Jong en depressief

Dr. Joop Stolk
Jong en depressief
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 94 0290 4444
NUR 854-030

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoudsopgave

Woord vooraf

1. Jong en depressief, dat kan toch niet?

• Wat is een depressie?

• Een paar cijfers

• De ernst van een depressie

• Vragen

2. Waaraan merk je dat een puber of jongere depressief is?

• Belangrijkste signalen

• Overige signalen

• Samenhang

• Serieus nemen

3. Hoe ontstaat een depressie?

• Factor 1: Genetische, biologische en lichamelijke factoren

• Factor 2: Moeite met volwassen worden

• Factor 3: Onveilige hechting

• Factor 4: Slechte sfeer in het gezin

• Factor 5: Spanningen

• Factor 6: Christelijk geloof

4. Begrijpen wat het betekent depressief te zijn

• Begrijpen is meer dan kennis alleen

• Je depressieve zoon of dochter begrijpen

• Ook jezelf begrijpen

5. Is onze zoon of dochter echt depressief?

• Letten op stemmingswisselingen

• Zorgen met iemand delen

• Met je zoon of dochter praten

• Naar de huisarts voor diagnose en advies

• Gebruik medicijnen

• Met derden over de depressie praten

• Realiseer je hoe belangrijk je bent voor je zoon of dochter

6. Hoe ouders hun zoon of dochter praktisch kunnen helpen

• Bidden

• Zorgen voor een veilig nest

• Accepteren, maar ook grenzen stellen

• Van gedachten wisselen

• Samen een dagindeling maken

• Contact met vrienden stimuleren

• Spanningen verminderen

• Grenzen aan wat ouders kunnen doen

7. Ouders als partners in de professionele hulpverlening

• Jeugd-ggz

• Verwijzing, aanmelding, diagnose en behandeling

• Vormen van therapie

• Betrokkenheid van ouders

• Beperkingen

8. Depressie en zelfdoding

• Zelfdoding of een poging tot zelfdoding

• Een paar cijfers

• Risicofactoren

• Signalen die op gedachten aan zelfdoding wijzen

• Is zelfdoding een onvergeeflijke zonde?

• Het voorkomen van zelfdoding

• Na een zelfdoding

9. Kun je een depressie voorkomen?

• Gefundeerd opvoeden

• Respectvol opvoeden

• Opvoeden in vertrouwen

• Leren omgaan met problemen in het leven

• Leren omgaan met stress

• Voorbereiden op zelfstandigheid

• Perspectief bieden

Literatuur

Adressen van hulpverleningsinstellingen

Over de auteur

Woord vooraf

Jong en depressief. Is dat niet tegenstrijdig? Bij jong zijn hoort toch een opgewekt leven vol plannen en verwachtingen? Dat is toch niet te rijmen met een maandenlange, soms jarenlange sombere stemming met angst en eenzaamheid? Helaas is hier geen sprake van een tegenstelling. Bijna vijf procent van alle jongeren tussen 12 en 20 jaar lijdt aan ernstige depressies of heeft een depressie gehad. Dat zijn naar schatting 35.000 jongeren die worstelen met zichzelf, ernstig belemmerd zijn in hun dagelijks leven op school of op hun werk en geen zicht hebben op hun toekomst. Ze zijn jong én depressief.

Hun moeiten dagen ons uit om hen door hun depressie heen te helpen. Zorgvuldig, met begrip en met heel ons hart. Dit boek wil daarbij een handreiking zijn voor familieleden en andere betrokkenen, maar met name voor de ouders. Ik schrijf dit boek in de eerste plaats voor hen. Zij staan immers het dichtst bij hun depressieve zoon of dochter. Zij hebben een enorm zware taak, niet alleen om dagelijks met hen op te trekken, maar vooral ook om enigszins te begrijpen wat het betekent om depressief te zijn als je jong bent. Dat is tegelijk wat ik met dit boek voor ogen heb: depressies bij jongeren invoelbaar maken, zodat ouders hen beter kunnen helpen.

Dat onderscheidt dit boek van andere publicaties over dit onderwerp. Mijn invalshoek is primair pedagogisch. Ik zoek naar antwoorden op de vraag wat depressieve pubers en jongeren nodig hebben op een leeftijd waarop zij nog volop in ontwikkeling zijn in een jarenlang proces van volwassen worden. Een ander kenmerk van het boek is dat ik me richt op ouders van christelijke gezinnen.

