Ze noemen ons ongelovigen

Copyright © 2016 by Mindy Belz. All rights reserved.

Oorspronkelijke titel: They say we are infidels. On the run from ISIS with persecuted christians in the Middle East.

Oorspronkelijk uitgegeven door: Tyndale HousePublishers, Carol Stream, IL, Inc., 2016.

Mindy Belz
Ze noemen ons ongelovigen – Christenen in het Midden-Oosten op de vlucht voor IS
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Vertaling: Peter Meeuse, MA
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 94 0290 4543
c-NUR 402-010

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Mindy Belz

Ze noemen ons
ongelovigen

Christenen in het Midden-Oosten
op de vlucht voor IS

Vertaling Peter Meeuse, MA

Wat er in de twintigste eeuw in de jaren dertig met de Joden in Duitsland is gebeurd en in de jaren negentig met de Rwandezen, gebeurt nu met christenen in Irak en Syrië, terwijl de Verenigde Staten weer niets doen. Wéér. En weer negeren Amerikaanse journalisten het, het verhaal van onze generatie. Maar God zij dank is er één journalist die het niet heeft genegeerd. Mindy Belz heeft veel ervan van nabij meegemaakt en met Ze noemen ons ongelovigen heeft ze een treffende journalistieke tour de force geschreven. Het is een moedig, absoluut fascinerend boek dat ons vertelt hoe dit is gebeurd – en hoe het nu gebeurt, op dit moment. Tolle lege.

Eric Metaxas, bestseller-auteur en radiopresentator

Christen zijn in Irak en Syrië betekent in doodsgevaar leven. Kerken worden gebombardeerd, voorgangers vermoord, kinderen ontvoerd. Families die al tweeduizend jaar leven in het gebied waar Christus en Zijn discipelen rondgewandeld hebben, lopen nu het gevaar uit de weg geruimd te worden door islamitische terroristen. Journalist Mindy Belz heeft meer dan tien jaar verslag gedaan over christenen in het Midden-Oosten. Ze noemen ons ongelovigen is haar briljant geschreven weergave van wat het betekent om daar volgeling van Jezus te zijn. Dit is het hartverscheurende en vaak ook inspirerende verhaal van mannen en vrouwen met een onwrikbaar geloof.

Melanie Kirkpatrick, Auteur van Escape from North Korea: The Untold Story of Asia’s Underground Railroad

Dit gevoelige, leerzame en mooi geschreven boek heeft de directheid en emotionele kracht van een roman.

Tegelijk combineert het de nauwkeurig weergegeven verhalen van echte mensen met een enorme kennis van het huidige Midden-Oosten. Belz geeft blijk van een diepe bewogenheid met de moedige christenen die daar vervolgd worden; haar werk is boeiend en brengt de boodschap heel dichtbij. Het boek geeft veel inzicht, is helder en verbindend. Het kan de mist van onkunde verdrijven die er bij zovelen heerst als het gaat om de omvang van het lijden daarginds. Dit boeiende en treffende verslag is dringend nodig en komt op precies het juiste moment. Als de lezer dit boek uit heeft, zal hij of zij direct willen bidden voor onze broeders en zusters in dit lijdende gebied in de wereld. Dat heb ik ook gedaan.

Michael Cromartie, Vice-president van het Ethics and Public Policy Center, Washington, DC

Mindy Belz heeft respect verdiend met vijfentwintig jaar accurate en kundige verslaggeving over wereldzaken. In Ze noemen ons ongelovigen beschrijft Belz, door de ogen van de mensen uit Irak, de opkomst van het islamitische extremisme en de situatie van christenen in het Midden-Oosten, die sinds 2003 steeds moeilijker is geworden. Het verhaal is leerzaam, treffend en mooi geschreven. Dit boek is verplichte kost voor iedereen die geeft om wat er in het Midden-Oosten gebeurt.

Frank R. Wolf, congreslid, gepensioneerd (1981-2014); Senior Distinguished Fellow, The 21st Century Wilberforce Initiative; Wilson Chair in Religious Freedom, Baylor University

Het boek van Mindy Belz moet genomineerd worden als Boek van het jaar! De wereld mag de genocide en vervolging in het Midden-Oosten niet blijven negeren. Lees dit boek en koop vervolgens voor al je vrienden een exemplaar.

Dr. Rick Warren, auteur van Doelgericht leven

Voor mijn moeder

De mens is het wezen dat de gaskamers van Auschwitz heeft bedacht; hij is echter ook het wezen dat rechtop die gaskamers inliep, met het Onze Vader of het Shema Yisrael op zijn lippen.

(Viktor Frankl)

Inhoud

Kaart van Irak en Syrië

Woord vooraf: Betaal!

Deel 1: Oorlog en vrede

1. De reis van Insaf

2. Recht op terugkeer

3. Geen garanties

4. Vuur als koud water

5. De voorgaande oorlog

6. Een geopende deur

Deel 2: Jagen naar vrede

7. Verdwenen

8. Kruisvaarders en de moedjahedien

9. Plaatsen van ballingschap

10. De bewaarder van het graf van Nahum

11. Een kerk van martelaren

12. Vasten en vluchten

Deel 3: In het huis van oorlog

13. De komst van een nieuw kalifaat

14. De dood van één Amerikaan

15. De nieuwe jihad

16. Mosul leegmaken

17. Ingeschakeld

18. De definitieve val

19. Strijden tegen IS

20. Vluchtsteden

21. Een tuin in de nacht

Dankwoord

Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen in Irak en Syrië

Noten

Register

Over de auteur

Woord vooraf: Betaal!

Odisho Yousif snakte naar adem op het hete zand en voelde dat zijn wang werd opengesneden door kleine steentjes. Hij had een pijnlijk gevoel in zijn borstkas waar de man, die zijn gevangennemers de ‘Commandant’ noemden, hem geschopt had. Odisho hapte naar lucht terwijl hij opkeek naar de commandant die boven hem uit torende en zijn identiteitskaart vasthield.

Zoals op alle Iraakse identiteitskaarten stond op Odisho’s kaart een regeltje dat zijn religie aanduidde, en bij hem stond christen vermeld. De commandant, die zijn zwarte masker geen ogenblik afdeed, ijsbeerde heen en weer op deze grauwe ochtend, terwijl hij de gehavende kaart voortdurend omdraaide. ‘Je bent een handlanger van de Joden uit Israël!’ barstte hij uit.

‘Nee, nee!’ protesteerde Odisho. ‘Ik ben een christen uit Irak.’

Odisho werd opnieuw toegetakeld door de laars van de commandant en tegelijk werd hij gekweld door het besef van zijn hulpeloze toestand.

De ironie ontging hem niet. Het was namelijk zijn werk om geld te vervoeren – de fondsen die geworven werden door kerkleden om de losprijs te betalen voor christenen die ontvoerd waren door islamitische militanten. Al zo vaak had hij andere slachtoffers geholpen; Odisho had nooit kunnen denken dat hijzelf slachtoffer zou worden.

Het was 2006 – acht jaar voordat islamitische strijders, bekend als ISIS, aanvallen zouden uitvoeren op het centrum van het Iraaks-christelijke hartland. Overal bliezen militanten de kerken, winkels en huizen van christenen op. Ze dreigden hen te ontvoeren en hun kinderen mee te nemen. De boodschap voor deze ‘ongelovigen’: Jullie horen niet in Irak. Ga weg, betaal de boete om te blijven of je wordt gedood.

Een groot deel van de wereld begreep pas in welke dodelijke gevaren Iraakse christenen verkeerden toen in 2014 een groep die zichzelf Islamitische Staat in Irak en Syrië, of ISIS, noemde, de op een na grootste stad van Irak, Mosul, tijdens een bliksemsnelle inval innam. Vanaf dat moment ontvouwde zich een genocide, met verkrachtingen, schietpartijen en onthoofdingen. Ook dwongen ISIS-strijders duizenden christenen en andere niet-moslims om te vluchten.

Reeds lang daarvoor was Odisho een van de duizenden die konden getuigen van een decennium van zulk geweld. Het ultimatum dat ISIS de christenen uit Mosul in 2014 stelde – betaal jizya, bekeer je tot de islam of word vermoord – klonk maar al te bekend voor gelovigen zoals hij.

Losgeld betalen was onderdeel van de commercie van de oorlog. Christenen wisten dat er bombardementen en nog meer terreur door werden gefinancierd, maar ze hadden geen andere keuze dan te betalen. Gezien Odisho’s connecties en zijn vermogen om geld op te halen en het bij gezinnen te brengen die het nodig hadden, werd hij als vanzelf het geldkanaal voor slachtoffers van ontvoering en overlevenden van bombardementen.

