Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met Stichting Open Doors. Kijk voor meer informatie over de stichting op www.opendoors.nl.

Arna van Deelen
Mistig spel – Vervolgde christenen in Vietnam
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Illustratie omslag: Roelof van der Schans
ISBN 978 94 0290 4208
C-NUR 283-010

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Arna van Deelen

MISTIG
SPEL

Vervolgde christenen in Vietnam

Houd vol en blijf vertrouwen, want God doet wat Hij zegt.

Hij houdt van je.

(naar Romeinen 5:5)

Inhoud

1. De droom

2. Naar school

3. Allemaal gelijk?

4. De kerk in het bos

5. Geheimen

6. Onrust

7. Betrapt

8. Een troef

9. De inval

10. Kostbare parel

11. De dief

12. Goed nieuws

13. Naar de stad

14. Slecht nieuws

16. Zulma

17. De dokter

18. Een droom in duigen

19. Mistig spel

20. Quan

21. Kraaienwerk

22. Wat er ook gebeurt

1. De droom

‘Kom op, Duy, werk door!’

Anh duwt haar modderhanden tegen haar pijnlijke rug. Het kan haar niet schelen dat haar kleurige trui vies wordt. Ze kan alleen maar aan vanmiddag denken. Vanmiddag, als vader weer thuis is, gaat hij met meneer Hung, de dorpsleider, praten!

Meneer Hung heeft hen zelf uitgenodigd. Het ging over school, zei hij. School! Zou haar droom dan toch uitkomen? De droom die ze al zo lang bij zich draagt?

Wanneer alle rijstplantjes gepoot zijn, kunnen ze naar huis, heeft vader gezegd. Als Duy nu eens wat sneller ging … Hij is al negen, een jaar jonger dan zijzelf, maar hij springt als een kleuter in het rond. Zijn rieten hoed is versierd met zwarte spetters.

Anh drukt een nieuw plantje in de modder. Haar lange, smalle vingers lijken te verschrompelen door het urenlange ploeteren in de natte brij.

Er kriebelt iets op haar been. Bah, een bloedzuiger! Met een vies gezicht trekt ze het slijmerige beest los en gooit hem plagend naar haar broertje. ‘Schiet nou toch op, Duy, ik moet vanmiddag op tijd thuis zijn.’

‘Vanwaar zo’n haast, zusje?’ Met een snelle beweging springt Duy op haar af.

Hij moet wel heel sterk zijn, want het is best lastig om je voeten los te trekken uit de zuigende modder.

‘Je weet toch wel dat vader en ik vanmiddag naar meneer Hung gaan? Ik ben zo benieuwd wat hij zal zeggen!’

Duy kijkt haar van onder zijn oogharen aan. ‘Wat denk je zelf? Het ging toch over school?’

Meteen heeft ze er spijt van dat ze over meneer Hung is begonnen. Wat als zij misschien naar school mag en Duy niet? En ook al zou hij mogen, wie moet er dan op de rijstvelden werken? Duy kan niet gemist worden.

‘Ja. Laat ook maar. We moeten eerst dit af zien te maken.’ Anh recht haar rug. Ongeduldig stroopt ze haar mouwen omhoog. Het hele veld moet vol komen met nieuwe rijstplantjes.

Het eind van de akker is niet te zien. De wind heeft zich achter de bergen verstopt en het tere groen is bedekt met een wollige mistdeken. Het is heel stil. Geen vogel laat zich horen. Ze is niet bang voor de mist. Soms is het fijn om niet alles te zien. En het veld lijkt minder groot.

Anh trekt voorzichtig een bosje jonge plantjes uit de tas op haar rug. Ze bukt weer en zakt tot haar knieën in de modder. Het gaat niet meer zo snel als vanmorgen. Ze was al heel vroeg vertrokken, langer slapen lukte toch niet. Zodra de haan de eerste lichtstralen met luid gekraai had begroet, zat ze rechtop op haar slaapmat.