De gegevens voor dit boek ontleen ik aan gesprekken met pubers en jongeren, aan literatuur en ook aan mijn eigen ervaring met depressies. De praktijkvoorbeelden zijn gebaseerd op de contacten met pubers en jongeren. Ter bescherming van hun privacy zijn alle namen veranderd en zijn de ervaringen van verschillende jongeren met elkaar verbonden. Hun ervaringen geef ik weer in verhaalvorm en niet in een klinische registratie van feiten en gebeurtenissen. Dat maakt die ervaringen niet minder waarheidsgetrouw, integendeel.

In het eerste hoofdstuk vind je wat basisgegevens over depressies bij jongeren, over de definiëring, de frequentie en enkele soorten depressie. In de volgende twee hoofdstukken gaat het om de vraag waaraan je kunt merken dat een puber of jongere depressief is en hoe een depressie ontstaat. In hoofdstuk vier proberen we ons in een depressieve jongere te verplaatsen om beter te kunnen begrijpen wat hij of zij meemaakt. In de daaropvolgende drie hoofdstukken wordt met name aandacht besteed aan de hulp die ouders hun depressieve zoon of dochter kunnen geven: thuis, in contact met school en als partner in de professionele hulpverlening. Hoofdstuk acht gaat over depressie en zelfdoding (suïcide), over de preventie van zelfdoding en over het intense verdriet van ouders die hun zoon of dochter moeten verliezen. In het laatste hoofdstuk staat de vraag centraal of psychische problemen (met name depressies) voorkomen kunnen worden: een belangrijk thema in de opvoeding.

Het gaat in dit boek over jongeren van 12 tot ongeveer 20 jaar. Meestal maken we daarbij een onderscheid tussen pubers (tot en met 16 jaar) en jongeren (vanaf 17 jaar). De keuze voor deze leeftijdsperioden is niet toevallig. Uit onderzoek blijkt dat een depressie bij pubers en jongeren chronisch wordt als deze niet of onvoldoende behandeld wordt. Zo gezien kan er door een goede aanpak in de jeugdjaren veel verdriet voorkomen worden.

Dit boek is een handreiking voor ouders bij de zorg voor hun depressieve zoon of dochter. Dit betekent dat er veel feitelijke informatie wordt gegeven over depressiviteit. Het boek bevat bovendien een visie op de zorg voor depressieve pubers en jongeren die uitgaat van een christelijke levensbeschouwing. Via de uitgever zijn reacties op het boek meer dan welkom.

1. Jong en depressief, dat kan toch niet?

‘Hou nu eens op met dat gezeur aan m’n kop.’

‘Ik zeur niet, ik vraag gewoon of je vanmiddag het gras wilt maaien.’

‘Nee, ik doe niks, helemaal niks. Ik ga nog liever dood dan dat ik stom achter een grasmaaier loop!’

‘Rick toch, je weet niet wat je zegt …’ Anniek kijkt haar zoon vertwijfeld aan. Dat is niks voor Rick om zo te reageren!

Wat is er toch met hem?

Ze weet de laatste tijd niet meer wat er in hem omgaat.

Nog niet eens zo lang geleden was Rick een heel andere jongen. Hij ging altijd opgewekt naar school. Nu blijft hij het liefst de hele dag op bed liggen. Als ze zegt dat hij eruit moet komen, schreeuwt hij dat hij met rust gelaten wil worden. Vorige week zag ze bij de Aldi zijn beste vriend, Wim.

Hij zei dat Rick helemaal niet meer reageert op zijn appjes. Anniek snapt er niets van.

Wat is er met Rick (15) aan de hand? Speelt de puberteit hem parten? Is hij daarom zo dwars? Is het zijn leeftijd waardoor hij zo extreem op zijn moeder reageert? Het lijkt er wel op, maar toch is er iets heel anders aan de hand. Rick heeft een depressie.

Wat is een depressie?

Iedereen is weleens somber. Het leven van mensen kent nu eenmaal ups en downs. Als het uitgaat met je vriendin of vriend, als je afgewezen bent bij een sollicitatie, als er spanningen zijn in het gezin, op school of op je werk. Een sombere stemming, het niet meer zien zitten, is vrij normaal, ook als dat een paar dagen duurt. Maar soms blijft het sombere gevoel hangen. Je voelt de somberheid als het ware in je lichaam. Die beheerst je denken. Je komt moeilijk uit je bed, ziet op tegen de dag. Je denkt alleen maar negatief over jezelf. De toekomst lijkt potdicht te zitten. Je hebt het gevoel in een diep gat gevallen te zijn waar je niet uitkomt.

