Vergeet geen
van Zijn weldaden

G. Roos
Vergeet geen van Zijn weldaden
© B. V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2017
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Foto voorzijde omslag: Collectie stichting Oud Zevenhuizen-Moerkapelle (OZM)
Foto achterzijde omslag: Collectie Gereformeerde Gemeente Moerkapelle
ISBN 9789402903867
NUR 704

www.debanier.nl
Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Vergeet geen
van Zijn weldaden

175 jaar
Gereformeerde Gemeente
Moerkapelle

G. Roos

Inhoudsopgave

Voorwoord

Verantwoording

1. De Cappelle staende in de Wilderveenen
Van niets tot circa 1841

2. De Hervormde Gemeente in de negentiende eeuw
Vanaf 1841

3. Band met Benthuizen bleef
Na 1841 tot circa 1902

4. De HEERE dacht aan Zijn verbond

5. Naar een nieuw kerkgebouw
Van 1902 tot circa 1917

6. Afkerig van organisatie en zuilvorming
Van 1918 tot circa 1922

7. Een lege preekstoel en toch groei
Van 1922 tot circa 1935

8. Een zachtaardig man
Van 1935 tot circa 1945

9. Voor hem eeuwig winst, voor ons groot verlies
Van 1945 tot circa 1951

10. Blijdschap en ontsteltenis
Van 1951 tot circa 1953

11. Mijn raad zal bestaan
Van 1954 tot circa 1960

12. Opnieuw een nieuwe kerk
Van 1960 tot circa 1967

13. Eer zij roepen… terwijl zij nog spreken
Van 1967 tot circa 1975

14. Na Beth San bouwden zij De Eersteling
Van 1975 tot circa 1977

15. De HEERE is onzer gedachtig geweest
Van 1977 tot circa 1982

16. Alles was niet meer vanzelfsprekend
Van 1982 tot circa 1984

17. Naar Zijn raad en welbehagen
Van 1984 tot circa 1993

18. Opnieuw geen predikant
Van 1993 tot circa 1996

19. Dankbare verwondering
Van 1996 tot circa 2002

20. Een lange weg
Van 2002 tot circa 2010

21. Grote dingen… dies zijn wij verblijd
Van 2010 tot 2016

bijlage 1
Ambtsdragers en organisten

bijlage 2
Bronvermelding

bijlage 3
Bron van foto’s

Voorwoord

Nergens lees je in de Bijbel van een jubilerende kerk. Wel van de strijdende en triomferende kerk! ‘Voor Zijn troon en hier beneden’. Het gedenken van de daden van de Heere is echter wel een roeping voor elke christen en dus ook voor de christelijke kerk. Dit is ook het motief voor de verschijning van dit boek.

In Moerkapelle is in het jaar 1841 voor het eerst sprake van de groep die later de Gereformeerde Gemeente wordt. Dat is ruim 175 jaar geleden. Omdat er niet eerder een beschrijving van de kleine kerkgeschiedenis van onze gemeente verscheen, leek het de kerkenraad goed om ter gelegenheid van het 175-jarig bestaan een boek te laten verschijnen. Niet om te vermelden dat wij zo’n bijzondere gemeente zijn, maar om de goedheid, de trouw en de onverdiende genadedaden van de Heere te gedenken. Vanwege hetgeen Hij heeft verricht en vanwege Zijn trouw die rust op het late nageslacht. De titel vat het sprekend samen: Vergeet geen van Zijn weldaden.

In de beschrijving van de gemeentegeschiedenis worden veel namen genoemd. Namen van Moerkapellenaren, voorgangers en leden van andere gemeenten, veel namen van eigen gemeenteleden, geachte ambtsdragers en geliefde knechten van God die de gemeente gediend hebben. Maar bij al die namen gaat het uiteindelijk om de enige Naam die onder de hemel en onder de mensen is gegeven, door Welke wij zalig moeten worden. Die Naam is al die jaren in de gemeente gepredikt. En de verkondiging van de Naam van Jezus Christus is niet ongezegend gebleven. Zondaren werden bekeerd. Gods kinderen werden onderwezen en getroost. Dat is, bij alles wat geschied is, het enige wat eeuwig blijft. Gods werk houdt stand in eeuwigheid!

De geschiedenis van de gemeente maakt ook duidelijk dat de kerk in de wereld staat. Een wereld die in 175 jaar sterk is veranderd. Ook zijn er pijnpunten die eerlijk en voorzichtig worden benoemd. Onze geloofsbelijdenis spreekt meerdere keren van ‘onze goede God’. God is goed en blijft goed. Dat is het geheim van de gemeente die toch in zichzelf niet meer is dan een vergadering van zondaren. Door al de jaren heen wilde de Heere zorgen en Zijn werk verheerlijken. Hij riep zondaren tot Zich en maakte ze tot Zijn kinderen en erfgenamen. Rijk heeft de Heere gewerkt onder het voorgeslacht in Moerkapelle. Daar mag tot eer van Zijn Naam getuigenis van zijn. Maar het geeft ook het biddend verlangen dat de Heere nu en in de toekomst rijk wil werken, in het bijzonder onder de jeugd van de gemeente. De kerk heeft echter een schat, dat is het Evangelie. Daar ligt haar kracht. Tegenover de tijdgeest het Evangelie. Dat geeft verwachting, ook voor de toekomst.

Het is een goede greep van de schrijver geweest om het bredere historische verband van het ontstaan van de gemeente te beschrijven. We zijn de auteur, de heer G. Roos, dankbaar voor het vele werk dat hij aan het schrijven van het boek heeft willen besteden. De lezer zal de grote nauwkeurigheid en vooral de betrokkenheid van de schrijver opmerken. De band met Moerkapelle en de gemeente ligt er vanaf zijn jeugd.

Graag bedanken we ook de leden van de commissie, bestaande uit A. Bac, J. Noorland, W. van Dam, A. van der Spek (M.C.zn.) en G.M. van Winkelen. Zij hebben de heer Roos bijgestaan in het speurwerk naar historische gegevens en het verzamelen van foto’s. Ook is er door velen meegedacht en meegewerkt door middel van interviews e.d. om te komen tot dit prachtige gedenkboek. We bedanken ook de kerkenraden van de plaatselijke PKNgemeente en de Gereformeerde Gemeente in Benthuizen voor het beschikbaar stellen van de gegevens uit het kerkelijk archief.

Onze hartelijke wens en bede is dat dit gedenkboek zijn weg zal vinden naar veel lezers, jongeren en ouderen, binnen en buiten onze gemeente. Bovenal dat het brengt tot de lofzang van psalm 103: 1.

Loof, loof den HEER, mijn ziel, met alle krachten;

Verhef Zijn Naam, zo groot, zo heilig t’ achten;

Och of nu al, wat in mij is, Hem preez’!

Loof, loof, mijn ziel, den Hoorder der gebeden;

Vergeet nooit één van Zijn weldadigheden;

Vergeet ze niet; ‘t is God, die z’ u bewees.

Moerkapelle, februari 2017
ds. W. Harinck

Verantwoording

Dit is niet een beknopt ‘kort-en-goed’ boek. Dat komt in de eerste plaats, omdat ik de geschiedenis van de Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle heb geplaatst in de context van de dorpshistorie. Het boek begint met de tijd toen er zelfs nog geen dorp was. En dus ook geen kerk. In de tweede plaats: De geschiedenis is ingewikkeld. Er zijn zoveel mensen die Van der Spek heten. Of Bac. Of Van der Knijff. Met voornamen die op elkaar lijken. Dus er staan allerlei jaartallen tussendoor. Dat leest misschien wel lastig.

Toen ik mij verdiepte in het ontstaan van de Ledeboeriaanse gemeente, stuitte ik bovendien op een ingrijpend probleem. De kerkhistoricus dr. C. Smits schreef ergens dat het archief van de Gereformeerde Gemeente in Moerkapelle pas aanvangt met het jaar 1900.

Archieven vormen het geheugen van de kerk. Ze bewaren de actualiteit voor later, als het heden verleden is geworden. Hoe ouder notulen uit de kleine kerkgeschiedenis zijn, des te minder compleet zijn ze doorgaans. Soms vertoont geschreven geheugen grote gaten. Vaak gingen mensen onzorgvuldig om met archieven. Niet deskundig of respectvol. Een deel van het archief van de Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle –dat wat de negentiende eeuw betreft– zou kunnen zijn zoekgeraakt. Of het ligt nog ergens, vergeeld en vergeten, op een zolder.

Mede door het ontbreken van correcte bronnen, kan er soms sprake zijn van verschil van mening over de juistheid van jaartallen. Niet altijd bleek exact te achterhalen wanneer een verkiezing of bevestiging had plaatsgehad.

Ik heb geprobeerd het boek niet te laten verworden tot een droge opsomming van feiten. Ik heb veel subjectieve informatie meegenomen. Een journalist spreekt over het belang van human interest. In dat opzicht was ik soms afhankelijk van oral history, mondeling doorvertelde verhalen. Die vallen niet altijd op absolute feitelijkheid te controleren. Dit boek is desondanks geen roman. Het is ook niet een van vele voetnoten voorziene detailstudie. Zonder de waarheid geweld aan te doen, heb ik een lees- en kijkboek willen maken. Ik begeer mensen van nu jaloers te maken. Niet op de fouten van het voorgeslacht, maar op de Godsvreze die in sommige levens openbaar kwam.

Ik maak een zevental opmerkingen.

1. In het begin gebruikte
ik niet zo spoedig de typering ‘Gereformeerde Gemeente’. Dat kerkverband bestaat pas sedert 1907. Meestal hanteerde ik over de tijd daarvoor de uitdrukking ‘Ledeboeriaanse gemeente’.

2. Een vader en moeder behoefden vroeger niet eindeloos op zoek naar kindernamen. Zij vernoemden opa en oma en broers en zusters. Maar het was nog niet zo lang geleden tevens onfatsoenlijk om zomaar iemand, die niet tot de directe vriendenkring behoorde, bij de voornaam te noemen. Ook lezers van dit boek zouden zich daaraan kunnen ergeren. Ik heb erover nagedacht. Vaak heb ik gekozen voor voornamen. Soms hanteerde ik voorletters. Lezers kunnen dat ervaren als willekeurig.

3. In Moerkapelle is sprake van een grote verwevenheid van enkele families. Ik heb een apart hoofdstuk over Ledeboeriaanse geslachten geschreven. Maar ook door het hele boek heen staan aparte passages over individuele leden van families.

4. Oorspronkelijk had ik als titel voor dit boek de eerste regel op het oog uit het door dr. C. Rijnsdorp gedichte ‘Moerkapelse volkslied’: ‘Aan het moer stond een kapelle’. Maar dat was te pretentieus. Die kapel maakte immers deel uit van de oude, vaderlandse kerk. Pas veel later liet de Ledeboeriaanse gemeente haar bedehuis bouwen. Degenen die de eerste hoofdstukken hebben gespeld en voortgegaan zijn met lezen, zullen begrijpen waarom ik uiteindelijk koos voor het tweede vers van Psalm 103. Ik voeg daarbij de bede van de Engelse prediker Isaac Watts (1674-1748):

O God, Die droeg ons voorgeslacht,
in nacht en stormgebruis,
bewijs ook ons Uw trouw en macht,
wees eeuwig ons tehuis.

5. Vooral over de laatste decennia moest ik steeds terughoudender zijn. Er waren veel positieve aspecten. Maar van de zorgen van een kerkenraad en predikant mogen gemeenteleden niet altijd kennis nemen. Het zou desondanks geschiedvervalsing zijn om alle tegenslag of elk probleem te verzwijgen.

6. Dit boek is niet compleet. Soms zouden lezers kunnen denken: ‘Ja, maar nou heeft hij dit of niet vermeld! Vergeten zeker?’ Mensen die zulke dingen zeggen, menen af en toe zelf op de hoogte te zijn van bepaalde details. Soms van horen zeggen. Finesses die ik –ook als ze correct zijn– niet kende. Dat risico is groter als iemand niet slechts feiten uit notulenboeken volgt, maar ook subjectieve informatie wil meenemen. Over hoe mensen in de geschiedenis hebben gestaan. En hoe zij de historie hebben ervaren. Kort en goed: ik maak geen aanspraak op volledigheid. Noch qua tekst, noch qua foto’s. Ik heb mij ook niet uitgeput in het opsommen van alle consulenten, alle scriba’s, of alle participanten in besturen van verenigingen. Dat is trouwens bijkans onmogelijk. Het waren er zoveel.

7. De eerste twee hoofdstukken bevatten veel geschiedenis van de oudste kerk te Moerkapelle. Vertegenwoordigers van deze gemeente (PKN) hebben die eerste twee hoofdstukken meegelezen. Van nog levende predikanten van de Gereformeerde Gemeenten die in Moerkapelle hebben gediend, geldt hetzelfde. Graag bedank ik de vele tientallen mensen die mij hebben geholpen de tekst en de foto’s van dit boek compleet te maken. Het was vaak heel fijn om met hen samen te kunnen werken.

Ten slotte: Het was goed mij als onvolmaakt mens in de stress, de chaos en de eenzaamheid van het tegenwoordig leven intensief bezig te mogen houden met de kerkelijke gemeenschap waarvan ik in mijn jonge jaren deel uitmaakte.

Kampen, januari 2017
Gerrit Roos

1. De Cappelle staende
in de Wilderveenen

Van niets tot circa 1841

1. Een dorp in drassig veengebied

1.1. Kerstening

Het christianiseren, de kerstening van Holland, zou volgens sommigen ongeveer rond het jaar 750 zijn voltooid. Al heel vroeg bouwden vrome lieden kerken. In Vlaardingen (700), Oegstgeest (tussen 721 en 741), Velzen (720) en andere plaatsen. De eenvoudige bouwsels van toen –vaak van hout en leem– vallen door archeologen van nu vrijwel niet te onderscheiden van woonhuizen. Overigens werd rond 950 in Egmond een van de eerste Hollandse kerken in steen gebouwd.

Donar en Wodan raakten formeel uitgebannen. Maar heidense gevoelens en gebruiken bleven ook in de volgende eeuwen voortbestaan. In de harten en de dagelijkse gebruiken van eenvoudige plattelanders of stedelingen. In heidense gebieden hadden missionarissen afgodstempels en -beelden verwoest. Maar niet zelden bouwden zij op de ruïne van een oude tempel een bidplaats of kerkje. Zo’n kerkje werd vaak gebouwd in dezelfde richting als de oude tempel. Zo bleef de herinnering daaraan levend. Ook bleven mensen soms berentanden, schelpjes of schijfjes hertengewei dragen als gelukbrengende talisman. Dat betekende niet per definitie dat zij verwachting koesterden van een heidense afgod. Maar het had toch iets van het dwingen van de hogere machten om geluk te geven. De vraag is dus hoe christelijk mensen bij de kerstening van hun leefgebied eigenlijk werden. Kerstening is meer een langdurig proces dan een directe omslag.

Gedeelte van een door de Nederlandse boekhandelaar en uitgever I. Tirion (1705-1765) gepubliceerde kaart uit de eerste helft van de achttiende eeuw.

