Wijsheid en Wetenschap

Wijsheid  
en   
Wetenschap

PASTORALE HANDREIKING AAN STUDENTEN

ONDER REDACTIE VAN
MR. A.J.C. VAN BEMMEL,
DS. G. CLEMENTS,
DRS. G. VAN VELDHUIZEN

Uitgave Deputaatschap kerk, gezin, jeugd en onderwijs
Werkgroep voor studenten

Tweede herziene druk 2017

Mr. A.J.C. van Bemmel, ds. G. Clements en drs. G. van Veldhuizen (red.)
Wijsheid en wetenschap – Pastorale handreiking aan studenten
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp: José van der Meer
Vormgeving: Bert van Santen
ISBN 978 94 0290 4970
NUR 740

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf, ds. G. Clements

PERSOONLIJK LEVEN

1. Roeping en bekering, ds. A. Schot

2. Wat is de waarde van de Heilige Doop?, ds. D. de Wit

3. Belijdenis doen, ds. G.W.S. Mulder

4. Mag ik ten Avondmaal gaan?, ds. J. Schipper

5. Christelijke levensstijl, ds. C. Sonnevelt

6. Stille tijd, ds. P. van Ruitenburg

7. Liefde, vriendschap en seksualiteit, ds. L. Terlouw

8. De vraag van het lijden, ds. A. Schreuder

KERKELIJK LEVEN

9. Woord en wetenschap, ds. A. Moerkerken

10. De Gereformeerde Gemeenten tussen de andere kerken, ds. W. Silfhout

11. Gereformeerd of evangelisch, ds. J.M.D. de Heer

12. Gaat dan heen, ds. G.J.N. Moens

13. De christelijke roeping in een seculiere tijd, ds. W. Visscher

ACADEMISCH LEVEN

14. Relatie wetenschap & geloof - Natuurwetenschappen, dr. P.C. Oele

15. Schepping of evolutie, J.W. van Meerten

16. Bescheidenheid als opdracht - Over geloof en geschiedenis, dr. A. Nobel

17. Wetenschap en Rechtsgeleerdheid, prof. mr. dr. W.A. Zondag

18. Medische wetenschap, dr. H.J. Agteresch

19. Geloof en psyche, ds. J. Ijsselstein

20. De grenzen van economie, prof. dr. E. Dijkgraaf

21. Moderne theologie, ds. G. Clements

De Leraar der gerechtigheid, ds. J.J. van Eckeveld

Scribenten

Woord vooraf

De titel van dit boek is een stille verwijzing naar de rede van Gisbertus Voetius († 1676) die hij uitsprak bij de opening van de Illustere School in Utrecht (1634). De rede was getiteld: Oratio de pietate cum scientia conjungenda (wetenschap verbinden met vroomheid). Voetius bedoelde dat goede wetenschap niet zonder de ware vroomheid bestaan kan: zonder de vreze des Heeren, die het beginsel van alle wijsheid is.

Voetius stond hiermee in een lange en rijke traditie. Van Anselmus van Canterbury (1033-1109) is de uitspraak credo ut intelligam (ik geloof opdat ik begrijp). Die uitspraak gaat weer terug op het woord van de kerkvader Augustinus crede ut intelligas (geloof, opdat u mag begrijpen). Deze (van) Godgeleerden hebben beleden dat het geloof in God en Zijn Woord meer inzicht geeft dan welke wetenschappelijke theorie ook.

Behalve de goede verhouding tussen geloof en wetenschap, ging het Voetius in het bijzonder om de pietas, de praktijk van de vroomheid, die heel het leven moet doordringen. Zonder deze vroomheid, kan de wetenschap zo makkelijk afglijden tot hoogmoed. In de Bijbelse vroomheid staat de ‘eer van God’ op de voorgrond.

In deze uitgave wordt gezocht naar een verbinding tussen de Bijbelse vroomheid, wijsheid en wetenschap. In acht artikelen worden verschillende studierichtingen voor het voetlicht gebracht en getoetst aan de Schrift.