Een depressie is meer dan voorbijgaand verdriet, ingrijpender dan het verwerken van teleurstellingen of het overwinnen van frustraties. Een depressie is veel ernstiger en duurt ook langer. Een depressie is een stoornis in het gevoelsleven, in het denken en de motivatie van mensen. Depressies gaan gepaard met allerlei lichamelijke klachten. Een depressie wordt terecht een ernstige ziekte genoemd. Een depressie kan iedereen overkomen. Ook als je in een gelukkig gezin opgroeit, ook als je het goed doet op school, als je succes hebt in je werk, als je een knappe meid of een populaire jongen bent. Ook wanneer je als volwassene een vooraanstaande positie inneemt in de samenleving, in de kerk, of de wetenschap. Denk maar aan Winston Churchill, Abraham Lincoln, Dostojewski, Kierkegaard, Spurgeon, Vincent van Gogh of aan prins Claus, die met vele anderen aan depressies leden. Zo komen we ook in de Bijbel mensen tegen die tijdelijk of langduriger gebukt gingen onder gevoelens die veel lijken op een depressie. We denken dan bijvoorbeeld aan Saul, Elia, Job, Jeremia en Jona.

Een depressie kan je overkomen in een moeilijke periode in je leven, bij persoonlijke of geestelijke strijd, wanneer je onder grote stress leeft of werkt, bij verlies van mensen die veel voor je betekenen en die je eigenlijk niet kunt missen. Een depressie is van alle leeftijden. Een depressie kan ook toeslaan als je jong bent, wanneer je, zoals men dat zegt, in de bloei van je leven bent.

Ouders die van de dokter te horen krijgen dat hun zoon of dochter depressief is, zijn vaak stomverbaasd. Dat kan toch niet als je zo jong bent? Is dat niet meer iets voor mensen die het leven niet aankunnen, die overspannen zijn, of voor kraamvrouwen? Helaas is dat niet zo. Juist pubers en jongeren zijn gevoelig voor een depressie, omdat zij in een leeftijdsfase verkeren met grote veranderingen, spanningen en onzekerheid. Een periode waarin hun identiteit zich ontplooit en zij op eigen benen moeten leren staan.

Een paar cijfers

Van alle jongeren in Nederland tussen de 12 en 20 jaar heeft, zoals gezegd, ongeveer vijf procent een ernstige depressie (gehad). Mildere vormen van depressie komen vaker voor, bij naar schatting tot acht procent van de jongeren. Depressies bij pubers en jongeren gaan vaak samen met andere aandoeningen, zoals angst- en dwangstoornissen. Ruim achttien procent van de Nederlandse bevolking heeft ooit in zijn leven een depressie gehad.

Bij meisjes en vrouwen komen vaker depressies voor dan bij jongens en mannen (ongeveer zes tegenover vier procent). Het is niet helemaal duidelijk waar dit verschil mee samenhangt. Mogelijk komt het door verschillen in de hormoonwerking waardoor vrouwen kwetsbaarder zijn, vooral tijdens de menstruatie en na een bevalling. Mogelijk praten vrouwen ook gemakkelijker over hun gevoelens en nemen zij daarom eerder contact op met een arts. Voor jongens en mannen is een depressie nog vaak een taboe: het past niet bij het ideaal van de onverstoorbare man die er zijn schouders onder zet in het leven. Gelukkig is dit wel aan het veranderen.

De verschillen geven ook aan dat de manier waarop iemand een depressie uit, samenhangt met zijn of haar persoonlijkheid. Ook de leeftijd speelt een belangrijke rol. Depressies bij kinderen hebben een ander karakter dan bij pubers en jongeren. Dat is niet verwonderlijk, omdat het gevoelsleven en de manier van denken van kinderen en jongeren sterk afhankelijk zijn van de fase van hun ontwikkeling.

De ernst van een depressie

Depressies verschillen in ernst en complexiteit. De ene depressie is de andere niet. In het algemeen onderscheiden we, ook bij pubers en jongeren, ten minste drie vormen:

• Een depressieve stoornis, dat is een ernstige depressie die in ieder geval langer duurt dan twee weken en maandenlang kan aanhouden. Er is sprake van een langdurige sombere stemming, verlies aan belangstelling voor mensen en alledaagse bezigheden en een zeer negatieve kijk op zichzelf. Bij deze vorm van depressie kan ook nog een onderscheid gemaakt worden tussen ernstige en zeer ernstige depressies. Bij zeer ernstige depressies is meestal sprake van dreigende zelfdoding.

• Een zogenoemde dysthyme depressie, een depressie die lang duurt (meestal langer dan twee jaar), maar niet altijd even zwaar is. Er zijn schommelingen: de ene periode gaat het beter dan de andere. Door de lange duur kan een dysthyme depressie als zwaarder ervaren worden dan een depressieve stoornis. Het verschil kan vergeleken worden met dat tussen een acute en een chronische ziekte.

