Spreken over de Koning

Margreet van den Berg, dr. Janneke de Jong & drs.
Eefje van de Werfhorst, prof. dr. M.J. Kater, dr. M.
Klaassen, drs. Laurens Snoek
Spreken over de Koning – Begrijpelijk opvoeden in
gezin, kerk en op school
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagillustratie: iStock
Binnenillustraties: Klaas Roos
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN: 978 94 0290 4918
C-NUR: 746-030

www.debanier.nl
www.evangeliestek.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Spreken over
DE KONING

Begrijpelijk opvoeden in gezin,
kerk en op school

prof. dr. M.J. Kater, dr. M. Klaassen,
drs. Eefje van de Werfhorst en
dr. Janneke de Jong-Slagman,
Margreet van den Berg-van Brenk,
drs. Laurens Snoek

Inhoud

Vooraf
Woorden van welkom
Liesbeth van Klinken-Rijneveld

Hoofdstuk 1. Grote woorden
over een Koning Die niet te groot is voor kinderen
prof. dr. M.J. Kater

Hoofdstuk 2. Verbondswoorden
bij het onderwijs aan kinderen in de Bijbel
dr. M. Klaassen

Hoofdstuk 3. Woorden die kinderen begrijpen
en zinnen die te moeilijk zijn
dr. Janneke de Jong en drs. Eefje van de Werfhorst

Hoofdstuk 4. Woorden die dichtbij komen
en een kinderleven dat op de Koning gericht moet worden
Margreet van den Berg-van Brenk

Hoofdstuk 5. Woorden om te zingen
die recht doen aan de Koning en aan het kinderhart
drs. Laurens Snoek

Leestips

Personalia

Vooraf

Woorden van welkom

Deze bundel is een vervolg op Kinderen voor de Koning en wil een praktische handreiking zijn voor ouders, kinderwerkers en leerkrachten bij het spreken over de Koning. Wat is er mooier dan met kinderen te delen Wie de Heere is? Kinderen zijn ontvankelijk en het is Zijn liefde die ons drijft wanneer we Hem hebben leren kennen. Namens God mogen we kinderen laten weten dat ze welkom zijn bij Hem.

Maar … wat is er moeilijker? God is zo onbevattelijk, Zijn waarheid is zo omvattend en Zijn Evangelie is zo niet-naar-de-mens. Hoe kunnen we goed over de Koning spreken? We zoeken naar woorden. We proberen soms maar wat. We voelen ons onvoldaan, omdat we de diepte van de dingen niet kunnen uitdrukken.

We lopen aan tegen de onwil en de onmacht die er ook in het kinderhart leeft om zich werkelijk over te geven aan de Heere, om in te zien hoe ellendig het is zonder God. Met onze woorden kunnen we hun hart niet veranderen. Alleen Gods Geest kan dat. Hoe meer ernst we maken met het spreken over de Koning, hoe nadrukkelijker we dat merken.

Maar tegelijk vragen we ons af of onze woorden het hart van de kinderen wel hebben bereikt en, nog veel basaler, of ze wel begrijpen wat we zeggen en zingen. We zoeken naar goede Bijbelse middelen. We doen ons best om eenvoudig te zijn en ons aan te passen aan het niveau van het kind. Dat vraagt creativiteit en inlevingsvermogen. We proberen gelegenheden te creëren om met kinderen te praten en te checken of ze begrijpen wat we vertellen of (voor)lezen. En als we zo zoeken naar het niveau en het hart van kinderen als we met hen praten en zingen, dringt een nieuwe vraag zich op: doen we God wel recht met de eenvoud van onze woorden? Halen we Hem niet naar beneden? Past het nog bij de Koning en Zijn Woord hoe we over Hem spreken of zingen?

Spreken over de Koning is een reactie op vragen die opvoeders vaak bij Evangeliestek neerleggen. De bundel is verschenen bij het symposium Kind & Geloof 2017. Iedereen die het bijzondere voorrecht heeft om met kinderen te spreken over de Koning, loopt tegen deze vragen aan. Of dat nu thuis is, op school of in de kerk.

