die onder Nederlandse christenen uitleg behoeft. Reinke spreekt vrijmoedig en blijmoedig over het geloofsleven en zijn taalgebruik werkt hier en daar vervreemdend: alsof daar geen wedergeboorte aan voorafgaat en alsof dat voor hem en alle lezers vanzelfsprekend is.

Het zou voor sommige lezers een reden kunnen zijn om ook kritisch tegen de adviezen van de auteur aan te kijken. Dat lijkt me niet terecht. Reinke is allerminst optimistisch over de gevolgen van de zondeval en de mogelijkheden van de mens om daar overheen te komen. Integendeel. Hij schroomt niet om de zonde bij de naam te noemen en is ook eerlijk over zijn eigen zwakheid. Lees bijvoorbeeld ‘Satans ‘Strategie van het Niets’’ in het slothoofdstuk, waarin hij schrijft: ‘Mijn telefoon won het pleit – moeiteloos. En toen bedacht ik dat ik die ochtend mijn stille tijd overgeslagen had. Mijn strijd tegen de verkeerde smartphoneneigingen in mijn eigen hart is nog maar pas begonnen.’

Aan een auteur met zo’n zelfkennis durf ik Nederlandse lezers graag toe te vertrouwen.

S.M. de Bruijn

Voorwoord

Smartphones zijn gevaarlijk, net als het huwelijk, muziek en culinaire hoogstandjes – en alle andere dingen die een afgod kunnen worden. Tegelijk zijn ze erg nuttig, net als geweren, scheermessen en medicinale cannabis – en talloze andere dingen die je leven kunnen ruïneren. Persoonlijk ben ik buitengewoon gesteld op het huwelijk. En een scheermes hanteer ik elke dag. Daarom val ik Tony Reinke bij in zijn ingetogen enthousiasme over de voortdurend veranderende wereld van moderne technologie.

Zelf had ik dit boek echter nooit kunnen schrijven. Daarvoor heb ik niet het geduld, ik lees niet snel genoeg en ben niet breed genoeg geïnformeerd over dit thema. Tony heeft voor dit boek meer onderzoek gedaan dan voor al zijn andere schrijfwerk. En die andere boeken heeft hij niet snel in elkaar geflanst. Hij hecht er grote waarde aan goed geïnformeerd te zijn en zijn onderwerp recht te doen. Dat vereist grote fijngevoeligheid voor subtiliteiten en een vastberaden volharding om de tekst net zo lang te herschrijven tot het niet meer beter kan. Voeg daarbij de gave van theologisch inzicht, en dit boek wordt iets wat maar weinig mensen geschreven zouden kunnen hebben. Ik al helemaal niet.

Toch heb ik wel een voordeeltje in het nadenken over smartphones. Ik ben zeventig jaar oud. Dat is een voordeel om twee redenen. De ene is dat ik als volwassene de gehele computerrevolutie meegemaakt heb, vanaf het allereerste begin. De andere is dat het licht van de naderende dag der eeuwigheid voor mij al begint te dagen.

Mijn eerste echte baan als docent kreeg ik in 1974. Ik was 28. De eerste pc werd geïntroduceerd in 1975. Dat was een bouwpakket. Ik doe niet aan bouwpakketten. Ik wacht. In 1980 verruilde ik de academische wereld voor het voorgangerschap. Vrijwel geen enkele gemeente gebruikte computers in 1980; dat waren vooral dure speeltjes en luxe rekenmachines.

Maar het werd al snel serieus. IBM produceerde zijn eerste pc in 1981 en het tijdschrift Time noemde 1982 ‘het jaar van de computer’. Ze waren onbetaalbaar. Maar ik wilde meedoen, vooral om één reden: tekstverwerking. Schrijven. In 1984 kwamen ze qua kosten binnen mijn bereik en mijn dagboeknotitie op 16 juni luidt: ‘Gisteren kocht ik een computer. IBM PC, 256K RAM, double disc voor $ 1995,-’ De monitor kwam er nog bij. Het besturingssysteem (DOS 2.1) kostte 60 dollar. Drieëntwintig jaar later werd de iPhone ontworpen. Computer en telefoon werden één. Binnen een jaar had ik er een in huis. Telefoneren. Sms’en. Het nieuws bijhouden. Scrabble spelen met mijn vrouw. En de Heilige Schrift lezen, Bijbelteksten opslaan en uit het hoofd leren, waar ter wereld ik ook ben. Ondanks al het misbruik en alle negatieve effecten van afleiding, verspilde uren, narcistisch gepronk en pornografische verloedering zie ik de computer en smartphone als gaven van God – net als papyrus, de boekrol, het papier, de drukpers en de middelen tot massale verspreiding.

Als je lang genoeg leeft, oprecht bidt en je op het onvergankelijke Woord van God blijft concentreren, kun je gespeend blijven van de slavernij van nieuwigheid. Na verloop van tijd kun je dan getuige zijn van een prachtige transformatie. Je zult zien hoe fascinatie plaatsmaakt voor sober gebruik. Je zult zien hoe een speeltje verandert in gereedschap, een hype in een collega, een despoot in een dienaar. Met een knipoog naar Tony’s eigen woorden: je kunt het nuttige gebruik zien zegevieren over de zinloze gewoonte.