Morgen

Waarom droegen De Wilde Veenen ook de naam De Honderd Morgen? Een morgen is een oude Europese oppervlaktemaat. Hoeveel vierkante meter was dat? Met een morgen werd een gebied bedoeld, dat in een ochtend kan worden geploegd. De omvang van een morgen verschilde van streek tot streek. Er was sprake van de Biltse morgen, de Delflandse, de Gelderse, de Gooise, de Bossche, de Veluwse en de Waterlandse morgen. De Rijnlandse morgen was ongeveer 8516 vierkante meter. Wij rekenen doorgaans in vierkante meters. En landbouwers in hectaren.

Moerkapelle is nooit gekerstend in de gebruikelijke zin van het woord. Willibrord of Bonifacius bezocht nimmer dat dorp om er een afgodsbeeld te breken of een heidense tempel te slopen. Of om de inwoners van dat dorp van barbaarse gedachten af te brengen. Waarom niet? De reden is eenvoudig dat het dorp in de vroege Middeleeuwen nog niet bestond.

Het dorp Moerkapelle verrees pas later. In een gebied met de naam De Wilde Veenen, ook wel De Honderd Morgen genoemd. Die laatste naam werd vooral later gebruikt. Toen er sprake was van een polder. Zestiende- eeuwse documenten beschrijven het gebied voordat het werd drooggemaakt als afgelegen, laag, moerassig, het middelste en laagste deel van Zuid-Holland. Het was niet geschikt voor weide of hooiland. Oorspronkelijk bestond het uit veengrond. Het lag er ruig bij. Het was niet bebouwd. Er stonden geen huizen. Er woonden geen boeren.

1.2. Plassen en kolken

De Wilde Veenen behoorden in die tijd bij Zevenhuizen. Het gebied scheen alleen geschikt voor het winnen van turf. In 1365 kreeg de ambachtsheer van Zevenhuizen toestemming om turf te steken. Maar voorlopig gebeurde er niet veel. De Wilde Veenen zijn –mogelijk wegens de centrale ligging in het veengebied– in vergelijking met omliggende gebieden pas zo’n beetje als laatste ontgonnen. Of, zoals iemand schrijft: onder de turfspade gekomen. Sommigen veronderstellen dat er pas vanaf 1601 turf werd gestoken. Maar mogelijk was het vroeger.

Hoe gingen de turfstekers, de ‘verveners’, naar hun werk? De meeste mensen beschikten niet over een paard. Fietsen en auto’s waren er nog niet. En de trekschuit schoot niet op. Dus vestigden de ‘verveners’ zich dicht bij hun arbeidsterrein. Zo ontstond vanaf de vijftiende eeuw wat schaarse bewoning. Van lieverlee werd dat een dorpje. De mannen die werkzaam waren in het veen woonden er in schamele hutten van wilgentenen en riet. Ze waren te arm voor een kerk. Maar godsdienst was in die tijd belangrijk. Daarom verrees tussen de huizen een eenvoudige kapel. Die moet zo ongeveer op de hoek van de huidige Moerdijkstraat en Dorpsstraat hebben gestaan.

Holvoeterbrug

Wat is de betekenis van het woord ‘holvoeterbrug’?

Medisch gezien is een holvoet – Latijn: pes excavatus – een buitensporige holling in de lengterichting van de voet.

Omdat meestal de achillespees verkort is, rust dan alle gewicht op de voorvoet. Dat levert irritatie op, ontsteking soms. Maar er bestaat een meer gepaste, mooie verklaring voor de vraag hoe die brug aan zijn naam komt. Een holen voet is een houten voet. Een houten voet is een klomp. Dus waarschijnlijk was er in eerste instantie sprake van een bruggetje voor voetgangers die er met hun klompen overheen gingen.

Verlaat en overtoom

Een sluis, sas, of verlaat is een waterkering, een afgrenzing tussen twee waterwegen met een verschillend waterpeil. Via die sluis worden schepen op het andere waterniveau gebracht. Zo kunnen zij die waterkering passeren en van het ene in het andere water varen.

Sluizen werden oorspronkelijk ter plaatse met de hand bediend. Bij de Donderdam kwam echter geen verlaat, geen sluis.

Maar een overtoom. Dat is een installatie waarbij een schip over land van het ene in het andere water wordt getrokken.

Het begin van de veenrivier de Rotte.

Reeds na zes-, zevenhonderd meter is de Rotte een breed water

In 1561 omvatten De Wilde Veenen 688 morgen. Het turfsteken leidde ertoe dat een waterplas ontstond, waar voorheen land lag. In het genoemde jaar bestond een gebied van 118 morgen uit plassen, kolken en onbruikbaar land met een soort houtgewas. Drassig veengebied werd vroeger ook wel moer genoemd. Bij het groepje huizen in het moer moet een houten kapelletje hebben gestaan. Dat was de moerkapel. Niemand weet wanneer dat gebouwtje daar werd neergezet.

Op een kaart van omstreeks 1558 staan tal van omringende dorpen aangeduid met flinke kerktorens. Zo ook Sevenhuysen. In het gebied van De Wilde Veenen valt slechts een klein torentje te ontwaren met de vage aanduiding ‘op moer’. In 1570 schreef iemand over ‘de Cappelle staende in de Wilderveenen onder Sevenhuysen’. Overigens spraken veel later mensen soms ook nog over ‘de’ Moercapel(le).

Ambachtsheer

Wat is een ambachtsheer? Tot in de negentiende eeuw was Holland verdeeld in honderden kleine juridisch-bestuurlijke eenheden. Elke eenheid vormde een ambacht. Dat is een rechtsgebied met eigen wetjes en lagere rechtspraak. Eén persoon, de heer –zo’n ambacht heette: heerlijkheid– oefende het overheidsgezag uit. Veel ambachtsheerlijkheden waren in handen van de adel. De heer van een ambachtsheerlijkheid had minder in de melk te brokkelen dan de heer van een vrije of hoge heerlijkheid. Want de heer van een ambachtsheerlijkheid, mocht geen doodstraf uitspreken. De Fransen zorgden in 1795 voor een andere bestuurlijke indeling. En ze schaften de heerlijkheden af. De grondwet van 1848 en de daaruit volgende gemeentewet (1851) schaften de heerlijke rechten af. Toch zijn er nog altijd Nederlanders die het recht hebben zich heer van dit of dat gebied te noemen.

In 1365 kreeg de ambachtsheer van Zevenhuizen toestemming om turf te steken. Daar kwamen toen niet, zoals in de eenentwintigste eeuw, stellinkjes en katrollen aan te pas.

Gedeelte van een uit 1558 daterende kaart van de Nederlandse cartograaf J. van Deventer (ca. 1505- 1575) met het plaatsje ‘op moer’.

In 1632 –dat is dus 71 jaar na 1561– waren niet minder dan 619 van het toen 640 morgen land tellende gebied De Wilde Veenen tot plassen en kolken gemaakt. Maar toen was natuurlijk de turf ook zo goed als op. En het gebied van De Wilde Veenen stond onder water. Er was geen werk meer voor de turfschippers. Vissers of rietsnijders konden nog wel iets verdienen. Sommigen spreken van 41 woonhuizen in 1629, waarvan zelfs een deel onbewoond was. Anderen noemen 65 woonhuizen in 1632. Hoe dan ook: het dorp was klein.

Turf

Turf is gedroogde veengrond. Turf valt te gebruiken als brandstof. In moerassige gebieden vormden afgestorven planten in de loop der eeuwen een metersdikke veenlaag. ‘Verveners’, turfstekers, staken dat weg.

Zij brachten opgedolven stukken naar boven en legden die vervolgens te drogen. Toen in de Middeleeuwen de bevolking bleef groeien en het hout steeds schaarser werd, raakte turf steeds meer in gebruik als brandstof.

Niet alleen in een eenvoudig huishouden. Ook mensen die een beroep uitoefenden en de groeiende industrie stookten vuur met turf. In Holland, Vlaanderen en sommige andere delen van Europa gebruikten de mensen turf totdat, in de negentiende eeuw, steenkool de belangrijkste brandstof werd.

Het was ondertussen alles water tussen de dorpen Zevenhuizen, Nieuwerkerk, Moordrecht, Waddinxveen en rond Moerkapelle. Dat laatstgenoemde dorp lag min of meer op een dijk of kade, tussen de Zuidplas en De Wilde Veenen. Als het stormde was dat best gevaarlijk. Dan ontstond wateroverlast en bleek het dorp bijna afgesloten van de buitenwereld. De Moerse Zijde scheidde De Wilde Veenen van de plassen van Zevenhuizen. En aan de westzijde, de Bleiswijkse kant van de Rotte, lag het gebied dat in 1779 werd drooggemaakt als ‘De Honderdveertig Morgen’.

De Rotte –reeds in het begin van de dertiende eeuw als rivier genoemd– was oorspronkelijk een open riviertje, dat uitmondde in de Maas. Omstreeks 1423 werd de Moerse Vaart gegraven. Voor het afvoeren van turf. Er kwam een verlaat bij de Holvoeterbrug, zodat een schipper van de Moerse Vaart in de Rotte kon komen. En omgekeerd.

Die Moerse Vaart liep van de Rotte tot de Donderdam. Deze ligt ergens tussen Moerkapelle en Waddinxveen. Eerst vroegen mensen toestemming om bij de Donderdam een sluis, een verlaat te maken. Zo zou een soort sluipweg ontstaan. Dat scheelde uren wachttijd en tolgeld. Via die overtoom kon een schip immers uit de Moerse vaart benoorden Gouda in de Gouwe terechtkomen. Zo kon een schipper van Rotterdam naar Amsterdam va- ren. Hij hoefde dan vanuit Rotterdam niet per se via de sluizen bij Gouda. Dat kostte meer geld en het was tijdrovend. Overigens was dit traject niet geschikt voor al te grote schepen. In elk geval kwam de scheepvaart de welvaart van Moerkapelle ten goede. Er kwam echter geen sluis. De initiatiefnemers kregen geen toestemming. Wel ontving in 1628 de Waddinxveense schout en timmerman Joris Adriaensz. Donder permissie om bij de Donderdam een overtoom te bouwen.

1.3. Droogmaking

In 1645 kocht jonkheer Warnaert van der Wel het gebied van Moerkapelle en De Wilde Veenen. Van der Wel was afkomstig uit Delft. Zijn grootvader was bierbrouwer. Maar hij werkte hard en verkreeg status. Zo werd hij burgemeester. Zoon Warnaert maakte carrière in het leger. Hij kocht Moerkapelle en De Wilde Veenen voor 15.750 gulden van Agatha Breman, de weduwe van Hendrik Duyst van Voorhout. Hendrik was ambachtsheer van Zevenhuizen geweest. Het Moerkapelse gebied kreeg zo dus een apart bestuur. Het werd een eigen ambachtsheerlijkheid. Het raakte los van Zevenhuizen.

De Staten van Holland en West-Friesland gaven op 8 oktober 1646 toestemming aan Van der Wel om het plassengebied te bemalen. Dus om het overtollige water via molens te verwijderen en het gebied droog te maken. Balthasar Coijmans, Daniël van Hogendorp en Laurens van Swaanswijck en Johan Herrewijn –allemaal vermogende lieden– waren participanten in het bedijkingproject. Een aantal namen valt terug te vinden in het stratenplan van Moerkapelle.

Dominee wordt ambachtsheer

Na jonkheer Warnaert van der Wel bleef Daniël van Hogendorp tot zijn dood in 1673 ambachtsheer. Zijn weduwe verkocht de heerlijkheid Moerkapelle en De Wilde Veenen in 1677 aan de stad Rotterdam.

In 1853 werden de rechten verkocht –jazeker, dat moet een rijk man zijn geweest– aan een predikant. Jan Jacob van Voorst, predikant te Amsterdam, werd de nieuwe heer van Moerkapelle en De Wilde Veenen.

Ridder D. van Hogendorp, dijkgraaf en baljuw van Schieland, Heer van Moercapelle en Wilde Veenen.

Een elektrisch gemaal verving in 1924 de molens aan de Rotte. Daarna werden de molens afgeknot. Nog altijd dienen ze als woning. Met diverse verdiepingen.

Aan het begin van de Rotte staat de afgeknotte molen ‘De Oorsprong’.

Er werden watermolens gebouwd. Van der Wel ontwierp een soort baggermachine. Die werkte niet goed. Uiteindelijk ging de jonkheer failliet. Hij kwam zelfs in de Haagse Gevangenpoort terecht. Het werk ging door. In 1651 werd Daniël van Hogendorp eigenaar van het gebied. Een van de medewerkers dus van jonkheer Van der Wel. In 1655 viel de polder De Honderd Morgen droog. De mensen verwijderden nog wat restanten turf. Daarna begonnen ze met het graven van tochten en sloten. Aan het eind van de achttiende eeuw woonden er ruim 300 mensen in 61 huizen.

Drie kapitale boerderijen

Kort na de drooglegging werden drie kapitale boerderijen gebouwd. Een ervan heette later Moscovie (Middelweg). Een andere, nog altijd imponerende, Noord-Hollands ogende boerderij is de Stolpenburg (Herenweg 54). Deze droeg eerst de naam De Stolp. De derde heette eerst de Hoekwoning –ze staat op de uiterste hoek van De Honderd Morgen– en draagt nu de naam Land van belofte (Noorddijk 5). De eigenaars zetten een pachter op het bedrijf. Een deel van de boerderij moest vrij blijven voor de eigenaar: de herenkamer. Voor als hij kwam logeren met zijn gezin. De boerin moest dan ook voor de gasten koken en de kamer schoonhouden. De vermogende eigenaar gebruikte zijn kapitale boerderij als buitenverblijf of jachthuis.

Verdeling van het land

Toen de polder in 1655 droog lag, verdeelden de ‘bedijkers’ het land. Niet onder hen die het zware werk hadden verricht. Maar onder degenen die het financiële risico hadden genomen. De heer van Moerkapelle en De Wilde Veenen, Daniël van Hogendorp, zal vast een schout hebben benoemd. Er waren stellig schepenen voor rechtspraak. De vermogende ‘bedijkers’ benoemden zichzelf tot polderbestuur.

Een van de na de drooglegging van De Wilde Veenen gebouwde, maar inmiddels afgebroken boerderijen: Moscovie.

Het dorp werd evengoed eerst nog van diverse zijden door water bedreigd. Minstens een halve eeuw na de drooglegging was de polder De Honderd Morgen –dat is voor een drooggevallen en bruikbaar stuk land een betere naam dan De Wilde Veenen– nog omringd door plassen. Pas tussen de jaren 1825 en 1840 werd de aangrenzende Zuidplas drooggelegd. Die vormde de laatste, natte bedreiging voor De Honderd Morgen.

Er stonden uiteindelijk zes molens aan de Rotte. Zij hielden tot 1924 –toen nam een elektrisch gemaal hun werk over– de polder De Honderd Morgen droog. Na het genoemde jaar werden zij afgeknot. Zo bleken het bewoonbare huizen.

Vier keer liep overigens het water de polder weer binnen. Dat gebeurde in 1673 toen de regering de Fransen trachtte tegen te houden met de Hollandse waterlinie. Het water stond af en toe drieënhalve meter boven het maaiveld. In 1682 bezweek in een storm een kade vanuit de Bleiswijkse honderdveertig morgen die nog niet drooggemaakt waren. Daardoor kwam het land opnieuw onder water. Rond de jaarwisseling van 1713 en 1714 was er opnieuw sprake van een doorbraak, nu vanuit de Hazerswoudse kant. En in 1715 begaf de kade van de Bleiswijkse kant het opnieuw. Ondanks al dat water ontwikkelde Moerkapelle zich tot een bloeiend agrarisch dorp. De ondergelopen gebieden werden telkens weer droog gemaakt.