Maar voor God zijn kinderen niet te klein, ondanks Zijn grootheid. Jezus omhelsde de kinderen. We mogen kinderen bij Hem brengen om door Hem gezegend te worden. En Hij zal hen niet afwijzen omdat ze te weinig weten, dingen verkeerd begrijpen of nog niet bewust geloven. Hij staat klaar om hen te verwelkomen!

En tegen opvoeders die zich klein voelen bij zoveel vragen, zegt Hij ook: ‘Komt tot Mij!’ (Mattheüs 11:28). Zonder Hem kunnen wij immers niets doen, maar als we in Hem blijven, dragen we veel vrucht, volgens Zijn belofte in Johannes 15:5. De vrucht is niet zozeer het gevolg van onze vaardigheid in het spreken op kinderniveau, als wel van onze verbondenheid met de Heere Jezus.

Laten zo veel kinderen bij de Heere worden gebracht door opvoeders die hun verantwoordelijkheid in afhankelijkheid van Hem op zich nemen

Liesbeth van Klinken-Rijneveld
Projectmedewerker Evangeliestek

Hoofdstuk 1
Grote woorden

over een Koning Die niet te groot is voor kinderen

prof. dr. M.J. Kater

Zijn onze kinderen te jong om in een huis te wonen? Om een thuis te hebben? Het antwoord op deze vraag is – mag ik hopen – ontkennend. Natuurlijk zijn onze kinderen niet te jong om in een huis te wonen. Als ik tegen zou werpen dat ze nog geen verstand hebben van elektriciteit, dat ze geen zicht hebben op hoe een huis gebouwd is, niet inzien wat het kost om in een huis te wonen en dat ze dáárom niet geschikt zijn om een eigen thuis te hebben in een huis, dan zou dat dwaas zijn. Dan zou de conclusie moeten zijn dat ik eerst mijn kinderen moet gaan uitleggen wat een huis is, dat ze begrijpen hoe het huis in elkaar zit, voordat ze erin mogen wonen.

Als de Schrift nu eens zo’n woning is, een wereld om in te verkeren en thuis te zijn. Naast andere beelden voor de Bijbel (brief van God, stem van de goede Herder) lijkt me dit beeld zeker van toepassing. ‘Eén ding heb ik van den HEERE begeerd, dat zal ik zoeken: dat ik al de dagen mijns levens mocht wonen in het huis des HEEREN, om de lieflijkheid des HEEREN te aanschouwen, en te onderzoeken in Zijn tempel’ (Psalm 27:4).

Zoals een huis ingewijd wordt (Deuteronomium 20:5) en de tempel ingewijd werd (1 Koningen 8:63), is het de taak van wijze opvoeders om een kind in te wijden. ‘Leer den jongen de eerste beginselen naar den eis zijns wegs …’ (Spreuken 22:6). Hetzelfde werkwoord dat gebruikt wordt bij het inwijden van een huis en van de tempel wordt hier gebruikt in het kader van de opvoeding. Dit trainen, dit oefenen, heeft dus het karakter van inwijden. Het inwijden in het ABC van het geloof door middel van de opvoeding heeft de bedoeling om het ‘huis van het Woord’ tot een thuis te maken. Zó worden onze kinderen ingewijd.

Hierbij moeten we natuurlijk afdalen naar het niveau van het kind. Maar kan dat wel zonder dat we God daarmee ook naar beneden halen? Als we aan deze afdaling beginnen, moeten we daarom goed letten op de markeringen langs de weg. Er zijn theologische grenzen die we in acht moeten nemen, willen we niet van de weg afraken en in het ravijn terechtkomen. Dit hoofdstuk wil deze markeringen aangeven en ons helpen om de weg naar het thuis van het Woord voor onze kinderen veilig te bewandelen.