Ik wilde wel dat ik iedere jongvolwassene kon laten proeven van de smaak van de eeuwigheid, die intenser wordt wanneer je de zeventig passeert. Een gelukkig bewustzijn van de realiteit van de dood en het leven daarna is een prachtig middel om niet in de ban te raken van bevliegingen en het bevrijdt je van inhoudsloos, gedachteloos geswipe op je scherm. Ik zeg ‘gelukkig bewustzijn’, want als je niets anders hebt dan angst, wordt je smartphone hoogstwaarschijnlijk een van de middelen waarmee je de gedachte aan de dood ontvlucht. Als je jezelf echter verheugt in de hoop op Gods heerlijkheid omdat je zonden door Jezus vergeven zijn, wordt je smartphone een soort vriendelijke pakmuilezel op weg naar de hemel. Muilezels worden niet gehouden omdat ze er zo goed uitzien, maar omdat ze de klus klaren.

De klus is niet dat we op iedereen indruk maken. Onze taak is dat we Christus verheerlijken en mensen liefhebben. Met dat doel zijn wij geschapen. Verspil je leven dus niet met het roskammen van je muilezel. Belaadt hem met het gewicht van duizend daden van liefde. Laat hem met jou de hoogten betreden in de bergen van aanbidding. Klinkt dat je vreemd in de oren, maar misschien toch aantrekkelijk? Op de volgende pagina’s zal Tony je een goede dienst bewijzen. Op welke andere plaats wordt de iPhone gelinkt aan het Nieuwe Jeruzalem? Op welke andere plaats zal iemand wijs genoeg zijn om te zeggen dat ‘onze grootste behoefte in het digitale tijdperk is dat we de heerlijkheid van de onzichtbare Christus aanschouwen in de zwakblauwe glans van onze gepixeleerde Bijbels’? Op welke andere plaats horen we terechte lovende woorden over Bijbelapps samen met de eerlijke belijdenis dat ‘geen enkele app leven kan brengen in mijn gemeenschap met God’? Wie anders schrijft over de smartphone vanuit de volle overtuiging dat ‘de christelijke verbeelding verhongert vanwege gebrek aan stevige theologische kost’? En wie anders zal de veronderstelde verborgenheid van onze persoonlijke zonden confronteren met deze waarheid: ‘Zoiets als anonimiteit bestaat niet. Dat is slechts een kwestie van tijd’?

Dat is waar. En de tijd is kort. Verspil die niet met het roskammen van je muilezel. Zet hem aan het werk. Zijn Maker zal Zich erover verheugen.

John Piper

Inleiding

Die verdraaide smartphone! Ellendig productiviteitsobstakel. Tienvoudige trillende, piepende plaag. Zielloos hebbeding met onverzadigbare machtshonger. Digitale trucjestovenaar. Permanente enkelband. Geldverslinder. Onontkoombare kluister aan mijn werk. Dictator, afleider, verafschuwde vijand!

Tegelijk is het mijn onvermoeibare persoonlijke assistent, mijn onvervangbare reisgenoot en mijn ongekend snelle verbinding met vrienden en familie. Virtual realityscherm. Spelcomputer. Mijn bagage voor het dagelijks leven, intelligente vriend, handige kruiwagen en altijd gereedstaande medewerker. Die gezegende smartphone! Mijn smartphone is een venster op het waardeloze en het waardevolle, het kunstmatige en het authentieke. Op sommige dagen voelt mijn telefoon als een digitale uitzuiger die mijn tijd en mijn hele leven opslokt. Andere dagen voel ik me als een cybernetische centaur – deels mens, deels digitaal – omdat mijn smartphone en ik naadloos in elkaar overvloeien tot een complex samenspel van ritmes en routines.

iPhone 1.0

Het technisch genie Steve Jobs introduceerde de iPhone tijdens de Macworld Expo op 9 januari 2007 als een ‘reusachtig’ 3,5 inch hdscherm waarvoor je geen fysiek toetsenbord of stylus nodig had. In tegenstelling tot de lompe smartphones op dat moment, kondigde hij aan, ‘gaan we het beste aanwijsmiddel ter wereld gebruiken. Wij gaan een aanwijsmiddel gebruiken waarmee we allemaal geboren worden – met tien ervan. Wij gaan onze vingers gebruiken.’ Vanaf dat ogenblik liet de magie van de multitouchtechnologie zeer accurate vingertopgebaren samenwerken met een handzaam apparaatje. Zo verbond het mensen nog hechter aan hun computertechnologie dan ooit tevoren. Toen Jobs later zijdelings opmerkte: ‘Nu kun je je muziek aanraken’, was de grootsheid van die uitspraak te verborgen om meteen doorzien te worden.¹

Apple lanceerde de eerste iPhone officieel op 29 juni 2007 en nog diezelfde herfst kocht ik er een. Ik stond versteld van alle technologie die in die glanzende smartphone gestuwd was; een echt computerbesturingssysteem, een nieuw ontworpen iPod voor mijn muziek, een nieuw mechanisme om snel tekstberichten uit te wisselen met vrienden, superscherp beeld gecombineerd met een nieuwe mobiele browser om webpagina’s te kunnen bekijken, een acceleratiemeter die al mijn aanrakingen, tikken en draaien registreert – en dat alles op één aanraakschermpje dat volledig afgaat op tikkende en swipende vingertopbewegingen.