Moscovie

Waarom heette de boerderij aan de Middelweg die in 2015 is afgebroken Moscovie, of Moscoviën? De naam als zodanig werd vroeger wel gebruikt voor Moskou. Maar ook voor Rusland zoals dat was vóór de hervormingen van tsaar Peter de Grote van omstreeks 1700.

Sommigen hebben gedacht dat de naam verband heeft met de tocht van Napoleon naar Rusland. Dat kan niet waar zijn. Want reeds in 1805 wordt in een overdrachtsakte de naam Moscoviën gebruikt. De oorsprong van die naam blijft een raadsel. Wel weten wij dat in 1919 Arie Daniëlszn. van der Spek (1881-1939) de boerderij kocht.

De jonkheer vernoemd

In 1939 bouwde een boer een nieuwe, grote boerderij aan de Middelweg. Hij gaf die boerderij een naam. In het Oosten van Nederland eindigen veel van die boerderijnamen op ‘ink’. Met daarvoor een voornaam. Dat betekende dat die boerderij behoorde tot de genoemde persoon. Soms kreeg een persoon later –toen de mensen een achternaam moesten aannemen– de naam van zijn boerderij. De naam die de Moerkapelse boer in 1939 koos voor zijn boerderij, had echter een andere bedoeling. Hij gaf zijn bezit de naam Warnaart- hoeve. Om de naam van jonkheer Warnaert van der Wel voor vergetelheid te behoeden.

2. Een kerk

2.1. Kapel ‘op moer’

Volgens sommigen stond er reeds in 1542 en minstens al in 1558 een kapel ‘op moer’. Als dat waar zou zijn, zou de eerste kapel ‘op moer’ gebouwd kunnen zijn als roomskatholiek bedehuis. Anderen menen echter dat de eerste kapel is gebouwd tussen 1601 en 1645. Die zou dan waarschijnlijk direct protestants zijn geweest.

Toen ze in De Wilde Veenen begonnen met turf steken, was er een culturele kentering gaande in Europa. Vanaf 1517 roerde Luther zich vanuit Wittenberg om te komen tot reformatie van de kerk. In 1534 koos ook Calvijn definitief voor reformatie.

Voor zover wij weten was er noch in Zevenhuizen, noch in Moerkapelle in 1566 sprake van beeldenstorm. Het bleef trouwens ook in de regio redelijk rustig. In de Goudse St. Jan bleven zelfs de glazen met beeltenissen van voor de Reformatie bewaard. De beelden werden rustig verwijderd en kwamen in huizen terecht. De kapel in De Wilde Veenen –als die er al stond– was trouwens misschien ook te simpel voor beeldenbrekerij. Het was een klein gebouwtje met vermoedelijk weinig beelden en weinig mensen.

De bevolking van de nederzetting behoorde in de eerste tijd tot de ambachtsheerlijkheid en dus ook tot de parochie te Zevenhuizen. Dat dorp was natuurlijk oorspronkelijk rooms-katholiek. De pastoor van Zevenhuizen moest ook de in De Wilde Veenen levende kerkmensen pastorale bijstand bieden. In 1573 moet in Zevenhuizen de eerste protestantse godsdienstoefening zijn gehouden. En aan het eind van de jaren ’70 beriepen de Zevenhuizers een eigen predikant. De gemeente was kennelijk ‘om’. Ds. Magchiel Andrieszn. werd in 1580 de eerste gereformeerde dominee van Zevenhuizen.

Op de plek van de gevel geheel rechts, in de schaduw van de monumentale dorpskerk, moet de eerste kapel hebben gestaan.

Maar Michiel werd al het volgende jaar van zijn ambt ontheven. Hij had een rechtszaak aanhangig gemaakt tegen de schout en schepenen. Onbekend is of hij mogelijk de een of andere religieuze wandaad op zijn geweten had. De Inventaris van de archieven behorend tot het Oud Synodaal Archief van de Nederduitse Gereformeerde Kerk 1566-1816 –dit was tot 1816 de naam van de Nederlandse Hervormde Kerk– bevat een Resolutie van het Hof van Holland die bepaalde dat de kerkelijke strafprocedure tegen Magchiel Andrieszn., predikant te Zevenhuizen, voortgang mocht vinden zonder tussenkomst van dat rechtscollege.

Oud Verlaat

Eeuwen geleden begon de kerk ‘op moer’ in een kapel. De bevolking behoorde in die tijd tot de rooms-katholieke parochie te Zevenhuizen. De huidige, monumentale kerk in dat dorp, kwam waarschijnlijk gereed in 1527. Enkele jaren later moet de torenbouw zijn voltooid. Het begin van het dorp Zevenhuizen lag echter reeds in de twaalfde eeuw op een andere plaats: langs de Rotte. Mogelijk op de plaats die nu Oud Verlaat heet. Daar lag een kerkhof en stond al in de Middeleeuwen een kapel. Reeds in het jaar 1276 vormde Zevenhuizen een parochie. Naarmate de vervening van de omliggende gebieden vorderde, ontstond omstreeks 1500 een nieuw dorp, landinwaarts, het tegenwoordige dorp.

Het oude gemeentewapen

Een afbeelding van de oude kapel was opgenomen in het tot 1817 geldende gemeentewapen van Moerkapelle. Het stelde een eenvoudig kerkje voor aan de oever van een plas of meer. Het was waarschijnlijk van betrekkelijk jonge datum, want op de Wapenkaart, uitgegeven voor de Staten van Holland ter gelegenheid van de troonsbestijging van Willem III al koning van Engeland, kwam in 1689 het ambachtswapen nog niet voor tussen de andere wapens.

2.2. Zelfstandige kerkelijke gemeente in Moerkapelle

Magchiel Andrieszn. werd in Zevenhuizen opgevolgd door ds. Cornelis Gilssen (1581- 1603), ds. Johannes Lemhoorn (1603-1608) en ds. Mattheüs Adriaan Verburg (1608- 1619).

Burgius –zo latiniseerde iemand de naam Verburg– werd evenals Michiel Andrieszoon afgezet. De Staten van Holland vroegen in 1608 bezwaren tegen de belijdenisgeschriften op papier te mogen ontvangen. Ds. Mattheüs Adriani Burgius koesterde bedenkingen, zei hij. Maar hij ging niet inhoudelijk in op zijn bezwaren. Anno 1610 ondertekende hij echter de door aanhangers van Arminius opgestelde Remonstrantie. En in 1616 sloot hij zich aan bij de remonstranten. Het staat wel vast dat de visie van de predikant het algemeen gevoelen in Zevenhuizen en Moerkapelle –en in elk geval de kerkenraad– flink heeft beïnvloed. De magistraat van Zevenhuizen verbood in 1616 zelfs contra-remonstrantse conventikels of bijeenkomsten. Uit vrees voor oproer en bloedvergieten. Toch woonden de meeste remonstranten in de steden.

Een tekening van het oude gemeentewapen van Moerkapelle. Dat is later vervangen.

Remonstrantse kerk

Ds. Mattheüs Adriani Burgius behield ook na zijn afzetting in 1619 veel aanhang in Zevenhuizen. In 1624 kochten remonstranten in het dorp een erf om er een eigen kerk te stichten. Dat werd verboden. Toch kwamen de remonstranten in Zevenhuizen al in 1628 op een vaste plaats bijeen.

Vanaf 1630 gedoogde de overheid dat. Een remonstrants kerkgebouw mocht echter niet aan de openbare weg staan. Pas in 1866 bouwden zij een kerk. In de Dorpsstraat. Na het opheffen van Remonstrantse Gemeente in Zevenhuizen kocht in 1954 de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden het toen bestaande kerkgebouw. De oude, fraaie preekstoel en het aanwezige avondmaalszilver gingen naar de Geertekerk in Utrecht. Die werd in datzelfde jaar, in 1954, verkocht door de Hervormde Gemeente Utrecht aan de Remonstranten.

Remonstrantie

In Gouda verwoordden begin 1610 tientallen predikanten hun bezwaren tegen de leer zoals die was verwoord in de Heidelbergse Catechismus (1563) en in de Nederlandse Geloofsbelijdenis (1561). De 44 dominees in Gouda waren het niet eens met de wijze waarop die belijdenisgeschriften zich keren tegen de vrije wil van de mens. En zij koesterden ook bedenkingen bij de uitverkiezing. Zij verzetten zich tegen de leer zoals die door Johannes Calvijn op grond van de Bijbel was geformuleerd.

Deze opvattingen werden in 1610 vastgelegd in een ‘verweerschrift’ of ‘remonstrantie’. Dit verweerschrift raakte bekend als de Vijf artikelen van de remonstranten. Tot de ondertekenaars behoorden Simon Episcopius (1583-1643), Eduard Poppius (1577-1624) en zelfs de hofpredikant Johannes Wtenbogaert (1557-1644). En dus ook ds. M. A. Burgius.

Zevenhuizens complot

Claes Bontenbal behoorde in Zevenhuizen in 1616 tot de schepenen en was vanaf 1618 gemeentesecretaris. Hij sympathiseerde met de remonstranten.

Eind 1622 beraamden enkele lieden, remonstrants en rooms, mensen van stand, een aanslag op prins Maurits. Claes was een van hen. Maar het complot werd ontdekt. Claes werd op 3 juli 1623 achter het stadhuis van Rotterdam onthoofd.

Op zondag gesloten

Burgemeester A. Verheul schreef een boekje over het dorp Moerkapelle. Verheul zei dat er ooit een herberg met de naam ‘De Vergulde Molen’ in het dorp stond. Die zou dienst gedaan hebben als rechthuis, uitspanning en logement. Andere historievorsers menen dat er nooit een herberg met die naam in het dorp heeft gestaan. In elk geval verrees later op een andere plaats in het dorp café-restaurant ‘Het Wapen van Moerkapelle’. Dat moest op zondag gesloten zijn. Maar een zijdeur kwam uit op Zevenhuizens grondgebied. Zo kon iemand op zondag via de zijdeur bij mooi weer toch een glaasje drinken op het terras. Op Zevenhuizens grondgebied.

Na Burgius diende ds. Johannes Petraeus de dorpen Zevenhuizen en Moerkapelle (1620-1632). En in de tijd dat ds. Nicolaas Duyn in de gemeente Gods Woord bediende (1632-1671), werd Moerkapelle een zelfstandige gemeente.

De gereformeerde overheden hadden in de zeventiende eeuw een vinger in de pap in de kerk. Zo verhieven de Staten van Holland in 1655 –dus toen De Wilde Veenen droog vielen– Moerkapelle tot een afzonderlijke, kerkelijke gemeente. Zij stonden de bewoners van De Honderd Morgen tevens toe een eigen predikant te beroepen.

2.3. Echte kerk

De oude kapel ‘‘op moer’’ bleek spoedig te klein. Toen de Moerkapelse gemeente in 1655 zelfstandig werd, ging het volk een echte kerk bouwen. De bekende bouwmeester Pieter Post maakte een ontwerp. De Staten van Holland vonden het goed dat de kerkelijke gemeente het achterstallig belastinggeld voor de bouw ging gebruiken. Dat was een bedrag van 4.892 guldens en 18 stuivers. Werkelijk voor die tijd geen gering bedrag. Het bleek desondanks niet genoeg om de kerk af te maken.

Afbeelding van de kerk van Moerkapelle van de hand van A. Schoemaker (1660-1734).

Herbergen

Eerst vergaderden de schout en de schepenen in de herberg in het dorp. Later ook in een herberg aan de Donderdam. Deze wordt voor het eerst in stukken genoemd in 1652. Het moet een fraai logement zijn geweest. Met dezelfde naam als de locatie. Van 1705 tot 1844 heeft van generatie op generatie de familie Pols deze herberg geëxploiteerd. In 1809 zocht de Hervormde Gemeente Moerkapelle een koster en voorzanger. Geïnteresseerden moesten zich vervoegen bij de president van het gemeentebestuur, A. Pols aan de Donderdam, of bij de predikant. Bij de Donderdam legden niet zelden gezelschappen aan die zich op de Zuidplas vermaakten met roeien, zeilen of schaatsenrijden. Ook hielden soms koetsen en wagens stil bij een van die herbergen. In 1844 werd het logement aan de Donderdam afgebroken.

Een van de vele stads- en dorpsbeschrijvingen van L. Ollefen (1749-1816) met gravures van A.C. Brouwer.

Hoe losten de dorpelingen dat probleem op? Moerkapelle ging tol heffen. Voor elke ton bier en voor elke stoop wijn die in het rechtsgebied van Moerkapelle werd geconsumeerd, moesten zes stuivers worden betaald. Elk schip met turf van meer dan honderd ton dat via de Moerse Vaart de sluis –ook wel genoemd: het verlaat– bij de Holvoeterbrug zou passeren, diende acht stuivers te betalen. De helft daarvan was voor onderhoud van de sluis en de andere helft voor kerkbouw. In 1667 kwam de nieuwe kerk –met toren– gereed.

Omdat het sluisgeld van het Moerse verlaat voor een deel ten goede kwam aan de kerkbouw, noemden de mensen de Moerse Vaart later het Kerkewater. Overigens is de sluis in de achttiende eeuw gedempt.

Toen de kerk in gebruik genomen is, hebben de dorpelingen het gebouwtje van de kapel ingericht als school. Later –dat was na 1840– fungeerde het kapelletje als boerenwoning. Op 24 juli 1894 –sommigen zeggen: rond 1900– brandde het af. Daarna zou er nog weer een houten huis zijn gebouwd op die plek.

De nieuwe kerk moet mooie, gebrandschilderde glazen gehad hebben. Beschilderd met de wapens van de voornaamste bouwheren van de kerk en de bedijkers van de polders. En met de wapens van personen die de glazen hadden geschonken. De glazen zijn in 1831 met de complete ramen bij een grote onderhoudsbeurt van de kerk verwijderd.

3. Kerkelijk leven

Hoe functioneerde het kerkelijk leven van de in 1655 zelfstandig geworden Nederduitse Gereformeerde Kerk van Moerkapelle?

3.1. Ds. Henricus van Rijp (1627-1685)

Het model van de oude beroepsbrief vroeg van de predikant ‘de kudde van Jezus Christus onder ons te weiden, het Woord Gods, de leer der Waarheid, die naar de godzaligheid is, zuiver en rein te prediken’ De ambachtsheer –vanaf 1677 tot 1853 waren dat de burgemeesters van Rotterdam– moest toestemming geven tot een beroep.