• Een bipolaire of manisch-depressieve stoornis, waarbij sombere perioden worden afgewisseld met perioden waarin pubers en jongeren juist heel opgewekt, energiek en impulsief kunnen zijn.

Daarbij kan er ook nog sprake zijn van een zogenoemde ‘gemaskeerde depressie’, waarbij de kenmerken van een depressie als het ware schuilgaan achter ander gedrag of achter lichamelijke klachten, zoals migraine, maagpijn of duizeligheid. Rick is daar in zekere zin ook een voorbeeld van. Niet voor niets vraagt zijn moeder zich af of zijn felle reactie op haar vraag nu typisch voor de puberteit is of dat er iets anders met Rick aan de hand is. Juist die onzekerheid maakt dat zij zich zoveel zorgen maakt.

Vragen

Depressief als je jong bent. Het is een probleem dat ouders sterk aangrijpt. De diagnose ‘depressie’ kan dan ook bij ouders als een bom inslaan. Welke vader of moeder ziet zijn of haar kinderen niet graag gelukkig en opgewekt? Depressies bij pubers en jongeren roepen daarom enorm veel vragen op. Waaraan kun je merken dat je zoon of dochter depressief is? Hoe ontstaat zo’n depressie? Wat kun je eraan doen en wanneer is er professionele hulp nodig? Welke gevaren brengt een depressie met zich mee? Kun je een depressie voorkomen? Deze en andere vragen komen in dit boek aan de orde. Laten we met de eerste vraag beginnen.

2. Waaraan merk je dat een puber of jongere depressief is?

Als ouders denken dat hun kind ziek is, pakken zij een thermometer en nemen ze de temperatuur op. Voor het ‘meten’ van depressiviteit bestaat geen handig instrument. Maar ouders kunnen wel goed op hun zoon of dochter letten om te zien of er signalen zijn die op een depressie wijzen. Drie kenmerken vallen bij depressieve pubers en jongeren het meest op.

Belangrijkste signalen

1. In de eerste plaats hun sombere stemming. Ze zien er droefgeestig en terneergeslagen uit. Ze voelen zich leeg. Het lijkt wel of alle dynamiek uit hun leven weg is. Ze ervaren het leven en alles wat zij doen als zinloos. Er is geen enthousiasme meer voor de activiteiten waar zij zich vroeger voor inzetten. Ze zien alles door een zwarte bril en alles is uitzichtloos. Ze piekeren veel, vaak over hetzelfde. Ze maken een uitgebluste indruk.

2. Een tweede kenmerk is de negatieve manier waarop zij over zichzelf denken: ‘Dat kan ik niet.’ ‘Ik zie er vreselijk uit.’ ‘Het wordt niets met mij.’ ‘Wat ik ook doe, er verandert toch niets.’ ‘Het is een verloren zaak.’ ‘Ik stop met alles.’ Negatief zijn zij eigenlijk ook over alles om zich heen. Wat ouders zeggen, doen en laten. Leraren en de hele school. De kerk en de catechisatie. Het negativisme lijkt soms grenzeloos.

3. Een derde opvallend kenmerk is het verlies aan belangstelling. Voor school en voor hobby’s. Maar ook voor mensen, voor familieleden en vrienden. Depressieve pubers en jongeren hebben nergens meer plezier in, nergens echt zin in. Ze missen er ook de energie voor. Zij trekken zich terug: in zichzelf en (letterlijk) in hun kamer of in bed.

Voor ouders zijn deze kenmerken waarschuwingstekens: pas op, als ik dit bij mijn zoon of dochter zie, is er iets bijzonders aan de hand. Zeker wanneer deze stemming langer dan twee weken aanhoudt.

Marga (17) is het type dochter dat iedere ouder zich zou wensen. Ze trekt vaak met haar jongere broertjes en zusjes op, doet haar best op school. Ze weet heel zeker dat zij lerares wil worden. Ze heeft een leuke vriend; ze gaan trouw naar de kerk en ze zitten ook samen op belijdeniscatechisatie.