Enkele dagen nadat ik het toestel vol spanning uit de verpakking gehaald had, was ik onderweg in een besneeuwd Iowa. Tijdens een van de stops stapte ik uit, ontgrendelde mijn nieuwe iPhone en beantwoordde mijn eerste e-mail vanaf het platteland. Draadloos. Moeiteloos. Ik was verkocht, en miljoenen anderen met mij. Tien jaar later waren er bijna een miljard iPhones over de toonbank gegaan.

Apples versie werd gevolgd door Android en de smartphones verspreidden zich over de aardbodem. Ze kropen in alle hoeken en gaten van ons leven. Tegenwoordig checken we onze smartphone overdag elke 4,3 minuten.² Sinds ik mijn eerste iPhone aanschafte, heb ik 24/7 een smartphone binnen handbereik gehad: om me ’s morgens te wekken, mijn muziekbibliotheek te beheren, me video’s, films en live televisiebeelden voor te schotelen, de nieuwste spelletjes te laten spelen, door onbekende straatjes te gidsen, mijn sociale media bij te houden en me er iedere avond van te verzekeren dat het apparaat me de volgende dag weer wakker zal maken (zolang ik hem met elektriciteit voed). Ik gebruik mijn smartphone om onze voortdurend veranderende gezinsplanning actueel te houden. Ik gebruik mijn smartphone ten behoeve van dit boek; om onderzoek te doen, de tekst bij te schaven en zelfs om stukken ervan te schrijven. Ik gebruik mijn smartphone voor bijna alles (behalve telefoontjes, lijkt het soms). En waar ik ook ga, hij gaat met me mee; naar de slaapkamer, het kantoor, op vakantie, en ja, ook naar het toilet.

De smartphone combineert verschillende recent ontwikkelde technologieën³ tot het krachtigste instrument voor sociale verbinding dat ooit uitgevonden werd. Met onze smartphones kan het hele leven onmiddellijk vastgelegd en gedeeld worden. Daarom was ik niet verbaasd toen de redactie van Time de iPhone de meest invloedrijke uitvinding aller tijden noemde, omdat het toestel ‘onze relatie met computers en informatie fundamenteel veranderde – een verandering die nog decennia lang zal na-echoën.’⁴

Ja, die echo’s. Wat is de prijs van al deze digitale magie? Ik heb ontdekt dat mijn altijd aanwezige iPhone mij met ontelbare afleidingen opscheept – iets wat de top van Apple onbewust toegaf op de vooravond van de lancering van de Apple Watch, die op de markt gezet werd als een nieuwere en minder inbreuk makende technologische oplossing voor al de technologische ruis die de iPhone ons leven binnengebracht had.⁵

Jobs schermde zijn kinderen actief af van zijn digitale apparaten. Dat wist ik niet toen ik mijn eerste iPhone uitpakte.⁶

Zou ik mezelf er ook tegen moeten beschermen?

De grote vraag

De ontwerpers en verkopers van de smartphone oefenen grote macht over ons uit. Ik wil weten welk effect deze technologie op mijn geestelijk leven heeft. Zoals op ieder terrein van het christelijk leven wil ik leren van de kerkgeschiedenis en van oudere christenen. Mijn eerste interview in de aanloop naar dit boek was een telefoongesprek met de vijfenzeventigjarige theoloog David Wells (geb. 1939). In zijn nieuwste boek, dat handelt over Gods heiligheid, gaat het verrassend vaak over technologie (tegenwoordig een relevant onderwerp in elk gesprek).⁷

‘Het is nog maar sinds het midden van de jaren 1990 dat het web breed ingezet wordt in onze maatschappij, dus we spreken hier over twee decennia’, zei Wells me. ‘En daarom proberen we – wij allemaal – te ontdekken wat nuttig en wat schadelijk voor ons is. We kunnen het niet ontlopen, en waarschijnlijk wil niemand van ons het ontlopen. Wij kunnen geen digitale monniken worden.’ Tot mijn verrassing leek Wells zelf met deze verleidingen bekend: ‘Het lijdt geen twijfel dat het leven nu veel meer afleidingen kent, want we krijgen pingetjes en piepjes en tekstberichten. In feite leven we met een parallelle, virtuele wereld, een wereld die al onze tijd kan opslokken. Wat gebeurt er met ons wanneer we voortdurend in beweging zijn – wanneer we bijna verslaafd zijn aan voortdurende visuele prikkels? Wat doet dat met ons? Dat is de grote vraag.’⁸

Wells heeft helemaal gelijk – onze smartphones zijn voortdurende variabelen die altijd in beweging zijn en ons gedrag veranderen. Vele jaren geleden waarschuwde Jacques Ellul (1912-1994) ons al profetisch voor dit gevaar van het technologische tijdperk toen hij schreef dat ‘onvoorspelbaarheid een van de algemene kenmerken van technologische vooruitgang is’.⁹ De onvoorspelbaarheid van de technologische tijd veroorzaakt een bepaald niveau van niet-aflatende onveiligheid die een antwoord op Wells’ vraag schier onmogelijk maakt. Wij weten niet wat onze smartphones met ons doen, maar we veranderen door het gebruik ervan, zoveel is wel duidelijk.