De eerste eigen predikant van Moerkapelle was ds. Henricus van Rijp. Hij heeft stellig de opdracht van de beroepsbrief serieus genomen. Hij werd bevestigd op 12 mei 1656. Hij ging jammer genoeg al in 1657 naar Bleiswijk. Daar konden ze ook wel een goede predikant gebruiken. Want zij hadden enkele decennia eerder nogal last gehad van twee remonstrantse predikanten: ds. Simon Episcopius en ds. Hendrick Slatius. In 1662 nam ds. Van Rijp een beroep aan naar Woerden. En in 1674 trok hij naar Utrecht. Ds. Van Rijp was geestverwant van de zeer rechtzinnige en bevindelijk prekende ds. Jodocus van Lodenstein. In Utrecht mocht Van Rijp nog enige jaren collega zijn van ds. Van Lodenstein. Bij diens overlijden in 1677 schreef Van Rijp ‘Zions Wee-Klagen’ en een ‘Klaeghlied’.

Ds. Jodocus van Lodenstein

Ds. Jodocus van Lodenstein (1620-1677) was afkomstig uit een Delfts regentengeslacht. Hij studeerde theologie in Utrecht, waar hij onder andere college volgde bij Gisbertus Voetius.

In 1644 nam Van Lodenstein een beroep aan naar de gemeente Zoetermeer en Zegwaart. In 1650 ging hij naar het Zeeuwse Sluis en in 1653 naar Utrecht. Van Lodenstein behoorde tot de Nadere Reformatie. Hij beklemtoonde als onderdeel van het geloofsleven het belang van levensheiliging in navolging van Christus. Behalve predikant was Van Lodenstein ook dichter. Bekend is van hem het gedicht ‘Hoog! Omhoog! mijn ziel, naar boven! Hier beneden is het niet: ’t rechte leven, lieven, loven, is maar daar men Jezus ziet.’

Een portret uit 1682 van ds. H. van Rijp, de eerste predikant van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle.

3.2. Sympathie voor ds. Balthasar Bekker (1634-1698)

Na Van Rijp volgde een rij van predikanten: de van huis uit Waalse ds. Lucas Liscaljet (1658-1665), ds. Cornelis Esterwegen (1667), ds. Laurentius de Wolf (1668-1670) en ds. Abraham Sluijter (1671-1705). Ds. Sluijter raakte in conflict met Pieter van Winckel, de toenmalige schout van Moerkapelle. De schout zat op een goede zondag na de preek dronken in het café. Ds. Sluijter ging naar de kroeg en riep de man tot de orde. Maar de schout werd nijdig en slingerde hem allerlei lelijks naar het hoofd.

Na de langdurige ambtsbediening van ds. Sluijter kwam bovendien openbaar dat in Moerkapelle sympathieën leefden voor de ongereformeerde opvattingen van ds. Balthasar Bekker. Dat was ernstig!

Titelpagina van Balthasar Bekkers boek De Betoverde Wereld.

Ds. Bekker schreef in 1691 het boek De betoverde weereld. Hij wilde de kerkelijke geloofsleer ‘zuiveren’. Dat hij zich verzette tegen het bestaan van heksen en spoken, was zo erg nog niet. Maar hij trok tevens het bestaan van de duivel in twijfel. Hij weigerde bijvoorbeeld te geloven dat de duivel in het Paradijs door middel van een slang had gesproken. Dat alles leidde ertoe dat ds. Bekker in 1692 werd afgezet als predikant. Wie het bestaan van de duivel ontkent, hoort niet op de kansel.

Bekkers twijfel

Ds. Bekker (1634-1698) was predikant in Franeker, Loenen en Weesp en Amsterdam. Maar hij was tevens aanhanger van René Descartes. Volgens Descartes kon niemand ergens zeker van zijn, behalve van zijn eigen twijfel. Bekker nam dat over. Zijn methode om naar waarheid te zoeken was om eerst systematisch aan alles te twijfelen. De rede, het intellect was naar zijn overtuiging het enige waarop een mens mocht vertrouwen. Dat staat haaks op de boodschap van de Bijbel.

Ds. Balthasar Bekker, een van de voorlopers van de Verlichting, vond sympathisanten in Moerkapelle.

De Moerkapelse waardering voor de opvattingen van ds. Bekker kwamen aan het licht na de ambtsperiode van de in 1705 overleden ds. Sluijter. Door het beroepingswerk was er relatief veel contact tussen de kerkenraad en de classis. Toen bleek dat de ambtsdragers al enkele jaren niet meer, zoals gebruikelijk, waren afgetreden. En dat drie ambtsdragers, Johan Bakker en Paulus Klapwijk en ene Berckhout, in mindere of meerdere mate aanhangers van Bekker waren. Bakker was schoolmeester en voorzanger in de kerk.

Een commissie van de classis had diverse mensen gehoord tegenover wie Bakker en Klapwijk ooit hun ideeën hadden verdedigd. De ouderlingen werden afgezet. Zij gingen in beroep bij de Synode van Zuid- Holland. De predikant die de gemeente het laatst had gediend, ds. Sluijter, vroeg om opheffing van de censuur over de afgezette ambtsdragers. Niet duidelijk is waarom hij dat deed.

3.3. Ds. Rudolphus Ottinga

Van 1751 tot 1761 diende ds. Rudolphus Ottinga de Nederduitse Gereformeerde Kerk te Moerkapelle als predikant. Hij ging wegens ziekte met emeritaat. Hij is overleden in 1784. Hij mengde zich in de strijd tussen Jansonnius en Appelius.

Wat was het geval? Ds. Hillebrandus Jansonnius uit Veendam publiceerde over het heilig avondmaal. Niet alleen wedergeborenen dienen daaraan deel te nemen, zei hij, maar ieder die belijdenis des geloofs heeft afgelegd en onergerlijk leeft. Ds. Johannes Conradus Appelius uit Zuidbroek verdedigde in geschrifte dat alleen zij die wezenlijk deel hebben aan Christus door geloof en wedergeboorte het avondmaal mogen gebruiken.

Na zijn emeritaat schreef ds. Ottinga een boek met als titel Onzijdige, waarheidzoekende, en vredelievende overdenkingen, behelzende eenige zeedige, letterlijke en practicale aanmerkingen. Hij poogde de partijen samen te brengen. Hij leek in zijn geschrift desondanks meer te voelen voor de goede mening van Appelius dan voor die van Janssonius.

3.4. Het koorhek

De Nederduitse Gereformeerde Kerk van Moerkapelle ontving rond 1715 het houten koorhek uit de St. Laurens. Of althans: het blijkt moeilijk vast te stellen of het hek geschonken was, of betaald. Hoe dan ook: Het koorhek dateert van 1593. En de Rotterdamse kerk schafte zich in 1715 een nieuw koorhek aan. Van koper. Dat is toch veel mooier? Waarom kwam het hek uit Rotterdam in Moerkapelle terecht en niet in een ander dorp? De oorzaak was waarschijnlijk dat de stad Rotterdam van 1677 tot 1853 ambachtsheer was van Moerkapelle. Het koorhek paste trouwens qua breedte goed in de Moerkapelse kerk.

Dat koorhek bevatte een aantal aan de Embdense Bijbel (1581) ontleende, in 1593 aangebrachte balkteksten. Aan de ene kant stond geschreven: ‘De HEERE, onse Godt, zij met ons, gelijck als Hij geweest is met onse vaderen; Hij en verlate ons niet ende begeve ons niet’ (1 Koningen 8:57). Aan de andere kant stond geschreven: ‘Leeret wat goets doen, pooget na rechten; helpt den verdructen, schaffet den weezen recht/en helpet der weduwen sake. Soo komt dan/ ende latet ons tesamen richte/spreeckt de HEERE: wanneer uwe sonde oock alreede bloetrood is/so sal sij doch sneewit worden. Willet ghij mij hooren so sullet ghij des landts goed genieten. Weijgeret ghij daarentegen/en de sijt ongehoorsaam/so sulet ghij van den sweerde gegeten worden: want de mont des HEEREN zeijt het’ (Jesaia 1:17-20).

Ds. Johannes Conradus Appelius

Ds. Johannes Conradus Appelius (1715-1798) noemde de eeuw waarin hij leefde vanwege de verachting van de waarheid ‘eene van de allerduisterste’. Hij hield zich stipt aan de belijdenisgeschriften, maar kwam daardoor in aanvaring met diverse collega’s. Zij maakten hem uit voor een labadist, iemand dus die alleen maar ware gelovigen tot de kerk zou willen toelaten. Dat was niet terecht. Maar Appelius beklemtoonde sterk de noodzaak van wedergeboorte en het handhaven van de kerkelijke tucht.

Koorhek

Wat is een koorhek eigenlijk?

Het koor is in de westerse bouwkunst de ruimte van een kerk waar zich het hoofdaltaar bevindt. Dat betreft natuurlijk rooms-katholieke kerkgebouwen. Maar nog altijd wijzen wij ook in monumentale, oude, nu protestantse kerkgebouwen het koor aan. Het koor was soms van het schip –de langgerekte ruimte waar de kerkgangers konden zitten– afgescheiden door een koorhek.

Het aan Moerkapelle door de Laurenskerk te Rotterdam geschonken koorhek dateert van 1593. De tekst op het koorhek luidt: ‘1 Koningen 8:57. De HEERE, onze God, zij met ons, gelijk als Hij geweest is met onze vaderen; Hij verlate ons niet, en begeve ons niet.’

Het koorhek droeg voor de restauratie in 1956 nog een gewijzigde tekst. ‘Jaagt de liefde na. Want God is liefde.’ Dat zijn twee citaten. Het ene uit 1 Korinthe 14:1 en het andere uit 1 Johannes 4:8.

Eens gegeven, blijft gegeven

Helaas werd het koperen koorhek in de St. Laurenskerk bij het bombardement van Rotterdam in 1940 vernietigd. Toen probeerde Rotterdam het oude, ooit aan Moerkapelle geschonken houten hek terug te krijgen. Maar dat ging niet door! Ook pogingen vanuit de havenstad om het houten koorhek desnoods terug te kopen, bleken tevergeefs. Het commentaar van dorpelingen luidde: ‘Als wij het gekocht hebben, dan hebben wij het wis en zeker eerlijk betaald. En als wij het gekregen hebben, dan geldt het oude spreekwoord: Eens gegeven, blijft gegeven.’

De kerkelijke bewindvoerders verplaatsten de kansel, die aan de zuidgevel van de kerk stond, naar de oostgevel. Het koorhek kreeg een plek aan die oostkant, achter de kansel. De ruimte daarachter kwam in gebruik als vergaderruimte en consistoriekamer. Ergens na 1715 –maar er valt niet meer vast te stellen wanneer dat precies is geweest– is de originele, Rotterdamse tekst vervangen. Aan de ene kant van de kansel stond voortaan: ‘Jaagt de liefde na’ (1 Korinthe 14:1) en aan de andere kant van de preekstoel stond: ‘Want God is liefde’ (1 Johannes 4:8).

De nieuwe tekst zal overigens niet te maken hebben gehad met een mogelijk liberale ligging. Toen de preekstoel bij de komst van het koorhek is verplaatst van de zuidzijde naar de oostzijde van de kerk, stond deze voor het koorhek. De volledige tekst was daardoor niet meer zichtbaar. Toen bedachten mensen de ‘oplossing’ om een andere, kortere tekst te plaatsen.

Bij de in 1956 gereedgekomen restauratie is de oorspronkelijke tekst in ere hersteld. De ‘nepplanken’ zijn verwijderd. Toen plaatsten de werklui het hek aan de westkant van de kerk voor de ingang. De originele tekst werd zichtbaar en in ere hersteld. Het is het mooiste en oudste object uit de kerk die zelf van later datum is.

3.5. Oranje boven

Het gistte in Europa. Maar de mensen uit Moerkapelle waren Oranjegezind. Zoals de meeste mensen op het platteland in Holland. En zeker de gereformeerden. Patriotten wilden echter de militaire macht van de Oranje-stadhouder breken. Daarom bepleitten zij in 1784 burgerbewapening.

De Rotterdamse schout, Henricus Arnoldus Kreet, een vurig patriot, begaf zich op 29 januari 1785 naar het dorp. Op bevel van Het Hof van Holland. Hij kwam om te spreken met het gerecht. Hij vertelde dat de inwoners niet verplicht waren via ‘loting van de derde man’ te gaan exerceren, maar dat men zich vrijwillig kon opgeven.

Inwoners van Moerkapelle toonden zich als echte Oranjeklanten boos, toen schout H.A. Kreet hen in 1785 opzocht.

Representant

Ds. J. Slotemaker was representant. Het woord representant betekent letterlijk: vertegenwoordiger of afgevaardigde. In 1795, tijdens de door de Franse geïnspireerde Bataafse revolutie, namen Provisionele Representanten van het Volk van Holland de macht over van de Staten van Holland en West- Friesland. Provisioneel wil zeggen: voorlopig, of tijdelijk. Het college heeft bestaan tot 1796. Daarna werd de Nationale Vergadering geïnstalleerd.

Het bericht in de ‘Goudasche Courant’ van 20 februari 1796, dat ‘de burger Jan Slotemaker, predikant te Moercapelle’, was benoemd tot lid van het Provinciaal Bestuur van Holland.

Hij liet de klok luiden om de dorpelingen op te trommelen. Toen ging direct een aantal mensen de toren op om de Oranjevlag uit te steken. Alle mensen die naar het Rechthuis kwamen droegen oranje. De schout verzette zich met luider stem ‘tegen het dragen van leuzen’. Toen vertelde het volk dat ze niet wilden exerceren voor de Staten, maar wel voor de prins en dan getooid met oranje. Want de Staten waren maar jongens en de prins was het hoofd.

Kreet voelde zich kennelijk niet veilig meer. Hij liet zijn rijtuig komen. Toen bleek dat de paarden versierd waren met Oranjestrikken. De wagen was aan alle kanten beschreven met woorden als ‘Oranje boven!’ en ‘De Prins boven!’ De menigte wilde hem bij het weggaan dwingen een oranje strik te dragen. De schout trok zijn degen, maar werd achterover getrokken en in de modder gegooid. Een andere lezing zegt dat hij door het gedrang van de stoep is gevallen. In elk geval zei iemand: ‘Laat ons geen mensen vermoorden.’ Toen lieten ze hem gaan. Ze hielpen hem in z’n rijtuig. Maar met een Oranjestrik op zijn hoed.

In 1787 was er opnieuw sprake van onlusten. De Pruisen hadden zich achter Oranje gesteld. Mogelijk maakte dat de Moerkapellers wat overmoedig.

3.6. Een patriottische dominee

Ds. Rudolphus Ottinga was opgevolgd door ds. Andreas Holsteijn. Deze diende de gemeente van 1762 tot 1790. Zijn opvolger was ds. Johannes Slotemaker. Hij was een patriot. Hij diende de Nederduitse Gereformeerde Kerk van Moerkapelle van 1790 tot 1796. En ‘den burger Jan Slotemaker’ fungeerde in 1796 als representant van het volk in het Provinciaal Bestuur van Holland. Hij vertegenwoordigde het district van Rotte en IJssel.

Het genoemde college vormde het algemeen bestuur van Holland, in opvolging van de Staten van Holland en in afwachting van de uitkomsten van een in te stellen Nationale Vergadering. De afgevaardigden namen hun besluiten, zo vermeldt het boek van 2 maart 1796, waarin die besluiten zijn vastgelegd, in ‘het tweede jaar der Bataafse vrijheid’. Volgens ook dat boek werkten die vertegenwoordigers van het volk onder het motto vrijheid, gelijkheid en broederschap. Ds. Slotemaker zat in een ‘Commissie tot de kerkelijke zaken’. Ds. Slotemaker had dus waarschijnlijk niet –zoals ds. Van Rijp– sympathie voor het gedachtegoed van ds. Van Lodenstein. Hij neigde mogelijk ook niet –denk aan ds. Ottinga (1751-1761)– tot bijval van ds. Appelius’ stelling dat alleen zij die wezenlijk deel hebben aan Christus door geloof en wedergeboorte het avondmaal mogen gebruiken. Hij moet een gevierd redenaar zijn geweest. Maar hij was een patriot.