Duy had rustig doorgeslapen. Haar broertje trekt zich nooit iets aan van de haan. Oma wel. Die was al naar buiten geschuifeld naar het plaatsje achter het huis, om zich te wassen. Daarna ging ze op het altaar de wierook aansteken. Anh had snel het olielampje aangestoken en haar lievelingsboek gepakt, de kinderbijbel. Zolang oma buiten was, kon ze even lezen bij het licht van de olielamp voor het altaar. Oma was altijd blij als het lampje al brandde. Misschien dacht ze wel dat haar kleindochter het offeraltaar belangrijk vond.

Anh schudt haar hoofd. Haar lange zwarte vlechten zwaaien mee. Ach nee, oma weet wel beter …

‘Ga je wassen, Anh! Meneer Hung wacht.’ Gehaast loopt vader haar tegemoet. Duy gaat zonder iets te zeggen het huis in.

Zo snel als ze kan boent Anh op het plaatsje achter het huis de modder van haar benen en trekt schone kleren aan. Even streelt ze het gladde borduursel op haar omslagdoek.

Niemand kon zo mooi borduren als haar moeder.

Ze trekt de doek stevig om zich heen.

‘Do Phuong Anh,¹ je bent een zegen voor ons dorp!’

Gespannen buigt Anh voor de dorpsleider en wacht op wat hij verder gaat zeggen. Ze wil de woorden wel uit hem trekken.

‘Jouw talenten zijn in het hele dorp bekend’, gaat meneer Hung verder. ‘Maar ook daarbuiten, Anh. Ik hoorde van je vader dat je al kon lezen toen je vier was.’

Verlegen plukt Anh aan de kwastjes van haar omslagdoek. ‘Het partijbestuur van de provincie heeft besloten jou alle kansen te geven om je talenten te benutten. Vanaf morgen ga je naar school. Er wacht je een geweldige toekomst, jongedame. Je uniform ligt al klaar.’

Onzeker stapt vader naar voren. ‘Veel dank, meneer Hung. Maar wij kunnen zo’n uniform moeilijk betalen.’

Meneer Hung lacht breed. Zijn glanzende zwarte haren zijn strak naar achteren gekamd. ‘Beschouw het maar als een cadeautje van de partij, goede vriend. Wij hebben het beste voor met onze dorpsbewoners.’

Vader buigt diep. ‘Daar ben ik van overtuigd, meneer Hung. Maar wij zijn Hmong.² Wij moeten leven van de opbrengst van de rijst. Er is zo veel werk op het veld, ik kan Anh niet missen. Wij hebben alle handen nodig sinds mijn vrouw …’ ‘Ook daar hebben we aan gedacht, Do Tuan. Jullie zullen niets tekortkomen.’

‘Dank u, dank u wel.’ Met vuurrode wangen buigt Anh voor meneer Hung. Ze grijpt vaders hand en trekt hem weg. Vader moet maar niets meer vragen. Meneer Hung is zo vriendelijk. Ze mag naar school! Nu zal haar droom uitkomen. God heeft haar gebeden gehoord.

Buiten danst ze om vader heen. ‘Naar school, vader, ik mag naar school! Ik ga juf worden! En dan kunnen alle kinderen uit het Boek lezen!’

Vader glimlacht. Hij staart nadenkend voor zich uit. ‘Het blijft maar zo mistig’, zegt hij dan.

1: In Vietnam wordt eerst de achternaam gezegd en daarna de voornaam. Anh is haar voornaam, Phuong haar tweede naam en Do haar achternaam.

2: De Hmong zijn een bergvolk in het noorden van Vietnam. Veel mensen van deze stam zijn christen. Ze leven vooral van de rijstbouw. Ze zijn arm en kunnen vaak niet lezen en schrijven.

2. Naar school

‘Phuong Anh, vertel jij ons eens wat onze geliefde leider Ho Chi Minh voor ons land heeft gedaan.’