Later e-mailde ik met de zeventigjarige Oliver O’Donovan (geb. 1945), een getalenteerde christenethicus in Schotland, om hem te vragen of christenen zich ongemakkelijk dienen te voelen bij de opkomst van digitale communicatietechnologie. ‘Computerondersteunde communicatie gaat de jongere generatie meer aan dan de mijne’, gaf hij toe. ‘Zij zijn degenen die echt moeten leren begrijpen welke krachten en bedreigingen dit met zich meebrengt, deels proefondervindelijk, maar ook, en dat is zeer belangrijk, door te bedenken wat het belangrijkste was voordat deze revolutie zich aandiende.’

‘Nooit eerder heeft iemand dit moeten leren’, zei hij over de vragen waarmee we ons vandaag de dag geconfronteerd zien. ‘Niemand kan de opgroeiende generatie vertellen hoe ze dit moeten leren. Dit is een enorme uitdaging voor het gewetensvolle verstand, een uitdaging die voor het eerst aan hen voorgelegd wordt. Daarbij lopen ze natuurlijk het gevaar dat de middelen de agenda bepalen. Een communicatiemiddel is een middel om iets te communiceren.’ En hij echode de vraag van Wells: ‘De media liggen niet passief ergens om de hoek te wachten totdat wij langskomen en hen nuttig vinden voor een bepaald project dat we in gedachten hebben. Nee, zij vertellen ons wat wij moeten doen en, belangrijker nog, wat wij willen doen. De rivier kent een sterke onderstroom en als wij niet kunnen zwemmen, zullen we erdoor meegevoerd worden. Ik zie iemand iets doen en dan wil ik het óók doen. Vervolgens vergeet ik wat ik ermee dacht te willen doen.’

O’Donovan besluit het interview met een frappante waarschuwing: ‘Deze generatie is de unieke taak toegekend te onderscheiden waar de nieuwe media werkelijk goed voor zijn, en dat betekent ook onderscheiden waar ze niet goed voor zijn. Als ze hier de mist in gaat, zullen de volgende generaties de prijs betalen.’¹⁰

Mijn lastige positie

Ik wilde dit boek schrijven in gesprek met ouderlingen in de gemeente, maar mijn vragen aan Wells en O’Donovan keerden als een boemerang tot mezelf terug: hoe kunnen wij, die het meest vertrouwd zijn met onze smartphones, de gevolgen daarvan zo goed mogelijk concretiseren?

Ik bevind me in een lastige positie – ik stel kritische vragen over de wijze waarop mijn smartphone mij verandert, terwijl ik tegelijk fulltime online werk en mijn vaardigheden en ervaring probeer aan te wenden om een virtueel publiek te boeien. Naarmate de onlinewereld toenemend globaal en mobiel wordt, openen zich ook nieuwe mogelijkheden voor het Evangelie.

In het algemeen gesproken kent de macht van het digitale tijdperk om menselijke intelligentie en feitelijke data samen te brengen z’n weerga niet (Wikipedia is slechts een voorbeeld van wat nog komen gaat). Iedere christen heeft nu ongeëvenaarde kansen voor een onlinebediening. Onze prominente predikanten kunnen tegenwoordig via de sociale media honderdduizenden mensen bereiken. Zelfs de meest doorsnee christen heeft via Facebook meteen een publiek van twee- of driehonderd vrienden, een bereik waarvan nooit eerder in de geschiedenis van de mensheid sprake was.

Mijn doel

Dit boek over smartphones kan gemakkelijk dikker worden dan een telefoonboek, dus ik zal alleen de hoofdzaken bespreken. Die probeer ik beknopt maar zorgvuldig te behandelen. Sommige auteurs claimen dat we door onze smartphones cognitief scherper en relationeel diepgaander worden.¹¹ Anderen waarschuwen dat ze ons oppervlakkig, dom en minder vaardig in de echte wereld maken.¹² Beide argumenten bevatten waarheid, maar ‘sociale media zijn grotendeels wat wij ervan maken – escapistisch of transformerend, afhankelijk van wat we ervan verwachten en hoe we ze gebruiken.’¹³ Dit boek stelt de eenvoudige vraag: hoe kan ik mijn smartphone optimaal inzetten ten nutte van mijn leven?