Omdat het leven meer is dan wetenschap alleen, vind je acht artikelen voor het persoonlijk leven met onderwerpen als stille tijd, doop en belijdenis. Vijf artikelen over de kerk waar je een plaats ontving, met onderwerpen als de verhouding tot andere kerken en het seculiere denken.

Het slotartikel brengt alle bijdragen onder een noemer en gaat over de Leraar der gerechtigheid. Moge Zijn onderwijs tijdens je studie door genade niet ontbreken.

Gouda, ds. G. Clements

PERSOONLIJK LEVEN

1. Roeping en bekering

ds. A. Schot

In de Heidelbergse Catechismus is een aparte zondag (33) gewijd aan de waarachtige bekering. De bekering wordt daar een proces genoemd van afsterving en opstanding. Dat proces neemt een heel leven in beslag. De bekering is dus niet een zaak van een bepaald moment. Toch gebruiken wij het woord ook weleens in die betekenis. Als wij vragen of iemand bekeerd of onbekeerd is, heeft het woord bekering de betekenis van wedergeboren zijn. Met wedergeboorte wordt vaak bedoeld het moment van levendmaking door God. Maar het woord wedergeboorte kan ook betrekking hebben op de weg die de Heere met Zijn kinderen gaat. Die weg na de wedergeboorte wordt ook wel de bekering of de wedergeboorte ‘in ruimere zin’ genoemd. Daarom vraagt iemand die wedergeboren is toch nog dagelijks om zijn bekering. We zijn pas bekeerd als de oude mens gestorven is. Ben jij al wedergeboren? Leven blijkt altijd in levenstekenen. Geestelijk leven ook.

Wat gaat er aan de wedergeboorte vooraf?

Aan de bekering gaat de roeping vooraf. Het woord ‘roeping’ is veelzeggend. Het veronderstelt een grote afstand, een dreigend gevaar of een volslagen duisternis. Waarom zou iemand anders geroepen moeten worden? Er is een grote afstand. Wij hebben allemaal in Adam gezondigd, ook jij. Er is een grote kloof gekomen door de zondeval. Deze afstand is van onze kant niet meer te overbruggen. Dat leert de Heere Zijn kinderen als Hij ze gaat roepen. Hij leert hen dat er een groot gevaar is. Christus sprak tot Jeruzalem: ‘Och, of gij ook bekendet, ook nog in dezen uw dag, hetgeen tot uw vrede dient! Maar nu is het verborgen voor uw ogen’ (Luk. 19:42). Van nature ben je als een slapende bewoner in een brandend huis, als een schepeling in het topje van een mast. De Heere moet Zijn volk zelfs uit een dikke duisternis halen, waar zij van nature in zijn: ’Maar gij zijt een uitverkoren geslacht, een koninklijk priesterdom, een heilig volk, een verkregen volk; opdat gij zoudt verkondigen de deugden Desgenen Die u uit de duisternis geroepen heeft tot Zijn wonderbaar licht’ (1 Petr. 2:9). De duisternis waarover het hier gaat, is een beeld van onze onwetendheid en natuurlijke verkeerdheid. Heb jij er al last van gekregen?

Wat is de roeping?