‘Strijd tegen hen die niet in Allah geloven en niet in de laatste dag … [ook als zij] behoren tot de Mensen van het Boek, totdat zij de jizya met gewillige onderwerping betalen en zich onderworpen voelen’, zo staat in de Koran.¹ De oude kerkleiders betaalden vroeger al de jizya die werd opgelegd door de islamitische wetten. Ook moderne ‘ongelovigen’ betaalden speciale belastingen om openbare samenkomsten te houden en om de Avondmaalswijn te laten rondgaan. Het was de prijs die christenen moesten betalen om in hun eigen land te leven te midden van moslims. In tijden van oorlog was het de prijs om te overleven. De uitroeiing van christenen en hun gemeenschappen in het Midden-Oosten lijkt op het eerste gezicht een probleem van ‘ver weg’. Hoewel het verdrietig is, lijkt het te gecompliceerd, te zeer verwikkeld in de complexe politiek van het gebied en te groot om op te lossen. Voor mijzelf is een tragedie die ik lange tijd op afstand heb gehouden, persoonlijk geworden. Als verslaggever van internationale gebeurtenissen heb ik de afgelopen twintig jaar meerdere reizen naar het gebied gemaakt. Hoewel ik geacht word een objectieve toeschouwer te blijven, zijn veel van deze ‘ongelovigen’ – gewone mensen die hun kinderen willen grootbrengen en werk zoeken, vaak nadat ze gedwongen hun huis hebben verlaten en al hun bezittingen zijn kwijtgeraakt – niet slechts bronnen of onderwerpen gebleven. Ze zijn mijn vrienden geworden.

Voor de vijftigjarige Odisho was de tweede dag van juli begonnen als zo veel andere dagen. De temperaturen schoten voorbij de veertig graden toen hij Duhok verliet, de stad in het verre noorden waar hij woonde, vergezeld van zijn chauffeur, die in de verte familie van hem was. Die morgen haalde hij vierduizend dollar op bij kerken in Mosul en de omringende dorpen op de vlakte van Ninevé. ’s Middags ging de rit over een lange, goed onderhouden autoweg ten zuiden van Bagdad. Halverwege de vijf uur durende tocht kregen ze autopech. Terwijl zijn chauffeur hulp ging zoeken, liep Odisho, een stevige man met donker haar en een getinte bril, heen en weer en rookte een sigaretje. Hij schopte het stof omhoog met de voorkant van zijn zwartleren schoen.

Na een paar minuten kwam er een zwarte auto aanrijden. Er stapten vier mannen met zwarte maskers uit. Voordat Odisho tijd had om te reageren, trokken ze pistolen tevoorschijn en omsingelden hem. Ze riepen en zwaaiden met hun wapens om hem naar de achterbank van hun auto te jagen, maar Odisho verzette zich en deinsde achteruit. Een van de gewapende mannen schoot hem in zijn been. Hij plofte neer in de auto, terwijl zijn been bloedde van het schampschot. Nadat ze Odisho’s chauffeur hadden gevonden, dwongen de ontvoerders beide mannen, in elkaar gedoken en met het gezicht naar beneden, achterin de auto te gaan zitten. Een van de gewapende mannen wrong zich tussen hen in.

De auto reed met een grote vaart de woestijn in. Odisho kon het niet zien, maar hij vermoedde dat ze richting Baquba reden, een stad zo’n zestig kilometer ten noorden van Bagdad, die vol geweld was. Een maand daarvoor hadden Amerikaanse troepen Abu Musab al-Zarqawi, het hoofd van al-Qaida in Irak, gedood buiten Baquba. Het gebied bleef een broeinest van terrorisme. ‘We hebben je in de gaten gehouden sinds je Kirkuk hebt verlaten’, zei een van de ontvoerders. Maar Odisho had niet door die stad gereisd. Misschien waren zijn ontvoerders bendeleden of eenvoudige schurken in plaats van getrainde al-Qaidamilitanten, dacht Odisho. Misschien waren ze uit op geld of prestige door gijzelaars over te dragen aan al-Qaida.

Odisho, die op de bodemplaat van de auto naast een gewapende man lag, voelde dat schrik en angst zich meester van hem maakten. Ik ben gegijzeld om geld, besefte hij. Een vooraanstaand lid van de Assyrische Patriottistische Partij met zichtbare toegang tot geld. Toen hij bedacht wat een onmogelijke last zijn ontvoering voor anderen kon betekenen, ging er een schokgolf door zijn lijf waar zijn maag zich van omkeerde. Zijn hele lichaam beefde bij de gedachte aan de schotwond in zijn been. Hij kon niets zien en hoorde slechts het gegier van de wielen vlak onder zijn hoofd en hij voelde het kille metaal van het pistool dat tegen zijn slaap gedrukt werd.

Het geluid van asfalt ging over in het geluid van zand en grind. Rond middernacht maakte de auto een laatste draai en kwam tot stilstand. Nadat hij uit de auto was gesleurd, ging Odisho staan en keek om zich heen. Hij zag een zanderige weg met aan beide kanten brandstoftanks, oude werktuigen en wat vervallen legervoertuigen. Een verlaten legerdepot, dacht hij, terwijl zijn ontvoerders metalen golfplaten aan de kant schoven en een schuilplaats in kropen. In de verte zag Odisho het Hamringebergte in het oosten. Zoals hij al had geraden waren ze vlak bij Baquba.

Odisho lag op de grond, maar kon de slaap niet vatten. De lucht werd fris, en het zweet van de dag koelde af op zijn huid. Hij huiverde ongecontroleerd. Hij stond op, begon te ijsberen, ging even zitten, stond weer op en begon opnieuw heen en weer te lopen. Toen hij dacht aan zijn twee zoons thuis en aan zijn vrouw, moest hij vechten tegen de tranen. Zijn chauffeur lag te dommelen en de gewapende mannen hielden een oogje in het zeil. Vlak voor zonsopgang kwam de commandant, die Odisho begon te ondervragen.

Nadat hij Odisho van allerlei dingen had beschuldigd, ging de commandant ervandoor met Odisho’s spullen en liet hem in het stof achter. Odisho herpakte zich maar deed geen poging om te staan, en hij wachtte. De uren verstreken terwijl de commandant telefoneerde en in het Arabisch met de gewapende mannen discussieerde over wat ze met het tweetal zouden doen. Intussen spraken Odisho en de chauffeur zachtjes met elkaar in het Syrisch. Deze oude taal, een dialect van het Aramees, de taal die Jezus Christus sprak, wordt nog steeds gesproken door de Assyrische christenen in Irak.

Toen het dag werd, vertelde de commandant tegen Odisho dat zijn losgeld was vastgesteld op 300.000 dollar. Het was onmogelijk veel hoger dan de normale eisen. Odisho schudde zijn hoofd. ‘Dood me maar’, zei hij tegen de commandant. ‘Dat is beter.’

In de tijd dat Odisho vastzat op het verlaten militaire depot, was een groep militanten bezig zich los te maken van al-Qaida: het prille begin van ISIS. In 2006 beloofde de Islamitische Staat van Irak ‘de vlag van de staat van de islam’ te planten in Irak, terwijl het Westen zich volledig focuste op verkiezingen en een ontluikende democratie in Irak.

Datzelfde jaar gaf een Assyrische geestelijke in Irak mij een gedetailleerde lijst met namen van christenen die sinds de invasie in 2003 vermoord en ontvoerd waren. Hij besloeg vierentwintig pagina’s. Er waren vermeldingen van autobommen op universiteiten en doelgerichte moorden in cosmeticawinkels of bij woningen. Christenen werden gedood omdat ze zich aansloten bij politieke partijen die affiniteit hadden met christenen, omdat ze familie waren van geestelijken, omdat ze fabrieken of bedrijven hadden en weigerden jizya te betalen – in feite omkoopgeld – aan islamitische militanten. Velen van degenen die ontvoerd waren, bleken later dood te zijn.

Ongeveer zesduizend Iraakse christenen waren Bagdad en andere grotere steden toen al ontvlucht om in het noorden een veilig heenkomen te zoeken. De dreigementen en het bloedvergieten hadden een waarschuwing moeten zijn voor de terreur die nog komen zou – maar slechts weinigen schonken aandacht aan wat er na drie jaar oorlog met de christenen gebeurde.

Westerse leiders ontvingen signalen van de terreur, maar hadden geen zin om erin betrokken te raken. Amerikaanse leiders, beginnend met de regering van George W. Bush en daarna onder het presidentschap van Obama, verruilden een erfenis van het opkomen voor minderheden die vernietigd dreigden te worden – Holocaustoverlevenden, Russische pinksterchristenen, Rwandezen, Congolezen en vele anderen – voor een politiek voordeel dat zich nooit heeft bewezen. Amerikaanse leiders verruilden de levens van degenen die het doelwit waren van sektarische militanten voor het veronderstelde voordeel om niet-sektarisch te lijken.

De weerzin bij westerse leiders om in te grijpen leek deels voort te komen uit een tragische misvatting. Maar weinig diplomaten en militaire commandanten hadden oog voor de unieke geschiedenis van het christendom in Irak; ze veronderstelden dat dit een importproduct was van de Britse koloniale heerschappij of een uitvinding van Amerikaanse evangelicalen.

In werkelijkheid was de provincie Ninevé de zetel van de Kerk van het Oosten, een kerk die begon in de tijd van Pinksteren, toen ‘inwoners van Mesopotamië’ de Heilige Geest ontvingen, volgens het boek Handelingen.² De apostel Thomas en anderen plantten het zaad van het christelijk geloof in Irak en de kerk die groeide was wakker en vurig genoeg om in het jaar 325 twee afgevaardigden naar het Concilie van Nicea te sturen.

Die geschiedenis was vergeten toen de terreur tegen christenen in Ninevé en de hoofdstad van de provincie, Mosul, begon. Spoedig nadat de Verenigde Staten het regime van Saddam Hoessein omverwierpen in 2003, werd een klooster in Mosul getroffen door een raket. De aanval werd geopend op christelijke scholen, alsook op bedrijven met christelijke eigenaars, vooral schoonheidssalons, winkels die sterkedrank of muziek verkochten en kledingwinkels. In augustus 2004 bombardeerden militanten vijf kerken in Mosul en Bagdad. De gecoördineerde aanvallen vonden plaats op een zondagavond terwijl in alle kerken diensten werden gehouden; er werden twaalf mensen gedood en er waren ongeveer zestig gewonden.