Beide extremen wil ik vermijden: het utopische optimisme van de technofiel en het dystopische pessimisme van de technofoob. O’Donovan heeft helemaal gelijk wanneer hij de verzoeking als volgt verwoordt: ‘We zien iemand iets doen en kopiëren zijn gedrag, terwijl we onze persoonlijke roeping en levensdoelen uit het oog verliezen.’ Met andere woorden: we moeten ons afvragen: Welke technologieën zijn dienstbaar aan mijn doelen? En wat zijn mijn doelen eigenlijk? Zonder duidelijke antwoorden op deze vragen kunnen we geen vooruitgang boeken in het als christen doordenken van de voors en tegens van smartphones.

En tegelijk – als jij een smartphone bezit, heb je die waarschijnlijk al verkeerd gebruikt. Dat misbruik is het lijdend voorwerp van talloze tijdschriftartikelen, boeken vol klaagzangen en krachtige filmpjes die onthullen hoe sterk dat onmatige smartphonegebruik ons leven beïnvloedt. Een moment van schuldbesef kan een krachtige motivatie zijn om dingen te veranderen, maar dat blijft niet duren. De tijd verstrijkt, het schuldgevoel vervaagt en we vervallen weer in ons oude gedrag. Want onze basisovertuigingen zijn te broos om nieuwe gedragspatronen vol te houden. Wat onmiddellijk ‘goed’ lijkt (onze telefoon uitzetten) is daarom in werkelijkheid niets anders dan het product van een moment van schaamte. Wat wij nodig hebben, is een nieuwe discipline die voortkomt uit nieuwe prioriteiten en gesterkt wordt door onze nieuwe vrijheid in Jezus Christus. Daarom kan ik niet tegen jou zeggen dat je je smartphone weg moet doen, moet opgeven of na een periode van burn-out weer kunt oppakken. Mijn doel is te onderzoeken waarom je zulke acties überhaupt zou overwegen.

De kleine lettertjes

Voordat we beginnen een paar opmerkingen om tijdens het lezen in je achterhoofd te houden:

Ten eerste, dit boek is niet alleen door mij geschreven, maar net zozeer aan mij. Ook ik heb deze boodschap nodig, meer nog dan jullie allemaal. Wek ik de indruk dat ik een preek tegen jou ga afsteken? Dat ga ik niet doen. Ik preek tegen mezelf. Niet velen van jullie moeten auteur worden, want wij die boeken over ethische onderwerpen schrijven, zullen grondiger rekenschap van onze woorden moeten geven dan ieder ander mens.

Ten tweede, niet elk gedeelte van dit boek is relevant voor iedere individuele lezer. Ik ben me sterk bewust van de verscheidenheid aan smartphonegebruik. We grijpen naar onze telefoon om actief iets toe te voegen óf om passief te consumeren. We richten ons vooral op tijdloze óf op voorbijgaande zaken. Evenzo tenderen onze smartphonerelaties in een bepaalde richting; we gaan op in een virtuele gemeenschap óf gebruiken hem als aanvulling op onze persoonlijke vriendschappen in het dagelijks leven. En de gesprekken via onze smartphone kunnen óf heel nuttig zijn óf kletspraat (zie afbeelding 1 hieronder). Wij allemaal bewegen ons voortdurend in dit spanningsveld. Iedere trend heeft zijn eigen sterke kanten en specifieke valkuilen die we in dit boek zullen bespreken. Geen twee mensen bevinden zich op exact hetzelfde punt van het raster. Dit noem ik op voorhand, om je te kunnen vragen even geduld te hebben wanneer we bepaalde gewoonten bespreken die niet direct op jou van toepassing zijn.

Ons smartphonegedrag en onze relaties (afbeelding 1)

Ten derde, dit boek is niet antismartphone. Het is geschreven voor mensen die, net als ik, van hun smartphone profiteren en hem dagelijks gebruiken. Grote kans dat jij middels je smartphone via de sociale media kennisneemt van dit boek. Sommigen van jullie lezen dit op je smartphone en misschien post je zelfs citaten hieruit op Facebook. Dat is niet ironisch of paradoxaal; het illustreert juist uitstekend waarom ik dit boek geschreven heb, en dit is de manier waarop ik deze boodschap de wereld in wil slingeren.

Ten vierde, dit boek is evenmin pro-smartphone. Ik wil een gebalanceerd verhaal vertellen, maar de juiste balans is niet mijn grootste zorg. Of ik in dit boek (of zelfs per hoofdstuk) nu wel of niet het juiste evenwicht vind tussen pro en contra is niet zo belangrijk, omdat ik weet dat mijn lezers uiteindelijk in verschillende groepen uiteenvallen. Dat geef ik nu op voorhand al toe, omdat ik zo mijn lezers die van plan zijn hun leefpatronen onder de loep te nemen, op directe wijze kan aanspreken. (En om dit boek niet vol te hoeven stoppen met talloze mitsen en maren, voorbehouden en kanttekeningen.) Ik schrijf verder vanuit de aanname dat ieder van ons op zijn of haar impulsieve smartphonegewoonten moet reflecteren. Want we leven in een tijd waarin onze ogen en ons hart in de ban van het nieuwste glimmende gadget raken. Daarom hebben we tegenwoordig niet minder, maar méér zelfkritiek nodig.