De roeping wordt altijd door het Woord gewerkt. De Heere geeft Jesaja de opdracht om te roepen en zegt hem ook wát hij moet gaan roepen (zie Jes. 40:6). De roeping gaat van God uit. God zou geen onrecht doen als Hij het hele menselijke geslacht in de zonde en vervloeking zou laten. Maar Hij roept zondaren tot bekering. Wat een groot wonder! Dit begon direct na de zondeval toen de Heere Adam en Eva als eerste riep (Gen. 3:9). Hij gaat nog steeds door met roepen. Deze roeping van de Heere legt een grote verantwoordelijkheid op ons. Zelfs de ingeschapen Godskennis is al voldoende om alle onschuld van ons weg te nemen. Laat staan als wij (zo vaak) onder Gods Woord verkeerd hebben. ‘En die dienstknecht welke geweten heeft de wil zijns heren, en zich niet bereid, noch naar zijn wil gedaan heeft, die zal met vele slagen geslagen worden’ (Luk. 12:47). Wij verkeren niet vrijblijvend onder de roepstemmen. In de natuur is geen roeping tot zaligheid. We spreken wel van roepstemmen in de vorm van rampen, ziekten, sterfgevallen, straffen, de tekenen des tijds, enzovoort. De kranten staan er vol van. Aan de andere kant roept God ook door weldaden en voorspoed. Al deze roepstemmen zouden ons tot bekering moeten leiden (Klaagl. 3:22). Sta er toch bij stil dat deze roepstemmen eenmaal zullen ophouden. Eenmaal komt de laatste roepstem. En toch zullen deze roepstemmen los van het Woord nooit tot bekering leiden. Dan versta je immers de roepstemmen niet. Paulus schrijft: ‘Het geloof is uit het gehoor’ (Rom. 10:17). Daarom is er zonder het Woord geen zaligheid. Dit laat zien dat roeping niet algemeen is. De roeping komt slechts tot diegenen die het Woord horen. Het Woord bestaat uit Wet en Evangelie. Enerzijds is er het fluitspel van het Evangelie (‘Wij hebben u op de fluit gespeeld en gij hebt niet gedanst’, Matth. 11:17a) en anderzijds zijn er de klaagliederen van de Wet (‘Wij hebben u klaagliederen gezongen en gij hebt niet geweend’, Matth. 11:17b). Uit de gelijkenis van de spelende kinderen op de markt blijkt dat de roeping niet altijd leidt tot de zaligheid. Velen geven aan de roeping geen enkel gehoor: ‘Dewijl Ik geroepen heb en gijlieden geweigerd hebt, Mijn hand uitgestrekt hebt en er niemand was die opmerkte, en hebt al Mijn raad verworpen en Mijn bestraffing niet gewild, zo zal Ik ook in ulieder verderf lachen; Ik zal spotten, wanneer uw vreze komt.’ Uit deze tekst blijkt dat mensen Gods roeping kunnen weerstaan. Hoe komt het toch dat sommigen wel horen en anderen niet? Is er onderscheid in mensen? Is de een beter dan de ander? Nee, we zijn allen van nature dood. Je mag dan ook het geloof – als de Heere het je schenkt – nooit aan jezelf toeschrijven!

Uitwendige en inwendige roeping

De Heere roept ‘uitwendig’ en ‘inwendig’. Misschien vind je het onderscheid lastig. Wat betekent het precies?

De uitwendige roeping is door het Woord alleen en komt tot alle hoorders. De uitwendige roeping is ernstig en welmenend (D.L. 3/4, art. 8). In 1931 heeft de Generale Synode van de Gereformeerde Gemeenten zes belangrijke leeruitspraken gedaan. De laatste luidt: ‘In het bijzonder wordt de verantwoordelijkheid groter door de ernstige aanbieding van Christus en de verbondsweldaden in het Evangelie.’ Daarna worden ter onderbouwing verschillende Bijbelteksten vermeld (Ez. 33:11; 2 Kor. 5:20; Matth. 23:37; Luk. 10:13-15; Joh. 3:36; Openb. 22:17 etc.) Door de prediking wordt Christus zonder onderscheid verkondigd onder ‘bevel’ van bekering en geloof. Wat wil dat zeggen? Dit betekent niet dat een predikant in het algemeen kan zeggen: ‘Christus is voor u gestorven.’ Maar Hij mag wel zeggen dat er een Christus is. En dat in Hem de zaligheid te vinden is, voor de grootste van de zondaren, in de weg van bekering en geloof. ‘Aanbieden’ betekent in dit geval: verkondigen, bekendmaken, aanwijzen. Toch is de algemene roeping niet voldoende tot zaligheid. Dat komt door ons harde hart. Ons hart zal door het Woord alleen nooit verbroken worden. Onderschat jouw geestelijke ellende toch niet. De uitwendige roeping is wel een voorrecht. God maakt nog een onderscheid. Zonder uitwendige roeping is er ook geen inwendige roeping. Bovendien kan de uitwendige roeping, als je deze ernstig neemt, jou voor veel zonden bewaren. Zorg er daarom voor dat je zoveel mogelijk in de kerk onder de prediking van Gods Woord komt. Dát is het middel dat de Heere kan en wil gebruiken tot jouw zaligheid.