Duizenden Iraakse christenen ontvluchtten na de bomaanslagen het land. Een kerkleider klaagde dat het invullen van de doopformulieren die nodig waren om te emigreren zijn gemeente meer tijd kostte dan het samenkomen in de erediensten: ‘Onze gemeenschap wordt te gronde gericht.’³

Ze hadden geen bescherming en steun. In 2011 was ongeveer twee derde van de christenen die in 2003 in Irak woonden, verdwenen. Met de start van de burgeroorlog in Syrië dat jaar, breidde het patroon om christenen tot doelwit te maken zich uit. Islamitische militanten trokken vanuit Irak over de grens om zich aan te sluiten bij de strijd tegen de Syrische president Bashar al-Assad. Al in het begin doodden ze meer dan tweehonderd christenen die in de oude stad Homs woonden, inclusief hele families met hun kinderen. Ze ontvoerden daar ook kerkgangers en eisten een losprijs die vergelijkbaar was met die van Odisho Yousif.

De milities maakten geen geheim van hun bedoeling om een soennitisch kalifaat te vestigen, dat zich zou uitstrekken van de Middellandse Zee tot de Iraanse grens en misschien nog wel verder. Uiteindelijk zouden ze ongebreideld terugstromen naar Irak om hun werk af te maken.

Maar terwijl de dreiging tegen niet-moslims in 2011 toenam, ging het leger van de Verenigde Staten terug naar huis. Kerkleiders in Irak vertelden me dat in 2014 het aantal christenen was geslonken tot misschien zo’n 250.000 gelovigen, een fractie van wat het was geweest voordat de Verenigde Staten Irak hadden ‘bevrijd’. In juli van dat jaar benoemde president Barack Obama een gezant voor het Noordpoolgebied, terwijl hij het pleidooi voor een gezant in het Midden-Oosten, om religieuze minderheden te monitoren en beschermen, negeerde.⁴

Het vooruitzicht van de uitroeiing van christenen in Irak heeft islamitische jihadisten aangespoord om wereldwijd op te treden en hun doelen na te streven in Nigeria, Mali en verafgelegen plaatsen zoals Indonesië. Een toonaangevende journalist schreef: ‘Het meest onderbelichte verhaal van deze tijd is de voortdurende aanval van islamitische terroristen op christenen.’⁵ Als verslaggever ging ik aan het einde van de Koude Oorlog internationale gebeurtenissen verslaan voor het tijdschrift World. In de jaren negentig van de twintigste eeuw zag ik als bedreiging van het Westen het islamitische extremisme opkomen in plaats van het communisme. In Sudan kwam ik vlak langs het trainingskamp van Osama bin Laden en zag ik de verwoestingen die het islamitische terrorisme in de christelijke gemeenschap van het zuiden van Sudan had aangericht.

Voor veel verslaggevers zoals ik veranderde alles door 11 september. Ik was non-stop bezig het Midden-Oosten te verslaan en ontdekte dat er achter Bin Ladens ‘oorlog tegen Amerika’ een voortdurende aanval op christenen schuilging, waar ze zich ook maar bevonden. Tijdens een reis naar Damascus in 2002 ontdekte ik dat Sudan Sudanese christenen naar Syrië transporteerde. Daar werden ze gemarteld en werd hun bevolen zich tot de islam te bekeren. In Egypte, het land met de grootste populatie christenen in het Midden-Oosten, kwamen gelovigen steeds meer onder druk te staan om hun geloof vaarwel te zeggen of het land te verlaten.

Ik ben niet op zoek gegaan naar christenen in Irak; ik kwam ze tegen toen ik erheen ging om een door de Verenigde Staten aangevoerde oorlog te verslaan. Maar de levenskracht van de christelijke gemeenschap heeft mij steeds weer teruggelokt, en hun onderbelichte situatie heeft mij keer op keer gedwongen om terug te komen.

DEEL 1

Oorlog en vrede

1

De reis van Insaf

Amman, 2003

Uw inzettingen zijn mij gezangen geweest ter plaatse mijner vreemdelingschappen.

(Psalm 119:54)

Insaf Safou had tienduizend Amerikaanse dollar weg te geven. Het geld was opgesplitst in briefjes van tien, twintig en vijftig en was verdeeld over tientallen witte enveloppen. Op elke envelop stond met potlood de naam van een gezin in Irak. Sommige waren geschreven in het Arabisch, sommige in het Engels. Geen van alle zeiden ze me iets.

‘Hoeveel duizend wil je voor me meenemen door de douane?’ vroeg Insaf.

We kenden elkaar misschien een minuut en zaten op de achterbank van een tweedeursauto die eigendom was van een gezamenlijke vriendin tegen elkaar aangedrukt, terwijl de bagage tegen onze schouders duwde en rondom onze voeten was gepropt. Na mijn overnachting in Amman had onze vriendin, een Amerikaanse die met haar gezin in Jordanië woonde, ons afzonderlijk opgepikt op verschillende straathoeken. Arabische chauffeurs stoven toeterend voorbij. We waren op weg naar het internationale vliegveld Queen Alia in Amman, aan de buitenkant van de stad, om door te reizen naar Bagdad, in het thuisland van Insaf. De vraag van Insaf hing tussen ons in en kwam heel dichtbij. Ze staarde me aan zonder met haar ogen te knipperen. Ik wist niet zeker of ik ooit een Iraakse, Arabische christen had ontmoet, zeker niet zo’n vrijmoedige. Haar ronde gezicht en uitgesproken jukbeenderen waren innemend, maar haar donkere ogen flikkerden dwingend.

De witte enveloppen wapperden voor me als een kaartspel en ik vroeg me af waar ik in terecht was gekomen. Mijn antwoord kwam er stotterend uit. Ik keek weer naar Insafs gezicht, dat een ogenblik tevoren nog strak was geweest door de kracht van een rechtvaardige zaak, maar nu smolt als was voor de zon. Ze lachte.

‘Ik zit alleen maar te denken dat zaken voor het vermaak gaan en vergeet dat we eerst vrienden moeten worden.’

Het was december 2003. Negen jaar daarvoor hadden Insaf, haar man en hun twee kleine kinderen Irak verlaten. Net als veel andere Irakezen die onderdrukt werden onder Saddam Hoessein, vertrokken ze naar Jordanië en vervolgens naar Turkije. Na zeven jaar als vluchtelingen in Istanbul te hebben gewoond, waren ze naar Canada geëmigreerd.

Toen ik Insaf de eerste keer ontmoette, was Irak bevrijd uit de greep van Saddam Hoessein. Zij was voor het eerst sinds haar vertrek weer onderweg naar Bagdad. Uit een compacte rode rolkoffer die bij haar voeten stond, pakte ze een dun notitieboekje met bloemetjesomslag en gaf het aan mij. Binnenin stonden in een zorgvuldig handschrift de namen van families in Irak, die een deel van het geld dat ze bij zich had zouden krijgen, alsook het bedrag. Voor elke ontvanger was ruimte gereserveerd om zijn of haar handtekening te zetten, zodat ze, als ze terugkeerde naar Canada, aan de donateurs kon laten zien dat er voor hun geld getekend was en dat het bezorgd was.

De families in Canada die het geld doneerden waren protestante, orthodoxe en rooms-katholieke christenen – Iraakse ballingen van wie de wortels zich uitstrekten van de bergen van de Boven- Eufraatvallei tot de vlaktes van Ninevé en tot aan de woestijn in het zuiden.

Voordat ik Insaf in Amman ontmoette, hadden we elkaar eenmaal telefonisch gesproken – een soort interview om te kijken of ze me als verslaggever toestemming zou geven om haar te vergezellen bij deze thuiskomst. Ik hoorde toen dat Insaf was geboren in een rooms-katholiek gezin in Kirkuk. Als jonge vrouw was ze de evangelische kerk in Kirkuk gaan bezoeken, een gemeente die in 1941 was gesticht door Schotse presbyteriaanse zendelingen en nu door Irakezen werd geleid. Ze beschouwde zichzelf als een wedergeboren, evangelicale christin.

Nu zat ik door haar gebloemde notitieboekje te bladeren en was onder de indruk. Onze relatie bestond misschien tien minuten en we naderden het vliegveld Queen Alia, toen ik ermee instemde om verschillende pakjes geld mee te nemen over de grens. Ik vouwde de enveloppen op en stopte ze in een beenzak van mijn cargobroek. Intussen vroeg ik me af of ik niet te snel was met mijn vertrouwen in de onderneming van deze kleine maar sterke Irakese.

Insaf was een vrouw die gebukt ging onder het gewicht van de wereld en er tegelijk van bevrijd was. Het gewicht ervan was te zien in de gebogen schouders en in haar bleke, getekende gezicht. Ze was vijfenveertig jaar oud en de twee jaar in het Westen hadden de fysieke tol die het leven onder het regime van Saddam Hoessein hadden geëist, niet uitgewist. Haar land was in oorlog, Saddam en zijn aanhangers hielden zich ergens schuil en Insaf wist niet wat haar te wachten stond als ze Bagdad zou bereiken. Zou ze haar familie vinden, haar vrienden, haar oude bekenden? Toch was ze vol vertrouwen als ze sprak en haar ogen glinsterden. Ze keek tijdens ons gesprek voortdurend naar me met de passie van een vrije geest, van een meisje.