Ten vijfde, omdat je een boek leest met de ondertitel Hoe je smartphone je leven verandert, neem ik aan dat je het type lezer bent dat zulke zelfkritiek dapper verwelkomt. Een applausje voor jou! De oude filosoof Seneca zei het treffend: ‘Wees af en toe hardvochtig voor jezelf.’¹⁴ Af en toe. Niet altijd. Tuur op bepaalde sleutelmomenten in het leven in de badkamerspiegel, knijp je ogen toe en vuur een blik vol pessimisme op je spiegelbeeld af. Gezonde kritiek hebben we allemaal nodig. Maar als je alleen maar hardvochtig bent voor jezelf, laat me je dan waarschuwen. Dit boek schiet aan zijn doel voorbij als jij door het lezen ervan alleen maar een grotere hekel aan jezelf krijgt. Het beantwoordt alleen aan zijn doel als Christus hierdoor meer waarde voor je krijgt. Als jij dus snel gedeprimeerd raakt door schuldgevoelens en onzekerheid, bid ik dat dit boek jou zal onderwijzen en toerusten om te genieten van de oneindige vreugde die we in Christus mogen ontvangen. Ik bid dat we onze middelmatige verzetjes zullen inruilen voor de diepere genoegens, de meer verzadigende vreugden die zich voor ons uitstrekken.

Ten zesde, ik zal theologen, filosofen, hoogleraren, voorgangers, pausen, scherpzinnige niet-christenen en openlijke atheïsten citeren – wat niet betekent dat ik hun gehele theologie onderschrijf of achter de gehele inhoud van de genoemde links, apps, boeken of films sta.

Tot slot, zoals de titel al aangeeft, richt dit boek zich meer op diagnostiek en wereldbeeld dan op praktische toepassing. Deze zal meestal impliciet aanwezig zijn en aan het slot van dit boek nog apart besproken worden.

Oproep tot nederigheid

Een waarmerk van wijze schepselen is dat ze aan zichzelf twijfelen.¹⁵ En zelfkritische gesprekken over ons eigen gedrag vereisen een grote dosis nederigheid. Gesprekken over onze smartphones roepen vaak geen nieuwe vragen op; ze werpen ons terug op de nooit veranderende vragen die elke generatie gedwongen wordt zich te stellen.

Neem nu Snapchat. In een van mijn interviews bracht een theoloog te berde dat het moeilijk is om je ‘ja’ ook echt ja te laten zijn als je woorden binnen enkele seconden verdwijnen.¹⁶ Maar dit bezwaar wordt door techneuten met een simpel feit gepareerd: de vluchtige woorden op Snapchat verdwijnen weliswaar binnen enkele seconden, maar onze uitgesproken woorden verdwijnen in honderdsten van een seconde. Technologie maakt onze woorden niet vluchtiger, integendeel; zij zorgt eerder dat ze langer blijven bestaan. Als we rekenschap moeten geven van ieder nutteloos woord zijn wij waarschijnlijk de eerste generatie die de omvang daarvan naar waarde kan schatten, want wij hebben er meer van gepubliceerd dan elke andere groep in de geschiedenis van de mensheid.

Hoewel we dus kritisch kunnen nadenken over onze authenticiteit wanneer we doelbewust communiceren via berichten die snel weer verdwijnen (zoals met Snapchat), maken onze smartphones onze woorden niet vluchtiger of leger. Ze roepen slechts dezelfde vragen op die in elke generatie al gesteld werden. Alleen wanneer wij deze vragen erkennen, kunnen we Snapchat werkelijk onder de loep nemen.

Dat is vaak de manier waarop gesprekken over digitale media werken. Daarom vraag ik nu, aan het begin van dit boek, om een wapenstilstand. Kunnen we ermee instemmen dat sommige van de belangrijkste vragen rondom smartphones eveneens toepasbaar zijn op niet-digitale gesprekken? Het simpele feit dat we in ons digitale leven geconfronteerd worden met een worsteling die ook in niet-digitale contexten gevoerd wordt, betekent niet dat het gesprek over digitale communicatie vermeden wordt. Het betekent dat de Schrift zijn blijvende relevantie in het digitale tijdperk bewijst.

Wie ben ik?

Je ziet dat deze poging om mijn verhouding met mijn smartphone te ontwarren zeer persoonlijk is (dat wil zeggen, ik ben in dit boek zelfkritisch op mijzelf). Daarom moet jij als lezer weten wie ik ben.

Ik ben een early adopter – een mooie manier om te zeggen: ‘openlijk iPhone-verslaafde en technofreak’. Ook ben ik al bijna twintig jaar christen. De Bijbel heeft absolute en ultieme zeggenschap over mijn leven. Ik ben opgeleid in de handel en de journalistiek. Tegenwoordig werk ik als onderzoeksverslaggever. Als zodanig verdiep ik me in de complexe dynamiek van het christenleven in relatie met de drang tot culturele conformiteit. Ik onderzoek en schrijf in samenspraak met vele andere stemmen in de kerk, hetzij nog in leven, hetzij al gestorven.

