Politiek met de Bijbel

Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP.

René Heij MA
Politiek met de Bijbel – Over het Schriftberoep in het publieke debat
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: Albert Bloemert
Vormgeving: José van der Meer
ISBN 978 94 0290 5045
NUR 740

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

POLITIEK
MET DE BIJBEL

OVER HET SCHRIFTBEROEP
IN HET PUBLIEKE DEBAT

René Heij MA

ReflectorReeks nr. 5

Inhoud

Woord vooraf

Ter introductie

Inleiding deel I

Overwegingen en richtlijnen voor SGP-politici

1  Een beroep op de Bijbel? Ja, mits …

1.1  Exegetische richtlijn

1.1.1  Uitwerking 1 Koningen 21

1.1.2  Uitwerking Mattheüs 25:31-46

1.2  Hermeneutische richtlijn

1.2.1  Richtlijn van ds. C. den Boer

1.2.2  Richtlijn van dr. R. Bisschop

2  Denkwereld collega-politici

2.1  Collega’s van andere christelijke partijen

2.2  Seculiere tegenargumenten

2.2.1  Scheiding kerk en staat

2.2.2  Geen beperkingen wegens religieuze argumenten

2.3  Thema: Koopzondagen

3  Bijbels genormeerde politiek in een seculiere samenleving

3.1  Bijbels-theologische aspecten Oude Testament

3.1.1  Gods Koningschap en heerschappij

3.1.2  Gezag van God en dat van mensen

3.1.3  Goed koningschap gekenmerkt door gerechtigheid

3.2  Bijbels-theologische aspecten Nieuwe Testament

3.2.1  Theocratie boven tirannie

3.2.2  Hermeneutische overwegingen bij ‘theocratie’

3.3  Betekenis voor denken over overheid

3.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

4  SGP als beginsel- en getuigenispartij

4.1  Bijbelse onderbouwing van ‘belijden’

4.2  ‘Getuigen’ als Bijbelse opdracht

4.3  Concluderende opmerkingen

4.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

Inleiding deel II

Toelichting Bijbels genormeerde SGP-visie

5  Kernnoties Bijbels genormeerde politiek

5.1  Bijbelse mens- en maatschappijvisie

5.1.1  Rentmeesterschap

5.1.2  Gerechtigheid

5.1.3  Barmhartigheid

5.2  Betekenis kernnoties voor Bijbels genormeerde politiek

5.3  Confrontatie met westers mensbeeld

5.3.1  Vrijheid

5.3.2  Gelijkheid

5.3.3  Broederschap

5.3.4  Concluderende opmerkingen

5.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

6  Overheidsfinanciën

6.1  Beginselen

6.2  Bespreking Bijbelteksten

6.3  Praktische concretiseringen

6.3.1  Lokale heffingen

6.3.2  Armoedebestrijding

6.3.3  Kwijtscheldingsbeleid

6.3.4  Uitkeringen en activerend beleid

6.3.5  Belasting op excessieve inkomens?

6.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

7  Economische ordening

7.1  Ter inleiding

7.2  Wat is economie?

7.2.1  Hoe het economisch leven vorm krijgt

7.2.2  Waarom economisch handelen? Over drijfveren

7.2.3  Visie op eigendom

7.2.4  Coördinatie van economische activiteiten

7.2.5  Effectiviteit: het doel van economisch handelen

7.2.6  Morele normen in de economie

7.3  Kritiek op stelsel markteconomie

7.4  Decentraal economisch beleid

7.4.1  Uitgangspunten

7.4.2  Concretiseringen

7.5  Bespreking Bijbelteksten

7.6  Bijbelteksten en literatuursuggesties

8  Arbeid en rust

8.1  Beginselen

8.2  Bespreking Bijbelteksten

8.3  Thema: Participatiewet

8.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

9  Landbouw, veeteelt en visserij

9.1  Beginselen

9.1.1  Landbouw

9.1.2  Veeteelt

9.1.3  Visserij

9.2  Bespreking Bijbelteksten

9.3  Thema: Genetische manipulatie van gewassen

9.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

10  Zorg en welzijn

10.1  Beginselen

10.1.1  Zorg voor zwakkeren in de samenleving

10.1.2  Zorg voor de zieken

10.2  Bespreking Bijbelteksten

10.3  Thema: WMO

10.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

11  Onderwijs

11.1  Beginselen

11.2  Bespreking Bijbelteksten

11.3  Thema: Voorgeschreven burgerschap

11.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

12  Huwelijk en gezin

12.1  Beginselen

12.2  Bespreking Bijbelteksten

12.3  Casus: (v)echtscheidingen

12.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

13  Veiligheid en openbare orde

13.1  Beginselen

13.1.1  Veiligheid

13.1.2  Openbare orde

13.2  Bespreking Bijbelteksten

13.3  Casus: Sluitingstijden horeca

13.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

14  Ruimtelijke ordening en milieu

14.1  Beginselen

14.1.1  Ruimtelijke ordening

14.1.2  Milieubeheer

14.1.3  Mobiliteit

14.2  Bespreking Bijbelteksten

14.3  Casus: Grafrust en duurzaam waterbeheer

14.3.1  Grafrust vergt ruimte

14.3.2  Duurzaam waterbeheer

14.4  Literatuursuggesties

15  Vreemdelingenbeleid en integratie