Insaf was een vluchteling die met haar man en twee kinderen op talloze plaatsen in vier verschillende landen had gewoond. Haar geïsoleerde opvoeding had onder andere plaatsgevonden op rooms-katholieke scholen in tiende-eeuwse abdijen. Ze wist van voorrechten en van armoede; ze wist hoe het was om wakker te worden terwijl er een raket in de keukenmuur stak; en ze sprak vier talen als gevolg van haar omzwervingen.

Ik heb mijn hele leven in de Verenigde Staten gewoond, in twee verschillende staten aan de oostkust, niet ver van waar mijn voorouders in de zeventiende eeuw in Amerika waren aangekomen. Ik heb een heerlijke jeugd gehad, waarin de kerk een bakstenen gebouw was met een witte torenspits en waarin het Midden-Oosten alleen verscheen in de jute en het hooi die elk jaar gebruikt werden om een kerststalletje te maken. Insaf en ik moesten een kloof overbruggen die breder was dan de oceaan die we waren overgestoken om naar het Midden-Oosten te gaan. Ik had al eerder oorlog gezien, in Bosnië en in Sudan, en ik had één keer voor deze oorlog een reis naar Irak gemaakt, maar ik wist nauwelijks wat ik kon verwachten.

Omdat ik voor het kleine, onafhankelijke tijdschrift World werkte, wachtte er geen bureau op me in Bagdad en geen ingehuurde vertaler of bodyguard. Ik zou een paar dagen doorbrengen als ‘embedded’ journalist op een Amerikaanse militaire basis ten noorden van Bagdad, om te zien hoe de oorlog verliep vanuit het perspectief van Amerikaanse militairen. In een militair hospitaal zou ik getuige zijn van het harde werk van Amerikanen die de klok rond in de weer waren. Ik zou zien hoe helikopters gewonden binnenbrachten, inclusief een achttienjarige marinier wiens gezicht kapot was geblazen door een zelfgemaakt explosief (IED). Ik zou zien hoe dokters en verpleegkundigen op de vroegste tijdstippen van hun veldbedden opstonden en zich naar de operatiekamer spoedden om de wonden van de oorlog te verbinden.

Insaf had haar eigen missie, en ik maakte de reis samen met haar om getuige te zijn van de thuiskomst van een balling en van een familiehereniging in een tijd dat ontheemde Irakezen terugkeerden naar hun land nadat Saddam uit het zadel was gewipt. Ik was gekomen om door haar ogen te zien hoe de Amerikaanse invasie haar oude thuisland had veranderd en om getuige te zijn van het leven buiten de bescherming van soldaten, waar Irakezen de oorlog elke dag tegenkwamen. Maar door de grens over te steken met haar geld in mijn zak, was ik in zekere zin haar handlanger geworden. We zouden samen op pad gaan en ontdekken hoezeer haar land was veranderd en hoe hoog de prijs van de terugkeer was.

Eenmaal bij het vliegveld, klommen Insaf en ik aan boord van het kleine Beechraft-vliegtuig dat ons naar Bagdad zou vervoeren. Kapitein Chris Erasmus en copiloot Rudolph van Eeden dronken sterke koffie uit grote kartonnen bekers, terwijl ze wachtten op toestemming om op te stijgen. Decembermorgens in Amman beginnen gewoonlijk met een kille, grauwe mist. Erasmus maakte zich niet zo veel zorgen over het weer, maar meer over de militaire klaring. Zijn tweemotorige turboprop was een werkpaard in oorlogsgebieden. Maar naar de hoofdstad van Irak vliegen, bijna negen maanden na de Amerikaanse invasie, was spannend geworden.

Erasmus en Van Eeden waren in november begonnen met het uitvoeren van humanitaire vluchten boven Bagdad. De luchtvaartmaatschappij waarvoor ze vlogen, Air Serv International, was in de jaren tachtig van de twintigste eeuw precies voor dat soort missies opgericht. Elke vlucht wachtten ze, voor het opstijgen, op een ‘slot’ van de luchtverkeersleiding meer dan vijftienduizend kilometer bij hen vandaan, die opereerde vanuit de Amerikaanse luchtbasis in Doha, Qatar. Als hun een slot zou worden toegewezen, betekende dit dat ze het Iraakse luchtruim konden binnenvliegen met de wetenschap dat ze enige Amerikaanse militaire dekking hadden.

De slots waren schaars geworden, nadat een DHL-vrachtvliegtuig de week ervoor tijdens het opstijgen getroffen was door een raket die militanten hadden afgevuurd. Daarbij was een vleugel in brand gevlogen, waardoor het vliegtuig een noodlanding moest maken.

Daarna ontweken vliegtuigen elke dag aanvallen vanaf de grond vlak bij de onlangs heropende internationale luchthaven van Bagdad. Commerciële vliegtuigmaatschappijen hielden vluchten van en naar Bagdad aan de grond.

Het Amerikaanse centrale commando ging streng om met de beschikbare slots, en reserveerde het Iraakse luchtruim voor militaire vluchten. De humanitaire vluchten van Air Serv International waren de enige die er voor burgers overbleven. Terwijl wij in onze koffie bliezen en wachtten, legden de piloten mij uit dat de toestemming om het Iraakse luchtruim in te vliegen, als deze vanuit Doha werd gegeven, nu voorzien was van een disclaimer: ‘Vliegen voor eigen risico.’

‘Met andere woorden, je kunt worden neergeschoten’, zei Erasmus.

‘En ga niet bij het Amerikaanse leger klagen als dat gebeurt’, voegde Van Eeden eraan toe.

In mei nam Air Serv driehonderd passagiers per maand mee naar Irak. In november liep dit aantal op tot duizend per maand, dus voegde de luchtvaartmaatschappij er een Beech 1900D, een negentienzitter, aan toe en schakelde Erasmus en Van Eeden in. De vraag naar zitplaatsen bleef hoog, aangezien vervoer per auto varieerde van gevaarlijk tot ondenkbaar. De weg van Amman naar Bagdad was een schiettent, vooral als er een reizende westerling op aangetroffen werd.

Erasmus en Van Eeden maakten zich er geen zorgen om. Ze hadden ook in andere oorlogen gevlogen, de laatste keer in Afghanistan.

‘Ooit beschoten?’ vroeg ik.

‘Dat weten we niet, want zijn nooit geraakt’, antwoordde Erasmus.

Nadat ze op televisie hadden gezien hoe mariniers het standbeeld van Saddam Hoessein omvertrokken op het Firdosplein in Bagdad, verwachtten veel Amerikanen dat de Amerikaanse troepen naar huis zouden komen. De CPA (Coalition Provisional Authority), het tijdelijke bestuur, vestigde zich onder leiding van Paul Bremer, en aanvaardde de opdracht van president George W. Bush om opzicht te hebben over een ‘wereldwijde democratische revolutie’ in het Midden-Oosten, geleid door de Verenigde Staten: een missie die qua urgentie vergelijkbaar was met de Berlijnse luchtbrug die in 1948 begon of de verdediging van Griekenland in 1947.

Toen ik acht maanden later, in december 2003, naar Irak ging, verkeerde het land in wanorde. Saddam en zijn zonen waren op de vlucht, alsook de meerderheid van de ontslagen functionarissen van de socialistische Ba’ath-partij, maar er was niet echt een nieuwe regering van de grond gekomen. De straten van Bagdad stroomden over door het rioolwater. Wegen bleven geblokkeerd omdat er kraters in zaten, die veroorzaakt waren door de Amerikaanse bombardementen tijdens de invasie. De elektriciteit haperde. In sommige gebieden was er geen kraanwater.

De Amerikanen konden het niet waarderen hoe oorlogsmoe de Irakezen vanaf het begin waren. Bremer en anderen kwamen vol energie in Bagdad, vol vertrouwen dat ze abstracte ideeën over democratie en vrijheid in praktijk konden brengen en vol vuur als het ging om hun eigen vaardigheden en politieke stuurmanskunst. Iraakse staatslieden die tijdens de jaren van Saddam Hoessein verbannen waren geweest en in Londen of Washington hadden gewoond, hadden vergelijkbare ideeën. Irakezen die in hun vaderland waren gebleven, hadden tijdens de twee oorlogen in de afgelopen tien jaar geworsteld om te overleven, en dat onder de dagelijkse druk van het leven onder een dictator. Ze waren klaar voor verandering, maar Saddam had hen eraan gewend om orde te verwachten, niet de chaos die volgde.

Terwijl de Amerikanen probeerden Irak te doorgronden, kwamen de jihadisten met een plan. Vanuit Saudi-Arabië, Jemen, Jordanië, Syrië en elders kwamen ze om tegen de bezetting te strijden. Sommige militante groepen boden drieduizend dollar voor elke Amerikaanse soldaat die vermoord werd.

Er vielen tussen de 30 en 50 coalitieslachtoffers per maand, en plotseling was er in november een piek van 110 slachtoffers. Op straat werd gezegd dat Saddam zelf het verzet leidde, vermomd als taxichauffeur, als vrouw of als nomade.