De bekering van Saulus

De inwendige roeping is niet algemeen. Deze komt alleen tot de uitverkorenen. Niet dat er dan een andere boodschap wordt gebracht. Gods knechten weten immers niet wie er uitverkoren zijn. Lydia hoorde dezelfde boodschap als de andere vrouwen. Wat was dan het verschil? Haar hart werd geopend. De inwendige roeping is door Woord en Geest. De Heilige Geest maakt het Woord levend en krachtig. Daarom is de inwendige roeping onweerstaanbaar. Het is een inwendige vernieuwing in de mens. Als je inwendig geroepen wordt, krijgt dit gelijk gevolgen. Dat hangt niet af van de mens zelf. Kijk maar naar Saulus. Hij was van zichzelf ‘blazende dreiging en moord’. Laten we Christus niet voorstellen als een machteloze Klopper op de deur van het hart. Dan maken we Hem afhankelijk van de mens.

Roeping en verkiezing

De waarachtige bekering (in de bredere betekenis van het woord) volgt op de wedergeboorte. De bekering is een vrucht van het geloof. Het ware geloof is weer een vrucht van de verkiezing. God kan rechtvaardig ieder mens in zijn ellende laten. Maar door Gods eeuwige besluit ontvangen sommigen in de tijd het geloof en sommigen niet: ‘Naar welk besluit Hij de harten der uitverkorenen, hoewel zij hard zijn, genadig(lijk) vermurwt en buigt om te geloven; maar degenen die niet zijn verkoren, naar Zijn rechtvaardig oordeel, in hun boosheid en hardigheid laat’ (D.L. 1, art. 6). Dit besluit wordt door verkeerde, onreine en onvaste mensen verdraaid tot hun verderf. Maar het geeft de godvrezende zielen een onuitsprekelijke troost.

De vruchten

De roeping heeft altijd een uitwerking. Gods Woord zal nooit ledig wederkeren, maar doet wat Hem behaagt. Het werkt óf geloof óf ongeloof bij je uit. De schuld van het ongeloof ligt niet bij God, maar bij ons (D.L. 3/4, art. 9). Het ongeloof is niet altijd even bruut. God deelt zelfs onderscheiden gaven mee onder de algemene werkingen van de Heilige Geest. Er zijn harde harten, gevoelige harten en gedeelde harten. Denk maar aan de gelijkenis van het zaad. Maar toch zijn dit verschillende vormen van ongeloof. Als de Heere geloof werkt, dan kun je dat niet aan de mens, maar alleen aan God toeschrijven (D.L. 3/4 art. 10). Hij geeft gaven van geloof en bekering. Het ware geloof is er dankzij Gods genadewerk. De inwendige roeping behoort bij de weldaden die Christus voor de Zijnen verdiend heeft. Christus verwierf niet alleen de zaligheid, maar past deze ook toe, door de Heilige Geest.

Een zaaier ging uit om te zaaien ...

Wat is een waar geloof?