15.1  Beginselen

15.1.1  Vreemdelingenbeleid

15.1.2  Concrete gevolgen voor integratiebeleid

15.2  Bespreking Bijbelteksten

15.3  Casus: Opvang vluchtelingen in Dordrecht

15.4  Bijbelteksten en literatuursuggesties

Bijlage 1: Register Bijbelteksten

Bijlage 2: Register SGP-publicaties

Woord vooraf

Wie zich vandaag de dag in een politiek debat uitdrukkelijk beroept op de Bijbel, loopt gerede kans laatdunkend of erger te worden bejegend. Want in de politieke discussie hoort een godsdienstig argument volgens de gangbare opinie niet thuis. Dit valt te begrijpen vanuit de visie dat religie iets ‘voor thuis’ is en geloven tegenover rationeel denken staat. Een Bijbeltekst als argument roept dan eerder onbegrip of irritatie op in plaats van een verlichtende inspiratiebron bij de zoektocht naar een oplossing. Zouden SGP’ers om deze reden er verstandig aan doen om de Schrift te laten zwijgen tijdens het politieke debat? In onze optiek is dat niet verantwoord. Gelet op het geestelijke en morele verval van Nederland zijn er redenen te over om het profetisch Woord tot klinken te brengen. Het gaat de SGP om de daad bij het Woord.

Maar hoe vervolgens de Bijbel op een goede en gepaste manier ter sprake te brengen, dat is een vraag waar veel christenen in en buiten de politiek tegen aanlopen. Daarom gaat dit boek in op de weerstanden en worstelingen rondom het Schriftberoep in het publieke debat. Waarbij overigens ook wordt gepleit voor een verstandig hanteren van Bijbelwoorden in (politieke) discussies. Want naast het goede gebruik, zijn er ook de valkuilen van misbruik en oneigenlijk gebruik van de Schrift.

Voor terughoudendheid met letterlijke Bijbelcitaten is veel te zeggen. Niemand minder dan Groen van Prinsterer was er al zuinig mee. Tegelijk is vast te stellen dat heel zijn parlementaire optreden doordrenkt was van Bijbelse waarden en grondgedachten. Hij peilde de revolutiegeest tot op de bodem en stelde daar tegenover: ‘Er staat geschreven! Er is geschied!’ Belangrijker dan voorlezen is dan ook het voorleven.

Het gebruik van de Bijbel in het publieke debat dient met overleg en bedachtzaamheid te gebeuren, op een verantwoorde manier. Dit boek is daarbij een handreiking en een hulpmiddel. Het gebed om de hulp van Gods Geest is dan ook onmisbaar. Niet de hoeveelheid Bijbelcitaten telt, maar de vraag of het Woord op gepaste wijze en met eerbied wordt gebracht. Een overtuigd christen verstopt zijn identiteit zeker niet, maar spreekt een Woord op zijn tijd, op Gods tijd.

Het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP is René Heij MA uit Ermelo veel dank verschuldigd voor zijn vele en nauwgezette werk aan deze publicatie. Een woord van dank geldt ook alle personen die hem daarbij van advies hebben voorzien, eerdere versies van hoofdstukken van commentaar hebben voorzien of op verzoek een bijdrage over een praktijkvoorbeeld hebben aangeleverd. We hopen dat dit boek voorziet in een behoefte en bijdraagt aan de erkenning van de onschatbare waarde van het Woord van God voor mens en samenleving.

Namens de Guido de Brès-Stichting, het Wetenschappelijk Instituut voor de SGP

Mr. A. Klaassen, bestuursvoorzitter

Drs. J.A. Schippers, directeur

Ter introductie

In de zomer van 2016 heeft de Guido de Brès-Stichting in samenwerking met het hoofdbestuur van de SGP de publicatie Gerechtigheid verhoogt een volk (GVEV) uitgegeven.¹ In het slothoofdstuk daarvan staat de SGP-visie op Bijbels genormeerde politiek verwoord. Een van de aanbevelingen voor SGP-politici luidt: ‘Citeer vrijmoedig Bijbelwoorden die passen in de context en bij het politieke vraagstuk.’² SGP’ers worden ertoe opgeroepen om in de politiek zelfbewust en transparant met hun geloof om te gaan en op gepaste momenten, in daarvoor geschikte situaties, tijdens publieke debatten of bijeenkomsten uit de Bijbel te citeren. Daarbij dienen zij een uitleg te geven over de toepassing en relevantie van het Schriftwoord in de huidige context, zodat het Schriftwoord ook mensen aanspreekt die het gezag van de Bijbel niet erkennen.

Raadsleden zijn in het algemeen goed in staat hun standpunt in het politieke betoog Bijbels te onderbouwen. Toch bleken velen van hen belang te stellen in een bezinning op en uiteenzetting van de Bijbels genormeerde SGP-visie op een aantal politieke beleidsterreinen. Dit werk is een poging om in die behoefte te voorzien. Let wel: het werk is niet meer dan een handreiking; het fungeert zeker niet als een dictaat. Iedere context vraagt tenslotte om een eigen aanpak.