Vanuit de lucht wierp de decembermiddagzon haar lange lichtstralen op aarde. Wij waren onderweg van de kalkwitte heuvels van Amman naar de vlakke, verbrande, verlaten stad Bagdad. We vlogen over een 350 kilometer lang woestijngebied. Insaf begon te praten met twee hulpverleners uit Duitsland, die op weg waren naar Irak om onderwijs te geven over de logistiek van het houden van verkiezingen. Naast mij zat een functionaris van consulaire zaken van het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, die net was overgeplaatst van Caïro naar de heropende ambassade in Bagdad.

‘Wat is het moeilijkste aan het dienen in Irak?’ vroeg ik hem.

‘Nachtdienst draaien op kantoor’, antwoordde hij, ‘en de late telefoontjes beantwoorden van Amerikaanse vrouwen die met Arabische mannen zijn getrouwd en weg willen.’

Hij nodigde me uit zijn kantoor te bezoeken in de door het leger beschermde Groene Zone als ik eenmaal gesetteld was.

De vliegtuigcabine was spartaans, met flessenwater in een koeler als enige verfrissing. Maar de gesprekken waren levendig, vervuld van de diverse belangen en perspectieven die iedereen graag zou zien wortelen in het ‘nieuwe Irak’.

Onder de negentien passagiers waren de hulpverleners uit Duitsland, een Egyptische pastor, een Amerikaanse docent die in Jordanië woonde, hulpverleners uit Zweden en enkele Amerikaanse diplomaten in pak.

Onder ons lag de grens tussen Jordanië en Irak, letterlijk een streep in het zand. Checkpoints waren zichtbaar vanuit de lucht, het zonlicht glinsterde op het messcherpe prikkeldraad dat een afscheiding markeerde die zich als een lange lijn in beide richtingen uitstrekte. We naderden de Eufraat en zagen de brede strepen van de irrigatiekanalen, voor het eerst aangelegd door de Babyloniërs. Onverharde wegen in de onvruchtbare woestijn gingen langzaam over in verharde wegen en vervolgens autowegen. Dadelpalmbossen stonden als stippen in het landschap, de contouren van omheinde leefgemeenschappen werden zichtbaar en eindelijk kwam de stad in zicht. Op drieduizend meter hoogte zette Erasmus de kurkentrekkerlanding in gang waarover we in Amman waren geïnformeerd.

Hoog boven Baghdad International Airport manoeuvreerde Erasmus het vliegtuig in concentrische cirkels naar een snelle, bloedstollende duikvlucht richting de landingsbaan, om hittezoekende raketten te ontwijken. Boven de presidentiële paleizen vloog het vliegtuig als een spiraal naar beneden. Elk paleis strekte zich uit als een enorme oase. Al-Faw, het dichtst bij het vliegveld en omringd door aquamarijn water, werd na de oorlog tussen Iran en Irak gebouwd door Saddam Hoessein en telde tweeënzestig kamers en negenentwintig badkamers. Daarna kwam Al-Salam in zicht, een paleis van zes verdiepingen dat reeds was ingenomen door het Amerikaanse leger en zichtbaar beschadigd was door de Amerikaanse bombardementen. Vanaf Al-Salam liepen er ondergrondse tunnels naar andere paleizen, naar regeringskantoren in het centrum van Bagdad en naar het vliegveld. We draaiden nog een rondje, en daar lag het Republikeinse Paleis, waar de Verenigde Staten en het interim-bestuur hun hoofdkwartier hadden. Dit enorme complex liep door tot in de stad zelf. Naar verluidt liet Saddam eenentachtig paleizen bouwen in de tijd dat hij aan de macht was in Irak, en de Amerikaanse militaire commando’s hadden die bijna allemaal ingenomen. Binnen maakten ze barakken en kantoorruimtes van spaanplaat en legden over de marmeren vloeren kabels aan voor internet en telefoon.

Vanuit mijn vogelperspectief vormden de paleizen enorme symbolen van de uitspattingen van het nu afgezette regime. Het waren maar vreemde bunkers voor de Amerikaanse troepen. De Irakezen dachten dat de Amerikanen misschien de geschiedenis zouden herhalen. Een journalist schreef: ‘Als je een bevolking ervan probeert te overtuigen dat je ze hebt bevrijd van een vreselijke dictator, waarom ga je dan op zijn troon zitten?’⁶

Irak was heel anders dan tijdens mijn eerste reis. Achttien maanden eerder was ik de Tigris overgestoken in een motorboot, met behulp van het Syrische veiligheidsdirectoraat en Iraakse Koerden. Op die manier vermeed ik de mediacontroleurs van Saddam, maar kon ik niet reizen buiten het noordelijke gebied van Iraaks-Koerdistan, waar een door de Amerikanen ingestelde no-flyzone het mogelijk maakte om je te bewegen zonder het onderdrukkende toezicht van het regime.

In tegenstelling tot dat heimelijke bezoek, zouden Insaf en ik deze keer Irak legitiem binnengekomen, met gestempelde paspoorten. Ze zat te kletsen met andere hulpverleners in het vliegtuig terwijl ze haar geld verstopt hield en zich schrap zette voor wat er komen ging, haar eerste terugkeer. Met haar komst en met haar duizenden dollars hoopte Insaf op een oplossing, niet alleen na decennia onder Saddam, maar ook na eeuwen onder islamitische heerschappij.

2

Recht op terugkeer

Bagdad, 2003

De tichelstenen zijn gevallen, maar met uitgehouwen stenen zullen wij wederom bouwen; de wilde vijgenbomen zijn afgehouwen, maar wij zullen ze in ceders veranderen.

(Jesaja 9:9)

Ze zeggen dat het het lot van ballingen is om te blijven dromen en wachten. Voor Insaf waren het dromen en wachten bijna voorbij. Terwijl ons vliegtuig richting de passagiersgate taxiede, staarde ze uit het raam naar een uitgeputte versie van het eens zo drukke vliegveld van Bagdad. Vliegtuigslurven hingen werkeloos als gebroken armen aan de terminal. Grote ramen zagen eruit als donkere gaten, omdat er geen elektriciteit was om ze te verlichten. Toen het op die wintermiddag ook nog eens bewolkt werd, kreeg alles een olijfgrijze kleur, wat goed aansloot op de woestijncamouflage die gedragen werd door de VN-soldaten en Amerikaanse soldaten die we zagen. De enige beweging kwam van deze soldaten, die langs het luchthaventerrein de uit zandzakken bestaande checkpoints bemanden.

In de verte konden we soldaten zien patrouilleren bij de tentbarakken van Camp Liberty. Als dit oorlogsgebied was dan leek dit op het eerste gezicht een slow-motion-gebied te zijn: de enige andere tekenen van beweging kwamen van Apache en Black Hawk helikopters, die landden en opstegen van een aangrenzend vliegveld.

Insaf verliet het vliegtuig zodra de trap het asfalt raakte, een rode koffer in de ene hand en haar paspoort in de andere. In de terminal bleef ze even staan en keek naar haar paspoort. Het was meer dan tien jaar oud en had een vaag-groene kleur met bladzijdes die eruit zagen alsof er koffie overheen was gevallen.

Haar was jarenlang het recht op terugkeer ontzegd. Ze had me verteld dat ze zich had vastgeklampt aan dat paspoort sinds de dag dat zij en haar gezin naar Jordanië waren gegaan, daarna naar Turkije en vervolgens naar Canada. Het was in veel landen niet welkom geweest, waaronder ook de Verenigde Staten; tot op heden had ze er niets aan gehad. Zich bewust van alle afwijzingen, overhandigde ze het paspoort langzaam aan een Amerikaanse beambte die bij een metaaldetector stond.

Blijkbaar had hij haar aarzeling eerder gezien. In één gebaar pakte hij haar paspoort aan en vatte hij haar bij de hand. ‘Uw paspoort is oud, maar wij zullen het weer nieuw maken’, zei hij glimlachend. Met een klap stempelde hij het boekje met een inreisvisum waarop ‘Irak-CPA’ stond, wat wees op de gezamenlijke heerschappij van het Amerikaanse interim-bestuur en de formatieve Iraakse regering. ‘Welkom in Bagdad.’

Haar ogen vulden zich met tranen. Ze keek hem stralend aan. ‘Canada is oké’, zei ze, ‘maar Irak is goed.’

Opnieuw was er een Air Serv turboprop neergestreken, ditmaal een uit Erbil in Iraaks-Koerdistan, en de passagiers haastten zich door de terminal om ons vliegtuig te halen voordat het terugkeerde naar Amman. De meeste mensen die overstapten waren Amerikanen en Europeanen. Een van hen, een lange, blonde vrouw, had een bekend gezicht. Een gezamenlijke kennis had me verteld dat Heather Mercer mogelijk op een van deze vluchten zou zitten en daar liep ze inderdaad over het vliegveld. Heather Mercer was een vierentwintigjarige Amerikaanse hulpverlener die enkele weken voor de aanslagen van 11 september was gearresteerd in Afghanistan. Zij en haar collega Dayna Curry waren met zes andere medewerkers van de Duitse organisatie Shelter Now gearresteerd, omdat ze zouden hebben geprobeerd moslims te bekeren. Zij zaten in een talibancel in Kabul toen al-Qaida aanslagen pleegde in de Verenigde Staten. Toen de Verenigde Staten oorlog gingen voeren in Afghanistan, vluchtte de taliban weg uit Kabul, met de gevangenen, die verstopt zaten in een metalen transportcontainer. Hun bewakers lieten hen in de steek toen de Verenigde Staten de aanval openden. Uiteindelijk werden ze bevrijd door anti-talibantroepen en door de Amerikaanse special forces geëvacueerd. Dat was nog maar twee jaar geleden, en hier stond Mercer, opnieuw op zoek naar hulpverleningswerk in een door de oorlog verscheurd en door terreur kapotgemaakt land.