Aan het begin van de zomervakantie, net na haar havoeindexamen, gaat het mis. Haar stemming slaat om. Ze gaat steeds meer piekeren: of ze wel echt gelooft, of ze het op de pabo wel zal redden, of ze geen huidkanker krijgt als ze in de zon zit, enzovoort. ’s Nachts slaapt ze slecht. Ze droomt vaak angstig. Ze huilt om het minste of geringste, zonder dat het haar oplucht. Terwijl ze vroeger zo schoon op zichzelf was, gaat ze zich nu steeds meer verwaarlozen. Intussen klaagt ze wel dat ze zichzelf zo ‘vies en lelijk’ vindt. Ze kijkt voortdurend in de spiegel om te zien hoe ze eruitziet. Ze vindt haar kleren ‘niet om aan te zien’. Plotseling stopt ze met haar paardrijlessen. Ze snauwt iedereen in het gezin af. Met haar vriend heeft zij het plompverloren uitgemaakt. ‘Wij worden toch nooit gelukkig. Ik voel trouwens niets meer voor hem.’

Dat is voor haar ouders het moment om in te grijpen. Haar moeder probeert voor haar een afspraak te maken met de huisarts.

In dit voorbeeld zijn de drie belangrijkste kenmerken van een depressie duidelijk te herkennen: Marga is somber, ze denkt negatief over zichzelf en ze sluit zich af voor anderen. Toch is daarmee nog niet alles gezegd. Afgezien van deze drie kenmerken, die bij een depressie altijd in meer of mindere mate aanwezig zijn, zijn er tussen depressieve jongeren onderling ook veel verschillen, afhankelijk van hun karakter, levensgeschiedenis en temperament. Daarom noemen we ook nog een paar kenmerken van depressies die je bij de ene jongere wel en bij de andere niet aantreft.

Overige signalen

• Depressieve jongeren zijn somber, maar dat wil nog niet zeggen dat zij zich altijd stilletjes in een hoekje terugtrekken. Wanneer je depressief bent, kun je het gewone dagelijkse leven niet aan. Het is je te veel om gewoon mee te draaien in het gezin, te praten en contact met je vrienden aan te houden. Daarbij kan een depressieve jongere zich steeds meer terugtrekken (kenmerk 3), maar hij kan als het ware ook de strijd aangaan met de mensen om zich heen: snel geïrriteerd raken (zoals Rick), ongeduldig zijn en gauw boos worden, of zelfs agressief reageren op alles en iedereen. Eerst denk je als ouders misschien aan een gewoon ‘kort lontje’, omdat dat nu eenmaal kenmerkend is voor de puberteit. Maar het is in feite een uiting van een depressie, zeker in combinatie met andere kenmerken. We spreken dan van een geagiteerde depressie, die overigens meer bij jongens dan bij meisjes voorkomt.

Rick reageert erg geïrriteerd als zijn moeder hem vraagt het gras te maaien. Met zijn opmerking over ‘doodgaan’ geeft hij aan wat er in zijn gedachten omgaat. Het is tegelijk een overduidelijke boodschap aan zijn moeder: ‘Laat me met rust. Wat u vraagt, kan ik niet aan.’ Het is ook een agressieve opmerking, bedoeld om definitief zijn moeders mond te snoeren en met rust gelaten te worden.

• Stemmingswisselingen horen bij de puberteit, maar extreme wisselingen in het uiten van emoties kunnen ook wijzen op een (beginnende) depressie. Bijvoorbeeld wanneer je zoon of dochter kritiek krijgt, er een vervelende opmerking wordt gemaakt of er iets tegenzit. Wanneer daar met heftige emoties op gereageerd wordt, is dat meestal een teken dat hij of zij flink uit zijn of haar evenwicht is. Woede-uitbarstingen, huilbuien, schelden, weglopen, zichzelf opsluiten zijn in zo’n geval reacties die duidelijk ‘te ver gaan’ en daarom signalen zijn van opgekropte emoties.

• Andere uitersten zien we bij het eten en slapen. Sommige depressieve jongeren gaan veel minder eten en vallen af. Andere gaan juist veel meer eten en komen in korte tijd flink aan. Hetzelfde zien we bij het slapen. Soms is het hele slaapritme ver- stoord en houden zij de dag voor de nacht of andersom. Andere jongeren slapen juist heel veel, ook overdag, en willen niet uit bed komen. Ook hier is het belangrijk het doen en laten van nu te vergelijken met het gedrag voorheen. Zijn de eetlust en het slaapritme in korte tijd veranderd, dan kan dat op een depressie wijzen.

• Bijzonder hinderlijk voor depressieve jongeren is hun gebrek aan concentratie en de moeite die zij hebben om ordelijk te denken. Ze willen iets zeggen, maar verliezen al snel de greep op hun gedachten. Vooral op school is dat een grote frustratie. Wanneer je je niet kunt concentreren, mis je in feite het belangrijkste gereedschap voor het schoolwerk. Het is vaak een neerwaartse spiraal: het gaat niet goed met leren omdat je somber bent. Omdat het niet goed gaat, ga je nog negatiever over jezelf denken.