Deze publicatie bestaat uit twee hoofddelen, die elk van een eigen inleiding voorzien zijn. Het eerste deel is een bezinning op de plaats van het beroep op de Bijbel als argument in het politieke debat. Hoofdstuk 1 bevat een tweetal basale theologische richtlijnen die SGP-politici kunnen helpen om een helder en consistent beroep op de Bijbel te doen. Vervolgens bevat het tweede hoofdstuk een uitleg van de denkwereld van collega-politici (van zowel christelijke als niet-christelijke partijen). Hoofdstuk 3 biedt aan de hand van de Bijbels-theologische hoofdstukken uit GVEV een overzicht van de legitimatie van Bijbels genormeerde politiek. In het vierde hoofdstuk gaat het over het belang van de SGP als beginsel- en getuigenispartij.

Het tweede deel van de publicatie richt zich op de (beleids)praktijk. Nadat in hoofdstuk 5 een aantal kernnoties voor Bijbels genormeerde politiek is besproken, gaan de hoofdstukken 6 tot en met 15 in op de Bijbelse fundering en praktische toepassing van de SGP-visie op concrete beleidsterreinen. Die visie is ontleend aan respectievelijk het Program van Beginselen (PvB) en de toelichting daarop uit het jaar 2000 (TPvB)³ en reeds bestaande publicaties van de Guido de Brès-Stichting uit de afgelopen decennia.⁴ Ieder hoofdstuk bevat concrete aanbevelingen van de manier waarop men de Bijbels genormeerde SGP-visie in het debat kan verwoorden. Aan het einde van ieder hoofdstuk staat een overzicht van Bijbelplaatsen en literatuursuggesties die men daarvoor kan raadplegen.

De volgende beleidsterreinen worden achtereenvolgens behandeld:

• overheidsfinanciën

• economische ordening

• arbeid en rust

• landbouw, veeteelt en visserij

• zorg en welzijn

• onderwijs

• huwelijk en gezin

• veiligheid en openbare orde

• ruimtelijke ordening en milieu

• vreemdelingenbeleid en integratie

Iedere gekozen volgorde is in enige mate arbitrair. Zo zou een bezwaar kunnen zijn dat met de financiële paragraaf wordt begonnen. Tegelijkertijd gaat het in gemeenteland, maar ook op andere politiek-bestuurlijke niveaus, vaak over (veel) geld. Belangrijker dan de volgorde is de structuur. Waar de hoofdstukken 6, 7, 8 en 9 voornamelijk gaan over de economie en de ethische aspecten die daaraan verwant zijn, raken de hoofdstukken 10, 11 en 12 meer aan het sociale domein. De hoofdstukken 13 en 14 gaan over onderwerpen waar de politiek op lokaal niveau veel over te zeggen heeft en waar de komende jaren, zeker met het oog op de invoering van de Omgevingswet, veel besluiten over genomen moeten worden. Het laatste hoofdstuk, 15, gaat over een onderwerp waar iedere gemeente in Nederland de laatste jaren mee te maken heeft gehad: het vreemdelingenbeleid. De kwestie lijkt in het nieuws meer naar de achtergrond verdreven, maar is nog altijd zeer urgent.

Aan de waarde die de SGP hecht aan de Bijbel als het gezaghebbende Woord van God wordt in deze studie geen afbreuk gedaan. Bij de totstandkoming van deze studie is met eerbied en zorgvuldigheid te werk gegaan, vanuit de erkenning dat enerzijds het gebruik maken van de Bijbel in de politiek een groot goed is, maar anderzijds het (vaak onbedoeld) misbruik maken van de Bijbel kan leiden tot veel kwaad. Dat gevaar dient men onder ogen te zien en te vermijden. Het is niet zo dat het wiel hier opnieuw uitgevonden moet worden; veel mensen hebben zich in het verleden reeds beziggehouden met de rol van de Bijbel als norm in politieke kwesties. Een deel van die bronnen is in de literatuurverwijzingen opgenomen.

1. J.A. Schippers (red.), Gerechtigheid verhoogt een volk. Bijbels genormeerde politiek in een democratische rechtsstaat, Apeldoorn: De Banier 2017, hierna: GVEV.

2. GVEV, 245.

3. SGP, Toelichting op het Program van Beginselen van de Staatkundig Gereformeerde Partij, Den Haag: SGP, 2000. Hierna: TPvB, bij verwijzing naar Program van Beginselen: PvB.

4. Zie Bijlage 2 op pagina 212. Op de meest recente uitgaven na zijn deze publicaties te raadplegen en te downloaden via de zoekmachine Digibron. In Bijlage 2 staan ook hyperlinks die direct verwijzen naar de juiste webpagina.

Inleiding deel I

Overwegingen en richtlijnen voor SGP-politici

In de algemene inleiding is reeds opgemerkt dat een van de aanbevelingen uit GVEV de aanleiding vormde om een publicatie over het beroep op de Bijbel in de politiek uit te geven. Over Bijbels genormeerde politiek hebben de verschillende auteurs in GVEV uitvoerig geschreven. Dat werk wordt in deze huidige publicatie niet herhaald. Waar het bij de overwegingen en richtlijnen in het eerste deel van deze publicatie om gaat, is het bieden van een kader voor het toepassen van het Schriftberoep in de politiek.