We stelden ons voor. Heathers glimlach werd breder, vooral toen ze hoorde dat Insaf op reis was om haar familie en vrienden weer op te zoeken. Heather vroeg ons niet tegen anderen te vertellen dat we haar hadden gezien. De publiciteit na haar bevrijding en terugkeer naar de Verenigde Staten was overweldigend geweest – en niet allemaal positief – en ze zat niet te wachten op een journalist die rondbazuinde dat ze probeerde hulpverlening op te zetten in Noord-Irak.

Insaf knikte en pakte haar Arabische Bijbel uit haar koffer. Ik keek toe terwijl zij naar Jeremia 29 bladerde, waarin de tekst staat van een brief die de profeet vanuit Jeruzalem stuurde naar de ballingen die naar Babylon waren gebracht.

Insaf begon het gedeelte met een zachte, vastberaden stem te lezen:

Want zo zegt de Heere: Zekerlijk, als zeventig jaren te Babel zullen vervuld zijn, zal Ik ulieden bezoeken; en Ik zal Mijn goed woord over u verwekken, u wederbrengende tot deze plaats. Want Ik weet de gedachten die Ik over u denk, spreekt de Heere, gedachten des vredes en niet des kwaads, dat Ik u geve het einde en de verwachting. Dan zult gij Mij aanroepen en heengaan en tot Mij bidden; en Ik zal naar u horen. En gij zult Mij zoeken en vinden, wanneer gij naar Mij zult vragen met uw ganse hart. En Ik zal van ulieden gevonden worden, spreekt de Heere, en Ik zal uw gevangenis wenden, en u vergaderen uit al de volken en uit al de plaatsen waarheen Ik u gedreven heb, spreekt de Heere; en Ik zal u wederbrengen tot de plaats vanwaar Ik u gevankelijk heb doen wegvoeren.⁷

Het stof om ons heen waaide op, en de profetie klonk alsof hij van een van Insafs voorouders op een schemerige, Babylonische binnenplaats kwam. Toen Insaf klaar was met lezen, zei ze eenvoudig: ‘Ik bid dat God mijn volk zegent.’ Heather glimlachte en omhelsde haar, waarna ze zich omdraaide om het vliegtuig te halen.

Voor de Amerikaanse bezetting, voor Saddam, voor het oude kalifaat van Bagdad en voor de Babyloniërs, ‘had de Heere God een hof geplant in Eden, tegen het oosten’.⁸ De Schriften van Joden en christenen spreken over vier rivieren die die hof bevloeiden. Tegenwoordig kunnen we de loop van slechts twee daarvan volgen. De Tigris en Eufraat stromen vanuit het Taurusgebergte van Turkije via Syrië naar Irak. Zij bevochtigden de grond waaruit God modder haalde om een mens te maken. Adam en Eva leefden slechts korte tijd in het paradijs, maar de beschavingen die zich ontwikkelden op de vruchtbare vlakten van het Tigris-Eufraat-riviersysteem – die begonnen met de Soemeriërs, Assyriërs, Chaldeeën en Babyloniërs – vormden de eerste steden en rijken van de wereld. Dit land werd bekend als Mesopotamië, wat ‘tussen twee rivieren’ betekent.

Het reizen over de rivieren en het netwerk van binnenlandse kanalen in de Tigris-Eufraat-vallei was heel gewoon toen Terah, de vader van Abraham, met zijn gezin vluchtte uit Ur der Chaldeeën, een stad aan de Eufraat in het zuiden van Mesopotamië. Terah en zijn medereizigers reisden noordwaarts, naar Haran, door het geïrrigeerde land van deze vruchtbare halve maan. Dankzij de watervoorziening was het land rijk aan gewassen, vruchtbomen en weideland.

Abraham vestigde zich met zijn familie in Paddan-Aram, een belangrijk kruispunt en commercieel centrum voor Assyrische handelaars – niet ver van de huidige grens tussen Turkije en Syrië vlak bij de stad Aleppo. Kleitabletten die in de jaren zeventig van de twintigste eeuw ontdekt zijn in Syrië bevestigen de abrahamitische nederzettingen, waaronder Sodom en Zeboïm, twee steden die genoemd worden in het boek Genesis. De tabletten zijn ouder dan de Bijbelteksten en verwijzen naar Kanaän, het Bijbelse beloofde land waarheen Abraham zijn pelgrimsreis voortzette.

Ditmaal bracht Abrahams reis hem zuidwaarts en westwaarts, in de richting van de Middellandse Zee. Zijn gezelschap trok door de Arabische woestijn, dwars door de kustlanden die nu Syrië, Libanon, Israël en Palestina worden genoemd, totdat het Egypte bereikte en het schiereiland Sinaï.

Toch zou Mesopotamië aan Abrahams nakomelingen blijven trekken als een magneet. Eerst keerde Izak en later zijn kleinzoon Jakob terug naar Paddan-Aram, om vrouwen te vinden en rijkdom te vergaren. Daar spraken ze waarschijnlijk een vroege vorm van het Aramees: de algemene taal die de diverse volken van de vruchtbare halve maan verbond, de handelstaal die in de tijd van Jezus gesproken werd en de taal van de eerste christenen. In de oude maar nog steeds actieve kerken van Noord-Irak en Syrië wordt tegenwoordig nog steeds Aramees gesproken (het wordt ook wel Syrisch genoemd).

In Kanaän zouden de Joden volharden in het opbouwen van een natie, die uiteindelijk uiteenviel in een noordelijk koninkrijk dat bekendstaat als Israël en een zuidelijk koninkrijk dat Juda wordt genoemd. Later werden ze overwonnen en wreed behandeld, en op een dag keerden ze als gevangenen terug naar de vruchtbare halve maan. De Assyriërs veroverden Samaria in 722 voor Christus en de Babyloniërs namen Jeruzalem in 597 voor Christus in. Elke verovering bracht de Joden in feite terug naar de plaats waar ze waren begonnen.

Op een vergelijkbare manier was Insaf weer terug waar ze was begonnen, meegevoerd door gebeurtenissen waar zij geen controle over had, om te vertrekken en weer terug te komen. Zo stond ze op de terrazzovloer van de aankomsthal van het vliegveld hardop te lezen uit het boek van een Joodse profeet die de ballingschap en gevangenneming van zijn volk had voorzegd.

Ik had nog weinig zicht op de lagen van geschiedenis die van invloed waren geweest op de zienswijze van de Irakezen en die in zekere zin de naderende verdeeldheid voorspelden – een verdeeldheid die zelfs de westerse experts niet zouden inzien. Op subtiele wijze leefden de Soemerische, Assyrische en Perzische rijken – die ten grondslag liggen aan heidense, Joodse en christelijke tradities – voort; rijken die allemaal al ontstaan waren voordat de profeet Mohammed een droom kreeg en voordat de achtste-eeuwse Abbasidische kaliefen van Irak het centrum van de moslimwereld maakten.

In het begin was de reis van Insaf voor mij een manier om verslag te doen van wat er in oorlogstijd gebeurde met doorsnee Irakezen. Haar hereniging met haar familie zou, zo dacht ik, een ontroerende symbolische terugkeer zijn. Insaf zou mij door de oude straten van Bagdad loodsen en het land en de oorlog duiden voor de Amerikanen thuis.

Bovendien zag ik Insaf als een weinig begrepen symbool van de oorlog aan het begin van de eenentwintigste eeuw: de vluchteling die de hele wereld rondreist. Ik had meer dan tien jaar rondgetrokken, van Bosnië tot evenzeer problematische landen in Afrika, en nu zou ik hetzelfde doen in Irak en Afghanistan. Ik zou observeren hoe burgerslachtoffers, oorlogsoverlevenden, door de wereld trokken en een nieuwe vorm gaven aan de plaatsen die ze achterlieten en aan de plaatsen waar ze zich vestigden. In veel opzichten waren zij degenen die verandering teweegbrachten, vastbesloten als ze waren om te volharden, ook al waren zij het slachtoffer geworden van machten waar zij geen controle over hadden.

Maar Insaf was niet teruggegaan om ‘de betekenis van Irak’ uit te leggen aan een nieuwkomer zoals ik. Ze was niet terug in Irak om stoffige soeks te verkennen. Ze was er om christenen te helpen. Sommige van hen waren familieleden; anderen waren vreemdelingen die ze beschouwde als broeders en zusters in het geloof. Ze waren om hun geloof vervolgd en die gezamenlijke ervaring had een stevige band gesmeed, zelfs tussen christenen die elkaar nog nooit hadden ontmoet. Ik zou nog veel christenen zoals Insaf ontmoeten, bijvoorbeeld Odisho Yousif, die het een kleine moeite vond om al zijn tijd en spaargeld te geven om mede-Irakezen te helpen, of het nu ging om vriend, familielid of vreemde. Zij zagen nu een geopende deur om op gelijke hoogte te komen in wat iedereen ‘het nieuwe Irak’ noemde. Hun verhalen zouden het lokaas zijn dat me daar weer heen trok, terwijl waarschuwingen van het ministerie van Buitenlandse Zaken en de behoeften van mijn opgroeiende gezin mij allemaal riepen om thuis te blijven.