Niet elk geloof is tegelijk een zaligmakend geloof. Het is nodig om bijvoorbeeld het historische geloof te onderscheiden van het zaligmakende geloof. Hierover is in de belijdenisgeschriften en formulieren grote eenstemmigheid. De ware gelovige beleeft drie stukken: ellende, verlossing en dankbaarheid. Als we de Catechismus lezen wordt er heel bevindelijk over gesproken. Heb jij de drie stukken door Gods genade al beleefd? We komen ze ook tegen in de Dordtse Leerregels. In hoofdstuk 3,4 art. 11-12 klinkt het grote wonder van Gods werk door. Zo’n artikel staat haaks op het verstandelijke redeneren daarover. We hebben geen begripsleer, maar een geloofsleer. Die leer zal door de gelovige persoonlijk doorleefd moeten worden. Daarom is een Schriftuurlijk-bevindelijke prediking ook zo belangrijk.

Standen in de genade

In de beleving van de drie stukken zijn niet al Gods kinderen even ver gevorderd. Daarom spreken wij ook wel over ‘standen in de genade’. Sommigen hebben meer geloofskennis en meer geloofsvertrouwen dan anderen. Dit heeft niet te maken met de echtheid van het geloof, maar wel met de mate waarin het geoefend is. Naarmate de zintuigen meer geoefend worden, kunnen we die beter gebruiken. Zo is het ook met het geloofsvermogen.

En jij?

Hoe vaak ben je al geroepen? De Heere kan zeggen: ‘Wat is er meer te doen aan Mijn wijngaard, hetwelk Ik aan hem niet gedaan heb?’ (Jes. 5:4) Als het goed is, bracht of brengt Gods roeping je in de nood. Augustinus vroeg: ‘Heere, geef wat Gij beveelt en eis dan wat Gij wilt.’ Gods kinderen gevoelen dat zij geroepen worden, maar leven in dat zij niet kunnen komen. Dat maakt hen niet onverschillig. Juist niet! Ds. Hellenbroek schrijft in zijn vragenboekje ‘Goddelijke waarheden’ zo mooi hoe de Heere de bezwaren van Zijn kinderen oplost: ‘God nadert eerst tot hem, als Hij de zondaar vriendelijk nodigt en bidt met veel ernst en oprechtheid en al zijn zwarigheden oplost.’ Wat is het gevolg van zo’n nodiging? ‘Ik trok ze met mensenzelen (= touwen), met touwen der liefde!’ (Hos. 11:4) Bid de Heere: ‘Trek mij, wij zullen U nalopen’ (Hoogl. 1:4a). Zo’n gebed wil de Heere verhoren. Om Christus’ wil.

Vragen:

1. Voor ons volgt de wedergeboorte op de roeping. Anderen laten de wedergeboorte aan de roeping voorafgaan. Waarom is het belangrijk dat we de heilsorde op dit punt scherp hebben?

2. De inwendige roeping geschiedt altijd door Gods Woord. Welke praktische consequenties kun je daaraan verbinden?

3. Voor de inwendige roeping is het werk van de Heilige Geest onmisbaar. Hoe geef jij de afhankelijkheid van het werk van de Heilige Geest gestalte in je leven?

4. Brakel schrijft in de Redelijke Godsdienst over het tijdstip van de wedergeboorte: ‘Sommigen stellen het te vroeg, anderen stellen het te laat’ (hoofdstuk 31, p. 756). Hij adviseert om ‘niet zozeer op het tijdstip te letten, maar op de vruchten’. Welke vruchten zou Brakel bedoelen?

Aanbevolen literatuur:

Van Eckeveld, J.J., Lezing over ‘De orde des heils’ (winterconferentie Jeugdbond 2014).

Brakel, W. à, De Redelijke Godsdienst deel 1A (hertaald door J.J. Stam), Apeldoorn 2016, hoofdstuk 30 en 31.

Bunyan, J., Het komen tot Jezus Christus, Leiden 1993.

Calvijn, J., Institutie deel I, boek III (hertaald door C.A. de Niet), Houten 2009, hoofdstuk 3.

Hellenbroek, A., Voorbeeld der Goddelijke Waarheden.