Dat kader wordt deels gegeven op basis van materiaal uit de archieven van de SGP zelf. Zo hebben ds. C. den Boer en dr. R. Bisschop al in 1997 nagedacht over het thema ‘Bijbel en politiek’ (zie §1.2). Daarnaast zijn er wetenschappers, onder wie prof. J. Douma, die uitvoerig hebben bestudeerd wat de rol van de Bijbel en zijn ethiek kan zijn in het (politieke) leven (zie §1.1). Ook hun gedachten hebben een plaats gekregen in het denkkader van deze studie.

Om naast de theologie en de ethiek ook de politieke filosofie in het denkkader in te passen, komen in hoofdstuk 2 de Amerikaanse filosofen Audi en Wolterstorff aan het woord. Op de Nederlandse situatie, waarin drie christelijke partijen actief zijn (§2.1), hebben hun gedachtegangen zeker betrekking (§2.2). De abstracte theorieën worden concreet toegepast op de casus ‘koopzondagdebatten’ (§2.3).

Verder heeft een keur aan wetenschappers meegewerkt aan de studie GVEV. In het derde hoofdstuk wordt uit die studie veelvuldig geput. Niet om lappen tekst te kopiëren, maar vooral om de hoofdlijnen weer te geven die voor het doordenken van de plaats van de Bijbel in de politiek relevant zijn. Daarbij wordt net als in GVEV eerst gekeken naar de Bijbels-theologische aspecten van het Oude Testament (§3.1) en vervolgens naar die aspecten van het Nieuwe

Testament (§3.2). Wat dat betekent voor het denken over de overheid komt aan bod aan het slot van hoofdstuk 3 (§3.3).

Hoofdstuk 4, ten slotte, laat zien wat de betekenis is van de SGP als beginsel- of getuigenispartij. De Bijbel speelt daarin een centrale rol en het zijn dan ook Bijbelse begrippen die de leidraad vormen voor dat hoofdstuk. Zo wordt het ‘belijden’ eerst onderbouwd (§4.1) en komt vervolgens het ‘getuigen’ als Bijbelse opdracht aan de orde (§4.2). In enkele opmerkingen wordt vervolgens duidelijk wat de inzichten uit het hoofdstuk concreet betekenen voor het spreken en handelen van SGP-politici (§4.3).

1. Een beroep op de Bijbel?
Ja, mits …

De SGP streeft volgens artikel 1 van het PvB naar een regering van ons volk geheel op de grondslag van de in de Heilige Schrift geopenbaarde ordening Gods.⁵ Derhalve staat de partij voor de handhaving van het onverkorte artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis (NGB).⁶ Artikel 2 van de statuten voegt daaraan toe dat de partij zich stelt op de grondslag van Gods Woord, zoals daarvan belijdenis gedaan wordt in de artikelen 2-7 (NGB). Daarbij onderschrijft zij geheel en onvoorwaardelijk de Drie Formulieren van Enigheid. De SGP belijdt het absoluut gezag van Gods Woord (naar de zuivere Statenvertaling) over alle terreinen van het leven en dus ook over het terrein van het staatkundige en maatschappelijke leven.

In artikel 2 PvB stelt de SGP zich ten doel de beginselen van Gods Woord op staatkundig terrein tot meerdere erkenning te brengen in den lande.⁷ Haar streven is niet zozeer gericht op een meerderheid van kiezers, als wel op de handhaving en doorwerking van de beginselen, door haar beleden, waarvan haar program een korte samenvatting vormt. Op een SGP-politicus kan de vraag of de Bijbel thuishoort in de politiek daarom wellicht vreemd overkomen. Het doen van een beroep op de Bijbel is voor veel Nederlandse politici, ook van christelijken huize, echter niet vanzelfsprekend.⁸

SGP’ers verrichten hun werk in de context van een ontkerstenende, zo niet reeds ontkerstende, samenleving. Daarom is een bezinning op de wijze waarop men Gods Woord laat doorklinken in de politiek onontbeerlijk. Zoals in de inleiding is opgemerkt, roept de SGP haar politici in GVEV op om vrijmoedig, zelfbewust en op gepaste wijze Bijbelwoorden te citeren in het politieke debat. De SGP beantwoordt de vraag of een beroep op de Bijbel in de politiek gewenst is dus met een volmondig ‘ja’, waarachter een ‘mits’ volgt. Dat mits vertaalt zich in de exegetische en hermeneutische richtlijnen uit de volgende paragrafen.

1.1 Exegetische richtlijn

De valkuil van het biblicisme

Volgens de Amerikaanse filosoof Runner is men biblicistisch wanneer men bepaalde Bijbelteksten direct wil toepassen zonder die in het licht van de eenheid van Gods Woord te zien.⁹ Biblicisme heeft dus meer van doen met het willekeurig aanhalen van Bijbelteksten dan met het pogen om het persoonlijke leven naar Bijbelse normen in te richten. Ook ethicus Jochem Douma heeft een definitie van biblicisme geformuleerd die wijst op het ‘atomistisch’ hanteren van Bijbelteksten. In directe bewoordingen spreekt hij zelfs over ‘teksten die uit hun verband worden gerukt.’ De Bijbel is volgens hem geen boek met voorbeelden die een-op-een in de huidige tijd en context kunnen worden overgezet, omdat dat tekortdoet aan het karakter van de Heilige Schrift als openbaring van het heil van God in de geschiedenis.¹⁰