Een blijde boodschap in de Rotterdamsche Courant van 7 januari 1796. Het echtpaar Slotemaker ontving een zoon Cornelius.

Louwmaand

Advertenties in de Rotterdamsche Courant van 7 januari 1796 en in de Goudasche Courant van 8 januari 1796 meldden dat in de Moerkapelse pastorie een jongetje was geboren: Cornelius Slotemaker. De predikant dateerde zijn bericht –in tegenstelling tot de datering van andere familieberichten– met ‘den 2 van Louwmaand 1796’. Waarom? Aanhangers van de in 1789 begonnen Franse revolutie voerden in Frankrijk een Republikeinse kalender in. Namen mochten niet meer verwijzen naar mythische goden en oude keizers. De Franse maanden kregen aan het klimaat gerelateerde namen. Door de revolutie aangestoken Nederlanders begaven zich in datzelfde spoor. Louwen is een bijvorm van looien. De louwmaand heet ook wel looimaand. Want in januari was het winter. In de winter hadden activiteiten plaats zoals het looien van huiden. Ds. Slotemaker toonde met het gebruik van het woord louwmaand sympathie voor het verlichte, Franse denken.

Samenkomst van de eerste Nationale Vergadering van de zogeheten Bataafse Republiek. Het was de bedoeling eenheid tussen de gewesten te brengen en een grondwet op te stellen. De vergadering bestond uit 126 leden die uit 126 districten verkozen waren. Dat was het begin van de democratie in Nederland.

3.7. Ds. Gijsbert Albert Duijtsch (1773-1828)

Ds. Slotemaker werd –voor korte tijd– opgevolgd door ds. Gijsbert Albert Duijtsch. Hij diende de gemeente van 1797 tot 1798. Hij was een zoon van de bekende Messiasbelijdende Jood ds. Christiaan Salomon Duijtsch (1734-1795).

Door het ijs gezakt

Op 17 januari 1829 dachten vijf mannen op de schaats van Rotterdam naar Amsterdam te gaan. Dat waren Cornelis van den Hoek met zijn zoon Corneille Henry, Michiel Montauban van Swijndregt, Matthieu Frederic Brodier en ene meneer Van Savooijen. Bij nader inzien bleek het ijs op de nog niet drooggelegde Zevenhuizense Plas, de Zuidplas, niet overal van goede kwaliteit. Op een kwaad ogenblik zakten Van den Hoek jr. (20), Brodier (31) en Van Swijndregt (25) door het ijs. In de nabijheid van de Donderdam. Zij verloren daarbij het leven.

Chr.S. Duijtsch, de vader van de Moerkapelse predikant G.A. Duijtsch.

In 1798 maakten twee anti-Oranjegezinde dorpsgenoten met helpers van elders zich –onder leiding van schoolmeester Cornelis Leij– sterk tegen de ‘Oranjebliksems’. Zij drongen woningen binnen, brachten vernielingen aan, eisten giften en vloekten als beesten. En ze lieten een eerst dronken gevoerde jongen een Oranjepoort in brand steken. Bij de 30 stemgerechtigde burgers van Moerkapelle die protest uitbrachten bij de overheid hoorde ook ds. Duijtsch. De gemeente besloot Leij te ontslaan.

3.8. Ds. Lambertus Gerardus Cornelis Ledeboer

Opmerkelijk is dat de notulenboeken van de Hervormde Gemeente rond 1834 zwijgen over de Afscheiding. Kennelijk heeft die kerkelijke breuk in het dorp weinig aandacht, of althans weinig aanhang ontvangen. In de nabijgelegen dorpen Zevenhuizen en Benthuizen lijkt de situatie niet veel te verschillen van die in Moerkapelle. Een rapport van de classis Rotterdam uit begin maart 1836 vertelde dat er slechts vijf afgescheidenen woonden in Zevenhuizen.

In Moerkapelle lijkt pas rond 1841, het jaar dat ds. Lambertus Gerardus Cornelis Ledeboer als Hervormd predikant van Benthuizen werd afgezet, sprake van het zich onttrekken aan het lidmaatschap van de Hervormde Gemeente. Hoe kwam dat? Natuurlijk zal het te maken hebben gehad met de prediking. Niet onbelangrijk was stellig ook dat Benthuizen dichtbij lag. En mogelijk was er sprake van familierelaties.

Opmerkelijk is trouwens ook dat in het Hervormd lidmatenboek betreffende de periode van 1830 tot 1850 betrekkelijk weinig gegevens vallen te vinden over mensen die zich aan de gemeente hebben onttrokken. Sommige mensen die zich daarbij voegden waren mogelijk niet uit Moerkapelle afkomstig. Of traden pas na 1850 toe.

In 1829 had Moerkapelle 389 inwoners. A. Verheul, van 1906 tot 1937 burgemeester van Moerkapelle, schreef in zijn boekje Moercapelle voorheen en thans (1925) dat er in het begin van de negentiende eeuw 80 roomskatholieken tot de bevolking van Moerkapelle behoorden. ‘Na het uittreden uit de Nederlandse Hervormde Kerk in 1841, kwam langzamerhand een Gereformeerde Gemeente tot stand, zodat sedert die tijd twee kerkelijke gemeenten bestaan. Van de tegenwoordige bevolking behoren 526 tot de Nederlandse Hervormde Kerk, 187 tot de Gereformeerde Gemeente, 17 tot de Gereformeerde Kerk van Zevenhuizen en 6 tot de Rooms-Katholieke Kerk van Bleiswijk, terwijl 4 tot geen kerkelijke gezindte behoren’, aldus burgemeester Verheul.

Eind 1859 was het inwonertal gegroeid tot circa 550. In oktober van dat jaar stond in een aantal kranten een advertentie waarin dat aantal wordt gemeld. Het gemeentebestuur zocht een ‘genees-, heel- en verloskundige’. Er moest zich zo langzamerhand een dokter gaan vestigen in Moerkapelle.

Een van de door het ijs gezakte mannen: M. Montauban van Swijndregt.

Begraven rond de kerk

Voor het laatst werd in 1828 iemand begraven in het Moerkapelse Hervormde kerkgebouw. Daarna was er een begraafplaats rond de kerk. In 1872 werd er een nieuwe gemeentelijke begraafplaats aangelegd. Deze heet nu: Moerhage. De in de buurt van de Donderdam door het ijs gezakte, verdronken drie mannen werden op 21 januari 1829 op het kerkhof rond de kerk van Moerkapelle begraven. In 2015 vonden ijverige zoekers in de kruipruimte onder de consistoriekamer van de Hervormde Kerk de stukken en brokken van de grafzerk van de overledenen.

2. De Hervormde Gemeente
in de negentiende eeuw

Vanaf 1841

1. Theologie in de negentiende eeuw

1.1. Verlichting kwam de kerk binnen

Toen de Aufklärung, de Verlichting, zich in de achttiende eeuw manifesteerde, werden mensen mondig. Zij lieten zich niet langer door anderen gezeggen. Van dogmatische autoriteit mocht geen sprake meer zijn. Een mens viel door de rede immers te vervolmaken? Dat had invloed op beoefening van wetenschap. De Verlichting raakte de hele cultuur, de samenleving in al haar denken, doen en laten. Velen namen afscheid van de als knellend ervaren banden van de traditie en de klassieke theologie. De kerk plukte wrange vruchten van die mondigheid. De Bijbel en de belijdenis ontvingen minder gezag dan voorheen.

Onder invloed van de Verlichting zocht ook de theologie als wetenschap eigen wegen. Theologen typeerden de Bijbel als niet meer dan een menselijke oorkonde van Gods openbaring. De Duitse auteur G.E. Lessing (1729-1781) kwam tot de ‘bede’: ‘O Luther! gij grote en heilige man, gij hebt ons verlost van het juk van de paus, maar wie zal ons verlossen van het juk der letter, van de papieren paus.’ Op den duur bleek dat kritisch commentaar niet –vol eerbied– halt te houden vóór een kerkdeur. Niet slechts de universiteit, maar ook de dorpskerk kreeg te maken met de vrijzinnigheid.

Maarten Luther vertaalde de Bijbel. De Duitse auteur G.E. Lessing moest daar niets van hebben.

Hoogleraren aan de theologische faculteit van de Groningse Universiteit –P. Hofstede de Groot, L.G. Pareau, J.F. van Oordt– raakten zo ongeveer sedert 1831 bekend als mannen van de Groninger Richting. Die mannen propageerden humaniteit. Zij kenden niet het Bijbelse, gereformeerde zondebesef. De Drie Formulieren van Enigheid zetten ze aan de kant. Zij namen afscheid van de Reformatie. Soms klonk onder die modernen de kreet dat calvinisten een ‘bloed-theologie’ leerden. Omdat God volgens de Bijbel alleen op grond van het offer van Jezus Christus zonden vergeeft.

Jacob van der Spek (1780-1834)

Jacob van der Spek (1780-1834) diende de Hervormde Gemeente telkens en jarenlang, tot zijn overlijden, als ouderling. Hoe kwam dit geslacht Van der Spek in Moerkapelle? Jacob werd op dertienjarige leeftijd, in 1794, wees. Mogelijk is hij bij opa Jacob van der Spek (1721-1805) in huis gaan wonen. Voor die gedachte pleit dat junior juist in het jaar dat opa overleed een boerderij kocht in Moerkapelle. Opa heeft zijn wees geworden kleinzoon in godsdienstig opzicht ongetwijfeld gunstig beïnvloed. Hij was een Godvruchtig man.

Arie van der Spek (1812-1892)

Arie van der Spek was een zoon van Jacob van der Spek (1780- 1834). Arie van der Spek werd in 1839 genoemd als mogelijke kandidaat voor diaken in de Hervormde Gemeente van Moerkapelle. Dit is dezelfde geweest die zich in maart 1843 losmaakte van de Hervormde Gemeente. Hij bekleedde allerlei publieke functies.

De in Bergschenhoek wonende D.J. Bac ging verhuizen. Hij bood zijn pand te koop aan in de Rotterdamsche Courant van 19 juli 1854.

Eenmaal gevestigd in Moerkapelle vroeg D.J. Bac een knecht. Hij plaatste deze advertentie op 28 juli 1860 in de Opregte Haarlemsche Courant.

Had het modernisme in Moerkapelle veel invloed? Dat valt moeilijk absoluut vast te stellen. Op z’n minst valt aan te nemen dat het in Moerkapelle geen extreme vormen aannam. De notulen van de Hervormde Gemeente van Moerkapelle maken rond de Afscheiding van 1834 geen gewag van onlusten of ernstige leergeschillen. En in de lijst van ambtsdragers staan af en toe ook namen van mensen van wie niet direct valt te verwachten dat ze modern waren. Zij kwamen uit families die vanouds het goede onderschreven.

1.2. Afgescheidenen van 1834 gebruikten grote woorden

Binnen de Nederlandse Hervormde Kerk in haar geheel waren echter wel moderne, vrijzinnige tendensen waarneembaar. Vanaf tal van kansels bleek fundamentele afwijking van de gereformeerde theologie te beluisteren. Bovendien mengde de nieuwe koning, Willem I, zich in kerkelijke zaken.

Koning Willem I was niet ongodsdienstig. Integendeel. Hij wilde graag ook in het uitoefenen van zijn regeerambt een dienstknecht zijn van God. Hij wist zich –ja, dat is toch ootmoedig?– niet sterk genoeg voor zijn zware taak. Hij smeekte via een brief zijn moeder, prinses Wilhelmina van Pruisen, om voor hem te bidden. En hij liet een biddag uitschrijven ter gelegenheid van zijn troonsbestijging.

Maar de koning had veel rondgekeken in het buitenland. In Duitsland bijvoorbeeld. Waar wereldlijke vorsten ook zeggenschap hadden in de kerk. Met de beste bedoelingen maakte hij de kerk –zonder de wettige ambtsdragers daarin voldoende te kennen– los van de oude Dordtse kerkorde. Hij liet een heel nieuwe kerkorde ontwerpen en plaatste de kerk eigenlijk onder wereldlijk gezag. Koning Willem I voerde op 7 januari 1816 dit Algemeen Reglement in. Het gedwongen zingen van gezangen viel niet te voorkomen. Er ontstond verzet tegen de bepalingen van die nieuwe kerkorde, waardoor ongereformeerde theologie niet meer te stuiten viel, omdat er feitelijk sprake was van leervrijheid. Dat verzet leidde echter in mei 1834 tot afzetting van ds. Hendrik de Cock, predikant te Ulrum.

Dirk Jacobus Bac (1825-1888)

Dirk Jacobus Bac (1825-1888) kwam in 1854 vanuit Bergschenhoek naar Moerkapelle. De notulen van de Hervormde Gemeente in 1855 maken melding van een ouderling ‘D.J. Bac’. A. Bac (1878-1944) die later in de Gereformeerde Gemeente van Moerkapelle een belangrijke plaats vervulde, was een zoon uit het tweede huwelijk van Dirk Jacobus Bac.

Toestemming

Als een gemeente een beroep uitbracht, moest de overheid toestemming geven. Toen de Hervormde Gemeente van Moerkapelle in 1822 ds. G. van Dugteren wilde gaan beroepen, moest het Departement voor de kerkelijke zaken eerst toestemming geven voor dat beroep. Maar dat was nog niet alles. De oude, republikeinse invloed in de kerk had ook nog niet opgehouden te bestaan. Toen de kerkenraad in 1838 een beroep dacht uit te brengen op kandidaat L. Doedes werd ‘een commissie benoemd uit de broeders teneinde met onze consulent deze beroeping aan de heren burgemeesters en wethouders van Rotterdam als ambachtsheer van Moerkapelle ter agreatie (goedkeuring, GR) te gaan aanbieden’.

Hendrik de Cock (1801-1842)

Hendrik de Cock werd geboren als zoon van een liberale burgemeester, studeerde in Groningen en werd predikant te Eppenhuizen (1824), Noordlaren (1826) en daarna te Ulrum (1829). Aanvankelijk was hij geestverwant van zijn voorganger te Ulrum, een van de grondleggers van de moderne Groninger Richting, ds. Petrus Hofstede de Groot. Vermanende woorden van K.P. Kuipinga leidden ertoe dat ds. De Cock Calvijn ging lezen. De Cock werd bekeerd. Hij beleed de erfzonde. Het kwam niet goed met een mens, als z’n ouders hem maar het goede voorhielden. En ds. De Cock uitte zich scherp tegen twee collega’s die het bevindelijk christendom als ‘ziekelijk mystiek’ verwierpen. Dat leidde eerst tot schorsing en later tot afzetting. Ds. De Cock preekte ook na zijn afzetting door. In september 1842 kreeg hij tijdens een preek een bloedspuwing. Op maandag 14 november 1842 ontsliep hij.