Mijn vrouw en ik zijn bijna twintig jaar getrouwd en hebben drie kinderen. We proberen hen op te voeden tot technologisch bekwame en digitaal beheerste mensen.¹⁷ Momenteel gebruiken we in ons huishouden één desktop, drie laptops, drie tablets, drie smartphones en een iPod.

Toen dit boek gepubliceerd werd, had ik een cumulatieve 32,6 jaar ervaring op vier platforms: bloggen, Twitter, Facebook en Instagram.¹⁸ Tien jaar lang werkte ik online voor non-profitorganisaties, en dat nooit zonder iPhone. Zodoende heb ik me niet afzijdig gehouden van de dringende vragen van dit digitale tijdperk; integendeel. Tegelijkertijd bracht mijn werk me in contact met enkele diepe denkers – christelijke filosofen, theologen, voorgangers en kunstenaars – die zich erop bezinnen hoe ze de gemeente kunnen helpen tot een wijze opstelling in dit digitale tijdperk te komen. Vele gesprekken met hen leverden waardevolle inzichten op die ik met jullie zal delen.

Daarnaast schreef ik dit boek in samenspraak met heel verschillende christenen: studenten, singles, getrouwde stellen, ouders, thuisblijfmoeders, zakenlui en mensen met een taak in de bediening. Allemaal worden we geconfronteerd met dezelfde vragen als het erom gaat hoe we in deze digitale tijd een gezond en gebalanceerd leven kunnen leiden.

Als een spiegel

Filosoof en wetenschapper Marshall McLuhan (1911-1980), die zich intensief met de media bezighield, herinnerde zijn generatie eraan: technologie is altijd een verlengstuk van onszelf. Een vork is simpelweg een verlengstuk van mijn hand. Mijn auto is een verlengstuk van mijn armen en benen. Op dezelfde manier vergroot een smartphone mijn cognitieve functies.¹⁹ De actieve neuronen in mijn hersenen zijn als een knetterend kluwen bliksemschichten in mijn schedel, en mijn gedachteleven is als een donderstorm boven Kansas. ²⁰ Dit elektrische stormpje in de microscopische ruimte van mijn zenuwstelsel strekt zich als vanzelf uit tot mijn duimen en veroorzaakt daar digitale elektrische sprankjes in mijn smartphone die via radiogolven de wereld ingaan.

Dit alles betekent dat mijn smartphone een plaats in tijd en ruimte markeert – ergens buiten mij – waar ik mijn relaties, mijn verlangens en de volle omvang van mijn bewuste bestaan op kan projecteren. Houd het woord desire (‘verlangen’) voor de spiegel en je leest erised; de naam van de magische spiegel in de Harry Potterboeken.²¹ In de aloude Spiegel van Erised worden de diepste verlangens van je hart in een intens kleurenpalet geopenbaard. Onze glimmende smartphones doen hetzelfde.

Al te vaak onthult mijn smartphone niet de vrome verlangens waarvan ik weet dat ik ernaar dien te verlangen, zelfs niet waar ik naar denk te verlangen, en al helemaal niet wat ik wil dat jij denkt waarnaar ik verlang. Het schermpje openbaart in messcherpe pixels waar mijn hart werkelijk naar verlangt.²² Het projecteert de verlangens en voorliefdes die in de verafgelegen hoekjes van mijn hart en ziel huizen. Deze worden zichtbaar in de pixels van afbeeldingen, videobeelden en tekst die ik bekijk, tot me neem, typ en met anderen deel. Wat ik met mijn smartphone doe (en dan vooral wat ik er onder het mom van anonimiteit mee doe) is een waarheidsgetrouwe onthulling van mijn hart. Op dat schermpje zien mijn ogen als het ware een fullcolour afspiegeling van mijn innerlijk.

Dit kan weleens de verklaring zijn voor de toegangscode op onze telefoon. Als je toegang hebt tot iemands smartphone krijg je een kijkje in zijn ziel. Misschien schamen we ons wel te veel om anderen te laten zien waar we op klikten, wat we openden en waarheen onze onlinezwerftochten ons leidden.

Word je daar onrustig van?

Als we eerlijk genoeg zijn om onze smartphonegewoonten onder ogen te zien en de volgende pagina’s te gebruiken als uitnodiging tot omgang met God, mogen we verwachten genade te vinden voor onze digitale tekorten én voor onze digitale toekomst. God heeft ons zeer lief en wil ons graag alles geven wat we nodig hebben, ook in dit digitale tijdperk. Dat bewijst het vergoten bloed van Zijn Zoon.²³ Wij hebben Zijn genade nodig wanneer we nadenken over de juiste plaats die de smartphone in ons leven met eeuwigheidswaarde toekomt. Zowel voors als tegens zullen de revue passeren. Als wij hier de mist in gaan, zullen we daar nadeel van ondervinden. En de volgende generaties zullen de prijs betalen.

______________

1 M. Wright, ‘The original iPhone announcement annotated: Steve Jobs’ genius meets genius’, op: The Next Web, thenextweb.com, 06-09-2015.