Het zou onjuist zijn te blijven steken in het spreken over wat men bij het doen van een beroep op de Bijbel niet zou moeten doen. Daarom nu de vraag: welke richtlijnen zijn behulpzaam om een theologisch houdbaar beroep op de Bijbel te doen in de politiek? Het tweeledige antwoord daarop verwijst naar zowel een exegetische als een hermeneutische richtlijn.¹¹ Hoewel men die niet los van elkaar kan zien, worden ze omwille van het overzicht in twee aparte paragrafen behandeld.¹²

De exegetische richtlijn uitgewerkt

De exegetische richtlijn lijkt vrij basaal, maar is niet minder essentieel. Al in de oudheid stelde Hermagoras van Temnos in zijn retorische principes dat men de betekenis van een tekst kan achterhalen aan de hand van een vijftal vragen. In het Nederlands worden die de vijf w’s genoemd: wie, wat, waar, wanneer en waarom?¹³ Concreet betekent dit dat een politicus de volgende vragen stelt en tracht te beantwoorden wanneer hij een Bijbeltekst wil aanvoeren in zijn argument:

• Wie is de auteur van de tekst? (En, in het verlengde daarvan: tot wie richt hij zich?)

• Wat maakt de auteur duidelijk in de tekst?

• Waar heeft de auteur de tekst geschreven? (Of: waar vond de gebeurtenis die in de tekst is beschreven plaats?)

• Wanneer heeft de auteur de tekst geschreven? (Of: wanneer vond de gebeurtenis die in de tekst is beschreven plaats?)

• Waarom heeft de auteur de tekst geschreven?

1.1.1 Uitwerking 1 Koningen 21

Wanneer men de vijf vragen praktisch uitwerkt, wordt duidelijk hoeveel informatie de antwoorden daarop verschaffen. Dat kan aangetoond worden aan de hand van 1 Koningen 21, een bekende tekst waarmee politici in vroeger jaren in Nederland te maken kregen bij de herverkavelingsproblematiek.¹⁴ Het gedeelte, over de wijngaard van Naboth, werd ingebracht om te betogen dat de overheid zich niet mocht mengen in het onteigenen of herverdelen van land tussen boeren, omdat koning Achab ook werd gestraft voor het innemen van het stuk land van Naboth. Of deze tekst passend is in een dergelijk debat, blijkt na het maken van een exegetische analyse naar aanleiding van bovenstaande vijf vragen.

Wie was de auteur van 1 Koningen?

In de eerste plaats is de auteur van het eerste boek Koningen onbekend. Op dit vraagstuk kunnen uiteenlopende historische antwoorden worden gegeven.¹⁵ Wat van groter belang is, is de erkenning dat de uiteindelijke Auteur God Zelf is, zoals Calvijn en de opstellers van de NGB belijden. Gods Woord is opgeschreven door mensen die geïnspireerd waren door Zijn Geest. Met dit antwoord wordt tevens de vierde vraag beantwoord: hoewel de gebeurtenis rond 900 v. Chr. heeft plaatsgevonden, kan het zijn dat de tekst pas ongeveer drie eeuwen later is opgeschreven. Daarvóór heeft men de tekst vooral mondeling overgeleverd.

Welke boodschap had de auteur?

In het kader van de tweede vraag, die naar de boodschap van de auteur, blijkt het belang van de weigering van Naboth om de erfenis van zijn vaderen te geven aan koning Achab in ruil voor een ander stuk land of een geldsom. Dat druist in tegen het Israëlitische erfrecht, dat een zeer belangrijke plaats innam in de toenmalige samenleving. De vrouw van Achab, Izebel, verzint een list en zorgt ervoor dat Naboth gestenigd wordt en sterft, zodat haar man het land in bezit kan nemen. Elia, de profeet des HEEREN, spreekt vervolgens het oordeel van de HEERE uit over deze zaak; Achab, Izebel en hun nageslacht zullen gestraft en uitgeroeid worden. Het antwoord op de derde vraag ligt in dat op de tweede besloten: de gebeurtenis vond plaats aan het hof van koning Achab en in de wijngaard van Naboth in Jizreël.

De vijfde vraag gaat over de betekenis van de tekst. Daarvoor is het van belang naar de verdere context van het boek 1 Koningen te kijken. De geschiedenissen over koning Achab zijn een deel van een geheel waarin diverse Israëlitische koningen zich niet houden aan de wet van de HEERE en waarin zij (en het volk) zich niet bekeren, hoewel zij daar meermalen van Godswege toe geroepen worden. Het is die ongehoorzaamheid die ertoe leidt dat het volk uiteindelijk in ballingschap wordt gevoerd. Het afkeurenswaardige gedrag van koning Achab in dit hoofdstuk is vooral een uiting van hardnekkigheid.

Geschikt of ongeschikt?

Concluderend blijkt dat 1 Koningen 21 niet bedoeld is om een oplossing te bieden in kwesties over erfrecht of herverkaveling, maar veeleer om aan te tonen dat koning Achab zich niet hield aan de wetten van de HEERE. Hij mocht het land van Naboth niet vervreemden, maar deed het toch. Die situatie is totaal anders dan de Nederlandse wetscontext, aangezien heden ten dage geen onderscheid wordt gemaakt tussen mannelijke en vrouwelijke erfgenamen en er evenmin zoiets bestaat als een jubeljaar, waarin oneffenheden worden rechtgetrokken. De overheid moet daarom andere maatregelen nemen, waarvan herverkaveling er één is. Daarbij dient zij rekening te houden met de afweging van het algemeen nut ten opzichte van het privaat nut. Een laatste opmerking bij dit Bijbelgedeelte is dat de (Nederlandse) overheid bij het nemen van dergelijke beslissingen niet de negatieve motivatie heeft die Achab en Izebel wel hadden, hetgeen resulteerde in een schijnproces en zelfs een gerechtelijke moord.