Ds. Hendrik de Cock.

Op 14 oktober 1834 werd in de woning van de weduwe Hulshof in Ulrum de Akte van Afscheiding of Wederkering voorgelezen. Niet minder dan 144 personen ondertekenden die akte. Zij liet geen twijfel bestaan over de visie op de vaderlandse kerk: ‘Het is nu meer als duidelijk geworden, dat de Nederlandse Hervormde Kerk niet de ware, maar de valse kerk is volgens Gods Woord en Art. 29 van onze belijdenis.’

Ds. De Cock en zijn volgelingen werden vervolgd. Maar overal ontstonden afgescheiden kerken. En dat werd een hele beweging die nationaal om zich heen greep. Alleen al in Groningen en Drenthe waren er in 1836 meer dan dertig afgescheiden kerken. De Cock was eerst de enige dominee, hij verrichtte pastoraal werk in een groot gebied. Hij was ook betrokken bij de opleiding van nieuwe voorgangers. En hij schreef veel ter verdediging van de waarheid.

Klaas Pieters Kuipinga

Aanvankelijk preekte ds. De Cock in Ulrum gemoedelijk en oppervlakkig. Er was echter een man in de gemeente, Klaas Pieters Kuipinga, die bevindelijk zijn zonde, maar ook de Heere Jezus Christus had leren kennen. Misschien noemden zijn buren hem wel een dweper en overgeestelijk. Maar daar trok hij zich niets van aan. Hij zei tegen de dominee, eerlijk een eenvoudig: ‘Als ik ook maar één zucht tot mijn zaligheid moest bijbrengen, was het voor eeuwig verloren.’ Daarmee doelde hij op het onvermogen van de mens om zelf Gods genade te verwerven. Dat leidde ertoe dat ds. De Cock Calvijn ging lezen.

Het grafmonument voor ds. De Cock op de Zuiderbegraafplaats te Groningen.

Interieur van de kerk van ds. De Cock te Ulrum, zoals deze er anno 2016 uitzag.

In het kerkgebouw van de Protestantse Kerk in Nederland te Ulrum hangt merkwaardigerwijze ergens in het koor een afbeelding die herinnert aan de Afscheiding van 1834. Met daarop portretjes van predikanten die de Nederlandse Hervormde Kerk verlieten.

Die passage in de Akte van Afscheiding of Wederkering ‘dat de Nederlandse Hervormde Kerk niet de ware, maar de valse kerk is’ bevat grote woorden. In Moerkapelle lijken zij nauwelijks te zijn gehoord of weerklank te hebben ontvangen. Er groeide geen afgescheiden ‘Cocksiaanse’ gemeente in Moerkapelle. Het lijkt erop dat dit niet nodig was. Pas enkele jaren later ontstond er onrust in de kerk.

1.3. Hoe ‘verlicht’ was Moerkapelle?

Moeilijk valt vast te stellen hoe ‘verlicht’, of hoe modern de eigen of de gastpredikanten in de Moerkapelse dorpskerk preekten.

Censuur

Er kunnen zonden leven binnen een kerkelijke gemeente. Iemand kan niet zuiver zijn in de leer. Hij of zij kan zich ook in de levenswandel onchristelijk gedragen. En de Dordtse kerkorde van 1619 zegt dat censuur ertoe dient om boetvaardigheid op te roepen bij zo’n zondaar. In behoudende calvinistische kerken was de kerkenraad vaak strikt in het toepassen van censuur. Maar mensen van de moderne richting namen het doorgaans niet zo nauw. De kerkenraad van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle stelde in de achttiende eeuw regelmatig mensen onder censuur wegens wangedrag. Kennelijk zagen de ambtsdragers toe op de levenswandel van de leden. Dat is een goed teken.

Kermis afgeschaft

Op 6 juni 1847 publiceerde burgemeester Tollens van Moerkapelle een belangrijk bericht in de Nederlandsche Staatscourant. Hij vestigde de aandacht op het feit dat ‘de gewone jaarmarkt of kermis voor dit jaar geen plaats zal hebben’. Op 2 augustus 1853 besloot de gemeenteraad dat de kermis of jaarmarkt was afgeschaft. Dat bericht kreeg een plek in dezelfde krant.

Ds. Jan Slotemaker had iets met de Franse revolutie. Dat staat vast. Want hij fungeerde in 1796 als representant van het volk in de voorlopige regering. Hij zal geen orthodoxe preek gehouden hebben. Maar was hij een uitzondering? Hoe functioneerden de volgende predikanten?

Slotemakers opvolger, ds. Gijsbert Albert Duijtsch (1773-1828), toonde zich op termijn zeer Oranjegezind. Dat is opvallend. Een Oranjegezinde dominee als opvolger van ‘burger Slotemaker’. Oranjegezindheid biedt overigens geen absolute garantie voor een rechtzinnige prediking. Ook zijn vader, de van huis uit Hongaarse Jood ds. Christiaan Salomon Duijtsch (1734-1794), was een uitgesproken verdediger van het Oranjehuis. Vader was, zo blijkt uit zijn autobiografisch geschrift De wonderlijke leiding Gods, een echt bekeerde dominee. Hij was een orthodox predikant. Zou de zoon uitsluitend zijn Oranjegezindheid hebben meegenomen van thuis? Dat valt te betwijfelen. Overigens diende Duijtsch, gekomen als kandidaat, Moerkapelle slechts van 1797 tot 1798.

Een andere opvallende naam in de predikantenlijst van de Hervormde Gemeente Moerkapelle is die van ds. Arend Hazeu (1794-1842). Hij kwam als proponent en diende de gemeente van 1816-1819. De predikant was zoon van Johannes Hazeu (1754-1834) en die was dichter, boekhandelaar, drukker en uitgever. Hij werd vooral bekend vanwege de zogeheten Hazeuliederen. Dat waren geestelijke liederen met een piëtistische, dus in zeker opzicht bevindelijke inslag. Vader berijmde zelfs de Heidelbergse Catechismus. Kortom: ds. Arend Hazeu kwam uit een goed nest. En dan valt opnieuw te vragen: Zou hij alle rechtzinnigheid met zijn intrede te Moerkapelle achter zich hebben gelaten? Dat valt –opnieuw– te betwijfelen.

Tijdens de periode waarin de Afscheiding plaatshad, werkte ds. Gijsbertus van Dugteren in de Hervormde Gemeente te Moerkapelle. Als kandidaat had hij in 1798 intrede gedaan te Oostvoorne. Hij verbond zich aan de gemeente te Moerkapelle op 4 mei 1823. En hij diende haar tot aan zijn emeritaat in 1838. Over de persoon en het werk van ds. Van Dugteren lijkt weinig te achterhalen. Maar van Afscheiding gedurende zijn ambtsperiode valt in de kerkenraadsnotulen geen spoor of symptoom te vinden.

Hazeuliederen

Hazeuliederen werden enkele jaren geleden nog door minstens drie koren gezongen: Zangvereniging De Lofstem uit Middelharnis, Oud-Hallelujah te Urk en De Hazeuzangers uit Zwolle en omstreken. Er is in de jaren ’70 nog een grammofoonplaat gemaakt met Hazeuliederen. Een voorbeeld van een couplet: ‘Ik heb nu voor mijn zonden, mijn schuld, zo eindloos groot, een Middelaar gevonden, een rein Natuurgenoot; Die vrij van overtreden, in lichaam en in ziel, heeft voor mijn schuld geleden, daar ik in Adam viel.’ Dat klinkt goed gereformeerd. En nóg een voorbeeld: ‘O Golgotha! Zo vol gena, Door Jezus’ bloed geheiligd; uw dorre grond, droeg ’t vreeverbond, dat onze ziel beveiligt.’

Joh. Hazeu, de vader van ds. A. Hazeu.

Confessionele Vereniging

In 1878 ontving de Hervormde kerkenraad een brief van het hoofdbestuur van de Confessionele Vereniging. Van enig negatief commentaar was geen sprake. De Confessionele Vereniging in de Nederlandse Hervormde Kerk werd opgericht in 1864. Op 12 oktober van dat jaar kwamen 69 predikanten, 50 ouderlingen en kerkleden te Utrecht bijeen om een vereniging op te richten ‘tot verschaffing van hulp en leiding aan gemeenten en personen in de Nederlandse Hervormde Kerk, die om des geloofswil in nood verkeren’. Het hoofdbestuur sprak op 30 mei 1865 uit: ‘Ene Confessionele Vereniging is, naar onze mening, een Vereniging, die niet aan de wetenschap en niet aan de consciëntie of het bewustzijn van het individu, maar alleen aan de wettig bestaande belijdenis der Kerk de uitspraak overlaat, wat in de Kerk recht heeft van bestaan of niet.’

Ds. Van Dugterens opvolger was ds. Lambertus Doedes. Hij diende Moerkapelle van 1838 tot 1844. Hij vroeg in oktober 1841 in de rondvraag ‘of bij de aanstaande huisbezoeking alle broeders en zusters konden worden uitgenodigd ten avondmaal. Niemand had daaromtrent enig bezwaar.’ Klinkt dat niet een beetje al te uitnodigend, een beetje weinig orthodox? Inderdaad. Tegelijkertijd geldt dat het simpele feit dat ds. Doedes vraagt of er geen verhindering is, positief valt te duiden. Hij wil kennelijk weten of er geen twist of onenigheid, grove zonden in de gemeenten zijn die avondmaalsdeelname zouden verhinderen. En dat klinkt goed calvinistisch.

Ds. Doedes vertrok in 1844 naar Capelle aan den IJssel. Een kerkvoogd verklaarde in de eenentwintigste eeuw dat de wijk Centrum altijd een confessioneel karakter heeft gehad. Bij H.M. Stoppelenburg, kenner van de kleine kerkgeschiedenis, valt te vinden dat ‘op den duur een aantal mensen zich met de prediking van ds. Doedes niet kon verenigen; men miste er geestelijk leven in.’ De prediking van ds. Doedes zal in Moerkapelle niet liberaal zijn geweest. Waarschijnlijk wel rechtzinnig. Niet modern, verlicht of onrechtzinnig. Mogelijk vonden hoorders hem niet bevindelijk genoeg.

1.4. Moerkapelle zocht goede, rechtzinnige dominees

Na het vertrek van ds. Doedes in 1844 diende ds. A. de Nooij –hij was voordien hulpprediker in Dordrecht– de Hervormde Gemeente van Moerkapelle. Dat bleef tot zijn emeritaat de enige gemeente (1844- 1878). Was hij rechtzinnig? Dat is moeilijk concreet te achterhalen. Het ligt voor de hand. Want in 1878 –dus toen ds. De Nooij overleed– kreeg de consulent opdracht ‘tot het plaatsen van een oproeping in de kerkelijke courant van predikanten van de orthodoxe richting die van standplaats wensen te veranderen’. Kandidaat Jan Gerhard Steenbeek ontving een beroep.

Ds. I. Kievit (1887-1954)

Ds. I. Kievit was een bevindelijk gereformeerd predikant in de Nederlandse Hervormde Kerk. Hij diende de Hervormde Gemeenten te Garderen (1915), Benschop (1918), Lunteren (1920) en Baarn (1923). Hier bleef hij tot zijn emeritaat in 1952. Ds. Kievit straalde een origineel gezag uit. Tradities en gewoonten waren voor hem niet het meest belangrijk. Hij zocht steeds naar Bijbelse motieven. Van 1931 tot 1950 was ds. Kievit redacteur van het Gereformeerd Weekblad. De uitgaven van Kievit werden ook elders waarderend ontvangen. Ds. G.H. Kersten beval zijn boeken aan de lezers van De Saambinder aan. Veel later, in 2016 en 2017, publiceerde De Saambinder zelfs oude artikelen van ds. Kievit. Eén keer zat koningin Emma –immers woonachtig in Paleis Soestdijk– bij ds. Kievit in de kerk.

Toen in 1882 na vier jaar ambtelijke dienst ds. Steenbeek afscheid preekte, sprak hij over de tekst 2 Timotheüs 2:8: ‘Houdt in gedachtenis dat Jezus Christus uit de doden is opgewekt.’ Het is niet aannemelijk dat een predikant bij wie het Schriftkritisch aspect hoog in het vaandel staat over zo’n opstandingstekst preekt. Dat doet een liberale dominee niet. Diverse nakomelingen van ds. Steenbeek waren predikant. Opmerkelijk is dat de schrijfster en actrice Rosita Steenbeek (geboren 1959), naar eigen zeggen een telg uit een oud predikantengeslacht, vertelde dat zij ‘een puriteinse calvinist is, die van de beeldenstormers afstamt’.

In 1889 werd kandidaat IJ. Doornveld beroepen. Hij nam echter een beroep aan naar Daarle (1890). Daarna diende hij nog gemeenten in Loon op Zand (1893), Den Ham (1894), Ouddorp (1898), Andel (1900), Nunspeet (1903), Lage Vuursche (1912), Oene 1916), IJsselstein (1919) en Hoevelaken (1921). Vervolgens zag in 1922 het boek Het kromme in het levenslot van de Schotse predikant Thomas Boston het licht. Uit het Engels vertaald door ds. IJ. Doornveld, Hoevelaken, Juni 1922. De bekende, bevindelijk prekende ds. I. Kievit beval –veel later, toen Doornveld allang dominee was– de persoon in kwestie van harte aan bij de kerkenraad van Hoevelaken. ‘Van harte aanbevolen, vooral wat betreft de vreze des Heeren die in hem woont.’

Ook ds. J.W.F. Gobius du Sart uit Nieuw en St. Joosland ontving een beroep. Bij zijn overlijden in 1924 –hij stond toen al 29 jaar in Woudrichem– schreef dr. J.C.S. Locher in het ‘Kerkblaadje’ van de vrienden van Kohlbrugge: ‘De Kerk Gods mist een bekwame getuige, die haar het Woord der genade in waarheid predikte. Hij legde de nadruk op hetgeen ons verbindt met de Gereformeerde vaderen, nadruk ook op de noodzakelijkheid der wedergeboorte, zonder daarbij te komen op de lijn van hen, die dan het zwaartepunt leggen in den mens, in plaats van in Christus.’

Dus de Hervormde Gemeente van Moerkapelle had voor en rond de Afscheiding geen moderne inslag. Zij zocht naderhand orthodoxe dominees. Dat werd Steenbeek. Toen deze vertrok beriep de kerkenraad kandidaat Doornveld. En later ook nog Gobius du Sart. Het lijkt erop dat in Moerkapelle sprake was van een rechtzinnige prediking. Misschien wilden sommigen liever Datheen zingen. Mogelijk gaven gastpredikanten af en toe een gezang op. Misschien vonden sommige kinderen van God het bevindelijk karakter van de preek te mager. Diverse factoren zullen ertoe geleid kunnen hebben dat zij de prediking van de in het nabijgelegen Benthuizen afgezette ds. Ledeboer gingen volgen.

In 1882 preekte ds. J.G. Steenbeek afscheid van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle.

Vrienden der waarheid in Friesland

In 1878 kwam bij de kerkenraad van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle een verzoek binnen van de vereniging van de vrienden der waarheid in Friesland. Zij vroegen geld. Maar de kerkenraad zei: ‘om financiële redenen kan daaraan niet voldaan worden’. Dus niet, omdat de raad niet zou instemmen met het doel. De Provinciale Friese Vereniging van Vrienden der Waarheid kwam voort uit het Friese Reveil.