Kersten, G.H., De Gereformeerde Dogmatiek, tiende druk, Apeldoorn 2010.

Moerkerken, A., ‘Enkele opmerkingen over de orde des heils’, De Saambinder, juliaugustus 1984.

Rouwendal, P.L., Het aanbod van genade, twee studies, Apeldoorn 2002, p. 59-86.

Schot, A., De orde des heils. De gulden keten van het heil, Apeldoorn 2017.

Visscher, W., Lezing COGG-conferentie voor studenten theologie te Gouda, 16 mei 2014.

2. Wat is de waarde van de Heilige Doop?

ds. D. de Wit

In onze Heidelbergse Catechismus wordt in Zondag 25, op de vraag vanwaar het geloof komt, geantwoord: ‘Van de Heilige Geest, Die het geloof in onze harten werkt door de verkondiging van het Heilig Evangelie, en het sterkt door het gebruik van de sacramenten.’ Het is een van de fundamentele punten van de Reformatie dat de sacramenten het geloof niet werken, maar versterken. Dat geldt niet alleen voor de bediening van het Heilig Avondmaal, maar ook voor de bediening van de Heilige Doop. In de vervolgvraag van Zondag 25 komt het versterken nadrukkelijk aan de orde: ‘De sacramenten zijn heilige zichtbare waartekenen en zegelen, van God ingezet, opdat Hij ons door het gebruik daarvan de belofte des Evangelies des te beter te verstaan geve en verzegele; namelijk dat Hij ons vanwege het enige slachtoffer van Christus, aan het kruis volbracht, vergeving der zonden en het eeuwige leven uit genade schenkt.’ Het sacrament (ook van de Heilige Doop) wordt in dit antwoord niet alleen een teken genoemd, maar ook een zegel. Het tekent niet alleen de belofte van het Evangelie, maar het is er ook een zegel van: dit is écht waar. Bovendien is het niet een teken van mijn geloof, of het feit dat ik geloof of ben gaan geloven, maar een teken én zegel van het genadeverbond. Wanneer het door de Heilige Geest gewerkte geloof versterkt wordt (door diezelfde Heilige Geest), wordt het gesterkt in de waarheid van het genadeverbond met persoonlijke toepassing voor de gelovige. Daarom staat er ook nadrukkelijk in de tegenwoordige tijd ‘sterkt’.

Het sacrament tot versterking

We vinden deze wijze van formuleren ook terug in ons doopformulier. Voordat de ouders antwoord geven op de drie vragen, wordt gezegd: ‘om ons en ons zaad Zijn verbond te verzegelen.’ In het onderwijzend gedeelte dat hieraan voorafgaat, valt op dat ook steeds de tegenwoordige tijd wordt gebruikt. Er staat bijvoorbeeld dat God de Vader met ons een eeuwig verbond der genade opricht, ons tot Zijn kinderen en erfgenamen aanneemt. De Zoon verzegelt dat Hij ons wast in Zijn bloed. De Heilige Geest wil in ons wonen en ons tot lidmaten van Christus heiligen. Het formulier beschrijft op deze wijze wat er gebeurt als de versterking van het geschonken geloof plaatsvindt op het moment (tegenwoordige tijd) dat de Heilige Doop wordt bediend.

Een zichtbaar teken en zegel van het genadeverbond

Deze wijze van formuleren laat zien dat door het zien van het sacrament en de werking van Gods Geest Gods kinderen worden gesterkt. Hoewel ook in de kleine kinderen het geloof kan zijn gewerkt, kan op het moment van de bediening van de Heilige Doop het geloof alleen gesterkt worden bij hen bij wie het is gewerkt en voor wie het zichtbaar is. Bovendien: de belofte van het Evangelie, verwoord in de tegenwoordige tijd, zoals het aannemen tot kind en erfgenaam en de afwassing der zonden door het bloed van Christus, wordt niet aan alle gedoopte kinderen toegezegd op voorwaarde van (later) geloof. Het zou betekenen dat de Heere alle gedoopte kinderen iets toezegt, wat later toch niet wordt geschonken. Het ongeloof zou op deze manier de waarheid van Gods beloften kunnen tegenstaan. Ds. G.H. Kersten noemde dit een verbondsontzenuwende leer. Wat God belooft, doet Hij ook zéker. En het is juist die vastheid van het genadeverbond waarin Gods volk wordt gesterkt.