1.1.2 Uitwerking Mattheüs 25:31-46¹⁶

Een tweede veelgehoord Bijbelgedeelte is Mattheüs 25:31-46, dat onder andere aangehaald wordt in debatten over de opvang van vluchtelingen.

Mattheüs 25:31-46: van wie, aan wie en waarom?

De vraag naar de auteur is hier duidelijker te beantwoorden dan in de eerste casus: de naam van de schrijver is Mattheüs. Hij heeft zijn evangelie waarschijnlijk geschreven voor een Hebreeuws publiek, waaronder zich veel christenen uit de Joden bevonden. In de tweede plaats schreef hij hoofdstuk 25 als deel van een rede van de Heere Jezus over het laatste oordeel en de komst van de Zoon des mensen. Die toespraak bevat enkele gelijkenissen, gevolgd door Zijn spreken over de scheiding van de schapen en de bokken. Het criterium op basis waarvan dat gebeurt, is de mate waarin individuele personen zorg hebben gedragen voor de zonen der mensen (dat wil zeggen: hun naasten) gedurende hun leven op aarde. Hebben zij hun te eten en te drinken gegeven, hen geherbergd, gekleed en bezocht bij ziekte of gevangenschap? Overigens zijn er verschillende verklaringen te geven voor wie de ‘naasten’ zijn. Voor nu is het van belang te beseffen dat de Heere Jezus hier niet spreekt over een oordeel over overheden of regeringen, maar over individuele personen. Toentertijd was men nog volledig onbekend met begrippen als natiestaten en massa-immigratie.

Wat is de boodschap van de tekst?

Mattheüs heeft zijn evangelie geschreven in het eerste-eeuwse Palestina. De beschreven gebeurtenis heeft plaatsgevonden op de Olijfberg rond het jaar 30. Het is van belang te weten dat de gewoonten van de mensen met betrekking tot gastvrijheid en barmhartigheid in een oosterse context sterk verschillen van onze westerse normen en waarden. De woorden van de toespraak hebben een sterk eschatologisch karakter en zij moeten bovendien gezien worden binnen de eenheid van de Schrift, waarin naast gastvrijheid en barmhartigheid ook kernbegrippen als gerechtigheid een belangrijke rol spelen.

In dit tekstgedeelte gaat het erom dat de Heere Jezus Zichzelf openbaart als de Zoon des mensen over Wie de oudtestamentische profeet Daniël reeds had gesproken. Jezus laat zien dat Hij de Rechter is Die alle mensen die hebben geleefd, zal oordelen tijdens het laatste oordeel. Zijn oordeel is met eerbied gesproken gebaseerd op ‘basale’ criteria, die niemand uit zichzelf volwaardig kan naleven. Deze staan in schril contrast met de scrupuleuze regels die de farizeeën en sadduceeën hadden ingesteld en die men ternauwernood kon naleven. Derhalve is het verkondigen van de boodschap van gastvrijheid uit dit gedeelte slechts één deel van het verhaal. De Heere Jezus geeft aan dat men voor de vreemdeling goed moet zorgen, maar richt Zich met deze uitspraak tot de overheid en niet tot Zijn leerlingen. Een meer collectieve opdracht om goed voor de vreemdeling te zorgen, kan men vinden in diverse oudtestamentische wetgevingen, waarin de notie van het ‘vreemdelingschap’ vaak gekoppeld wordt aan de slavernij van het volk Israël in Egypte. Bovendien is de reikwijdte van het begrip ‘broeders’ op verschillende manieren uit te leggen en zijn er naast barmhartigheid andere kernnoties die in een afweging dienen mee te spelen. Wellicht bevat dit Bijbelgedeelte eerder een taak voor individuele christenen dan voor de overheid. Dat moet men in gedachten houden bij het doen van een beroep op dit Bijbelgedeelte.

1.2 Hermeneutische richtlijn

1.2.1 Richtlijn van ds. C. den Boer

De tweede richtlijn is ontleend aan een artikel van ds. C. den Boer.¹⁷ Hij gaat ervan uit dat de Bijbel niet louter een inspiratiebron is, maar een basis die men in de politiek moet blijven handhaven. Hoe men dat doet, wordt in onderstaand schema in een viertal principes samengevat. Bij ieder principe is tevens een valkuil geformuleerd waarop men bedacht moet zijn. Om de principes te verwezenlijken, wordt bij ieder principe een vuistregel aangereikt:

Principe | Vuistregel | Valkuil/risico
Gelovige luisterhouding | Een christenpoliticus kan niet zonder per-soonlijk Bijbelgebruik en gebed | Schriftgebruik zonder gelo-vige betrokkenheid op de Schrift, hetgeen gemakkelijk resulteert in wetticisme
Eenheid van de Schrift | Willekeurig en inconsistent Schriftberoep moet worden tegengegaan | Schriftgebruik waarbij tek-sten losgemaakt worden uit het geheel van de Schrift
De Schrift is verscheiden. Zowel Oude als Nieuwe Testament is tijd- en cultuur-betrokken (dat is iets anders dan tijd- en cultuurgebon-den!) | In het Schriftgebruik moet de betekenis van een Bijbelwoord in zijn oorspronkelijke historische/geografsche gerichtheid en die in huidige actuele situaties tegen elkaar afgewogen worden; dat vergt wijs-heid en inzicht | Schriftberoep waarbij niet eerst de historische en geo-grafsche gerichtheid van een tekstwoord gepeild zijn, leidt tot fundamentalisme en biblicisme
De Schrift is de openbaring van de drie-enige God met als hoogtepunt de Heere Jezus Christus (in kruis en opstanding). Schriftwoorden die verder van deze kern af staan, moet men daaraan re-lateren, zonder te relativeren | Een christenpoliticus wil niet alleen waken over de heiliging van de dag des Heeren, het gezins-leven, en het christelijk onderwijs, maar ook over de bewoonbaar-heid van de aarde, een rechtmatige verdeling van het bezit en (de grenzen van) het vreem-delingenbeleid | Tweevoudig selectief Bijbel-gebruik: a. Alle nadruk op de ontwik-keling van het Koninkrijk Gods in binnenwereldse structuren b. De Bijbel wordt gespannen voor elke kar

1.2.2. Richtlijn van dr. R. Bisschop

In aanvulling op het artikel van ds. Den Boer stelt dr. Roelof Bisschop de vraag of en hoe een SGP-politicus of -bestuurder in zijn betoog de Bijbel dient te citeren wanneer hij zijn standpunt principieel-Bijbels wil motiveren.¹⁸ Zijn antwoord daarop verwerkt hij in een aantal schema’s. Zo introduceert hij ‘de koepel van de Schrift’. Onder die koepel bevinden zich alle levensterreinen; er is geen enkel terrein ‘neutraal’. De koepel is opgebouwd uit een viertal lagen, met elk een eigen relatie tot de Schrift. Van boven naar beneden ziet de opbouw van de koepel er als volgt uit: in de tabel is de bovenste laag nummer 1 en de onderste nummer 4.

Laag | Categorie | Voorbeelden
1 | Zaken met rechtstreekse relatie tot Gods Woord | Zondagsrust, vloekverbod
2 | Zaken waarvoor de Bijbel geen concrete voorschriften geeft, maar waarbij het SGP-standpunt rechtstreeks voortvloeit uit aanwijzingen in Gods Woord | Sluitingstijden horeca op zaterdagavond, overheidstaak openbare orde en veiligheid
3 | Zaken waarbij het standpunt indirect ontleend wordt aan Bijbelse gegevens | Gok- en drugsbeleid
4 | Standpunten die het verst van rechtstreekse Bijbelse eisen af liggen, maar wel met Bijbelse richtlijnen sporen | Gemeentelijke herindelingen, volkshuis-vesting

De lagen 1 en 2 worden volgens Bisschop min of meer rechtstreeks gedomineerd door de scheppingsordening, Gods beloften en Gods geboden (met name de Decaloog). Die elementen zijn niet aan bepaalde samenlevingsvormen gebonden. De derde en vierde laag vergelijkt Bisschop met ‘burgerlijke wetten’ in het oudtestamentische Israël. Standpunten uit die lagen worden mede bepaald door de maatschappijvormen waarin men leeft.

De visie op de koepel van bovenaf geeft het beeld van Bisschop nog kernachtiger weer.¹⁹ De kern bevindt zich op laag 1. Die kern moet zich kenmerken door stellingnames op basis van een Bijbelse overtuiging en bewogenheid, om zo de andere lagen op positieve wijze te ‘doorgloeien’. Bisschop beantwoordt de vraag of men bij de motivatie van een ingenomen standpunt rechtstreeks naar een tekst uit Gods Woord mag en moet verwijzen als volgt: ja, mits woord en daad in overeenstemming met elkaar zijn.

Indien men zijn oor niet gelovig, afhankelijk en eerbiedig te luisteren legt bij Gods Woord en zich daardoor niet laat gezeggen, maakt men datzelfde Woord openbaar te schande. Ook inlegkunde is uit den boze. Bovendien leent niet ieder onderwerp zich in dezelfde mate voor een beroep op de Bijbel: in bepaalde gevallen is terughoudendheid gewenst, bijvoorbeeld bij onderwerpen uit de lagen 3 en 4 van het koepelschema. Een Bijbelse onderbouwing in die gevallen dient ‘beredeneerd’ te worden, aangezien de stellingname niet rechtstreeks aan de Bijbelse norm is ontleend. In gevallen die gerelateerd zijn aan de lagen 1 en 2 uit het schema is het citeren uit de Bijbel wellicht eenvoudiger en noodzakelijker. Dat kan evenwel betekenen dat men op weerstand stuit vanuit de samenleving, aangezien op dergelijke niveaus veel mensen standpunten aanhangen die indruisen tegen Gods Woord.