Vijf Bijbelse richtlijnen voor het spreken over God met kinderen:

1. Erken dat Gods werk niet afhangt van jouw woorden of het begrip van het kind.

2. Bedenk dat God het kleine en onwijze kiest boven het grote en geleerde.

3. Versimpel God nooit.

4. Laat je leiden door God, Die Zichzelf aan ons niveau aanpast.

5. Blijf je ervan bewust dat God altijd groter is dan ons spreken.

1. Onze God heeft onze woorden niet nodig en evenmin onze oren

Het bevrijdende Evangelie, ook voor de opvoeding van onze kinderen, is dat de HEERE ons als ‘zender’ niet nodig heeft om hun hart te bereiken. Het woord ‘zender’ wordt in communicatietheorieën gebruikt voor iemand die bewust kennis overdraagt met woorden. De praktijk wijst uit dat het niet-intentionele leren zeker zo belangrijk is. Ook in dat opzicht heeft de HEERE ons niet nodig. Evenmin moet de HEERE wachten tot de ‘ontvanger’ in onze kinderen op orde is. Bij ‘ontvanger’ wordt doorgaans gedacht aan het begrip van een kind, het verstand dat begrijpt wat gezegd wordt.

Misschien zijn we remonstrantser dan we denken. Bijvoorbeeld door te denken dat onze kinderen pas werkelijk tot geloof kunnen komen vanaf een bepaalde leeftijd. Juist het besef dat onze kinderen wedergeboorte nodig hebben, doet ons beseffen dat wij niets bij kunnen dragen en dat we dat ook niet hoeven te doen. De HEERE heeft onze woorden niet nodig. En evenmin de oren, het verstand en het inzicht van onze kinderen.

Dit is een eerste principieel markeringspunt als we nadenken over het spreken over God in de opvoeding. Om nog even op het beeld van een woning terug te komen: het binnenbrengen van onze kinderen in het ‘huis van het Woord’ is het werk van de Geest. Binnenshuis zal Hij dan inwijden in de geheimen van de vergeving van zonden en de vernieuwing van ons leven. Dat heeft Hij beloofd te willen doen aan kinderen des toorns, die in het rijk van God niet kunnen komen zonder wedergeboorte. Als dit voorop mag staan, is het vervolgens nuttig en noodzakelijk te bedenken dat onze God wel werkt door middel van de opvoeding. Maar dan dienen we bij ‘praten met onze kinderen’, zeker wanneer ze nog heel jong zijn, helder te hebben dat dit ‘praten’ een heel ander karakter heeft en veel meer is dan slechts een begripsmatige uitleg van bijvoorbeeld de eigenschappen van God. Het gaat erom dat onze kinderen ervaren dat we God eren. We prijzen Hem terwijl we over Hem spreken. Dat hoort onlosmakelijk bij elkaar.

De geschiedenis van het woord theologie laat die verbinding tussen ‘spreken over God’ en lofprijzing mooi zien. De eerste christenen hadden een zekere huiver om het woord theologein (beoefenen van theologie, theologiseren) te gebruiken. Waarom? Het woord theologie neemt ons mee naar wat dichters en zangers deden in de antieke Griekse cultuur en in de cultussen van de diverse goden. Ze prezen de goden en vertelden hun verhalen vaak binnen een muzikale context in een feestelijke stemming. Zeg maar zoals de liedjeszanger die wij kennen uit de middeleeuwse geschiedenis. Het werkwoord theologein (theologiseren) was sterk verwant met hymnein en daar herkennen we ons woord hymne of gezang in.

Aanvankelijk was het dus de taak van een theoloog om op een lofprijzende manier de christelijke boodschap te vertolken en dan vooral Wie God in Christus is. Het is daarom niet vreemd dat theologie sterk verbonden was met de eredienst van de gemeente. Met name in het Westen heeft – anders dan in het Oosten – de theologie een meer schools karakter gekregen in de vorm van een academische, wetenschappelijke theologie waarbij allerlei uitspraken over God werden besproken, gewikt en gewogen en zo in woorden gegoten. Het disputeren ging het mediteren soms overheersen of het werden gescheiden werelden.