Na het vertrek van Heather Mercer verzamelden Insaf en ik onze bagage en haasten ons de deuren van het vliegveld uit naar een wachtende bus. Ik had alleen maar een zwarte rugzak bij me, waarin wat opgerolde kleren, een laptop, een opnameapparaat en notitieboekjes zaten. Insaf borg de verschillende koffers die ze bij zich had op en keek naar de weg die voor ons lag. De namiddaglucht was dofgrijs. Er was niets te zien van de horizon toen we door een wirwar van zandzakken en prikkeldraad naar het eerste controlepunt reden. Zelfs toen de lucht ’s avonds afkoelde, wierp het verkeer nog dik en scherp stof op door de open ramen van de bus, waardoor we moesten hoesten en onze ogen dichtknepen.

We naderden een parkeerplaats waar groepjes Irakezen stonden. Sommigen van hen wachtten op terugkerende familieleden, anderen op vreemdelingen, buitenlanders met wie ze hadden afgesproken. Toen de bus afremde, zag Insaf haar zus, die stond te wachten op de stoffige stoep. Ze had Angham al negen jaar niet gezien.

Angham rende over de parkeerplaats naar Insaf toe. Hoewel ze jonger was, zag Angham er ouder uit. Ze had verschillende kronen in haar gebit en een moedervlek op haar wang. De twee vrouwen, die als jonge moeders uit elkaar waren gegaan, kwamen nu, bij het naderen van de middelbare leeftijd, weer bijeen en ze lachten naar elkaar met dezelfde brede glimlach en stralende ogen.

Enkele ogenblikken konden ze geen woord uitbrengen; ze omhelsden elkaar stevig. De zorgen van de afgelopen tien jaar leken weg te vallen en ik sloeg hen gade – zonder te denken aan onze tassen, onze weggestopte enveloppen met geld en de Iraakse politiemensen en Amerikaanse soldaten die ons omringden. Het was alsof de twee zussen op een gyroscoop stonden, die ronddraaide volgens de van te voren geplande bewegingen van een oorlog die we nu van dichtbij zagen. Op de parkeerplaats liepen overal mannen met zonnebrillen en in woestijncamouflage, hun wapens klaar om te schieten. Ze ondervroegen taxichauffeurs en buschauffeurs, keken onder auto’s en observeerden het verkeer dat zich langzaam een weg baande over de slingerpaden tussen de checkpoints.

Een ogenblik verstomde het rumoer, alsook de onzekerheid over wat er nog vóór lag. Er stonden twee mensen midden in het stoffige Mesopotamië die opnieuw de riten van ballingschap en terugkeer in praktijk brachten. Toen ik Insaf zag huilen op de schouder van haar zus, dacht ik aan Abrahams temperamentvolle kleinzoon Jakob, die Kanaän verliet om terug te reizen naar Mesopotamië. Daar werkte hij twintig jaar op het land van een ander. Zelfs nadat hij zelf rijkdom had opgebouwd, kon Jakob niet ontvluchten aan de inwendige vrees die geboren wordt uit ontheemding, de zoektocht naar huis. ‘Ik ben met mijn staf over deze Jordaan gegaan’, zei hij, ‘en nu ben ik tot twee [kampen] geworden.’⁹

Net als zovelen die gedwongen waren geweest om te vluchten onder Saddam Hoessein, stond Insaf met één voet in Irak en met één voet in het Westen. Nu zag ik haar als mijn begeleidster in dit onbekende kamp.

3

Geen garanties

Bagdad, 2003

[Mesopotamië] zal op een dag een prachtig land zijn, als ze de overstromingen kunnen reguleren en de irrigatiekanalen uitgraven. Toch zal het nooit echt een fijn land zijn of een land waar Europeanen een normaal leven kunnen leiden.

(T.E. Lawrence, 1916, in een brief aan zijn moeder)

Muthafar Yacoub pakte een stanleymes van de salontafel en sneed daarmee in een elektrische kabel, die in het donker voor hem lag. Hij legde de gekleurde draadjes uit de kabel bloot, stripte ze en draaide ze rond om ze aan een nieuwe stekker te kunnen verbinden. Terwijl hij bezig was, boog zijn buurman zich over zijn schouder, met een zaklamp in de hand. Het was negen uur geweest. Ze bevonden zich in een donkere woonkamer, die snel afkoelde door de kille avondlucht. Het licht en de schaduwen van drie olielampen die her en der in het vertrek stonden, waren zichtbaar op de muren. Insaf en ik waren nu een paar dagen in Bagdad. We gingen naar Muthafar, die in de donkere kamer aan het werk was. De Irakees leverde een eenzame strijd om zijn lampen te kunnen laten branden.

Vanwege de oorlog was elektriciteit in de hoofdstad op zijn zachtst gezegd onvoorspelbaar. Op sommige dagen hadden de inwoners van Bagdad de hele dag stroom, op andere dagen slechts een paar uur. De planning van vandaag vergde dat de stroom afwisselend drie uur aan en drie uur uit zou zijn. Maar na twee uur in de middag stopte de elektriciteit ermee. Om zeven uur ’s avonds ging de stroom weer aan, om bijna direct weer te worden afgesloten.

Ma fe dhaimaan, mompelde Muthafar terwijl hij doorwerkte. ‘Geen garantie.’

Insaf was niet de enige terugkomer. Overal in de stad waren Irakezen die terugkwamen naar hun vaderland en hun familieleden bezochten. Insafs zus had een huis vol. Muthafar en zijn vrouw Ghada – beiden vrienden van Insaf – waren pas teruggekeerd uit Jordanië. Zij waren bereid om ons onderdak te bieden.

Ze waren nog maar tien dagen daarvoor teruggekeerd en woonden in een huis van twee verdiepingen in een rustig straatje in Rasafah, een wijk midden in Bagdad. Insaf en ik deelden een klein kamertje vlak naast de woonkamer, waarin nauwelijks twee kleine matrassen pasten. Deze slaapkamer werd meestal gebruikt door de twee meisjes van de familie Yacoub: de elfjarige Lydia en de vijfjarige Roda. Tijdens ons verblijf sliepen de meisjes op pallets in de kamer van hun ouders. Boven verbleven de andere gasten: een professor uit Jordanië, een Egyptische predikant en een jongeman, een voormalige sjiiet die onlangs christen was geworden.

Elke dag na de terugkeer van de familie Yacoub naar Bagdad had zijn eigen verhaal van improvisatie. Met deze gasten in huis wilde Muthafar heel graag licht en warmte hebben. Daarom had hij die midddag 225 dollar uitgegeven voor een generator. Thuis ontdekte hij dat de doos al geopend was en dat de generator niet wilde starten.

Hij ging terug naar de winkel met de generator, een gevaarte dat ongeveer zo groot was als een kleine koelkast. ‘Hij is nu van u’, zei de winkeleigenaar, en hij wilde Muthafar slechts 100 dollar teruggeven. Muthafar, die 125 dollar had moeten inleveren, betaalde vervolgens aan dezelfde winkeleigenaar de volle prijs om een nieuwe generator te kopen.

Thuisgekomen sputterde en pruttelde de motor en Muthafar ontdekte dat hij niet de juiste kabel had om de generator te verbinden met de zekeringkast en zijn huis van stroom te voorzien. Opnieuw ging hij terug naar de winkel en vervolgens begon er een avondje gepruts met kabels, draden en stekkers. Toen hij klaar was met splitsen en verbinden, wist Muthafar de generator aan te krijgen en zette hij een schakelaar om. Eindelijk stroomde het licht de woonkamer in. Het was al laat, maar Ghada zette de kachel aan en serveerde thee. Zoals ik bij iedereen deed, vroeg ik Muthafar en Ghada het verhaal van hun vlucht en terugkeer te vertellen.

Net als Insaf was de familie van Muthafar gedwongen geweest hun huis te ontvluchten, hoewel ze een goede opleiding hadden genoten en een mooie carrière hadden in Bagdad.

Mathafar was biochemicus en had in de olie-industrie gewerkt voordat hij was gaan lesgeven. Ghada had tien jaar als tandarts gewerkt. ‘Plotseling werd dat allemaal van ons afgenomen’, zei ze. Toen ik hun vroeg wat er was gebeurd, aarzelden ze om het uit te leggen.

Ze hadden hun leven lang in Bagdad gewoond en waren als Chaldeeuws-katholieke christenen naar Jordanië gegaan. In Amman, weg van het waakzame oog van het Saddamregime, hadden ze meer vrijheid en waren ze begonnen met Bijbelstudie en een evangelisatiecursus. Tegen de tijd dat ze er klaar voor waren om terug te keren naar Bagdad, in de herfst van 1993, beschouwden ze zichzelf als evangelicale christenen. ‘Vanuit onze katholieke achtergrond worden wij ervan beschuldigd onze religie te hebben verlaten toen we evangelicale christenen werden. Stel je eens voor hoeveel moeilijker het is voor sjiitische bekeerlingen’, zei Ghada, die naar boven gebaarde waar de jongeman lag te slapen.

Terug in Irak stuitten ze op tegenstand van familieleden en hun katholieke kerk, maar dat hield hen niet tegen. Muthafar en Ghada werkten samen met verschillende kerken en organiseerden Bijbelstudiebijeenkomsten in huizen. Ze gaven onderwijs aan nieuwe gelovigen en ontvingen financiële steun via een bekende Amerikaanse evangelisatieorganisatie.