2. Geloofservaring

2.1. Moerkapellenaren volgden ds. Ledeboer

De Hervormde Gemeente te Benthuizen –hemelsbreed een kilometer of zes van Moerkapelle– beriep in 1838 de 29-jarige kandidaat L.G.C. Ledeboer. Hij nam het beroep aan. Maar hij preekte –onderwezen aan de Universiteit van Leiden– de eerste paar weken min of meer remonstrants. Na ongeveer twee maanden ontdekte de Heere de dominee door Zijn Woord en Heilige Geest aan zijn schuld en verloren staat. Kort daarna herriep hij alles was hij vroeger had geleerd. Hij preekte toen over de tekst ‘Een ding weet ik, dat ik blind was en nu zie’ (Johannes 9:25). Vanaf die tijd preekte hij gereformeerd. Bevindelijk.

Ds. Ledeboer maakte als predikant van Benthuizen bezwaar tegen het Algemeen Reglement dat de Dordtse Kerkorde moest vervangen. Hij wilde ook niet gedwongen gezangen laten zingen. Op 8 november 1840 gooide hij demonstratief de reglementenbundel en de gezangenbundel van de kansel. Daarna begroef hij die boeken in de tuin van de pastorie.

Op 13 november 1840 schorste het Hervormd kerkbestuur ds. Ledeboer. Op 26 januari 1841 werd hij afgezet als predikant. Ds. Ledeboer wist dat God hem niet had afgezet. Hij preekte daarom gewoon door. De overheid meende dat het om onwettige samenkomsten ging. Dus dat preken leverde ds. Ledeboer gevangenisstraf op. Overigens bleven de met Ledeboer afgezette ouderlingen A. Koorenwinder en C. Veldhuijzen geen ambtsdrager in de nieuwe groepering. Dat had mogelijk te maken met het feit dat de weinige ‘grootgrondbezitters’ de pacht opzegden van boeren die meegingen met ds. Ledeboer.

Passage uit de notulen van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle d.d. 2 januari 1842. A. Schouten moet toen reeds de leiding hebben gehad over een conventikel of gezelschap.

Algemeen Reglement

Het in 1816 door koning Willem I ingevoerde Algemeen Reglement verving de Dordtse Kerkorde. De Generale Synode bestond voortaan uit 17, later uit 19 leden, waaronder slechts twee ouderlingen waren, drie hoogleraren theologie en verder predikanten. De Minister van Hervormde Eredienst en zijn secretaris hadden het recht de synodale vergaderingen in Den Haag bij te wonen. De koning benoemde de voorzitter en secretaris van de synode en ook de leden van ‘het classicaal bestuur’. Kerkenraden hadden geen enkele invloed op meerdere vergaderingen. Het Ministerie van Hervormde Eredienst moest ook elk beroep approberen, dus van goedkeuring voorzien.

Leer

De Nederlandse Hervormde Kerk diende –volgens het Algemeen Reglement– vooral om zich toe te leggen op ‘vermeerdering van godsdienstige kennis en de bevordering van christelijke zeden’. Voor de meeste leden van het synodebestuur golden de traditionele calvinistische leer en de gereformeerde belijdenisgeschriften als achterhaald. De dominante elite in de kerk was meer ethisch dan dogmatisch geïnteresseerd. Die mannen geloofden in de voortgaande ontwikkeling van de mens, indien deze zich maar richt naar het goed voorbeeld ‘van de Heer’. Erfzonde en verzoening pasten niet in dat denken.

Een eenvoudige steen bedekt in Benthuizen het graf van ds. L.G.C. Ledeboer.

Ds. Ledeboer bleef preken. Dat trok mensen aan uit de wijde omgeving. Natuurlijk ook uit het nabijgelegen Moerkapelle. Want toen in die tijd enkele individuele leden –meer waren het er niet– hun bewijs van lidmaatschap van de Nederlandse Hervormde Kerk te Moerkapelle opvroegen, zeiden de notulen van 2 januari 1842: ‘Tot deze afscheiding heeft de afgezette predikant van Benthuizen Ledeboer niet weinig bijgedragen. Alsmede de conventikel bij Arie Schouten of onder zijn opzicht gehouden.’

De dorpelingen voelden zich thuis bij de bevindelijke preken van ds. Ledeboer. Niet dus de Afscheiding van 1834 vormde het geboorte-uur van de latere Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle. Maar de schorsing en afzetting van ds. Ledeboer.

2.2. Liefde tot vaderlandse kerk bleef

Het is begrijpelijk dat de Hervormde kerkenraad van Moerkapelle het woord ‘afscheiding’ gebruikte. Toch voegde ds. Ledeboer zich niet definitief bij de afgescheidenen van 1834. Hij was ervan overtuigd dat de Nederlandse Hervormde Kerk zichzelf had afgescheiden. Voor zover Christus werd verloochend, Zijn wetten verworpen en waar valse leringen de overhand hadden. Hij schreef zich te hebben afgescheiden van de valse leer. Hij zei dat hij terugkeerde tot de Gereformeerde Kerk. Hij wilde daarom de naam en voorrechten van de Gereformeerde Kerk niet kwijt.

Ds. Ledeboer wilde zich niet afscheiden van de Nederlandse Hervormde Kerk met een zo rijke, gereformeerde leer en geschiedenis. ‘Het lag niet in de bedoeling de gemeenten te scheiden en te breken en van een te rukken’, aldus ds. G.H. Kersten in 1932 tijdens de herdenking van het feit dat het vijfentwintig jaar geleden was dat de Gereformeerde Gemeenten uit diverse losse kerkgroepen waren verenigd. Hij herinnerde zijn hoorders eraan dat ds. Ledeboer met betrekking tot de Hervormde Kerk had gezegd: ‘Het is onze, en God zal het ons wedergeven op Zijn tijd en de vijanden verdrijven.’

Na zijn vrijlating in 1845 preekte ds. Ledeboer door heel Nederland. Op tal van plaatsen ontstonden groepen kerkgangers die van lieverlee tot gemeente werden. Mensen die bevinding misten in overigens rechtzinnige preken, of mensen die stenen voor brood kregen, zetten zich onder ds. Ledeboers gehoor.

Gezangenbundel

Was het nu echt de moeite waard om een kerkelijk conflict aan te gaan rond een gezangenbundel? De bundel waarover het gaat bevatte 192 evangelische gezangen. Met dat woord ‘evangelisch’ bedoelden de makers: nieuwtestamentisch. Er stonden gezangen in dat boek die nog altijd door rechtzinnige gereformeerden worden gezongen. Maar de bundel bevatte ook oppervlakkige liederen. Bijvoorbeeld vers 2 van Gezang 74: ‘De deugd, o ja, ik vind ze schoon, zij strekt zichzelf tot grote loon. Ik volg haar pad met vreugd en moed. Ik weet dat, wie geen zonde doet, wie zijne plichten niet vergeet, met reden hoogst gelukkig heet.’ Grote ergernis gaf echter het synodaal gebod dat er in elke eredienst minsten één gezang moest worden gezongen. Dat aanvaardden goed gereformeerde predikanten niet.

Gevangen in Het Gravensteen

Ds. Ledeboer zag in 1843 een maand gevangen in Het Gravensteen te Leiden. Vanaf september van dat jaar nog anderhalf jaar. Het Gravensteen was een oud gebouw dat sedert 1463 eigendom was van de stad Leiden. Op het plein voor de gevangenis werd in 1853 voor het laatst een doodstraf voltrokken. Zo erg zag het er niet uit voor ds. Ledeboer dat hij zoiets zou moeten verwachten. Maar plezierig was anders …

Ds. L.G.C. Ledeboer zat gevangen in het Gravensteen te Leiden.

De leidende figuren in deze nieuwe groepen voelden helemaal niet veel voor allerlei organisatorische structuren. Ze hingen vaak nog aan de Nederlandse Hervormde Kerk. Maar ja, er moesten kinderen worden gedoopt, er moest heilig avondmaal worden gevierd. Dus na verloop van tijd – hier sneller, daar minder spoedig– ontstonden gemeenten.

Ds. Ledeboer moet regelmatig in Moerkapelle hebben gepreekt. Op 19 november 1841 bevestigde hij daar het huwelijk tussen Klaas Roos (1804-1886) en Aantje van Tienhoven (1822-1884). Dat was het eerste huwelijk in de Moerkapelse groep mensen die de prediking van ds. Ledeboer volgden. Ledeboer bediende regelmatig het Woord en de sacramenten in Moerkapelle. Maar over het algemeen werd de gemeente meer gevoed door preeklezen of een stichtelijke oefening, dan door het voorgaan van een predikant.

‘Het is onze …’

Waarom zei ds. Ledeboer bij het schrijven over de Nederlandse Hervormde Kerk: ‘Het is onze, en God zal het ons wedergeven op Zijn tijd en de vijanden verdrijven.’ Bedoelde hij de kerk? Dan had hij het woord ‘zij’ moeten gebruiken. Niet altijd schreef ds. Ledeboer heel duidelijk. Over de betekenis van het citaat is gediscussieerd. Sommigen denken dat Ledeboer het oog had op de kerkelijke bezittingen. Maar waarom zou dat woord ‘het’ niet eenvoudig duiden op het door hem genoemde ‘hervormd genootschap’? De kerk der vaderen immers.

Klaas en Aantje

Het huwelijk tussen Klaas Roos en Aantje van Tienhoven was het eerste dat kerkelijk werd bevestigd in de Ledeboeriaanse groepering te Moerkapelle. Ds. Ledeboer zelf ging voor in deze dienst. Man en vrouw scheelden achttien jaar. Hoe kwam dat zo? De familieoverlevering zegt dat Klaas een Godvrezende jongeman was. Op een zondag zat hij ergens in de kerk. Waarschijnlijk in Aantjes geboorteplaats Lexmond. De heilige doop werd bediend. Klaas kreeg van Godswege te geloven dat een van die dopelingen zijn vrouw zou worden: Aantje van Tienhoven. Dat is gebeurd. Hij trouwde met haar.

2.3. Opmerkelijk verschil

Er was dus een opmerkelijk verschil tussen de volgelingen van ds. Ledeboer en de mensen die meegingen met de Afscheiding van 1834. Nooit hebben degenen die in het spoor van ds. Ledeboer zochten te gaan de Hervormde Kerk getypeerd als ‘de valse kerk’. In tegenstelling dus tot sommige afgescheidenen.

De gereformeerde theoloog dr. B. Wielenga, herdacht in 1934 de Afscheiding met een overigens zeer informatief en gemakkelijk lezend boekje dat als titel droeg De Reformatie van ’34. Hij zag de Afscheiding als een ‘verlengde’ van en een vervolg op de Reformatie van Maarten Luther en Johannes Calvijn. Maar zo dachten de mensen die het spoor van ds. Ledeboer volgden er niet over.

Ds. G.H. Kersten hield op 29 juli 1938 in Benthuizen een preek rond het optreden van ds. Ledeboer. Hij betoogde ‘dat wij niet uit de kerk gegaan, maar geworpen zijn; met geweld van de politie uitgeworpen, veroordeeld door de rechter, keer op keer.’ Hij toonde zich wars van alle triomfalisme. Hij uitte verdriet. ‘Daar is een scheur gescheurd in Neerlands kerk. Dit vervulle ons met innerlijke droefheid.’

3. Ledeboeriaanse groepering in Moerkapelle

3.1. Twaalf mensen onttrokken zich

De notulen van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle zwijgen rond 1834 over de Afscheiding. Maar toen ds. Ledeboer enkele jaren later in Benthuizen problemen kreeg, kwamen er ook ‘bedankjes’ in de Hervormde Gemeente van Moerkapelle. Er ligt een opmerkelijk verband.

De schorsing over ds. Ledeboer werd uitgesproken 13 november 1840. Nog voor zijn afzetting op 26 januari 1841 meldden zich enkele leden bij ds. Doedes die te kennen gaven niet langer bij de Hervormde Gemeente te willen behoren. Reeds op 15 december 1840 deelde hij tijdens de kerkenraadsvergadering mee ‘dat twee leden met name Paulus Konijnenburg en Willem de Graaf bij zijn eerwaarde geweest waren om hem bericht te geven dat zij zich bij de christelijke afgescheidenen voegen wilden.’

Op 24 maart 1841 kwam ter sprake dat er ‘bij de predikant berichten waren ingekomen op 16 december van het vorige jaar dat A’s. den Ouden benevens Johanna Kant en de 9e januari dezes jaars dat A. Schouten, A. Kant, Corns. Schouten zich vrijwillig wensten af te scheiden van het thans bestaande kerkgenootschap.’

Geen valse kerk

Ds. G.H. Kersten zei bij de herdenking van de Afscheiding in 1934: ‘Het wil mij voorkomen dat de betiteling van het genootschap als ‘valse kerk’ te ver ging. Trots haar zeer diep verval stelde zij niet, gelijk eens de roomse kerk deed, tegenover de rechtzinnige een valse belijdenis op, al ontnam zij aan de oude belijdenisschriften de kracht, die deze in de kerk toekwam. (…) Geen zaak van blijdschap is het ons, dat de scheur in Nederlands kerk gescheurd is en wij hebben op deze dag geen feestdag, zoals anderen deze dag wensen in te richten. Deze dag mocht een dag zijn van vernedering en een buigen onder de schuld van Nederlands Kerk.’

G.H. Kersten (1882-1948)

G.H. Kersten (1882-1948) was vanaf 1899 onderwijzer. Met het schoolbestuur in Den Haag kwam het tot onenigheid over de veronderstelde wedergeboorte. Vanaf 1902 fungeerde Kersten als oefenaar in Meliskerke. Hij groeide op onder predikanten die behoorden tot de Gereformeerde Kerken onder het kruis. Binnen deze kerken stonden velen minder positief tegenover de Nederlandse Hervormde Kerk. Kersten nam daar bij de herdenking van de Afscheiding afstand van. Hij huldigde meer het standpunt van ds. Ledeboer.

Poulus van de Konijnenburg

Allerlei namen –De Graaff en Schouten bij voorbeeld– kwamen later terug in de geschiedenis van de Ledeboeriaanse gemeente te Moerkapelle. Ds. Doedes vertelde dat ‘Paulus Konijnenburg’ bij hem was geweest om te vertellen dat hij zich ‘bij de christelijke afgescheidenen wilde voegen’. Die naam verdween vervolgens in het niet. In Moerkapelle werd rond 1804 een ‘Poulus van de Konijnenburg’ geboren. Hij is overleden op 4 januari 1848. Hij bezweek tijdens de cholera-epidemie. Dit zal waarschijnlijk de door ds. Doedes bedoelde Paulus zijn geweest. En het feit dat hij reeds in 1848 jong is overleden, verklaart dat zijn naam in het niet verdwijnt.

De notulen van 23 januari 1842 vermelden ‘dat in de laatste tijd de vrouw van Cornelis Schouten benevens de vrouw van Christiaan Rupke zich van het hervormd kerkgenootschap wilden afscheiden’. De al genoemde notulen vermelden verder ‘dat het getal der afgescheidenen in deze gemeente tot 10 geklommen is’. De Hervormde kerkenraad schoof de schuld op de afgezette ds. Ledeboer en het gezelschap bij Arie Schouten. Het valt te begrijpen dat het Hervormd college zich niet verblijdde over de gang van zaken.