Anh staat kaarsrecht in haar bank. ‘Onze leider Ho Chi Minh heeft ons land, de Democratische Republiek van Vietnam, gesticht in 1945. Hij vocht voor onze onafhankelijkheid tegen Japan en Frankrijk. Ook in de oorlog tegen de Amerikanen was hij onze grote leider.’

De meester knikt goedkeurend.

Anh gaat zitten. Vanuit de lange houten banken kijken de kinderen haar vol bewondering aan.

Iedereen hoort dit te weten, maar er is niemand die het zo goed kan vertellen als Anh. Onzeker kijkt Anh om zich heen. Ze hoort bij haar klasgenoten, ze draagt hetzelfde zwarte uniform met de kleurige banden. Ze wil geen uitzondering zijn. Ze duikt een beetje weg achter de rug van Dinh, de zoon van meneer Hung. Laat de meester hem maar een beurt geven.

‘Anh, deel jij de leitjes even uit. Laat de meisjes maar samen doen, anders hebben we er niet genoeg.’

Gehoorzaam verspreidt Anh de schrijfbordjes over de groep. De meester schrijft een stuk uit het leerboek op het bord. ‘Hier Anh, gebruik jij dit schrift en dit potlood maar. En als ik klaar ben, kun je mijn boek gebruiken om verder te lezen.’

Opgetogen schrijft Anh de tekens in haar schrift. Nu hoeft ze niet te wachten tot haar buurvrouw klaar is.

‘Hoezo krijg jij een schrift?’ Nijdig kijkt Dinh achterom. Zijn zwarte bril staat scheef op zijn neus. ‘Als iemand een schrift verdient, ben ik dat, toch?’

De meester schraapt waarschuwend zijn keel. Dinh gaat recht zitten. Als zoon van de dorpsleider moet hij het goede voorbeeld geven.

IJverig schrijven de kinderen de tekens over. Het gekras van de krijtjes dringt niet tot Anh door. Met een zucht schrijft ze het laatste antwoord op. De meester schrijft nu rekensommen op het bord voor de volgende les. Dinh schuift onrustig heen en weer. Ineens draait hij zich om en probeert Anhs antwoorden te lezen.

‘Wat doe je, Dinh?’ fluistert Anh.

‘Anh, is dat jouw stem?’ De priemende ogen van de meester lijken dwars door haar heen te kijken.

Anh buigt haar hoofd.

‘De regels gelden ook voor jou, jongedame!’

‘Ha, dat zal je leren, opschepper.’ Dinhs stem is zo zacht dat alleen Anh hem kan horen.

Voorzichtig legt Anh het grote boek van de meester op tafel. Het boek staat vol verhalen over de geschiedenis van Vietnam. ‘Het lijkt me goed dat je je thuis nog meer in ons nationaal verleden verdiept, Phuong Anh’, had de meester gezegd. ‘Dat is voor je toekomst van het grootste belang.’

Anh bladert wat in de heldengeschiedenis en de vele foto’s. De meeste verhalen kent ze al.

‘Zo, alweer aan het studeren, Hai?’ Oma komt binnen met een mandje mango’s. Oma noemt haar vaak Hai. Dat betekent: tweede kind.

‘Oma, noemt u mij liever Anh. Dat is mijn naam. En ik ben het oudste kind, dat weet u best.’

Oma zucht. ‘Wij moeten het de geesten niet te makkelijk maken, kleindochter van me. Als zij horen dat jij de oudste bent, zullen ze je eerder kwaad willen doen.’

‘Maar ik ben niet bang voor de geesten, oma.’

Oma gaat bij Anh aan tafel zitten. Driftig begint ze de mango’s te schillen.

‘Het zint me niks dat je vader en jij geen ontzag hebben voor de geesten, de noi. Ik zie je vader ook nooit meer wierook aansteken om onze geliefde voorouders te eren.’