De daad bij het Woord

Al met al roept Bisschop op tot een verantwoord gebruik van teksten uit Gods Woord, om daarmee aan te tonen dat de Schrift betekenis heeft voor het alledaagse leven. Dat is iets geheel anders dan het oneigenlijk gebruiken of zelfs profaneren van Schriftwoorden. Verder is het van belang citaten begrijpelijk te maken voor diegenen die niets van Gods Woord en de Bijbeltaal afweten. Dat noopt politici er soms toe Bijbelteksten te parafraseren en archaïsch taalgebruik te vermijden. Het appel om toe te passen wat Gods Woord ons leert en wat wij in ons hart gevoelen doet Bisschop zowel op mensen die citeren (de nadruk leggen op het gebruiken van Bijbelteksten) als op degenen die vertalen (de nadruk leggen op het begrijpelijk maken van Bijbelwoorden). Met andere woorden: hij benadert zowel degenen die ‘getuigenispolitiek’ voorstaan als degenen die ‘praktische politiek’ voorstaan, zonder daarbij nieuwe onderlinge tegenstellingen te willen creëren.

5. TPvB, 11-17.

6. Voor inhoud en toelichting, zie: K. van der Zwaag, Onverkort of gekortwiekt? Artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de spanning tussen overheid en religie. Een systematisch-historische interpretatie van een ‘omstreden’ geloofsartikel, Heerenveen: Groen, 1999, 17-21.

7. TPvB, 18-20.

8. Zo blijkt onder meer uit uitspraken en interviews van de politici Sybrand van Haersma Buma (CDA), Ronald van Raak (SP) en Joram van Klaveren (VNL): https://www.cda.nl/fileadmin/Organisaties/WI/Sybrand_Buma_spreektekst.pdf; http://cvandaag.nl/interview-sper-ronald-van-raak-bijbel-is-geen-politiek-boek/; http://cvandaag.nl/interview-joram-van-klaveren-vnl-mens-geneigd-tot-alle-kwaad/ (alle geraadpleegd 21 oktober 2016).

9. H.E. Runner, Scriptural Religion and Political Task, Toronto: Wedge Publishing Foundation, 1974, 21-23.

10. J. Douma, Verantwoord handelen. Inleiding in de christelijke ethiek, Kampen: Van den Berg, 1983, 52-56. Voorbeelden van biblicistisch Schriftgebruik zijn volgens Douma onder andere de legitimatie van slavernij van Afrikanen (o.b.v. Gen. 9:25) en de weerstand tegen de vijfdaagse werkweek op basis van het gebod dat men zes dagen zal arbeiden (o.b.v. Ex. 20:9). Een meer hedendaags voorbeeld is de karakterisering van Jezus als een revolutionair die politieke en economische structuren omverwerpt, omdat Hij tijdens de tempelreiniging (o.b.v. Matt. 21:12-17 en par.) de tafels van de geldwisselaars omverwierp.

11. Eenvoudig gezegd betekent ‘exegese’ hier vooral de uitleg van de tekst naar de oorspronkelijke bedoeling van de schrijver en ‘hermeneutiek’ de uitleg van de tekst in termen van de toepassing in de hedendaagse context.

12. De richtlijnen zijn niet bedoeld om een diepgaande exegetische exercitie te ondernemen met betrekking tot de besproken Bijbelteksten, maar veeleer als voorbeelden van enkele basisvragen die politici kunnen helpen bij het besluit om een bepaalde tekst wel of niet in te brengen in een politiek debat.

13. R. Copeland, Rhetoric, Hermeneutics and Translation in the Middle Ages. Academic Traditions and Vernacular Texts, Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1995, 67. Eventueel zou daar nog een h (hoe) aan toegevoegd kunnen worden. Dat is echter niet noodzakelijk, omdat de andere vijf aspecten de lading daarvan al dekken.

14. Onder wie voormalig SGP-Kamerlid Van Rossum, zie bijz. uitgave 4, 39-43.

15. Volgens de Joodse traditie is Jeremia de auteur van de Koningenboeken. Er zijn ook wetenschappers die beweren dat een groep Joodse geleerden deze geschiedenissen heeft opgetekend na de Babylonische ballingschap, maar dat is allerminst zeker. Zie voor deze discussie o.a. H. Spieckerman, ‘The Deuteronomistic History’, in: The Blackwell Companion to the Hebrew Bible, red. L.G. Perdue, Hoboken, NJ: Wiley-Blackwell, 2001, 337.

16. Voor de overwegingen in dit gedeelte is gebruikgemaakt van: J. van Bruggen, Matteüs. Het evangelie voor Israël, Kampen: Kok, 2012, 324.

17. Zicht 23/6 (1997), 2-8.

18. Zicht 23/6 (1997), 9-13.

19. Bisschop merkt terecht op dat het hanteren van dergelijke schema’s ook nadelen heeft. Zo worden grenzen getrokken die in werkelijkheid niet altijd scherp te onderscheiden zijn. Ook zegt de ‘hiërarchische’ plaats van een bepaald onderwerp in het schema niet altijd iets over het inhoudelijke belang ervan ten opzichte van andere onderwerpen. De ordening is veeleer logisch dan moreel; het schema geeft de afgelegde route om tot een bepaald standpunt te komen weer. Verder is een schema slechts een model dat niet meer dan een handvat biedt. Ten slotte moet men zich realiseren dat een model altijd een zeker subjectief karakter heeft.