2 J. Weisberg, ‘We are hopelessly hooked’, in: The New York Review of Books, 25- 02-2016.

3 Dit boek is veel te kort om de meeslepende geschiedenis van de smartphone uit de doeken te doen. Zie daarvoor M. Ahmad, Smartphone: mobile revolution at the crossroads of communications, computing and consumer electronics, North Charleston 2011.

4 L. Eadicicco e.a., ‘The 50 most influential gadgets of all time’, in: Time Magazine, 03-05-2016.

5 D. Pierce, ‘iPhone killer. the secret history of the Apple Watch’, in: Wired, april 2015.

6 In 2010, kort nadat Apple zijn innovatieve tablet gelanceerd had (de iPad), vroeg een verslaggever aan Jobs: ‘Uw kinderen zullen wel dol zijn op de iPad?’ Hij antwoordde: ‘Ze hebben hem nog niet gebruikt. Wij beperken de hoeveelheid technologie die onze kinderen thuis gebruiken.’ N. Bilton, ‘Steve Jobs was a low-tech parent’, in: The New York Times, 10-09-2014. Jonathan Ive, Apples vicepresident van industriële vormgeving, gaf later toe dat hij voor zijn tien jaar oude tweelingzoons ‘strenge regels over schermtijd’ hanteerde. I. Parker, ‘The shape of things to come’, in: The New Yorker, 02-03-2015.

7 D. Wells, God in the whirlwind. How the Holy-love of God reorients our world, Wheaton 2014.

8 David Wells, in een telefonisch interview met de auteur, 09-07-2014.

9 J. Ellul, The technological bluff, Grand Rapids 1990, p. 60.

10 Oliver O’Donovan, in een interview met de auteur via e-mail, 10-02- 2016.

11 C. Thompson, Smarter than you think. How technology is changing our minds for the better, New York 2013 en S. Johnson, Everything bad is good for you. How today’s popular culture is actually making us smarter, New York 2006.

12 N. Carr, The shallows. What the internet is doing to our brains, New York 2011 en M. Bauerlein, The dumbest generation. How the digital age stupefies young Americans and jeopardizes our future (or, don’t trust anyone under 30), New York 2009.

13 A. Crouch, Strong and weak. Embracing a life of love, risk & true flourishing, Downers Grove 2016, p. 87.

14 Seneca, Letters from a Stoic. Epistulae Morales ad Lucilium (vertaald door R. Campbell), New York 2015, p. 67.

15 Spreuken 3:5-8, 12:15, 26:12.

16 Jakobus 5:12.

17 T. Reinke, ‘Walk the worldwide garden. Protecting your home in the digital age’, op: Desiring God, desiringGod.org, 14-05-2016.

18 Op dat moment had ik 565 weken geblogd, 441 weken berichten geplaatst op Twitter en Facebook en 248 weken Instagram gebruikt.

19 ‘Als het wiel een verlangstuk van de voeten is en gereedschappen verlengstukken van handen, ruggen en armen, dan lijkt elektromagnetisme in zijn technologische manifestaties een verlengstuk van onze zenuwen, en wordt het in de eerste plaats een informatiesysteem.’ M. McLuhan, video-interview, ‘The future of man in the electric age”, marshallmcluhanspeaks.com, BBC, 1965. In dit boek maak ik onderscheid tussen ons leven als belichaamd en onbelichaamd; niet als exacte termen, maar om nuttige contrasten neer te kunnen zetten. Als we een smartphone bedienen, gebruiken we natuurlijk altijd ook ons lichaam – onze ogen, duimen, oren, hersenen en zelfs de zenuwen waarmee we denkbeeldige trillingen voelen. Het nut van deze termen zal verderop in dit boek duidelijk worden wanneer we spreken over de invloed van onze smartphones op onze lichamelijke gezondheid, iets wat we vaak negeren. Ook dienen ze als zinvol contrast met het belichaamd leven. Met deze term verwijs ik naar situaties waarin onze gehele persoonlijkheid – verstand, lichaam, ziel, emoties – meedoet en zichtbaar wordt (zoals in persoonlijke ontmoetingen).

20 Deze metafoor is ontleend aan een toespraak van N.D. Wilson, ‘Words made flesh. Stories telling stories and the Russian dolls of Divine creativity’, op: Vimeo, vimeo.com, 25-04-2015.

21 J.K. Rowling, Harry Potter and the sorcerer’s stone, New York 1998, p. 207-208.

22 Dit wordt levendig beschreven in J.K.A. Smith, You are what you love. The spiritual power of habit, Grand Rapids 2016, p. 27–38.

23 Romeinen 8:32.

Introductie

Een kleine theologie van technologie

Het ogenblik waarop mijn eerste smartphone een e-mail binnenhaalde, daar tijdens die koude winderige stop in de graanvelden van Iowa, is niet het moment waar het verhaal van dit boek begint. Ook de lancering van de iPhone tijdens de Macworld Expo 2007 gaat niet ver genoeg terug, evenmin als het begin van Apple of de geboorte van Steve Jobs. Willen we de volledige tijdlijn van de smartphone bekijken, dan moeten we vele eeuwen teruggaan in de geschiedenis van de technologie. Ons digitale tijdperk is geen kosmisch ongelukje.

Het verhaal van de technologie