‘We vermeden alle associaties met buitenlanders’, vertelde Muthafar me, maar het werk wekte toch verdenking. Toen president Bill Clinton in 1998 luchtaanvallen liet uitvoeren op Irak, pikte het regime bijna iedereen eruit die werkte voor groepen die affiniteit hadden met de Verenigde Staten, ook als het niets met politiek te maken had. Muthafar en Ghada werden gedwongen hun Bijbelstudiebijeenkomsten en andere vergaderingen af te blazen.

De activiteiten van Muthafar werden voortdurend gevolgd door baathisten. Ze verschenen op een avond bij zijn huis en waarschuwden hem dat hij in de gevangenis gegooid kon worden. Het gezin ging er snel vandoor naar Libanon, maar na twee maanden beval het hoofd van de Libanese veiligheidsdienst dat ze het land uitgezet moesten worden. In plaats van terug te keren naar Bagdad gingen ze naar Jordanië (hun tweede verblijf daar), waar een aantal Iraakse christenen – zoals Insaf en haar man Shawki – tegen die tijd naartoe was verhuisd. Vijf jaar lang leefden ze in relatieve veiligheid. Muthafar deed een studie Oude en Nieuwe Testament op een school in Amman en Ghada zorgde voor hun jonge meisjes. Maar het echtpaar beschouwde dit intermezzo als een verbanning.

Terwijl we thee zaten te drinken in hun nieuwe huis in Bagdad, vroeg ik: ‘Hadden jullie niet beter in Jordanië kunnen blijven, waar het veiliger en welvarender is?’

Ze zeiden direct allebei nee. Ze wisten dat ze naar huis zouden gaan zodra de Verenigde Staten Saddam had verdreven. Het gezin moest nog wel wennen aan de overwegend islamitische buurt, het gebrek aan elektriciteit en andere producten en aan het aanhoudende geluid van aanvalshelikopters boven hun hoofd. Maar ze werden liever daarmee geconfronteerd dan dat ze buiten Irak zouden wonen.

In later jaren, toen bombardementen in Irak aan de orde van de dag waren en een nieuw soort dictatorschap – islamitisch terrorisme – voet aan de grond kreeg, zou ik Irakezen horen zeggen dat het leven beter was geweest onder Saddam. Tegen die tijd waren ze het simpelweg vergeten. In de maanden na zijn verdrijving in 2003 waren alle moeilijkheden waar men mee te maken had – de uitdagingen en de chaos van het leven in een door de VS gedomineerd Irak – te verkiezen boven het leven onder Saddam. Die winter ontmoette ik geen enkele Irakees wiens leven niet op de een of andere manier op z’n kop was gezet door Saddam, vaak wreed en met littekens als gevolg. Ik ontmoette christenen die gevangen hadden gezeten in donkere hokjes die zo klein waren dat je er niet kon zitten, en die gedwongen waren op diezelfde plek wekenlang te staan en daar ook hun behoefte te doen. Ik ontmoette moslims die gedwongen waren geweest om buiten Bagdad in de verzengende middagzon dadelpalmbossen weg te ruimen en die machteloos moesten toekijken als oudere gevangenen bezweken in de hitte.

Onder Saddam leefde iedereen voortdurend in angst: moslims, christenen en anderen. Regels deden er niet toe, alleen waar Saddam zin in had telde, en hij werd steeds ongrijpbaardere en onvoorspelbaarder toen de wereld hem steeds meer insloot. Saddams zoon Uday zei eens: ‘De rechterzak van mijn vader weet niet wat er in zijn linkerzak zit.’¹⁰

Niet alleen president George W. Bush noemde de Iraakse dictator bij zijn voornaam; alle Irakezen noemden hem eenvoudigweg Saddam, want de manier waarop hij heel het leven, niet alleen het politieke leven, domineerde, was persoonlijk. Het regime was altijd overal, en daar rekende men mee. Voor Saddams nederlaag leefden de Irakezen alsof hij elk moment voor het huis kon stoppen en aan Muthafar vragen waar hij die generator had gekocht en hoeveel hij ervoor had betaald. Niemand zou dan kunnen voorspellen of Saddam de winkeleigenaar ervan zou beschuldigen dat hij Muthafar een loer had gedraaid met een kapotte generator of dat hij Muthafar zou straffen omdat hij zich een loer had laten draaien.

‘Onder Saddam zou een westerling niet bij mij aan tafel kunnen zitten zoals jij nu’, zei Muthafar zachtjes.

Maar Saddam was weg. Elke morgen tijdens mijn verblijf in zijn huis pakte Muthafar een tas uit de keuken en ging naar de markt in de buurt. Terwijl Ghada theewater opzette, kocht hij een groot pak theebladeren en tomaten, komkommers, peterselie, uien en paarse vijgen en soms dadels en verse kaas. Hij kwam terug met een overvolle tas en dumpte de inhoud op het aanrecht.

Ghada glimlachte dan, vooral voldaan omdat ze haar gasten een echt Iraaks ontbijt kon voorzetten. Ze deed de bladeren in een pan kokend water, en tegen de tijd dat de thee getrokken was, had ze de ronde keukentafel vol gezet met eten: gaymer, een rijke buffelmelkkaas besprenkeld met dadelsiroop, een wat hardere kaas geserveerd in een vlecht waar Ghada melk overheen goot, vijgenjam en honing, yoghurt besprenkeld met olie, olijven, schijfjes komkommer en tomaat en schalen met vers platbrood. Op een morgen na het ontbijt gingen Insaf en de andere gasten op bezoek bij christelijke gezinnen om te informeren welke kerken er waren geopend of heropend. Insaf popelde om haar enveloppen met geld uit te delen aan de gezinnen waarvoor het bestemd was. Ik had een afspraak in de Groene Zone, het hoofdkwartier voor de Amerikaanse leger- en regeringskantoren; Irakezen noemden het ‘het beveiligingscomplex’, of gewoon ‘de bubbel’. Muthafar had beloofd me daar te brengen en me onderweg de stad te laten zien.

We reden in zijn Toyota richting het Firdosplein, waar de Irakezen in april triomfantelijk hadden toegekeken toen standbeeld van Saddam werd neergehaald. Het plein was vol verkeer; in het midden stond op een bord in het Arabisch: ‘Hef jullie hoofden op – jullie zijn Irakezen.’ Dwars door het drukke verkeer heen zagen we nog een bord, waarop stond: ‘De dictator komt niet meer terug.’

Het centrum van Bagdad was vol activiteit, ondanks dat het gebroken was, als een verlamde die niet kan stoppen met actief zijn, hoe kreupel zijn handen en voeten ook zijn. De Amerikaanse bombardementen in maart en april hadden in veel straten kraters achtergelaten. Ze waren nog steeds niet gerepareerd en op plaatsen waar ontplofte rioolbuizen overliepen, stonden ze vol met vuil water. De Amerikanen waren druk met andere dingen, maar in het enorme de-baathificatieprogramma hadden ze regeringsarbeiders de laan uitgestuurd die voor de straten hadden kunnen zorgen. Het verkeer liep overal vast door de drukte. Terugkerende Irakezen voegden zich bij Arabieren die in de stad gekomen waren om werk te zoeken. Ze reden allemaal in nieuwe auto’s met Jordaanse en Perzische kentekenplaten en streden met de Amerikaanse militaire konvooien om de wegen. Mannen bevolkten de trottoirs. Ze duwden ingepakte koelkasten of generators voor zich uit of hingen rond bij de geldwisselaars en kebabverkopers, hun gebedssnoeren in de hand. De werkloosheid was inmiddels 25 procent of nog hoger, en nu de Amerikaanse dollars plotseling de economie troffen, stegen de prijzen met het uur.

Er was ook een brandstoftekort. Overal stond men in de rij voor benzine. Op de meeste dagen vlogen de brandstofprijzen omhoog als compensatie voor het tekort. Soms stond Muthafar het grootste deel van de dag te wachten om een halve tank te kopen. We passeerden rijen van anderhalve kilometer lang of meer, soms met twee auto’s naast elkaar geparkeerd. Diezelfde week werd er een record behaald, met een benzinerij van 670 voertuigen.

Sommigen slaagden erin om genoeg brandstof te kopen om tafeltjes langs de weg te zetten met tweeliterflessen benzine. Tegen extra betaling – ongeveer tienmaal de gewone prijs – konden chauffeurs een paar liter kopen, even wachten terwijl een jongetje die in de tank deed, en doorrijden.

‘Was het vroeger ook zo?’ vroeg ik aan Muthafar.

‘Nee’, zei hij. De Irakezen ergerden zich wild aan de brandstoftekorten na de oorlog, terwijl ze nota bene bovenop de eenna- grootste oliereserve van de wereld leefden. ‘We zijn net een kameel die honger heeft terwijl hij al het eten op zijn rug heeft’, zei Muthafar, terwijl hij geïrriteerd gebaarde naar de benzinerijen.

Muthafar, die in de olie-industrie had gewerkt, erkende, net als de meeste Irakezen, dat plunderaars en terroristen de oorzaak waren van het brandstoftekort en niet de komst van de Amerikaanse troepen. Maar de Amerikanen frustreerden hem wel. ‘Toen ze kwamen om de situatie te veranderen, hadden ze klaar moeten zijn voor de volgende stap’, zei Muthafar. ‘Ze hadden er klaar voor moeten zijn om de ziekenhuizen te bevoorraden en de elektriciteit te repareren. Ze hadden getrainde beveiligers moeten hebben. Als ze er klaar voor waren geweest, hadden ze geen kans gegeven aan islamitische partijen.’