De belofte van het genadeverbond is allereerst aan Christus vermaakt, in de raad des vredes. Op Zijn vervulling van de eisen van het genadeverbond, betaling van de schuld en gehoorzaamheid aan Gods wet, heeft Hij, als Hoofd van het genadeverbond, het eeuwige leven en de vergeving van zonden verkregen. Het is de Heilige Geest Die toe-eigent wat Gods volk in Christus reeds heeft. De waarde van de Heilige Doop ligt dus allereerst in het jawoord van de Vader en de Zoon. Daar is de Heilige Geest Getuige van geweest. Wanneer nu diezelfde Geest in het hart van Gods kind dat getuigenis verzegelt, wordt Gods volk versterkt in de vastheid van het genadeverbond!

Doopvont

Het doopformulier spreekt op deze wijze van ‘wij en onze kinderen’. Het is de gemeente der uitverkorenen die in het eeuwige leven onbevlekt gesteld zal worden. Het is Gods volk dat bij de bediening van de Heilige Doop het onderwijs ervan aan het hart verzegeld krijgt. ‘Wij en onze kinderen’, zo spreken zij het uit. Gods volk weet immers: dit geldt niet alleen grote mensen, maar ook kinderen! Ook kinderen in de kerk kunnen door het sacrament van de Heilige Doop gesterkt worden als in hun harten genade is verheerlijkt. Er klinkt ook de verwachting in door voor het nageslacht! Het verbond met Abraham Zijn vrind, bevestigt de Heere immers van kind tot kind.

De drie stukken van de Catechismus

Op de vraag waarin nu het geloof wordt gesterkt, blijkt uit het formulier dat dit is in de drie stukken, ellende, verlossing en dankbaarheid. Eigenlijk is het onderwijzend gedeelte uit het formulier een samenvatting van de Heidelbergse Catechismus. Onnavolgbaar mooi wordt hierin beschreven wat Gods volk bevindt als het gaat om deze stukken, die nodig zijn te weten om welgetroost te leven en zalig te sterven. Het eerste stuk begint met de woorden: ‘Eerstelijk (…) in zonden ontvangen en geboren worden …’ Het tweede stuk vangt aan met: ‘Ten tweede betuigt en verzegelt ons de Heilige Doop de afwassing der zonden door Jezus Christus …’ Het stuk van de dankbaarheid wordt verwoord met de vermaning en verplichting tot een nieuwe gehoorzaamheid. Deze nieuwe gehoorzaamheid staat tegenover de ‘oude’ gehoorzaamheid van Adam. Door de ‘oude’ gehoorzaamheid kon de zaligheid door de werken worden verdiend (werkverbond). Deze ‘nieuwe’ gehoorzaamheid is de gehoorzaamheid van het stuk der dankbaarheid die in gemeenschap met Christus wordt betracht. De ‘twee delen van het verbond’ bestaan dus niet uit enerzijds de toegezegde beloften Gods aan alle gedoopten enerzijds en de inwilliging hiervan door het geloof anderzijds door Gods kinderen. Nee, het is vergeving én vernieuwing, rechtvaardigmaking én heiligmaking.

Met deze samenvatting van het onderwijs van de Heidelbergse Catechismus heeft het formulier Gods Woord nagesproken. De bewijsteksten zijn zó overvloedig (en het loont de moeite om zo de Catechismus, en daarmee het doopformulier, eens door te nemen) dat we van harte durven stellen dat hiermee de leer die overeenkomt met de Heilige Schriften, is verwoord.