Anh bijt op haar lip. Ze mag oma niet tegenspreken, maar ze kan de woorden niet inhouden. ‘Oma, u weet dat wij christen zijn.’

De oude vrouw schiet overeind. ‘Zeg dat niet hardop! Dat is de geesten verzoeken!’ Ze grijpt de geschilde mango en legt hem al buigend op het altaar. ‘Ik hoop dat zij deze offergave voor jou aanvaarden, Hai!’ Ze begint de oude gebeden te fluisteren.

Anh buigt zich diep over haar boek. Wat zou het heerlijk zijn als oma ook christen zou worden. Toen vader met moeder trouwde bleef hij, zoals alle oudste zonen, in het huisje wonen waar hij was opgegroeid, bij zijn moeder. Zijn vrouw trok bij hen in.

Anhs ogen zoeken de foto van opa. Ze heeft hem nooit gekend. Hij was al gestorven toen zij nog niet geboren was.

‘Hij gaf zijn leven voor onze vrijheid’, zegt oma altijd. ‘Als opa niet zo hard had gevochten, waren de Amerikanen hier nu de baas!’

Haar moeder was christen toen ze vader leerde kennen. En toen is vader ook christen geworden. ‘Ik kon niet tegen zo veel liefde op, Anh’, had hij haar toevertrouwd. ‘Je moeder was een en al liefde. Voor mij, voor de mensen van het dorp en voor haar God! Toen ik dat zag ging ik ook op mijn knieën voor die God. Sinds die tijd ben ik niet bang meer voor de geesten.’

Het is dat ze respect moet tonen voor oma, anders zou ze nu haar kinderbijbel pakken en de verhalen aan haar voorlezen. Maar oma zou dat niet aankunnen. Ze zou flauwvallen van schrik. Zolang zij zich rustig houden en hun voorouders gedenken, laat oma het toe.

‘Ik vind het maar niks dat je naar school gaat en steeds met je neus in de boeken zit. Dat je moeder je toch woorden uit het partijblad leerde lezen toen je net vier was … Je vader had het moeten verbieden. Daar komen problemen van. Je bent een Hmong, Anh. Je hoort bij onze stam. Al die wijsheid is nergens goed voor. Moet die arme Duy nu alleen op de rijstsawa’s ploeteren?’

Anh slaat haar boek dicht. Wat moet ze zeggen? Dat ze later juf wil worden, om zo de kinderen van Jezus te kunnen vertellen? Dat Jezus gestorven is voor al het kwaad en ze dus geen offers moeten brengen aan de geesten?

Oma is bang voor de geesten. En voor mist. Want ze denkt dat de geesten in de mist wonen.

‘Zal ik u helpen met het eten, oma?’

Oma zucht weer, nu heel diep. ‘Toe dan maar, Anh. Je kunt maïs pellen voor bij de rijst. En er hangen nog meer rijpe mango’s in de boom.’

‘Ah, jij bent hard aan het werk, zie ik!’ Vader stapt met uitgespreide modderhanden op Anh af. Net op tijd duikt ze weg achter de mangoboom.

Maar dan staat Duy naast haar. ‘Ik heb nog een verrassing voor je, zusje!’ Geheimzinnig opent hij zijn tas. Anh buigt zich nieuwsgierig naar voren. Dan doet Duy een greep in de tas en slingert Anh een glibberig beest in haar nek. ‘Zo, die had je nog tegoed! Voor het geval je de rijstvelden zou gaan missen.’

Gillend slaat Anh de bloedzuiger op de grond en vliegt naar binnen. In het tuintje naast hen slaat buurman Sun zich lachend op zijn knieën.

3. Allemaal gelijk?

Het begint al te schemeren, maar Anh kan niet stoppen met lezen. Leunend op een arm ligt ze op haar stromat. De verhalen over haar volk die ze al zo vaak heeft gehoord, komen haar opeens vreemd voor. De woorden in het boek van de meester zijn moeilijke grotemensenwoorden, maar Anh begrijpt wel wat ze leest. En toch ook weer niet.