Nu is het kortzichtig om meteen de ene of andere ontwikkeling aan de kant te willen schuiven. Wél lijkt het me in het licht van de geschiedenis goed om het element van het (lof)zingen als vorm van overdracht nadrukkelijk mee te nemen. Een wetenschappelijke theologische opleiding waarin dit ontbreekt, ontbeert iets wezenlijks. Zeker in de opvoeding van onze kleinsten is zingen nogal eens van meer betekenis dan zeggen. De betekenis van het zingen voor de overdracht van Wie God is, komt in hoofdstuk 5 afzonderlijk ter sprake, dus dat laat ik hier verder rusten. Nog wel dit: juist in het zingen klinkt het hart door. Zingen is bij uitstek de taal waarin de affecten van onze kinderen worden geraakt. Bij affecten kun je denken aan onze genegenheden. Het zijn gevoelens die verbonden zijn met onze wil, met de neigingen van ons hart.

De eerste afbakening van de weg heeft dus te maken met ons Godsbeeld en mensbeeld. We mogen en kunnen onbekommerd spreken met onze kinderen, omdat God gebruikmaakt van onze dienst, maar Zich er niet van afhankelijk maakt. Dat bevrijdt van krampachtigheid.

Stel je voor dat het behoud van onze kinderen echt van onze woorden zou afhangen en van ons voorleven, van ons bidden en ons doen en laten. Je zou toch geen leven meer hebben. God wil de handen van vaders en moeders gebruiken als Zijn handen (Kohlbrugge), maar die handen zijn op zichzelf te zwak en te zondig om die taak te volbrengen. Het mag ons ook wel bevrijden van een houding die meteen inzet bij ‘wat kunnen onze kinderen begrijpen?’ We moeten niet onze en hun onmogelijkheden en beperkingen als uitgangspunt nemen, maar mogen op Gods mogelijkheden hopen.

2. Onze God is een God Die juist oog heeft voor het kleine

Wij problematiseren in dit boek en in de praktijk het spreken over ‘grote’ waarheden met onze ‘kleinen’. Maar is dat wel juist? Die vraag stel ik niet om te doen alsof er niets aan de hand is en we alles wel in grotemensentaal kunnen zeggen tegen onze kinderen. Ik doe niet alsof ze het allemaal natuurlijk wel zullen begrijpen. Er zijn nu eenmaal bepaalde kenmerken van elke leeftijd waarmee wij hebben te rekenen.

Als het woord ‘zonde’ te abstract is voor een bepaalde leeftijdsfase dan zijn we nalatig als we dat niet zo verduidelijken dat onze kinderen een besef krijgen van wat ‘zonde’ is. Dat geldt allereerst het besef van de betekenis van dit woord om te voorkomen dat ze een zondebesef krijgen dat misvormd is. Ik zou er daarom wel voor pleiten om ‘zonde’ niet alleen en niet in de eerste plaats te concretiseren in vormen van ‘foute dingen doen’. Moraliseren is niet de aangewezen weg. Dit theologisch gekleurde begrip moeten we maar liever niet gebruiken voor het ‘ongevraagd pikken van een snoepje of koekje uit de trommel’. In het licht van de theologische betekenis van het woord zonde heeft het de voorkeur om het relationele aspect van wat zonde is vooral naar voren te brengen. Het gaat om een verstoorde verhouding tussen God en mens. Zodra een kind leert dat het zich verhoudt tot anderen en hij of zij een ‘ik’ is die met anderen om zich heen te maken heeft, is er ruimte genoeg om dit duidelijk te maken.

Kinderen weten dat het niet gezellig in huis is als de verhoudingen verstoord zijn: de rimpel boven moeders neus, het zwijgen van vader. Ze horen aan de stem van een opvoeder dat het overtreden van een regel de opvoeder wat doet. De stem verraadt pijn. Op deze manier kunnen we door het gebruik van woorden en door het uiten van onze gevoelens iets overdragen aan onze kinderen van wat zonde is.