Aangezien de Heilige Doop het teken en zegel van het genadeverbond is, is het niet vol te houden het te degraderen tot een teken van ‘mijn geloof’ of ‘dat ik tot geloof gekomen ben’. Wat is dat arm! Waar dit wordt geleerd, weet men geen raad met de kinderdoop. Het kind kan immers geen geloofsbelijdenis doen? Doorgaans weet men ook geen raad met de volharding der heiligen. Het gebeurt immers dat mensen die geloofsbelijdenis hebben gedaan en vervolgens gedoopt zijn, de wereld weer intrekken. De Heilige Doop is een teken van hun geloof. En nu? Als men niet meer gelooft? Dan is men afgevallen. De vastheid van het genadeverbond, zoals verwoord in de Dordtse Leerregels hoofdstuk 5, is niet meer vol te houden. Wat arm! En van het teken en zegel van het vaste genadeverbond Gods is overgebleven het schamele teken van mijn geloof. In plaats van het wijzen op de God van het genadeverbond, wordt gewezen op de geloofsbelijdenis van een mensenkind.

Waarom de kinderen

Maar waarom dopen wíj dan kinderen? Als toch alleen het geloof gesterkt kan worden wanneer het sacrament gezien wordt, waarom worden dan toch zulke kleine kinderen gedoopt? Er staat een belangrijke zin in het doopformulier: ‘En hoewel onze kinderen deze dingen niet verstaan, zo mag men ze nochtans daarom van de Doop niet uitsluiten, aangezien zij ook zonder hun weten der verdoemenis in Adam deelachtig zijn, en alzo ook weder in Christus tot genade aangenomen worden.’ Onze vaderen hebben hiermee de twee verbonden benoemd, zoals verwoord in Romeinen 5 vanaf vers 12, het werkverbond met allen die bij Adam horen en het genadeverbond met allen die bij Christus horen. Tot ‘allen die bij Adam horen’ behoren ook kinderen. Het is het héle menselijke geslacht (Rom. 5:14 met de kanttekening). Tot ‘allen die bij Christus horen’ behoren ook kinderen!

Alle kinderen? Nee, het genadeverbond omvat allen die bij Christus horen, die God de Vader in de eeuwigheid op het hart van Christus heeft gelegd. En daartoe behoren nu ook kinderen! Dáárom dopen wij op Gods bevel ook kinderen. Dat heeft de Verbondsgod willen laten zien in het Oude Testament (Gen. 17). Datzelfde laat Hij zien in het Nieuwe Testament (Hand. 2). En op de schoot van Christus was zelfs plaats voor heel kleine kinderen. Besnijdenis en doop liggen zo in elkaars verlengde. Beide instellingen zien op precies hetzelfde genadeverbond.

Bij de besnijdenis vloeide er bloed en werd een stukje voorhuid weggedaan. Bloed vloeide, er moest immers schuld worden betaald. Bovendien moest onreinheid worden weggedaan. Bij de Heilige Doop betekent en verzegelt het sacrament precies hetzelfde. Het water ziet op het bloed van Christus en op de afwassing. Dit is zó duidelijk. Het ziet immers op hetzelfde genadeverbond in het Oude als in het Nieuwe Testament. De bedeling is anders. Toen het bloed van Christus vloeide, behoefde er niet meer daadwerkelijk bloed te vloeien om heen te wijzen. Het onbloedige water mag terugwijzen naar het offer van Christus éénmaal geschied. De volheid van het Nieuwe Testament is ook duidelijk. In het Oude Testament werden alleen de jongetjes besneden. Het was nog onvolkomen, zoals dat ook bij de offers was. In het Nieuwe Testament worden jongetjes en meisjes gedoopt. Wij hoeven niet meer te vragen: Waarom de meisjes niet? De schaduw heeft plaatsgemaakt voor het licht zelf. De doop is in plaats van de besnijdenis gekomen.