Ho Chi Minh, de grote verlichte leider, schreef dat alle mensen gelijk zijn. Dat ze allemaal recht hebben op leven en vrijheid.

Anh staart nadenkend voor zich uit. Als Ho Chi Minh dat zo belangrijk vond, waarom hebben de christenen dan geen gelijke rechten? Waarom kan een christen niet studeren en waarom krijgt vader geen goede baan?

Verbaasd leest ze verder. ‘In ons land heeft niemand het recht op eigen bezit. Alles wat we hebben, hebben we samen, zodat niemand arm hoeft te zijn.’

Ze slaat het boek dicht. Het wordt te donker. Duy slaapt allang. En oma ook. Vader zal zo wel thuiskomen. Hij komt steeds vaker laat thuis. Hij probeert overal wat werk te doen, om geld bij elkaar te schrapen.

Ineens gaat Anh rechtop zitten. Zij zijn echt arm! Gisteren kon oma de olielamp bij het altaar niet meer laten branden. De olie was op en er was geen geld voor nieuwe olie. Wat stond er ook alweer in het boek? Niemand hoeft arm te zijn. Alles wat we hebben is voor iedereen. Zou meneer Hung daarom een deel van hun rijstoogst hebben genomen, vorig jaar? Dan is hun rijst natuurlijk ook van hem. Maar, hij is helemaal niet arm. Is zijn geld dan ook voor hen?

Vermoeid laat ze zich weer terugzakken op haar bed. Meneer Hung had wel beloofd dat ze niets tekort zouden komen. Zou hij dan geld brengen? Duy klaagde vanavond na het eten dat hij nog honger had …

Zal ze aan de meester vragen hoe het zit? De meester weet heel veel. Dan merkt hij meteen dat ze uit het boek heeft gelezen en zal hij trots zijn dat ze zo goed heeft nagedacht.

De rode vlag wappert fier als Anh zich aansluit bij de rij op het schoolplein. De gele ster schittert in het zonlicht. Vijf punten heeft de ster. Vijf punten voor de vijf groepen in haar land: arbeiders, boeren, geleerden, jongeren en soldaten. Dat staat ook in het boek, maar dat wist ze allang. Anh glimlacht. Dat weet immers ieder kind in Vietnam. Die vijf groepen zijn samen een ster. ‘Samen zijn we sterk’, zegt de meester altijd.

Alle kinderen staan klaar om het volkslied te zingen.

‘Doan quan Viet nam di …’

Soldaten van Vietnam, voorwaarts!

Onze vlag draagt de geest van ons land.

Samen overwinnen we alle moeilijkheden.

De gouden ster leidt ons uit de ellende.

Voorwaarts, samen gaan we voort.

Ons Vietnam is oneindig sterk!

Anh zingt uit volle borst mee. Dit is hun lied over de bevrijding van de vijand. Het klinkt prachtig!

Het lijkt net of ze er sterker van wordt. Arbeiders, boeren, knappe leiders – we kunnen niet zonder elkaar. En alles wat we hebben is van ons samen.

‘Fijn dat je goed meezingt, Anh. Je bent een voorbeeld voor de anderen.’ De meester knikt haar toe.

Anh wordt er warm van. Vandaag zal ze nog harder werken! Als eerste zit ze op haar plaats. Dinh schopt hard naar achteren als hij op zijn plaats voor haar gaat zitten. Anh klemt haar lippen op elkaar. Niemand hoeft te weten dat het pijn doet. Waarom doet hij altijd zo lelijk tegen haar?

‘Anh, deel je weer de leitjes uit?’ vraagt de meester.

‘Ja, meester Giang.’ Even aarzelt ze. ‘Mag Dinh meehelpen, meester?’

Verbaasd kijkt de leraar op. ‘Goed dan’, zegt hij kort.