De notulen van 25 januari 1843 zeggen: ‘Gedurende het afgelopen jaar hadden geen overgangen van ons kerkgenootschap tot andere noch van andere tot het onze plaats.’ Pas op 15 mei 1843 komt de kerkenraad weer in vergadering bijeen. Tussen de twee verslagen in is de volgende notitie geplaatst: ‘(NB) Arie van der Spek met zijn vrouw J. de Hartog hebben zich aan het einde der maand maart afgescheiden. Hierdoor is het getal der afgescheidenen behalve van buiten ingekomenen tot 12 geklommen.’

De notulen van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle van 15 december 1840 vertellen dat Paulus Konijnenberg en Willem de Graaf zich losmaakten van de Hervormde Gemeente.

Volgens de notulen van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle van 24 maart 1841 onttrokken zich vijf mensen aan de Hervormde Gemeente: A. den Ouden, Johanna Kant, A. Schouten, A. Kant en Corn. Schouten.

Hervormd genootschap

Vanaf de invoering van het Algemeen Reglement heette de Nederlandse Hervormde Kerk een kerkgenootschap. Nu is een genootschap juridisch gezien een vereniging. En de leden heten genoten. Dus de afgescheidenen en Ledeboerianen koesterden groot bezwaar tegen het begrip kerkgenootschap. Een kerk is immers geen vereniging. Ietwat smalend klonk soms uit de mond van hem of haar die afscheid had genomen van de Nederlandse Hervormde Kerk de uitdrukking ‘hervormd genootschap’.

Ouderling A. van der Spek.

Relaties

Er bestaat tussen de door ds. Doedes op 24 maart 1841 genoemde namen van ‘afhakers’ een nauwere relatie dan direct zichtbaar. Ter sprake kwam dat ‘bij de predikant berichten waren ingekomen op 16 december van het vorige jaar dat A’s. den Ouden benevens Johanna Kant en de 9e januari dezes jaars dat A. Schouten, A. Kant, Corns. Schouten zich vrijwillig wensten af te scheiden’. Johanna Kant (1813-1885) was sedert 11 mei 1837 echtgenote van Adrianus den Ouden (1814-1899). De genoemde A. Kant moet Anna geweest zijn (1814-1867), een zus van Johanna. Anna Kant trouwde op 19 januari 1838 met Jan de Graaff. Deze is reeds in 1839 overleden. De twee kinderen uit dit huwelijk overleefden nauwelijks hun vader. Op 17 juli 1840 trouwde Anna met de ook genoemde A. Schouten. Deze kwam in 1849 reeds te overlijden. Toen trad Anna in 1851 opnieuw in het huwelijk. Met J. Buitenhuis uit Bleiswijk.

Christiaan Rupke

In de negentiende eeuw heette een arbeidersvrouw niet ‘mevrouw’, maar ‘juffrouw’. Christiaan Rupke was arbeider. Zijn vrouw, juffrouw Jannetje Rupke-Soet, wilde zich –samen met de vrouw van Cornelis Schouten– aan de Hervormde Gemeente van Moerkapelle onttrekken. Dacht Christiaan er anders over? En wat deed zoon Pieter? Die was een jaar of achttien toen moeder in het spoor trad van ds. Ledeboer. Pieter raakte politiek actief voor de Antirevolutionaire Partij. Hij zag kans om in 1868 een christelijke school te stichten in Waddinxveen. Hij bracht het in 1874 tot gemeenteraadslid van dat dorp, later tot wethouder. In 1889 werd hij op 65-jarige leeftijd benoemd tot burgemeester van Waddinxveen. Zijn zoon Christiaan –genoemd naar opa natuurlijk– werd later burgemeester van Boskoop.

Behalve Van der Spek en zijn vrouw melden de boeken geen verdere ‘afscheidingen’. Die kleine groep –twaalf mensen, zeggen de Hervormde kerkenraadsnotulen– vormde waarschijnlijk de kern van wat pas tientallen jaren later Gereformeerde Gemeente ging heten. Maar de gemeente was al spoedig groter. Het is niet onwaarschijnlijk dat zich doopleden hebben aangesloten die geen belijdend lid waren van de Nederlandse Hervormde Gemeente. Ook kunnen zich leden en doopleden vanuit Zevenhuizen en omliggend gebied hebben aangesloten. Want in 1846 moet die gemeente bijna 50 zielen hebben geteld.

(Geen) grote woorden

De notulen van de Hervormde Gemeente Moerkapelle zijn uiterst sober. Zij vermelden niet dat de mannen en vrouwen die zich aan die gemeente wilden onttrekken zich in scherp afkeurende zin uitspraken. Waren zij als Ledeboerianen ootmoedig? Mogelijk. De afgescheidenen uitten zich in die tijd soms grof. Jan Hasselman, schoolmeester en ouderling van de Christelijk Afgescheidene Gemeente te Aalst (Gelderland), ageerde in 1841 in een brochure uiterst scherp tegen de Nederlandse Hervormde Kerk. ‘Verheugt u, kinderen Zions! Dat gij door een hoge hand zijt uitgeleid, uit een genootschap in hetwelk het zuurdeeg van rationalismus en de neologische tuimelgeest meer en meer doorbreekt en hare zetel vestigt.’

Burgemeester P. Rupke.

Ouderling Arie Schouten (1804-1849)

Arie Schouten, geboren in 1804 en Cornelis Schouten, geboren in 1805, waren beiden zoon van de hervormde Hendrik (1756-1819). Arie trad in 1840 in het huwelijk met Anna Kant. Zij was weduwe van Jan de Graaff (1803-1839). Deze Jan was een broer van Willem de Graaff (1814- 1867). Anna had een broer Gerrit Kant.

Deze stierf in 1894. In de Hervormde Gemeente van Moerkapelle diende in 1889 een ouderling G. Kant. Mogelijk was dit de broer van Anna. Arie Schouten heeft als ouderling gediend in de Ledeboeriaanse groep in Moerkapelle vanaf 1841. Waarschijnlijk tot zijn jong overlijden in 1849.

3.2. Groei

Geen auto ronkte nog door het dorp. Er rinkelde geen telefoon. Maar mensen kwamen elkaar in Moerkapelle regelmatig tegen. Er zal rond de jaarwisseling van 1840 en 1841 heel wat gepraat zijn. In december 1840 hadden Paulus Konijnenburg en Willem de Graaff de Hervormde Gemeente verlaten. In januari 1841 maakten de gebroeders Schouten dezelfde keus. Arie van der Spek volgde in 1843. En volgens ingewijden maakten van lieverlee de families Bakker, Breedijk, Cammeraat, Hoogendoorn en Van der Knijff vrij geruisloos ook de overstap. De familie Bac zal pas later zijn gevolgd.

Het dorp was zo groot niet. Mensen kwamen elkaar in Moerkapelle regelmatig tegen. Ansichtkaart uit 1904.

Ewoud Manheer (1797-1870)

Ewoud Manheer was in het Ledeboeriaanse gezelschap te Hazerswoude een centrale figuur. Ewoud, geboren 13 september 1797, werd op 26 december 1829 in de Hervormde Gemeente kandidaat gesteld voor diaken, maar niet gekozen. Op 12 december 1834 werd hij tot ouderling gekozen, maar hij bedankte ‘om wettige redenen’. Dat zal wel te maken hebben gehad met de Afscheiding. In 1841 ging Manheer naar Bleiswijk. Daar werd hij in de Ledeboeriaanse groep lerend ouderling. Maar hij hoorde als provisioneel aangesteld ouderling tot de kerkenraad van Benthuizen. In 1869 verhuisde hij nog naar zijn zoon in Waddinxveen. Daar overleed hij in 1870.

Een moeilijkheid was dat veel volgelingen van Ledeboer zich niet officieel, schriftelijk of mondeling onttrokken aan de Hervormde Gemeente ter plekke. Slechts een beperkt aantal daarvan zette deze stap. Zo zal het in Moerkapelle ook gegaan zijn. Daarom vinden wij er zo weinig van in de notulen van de Hervormde Gemeente. De historicus A.J. van der Aa schatte dat er in 1846 in Moerkapelle 50 Ledeboerianen waren.

De gebroeders Arie Schouten en Cornelis Schouten (1805-1869) en Willem de Graaff hebben een leidende rol gehad. Zij hebben zich ook zo ongeveer als eersten gemeld bij de hervormde predikant om afscheid te nemen. De Moerkapelse Ledeboerianen hadden elkaar reeds eerder gevonden in het gezelschapsleven. Dat gezelschap, die vergadering, zou nu tot een gemeente kunnen groeien.

Het is moeilijk vast te stellen hoe vaak ds. Ledeboer in Moerkapelle heeft gepreekt. Vaststaat dat hij in elk geval in juni 1859 in Moerkapelle preekte. En ook in april 1860 en in 1862. Soms sprak ook oefenaar E. Manheer uit Bleiswijk. Volgens J.H.R. Verboom nodigde Moerkapelle ds. Ledeboer als eerste uit om te komen preken. Een lid van de Gereformeerde Gemeente te Benthuizen schreef rond 1930 dat ds. Ledeboer ‘op verschillende plaatsen in ons land heeft gepredikt, namelijk te Oudewater, IJsselstein, inzonderheid te Moerkapelle en verscheidene plaatsen in Zeeland, Overijssel, enzovoorts, meestal in schuren en stallen of op dorsvloeren.’

3.3. Van huiskamers naar kerkgebouw

De Ledeboeriaanse groepering in Moerkapelle had natuurlijk geen eigen kerkgebouw. Het groepje begon klein. Bovendien was het –nog altijd volgens de artikelen 291-294 in de strafwet van Napoleon– verboden om met twintig of meer personen tegelijk te vergaderen. Het bewind van Napoleon kwam al zo’n twintig jaar voor de Afscheiding tot een eind. De artikelen tegen vergaderingen met twintig of meer personen waren destijds bedoeld om opstand te voorkomen tegen de Franse overheersing. Maar nu haalde de Nederlandse overheid die artikelen weer van stal.

Afgeluisterd

Een hoge ambtenaar, mr. A.W. van Engelen, moest af en toe op audiëntie bij koning Willem I. Net voor hem zat ds. Donker Curtius aan tafel bij zijne majesteit. Het was een beetje gehorig. Van Engelen had goede oren. Hij schreef later in zijn memoires: ‘Nu bevond ik mij op zekeren dag ter audiëntie en was de voornoemde predikant juist mijn voorganger (…) Het gesprek liep over de afgescheidenen, en terwijl de vorst meende, dat de vervolging minder noodzakelijk was, daar de gehele beweging, wanneer men ze haar gang liet gaan, wel vanzelf ophouden zou, sprak Donker woordelijk het volgende: “Het tegendeel is waar, uwe majesteit! Wanneer men ze met rust laat, zullen zij hun overmoed zo ver uitstrekken, dat zij te Arnhem vóór het hotel van den Gouverneur hun vergaderingen zullen houden.”’

De wet

De wet zei: ‘Generlei genootschappen (of gezelschap) van meer dan twintig personen, met oogmerk om dagelijks of op zekere bepaalde dagen bijeen te komen ten einde zich met onderwerpen van godsdienst, letterkunde, staatkunde of andere zaken bezig te houden, zal opgericht mogen worden …’ Overtreding zou zwaar beboet worden, zo beloofde de wet. Een van de oude afgescheidenen uit Zeeland, mevrouw Zeelt, had samen met anderen haar gebedsuren. Op een keer vroeg zij aan de ministers van Justitie en Eredienst kwijtschelding van de boetes. De ministers verklaarden dat het immers niet nodig was met meer dan één persoon tot God te bidden.

Ds. Hendrik Herman Donker Curtius (1778-1839)

In het jaar 1821 wilde de hervormde kerkenraad van Oldebroek de bekende ds. D.A. Detmar uit Woerden beroepen. Deze stond bekend als een bevindelijk predikant. Er worden in sommige Gereformeerde Gemeenten nog wel preken van hem gelezen in de zondagse eredienst. Ds. Hendrik Herman Donker Curtius uit Arnhem probeerde dit beroep van Detmar tegen te houden. Hij wilde na de Nijkerkse beroeringen niet nog zo’n predikant in de classis van Harderwijk hebben.

J. Huisman schilderde in 1913 het eerste pand dat door de Ledeboeriaanse gemeente in Moerkapelle werd gebruikt als kerk.

Dat gebeurde mede op aanstichten van de Hervormde, Haagse Synode. De regering stelde conventikels, gezelschappen, ontmoetingen van vrome en Godvrezende mensen met twintig of meer deelnemers strafbaar. Met name ds. Hendrik Herman Donker Curtius wordt beschouwd als aanvoerder in de strijd tegen de afgescheidenen. Hij was veertien jaar voorzitter van de Haagse Synode. Hij was een verlicht theoloog, die weinig ophad met de orthodoxie. Hij oefende grote invloed uit. Pas in 1854 zijn de gewraakte artikelen 291-294 afgeschaft.

Wat gebeurde er ondertussen in Moerkapelle? Er zijn geen aanwijzingen dat er concreet sprake is geweest van overheidsbemoeienis, vervolging of arrestatie van mensen die deel uitmaakten van de Ledeboeriaanse groepering. Maar natuurlijk kenden zij de wet.

Ouderling Willem de Graaff (1814-1867)

Willem moet –mogelijk vanaf circa 1849– hebben gediend als ouderling in de Ledeboeriaanse gemeente. Wij weten niets over zijn geestelijk leven. Maar uit het feit dat hij zorgde voor een kerkgebouw blijkt dat hij veel over had voor de kerk. ‘Uw liefdedienst heeft mij nog nooit verdroten…’ Voor zijn overlijden op 9 november 1867 zou hij de kerkenraad al hebben verlaten. Willem was een broer van Jan de Graaff die in 1839 na slechts één jaar huwelijksgeluk op 36-jarige leeftijd was overleden.

Diaken Jan de Graaff (1859-1932)

Jan de Graaff, zoon van ouderling Willem de Graaff, geboren in 1859, werd op 27 november 1892 bevestigd tot diaken. In diezelfde dienst werd Adrianus den Ouden bevestigd tot ouderling. De Graaff is op 25 november 1902 ook tot ouderling gekozen. Maar hij nam die verkiezing niet aan. Jan bleef tot 1910 eigenaar van de kerk. Tot toen verhuurde de familie De Graaff de kerk aan de Ledeboeriaanse gemeente. In 1910 bouwde de gemeente een nieuwe kerk. Jan was van 1902 tot 1919 voorzitter van het bestuur van de christelijke school.

Arie Verheul (1)

In januari 1895 verscheen een brochure met de titel De toestand van Nederland in de negentiende eeuw. De auteur was ‘A. Verheul, landbouwer te Moerkapelle’. De latere burgemeester was toen nog betrekkelijk jong. Voor in de twintig. De brochure bevat een gedicht dat 120 regels telde. Het tekende de economische situatie. ‘En komt men op godsdienst terrein, het is al even slecht (…) ’t Is alles godsdienst wat men hoort, ’t is vroom al wat men ziet. De mensen worden vroom en vroet, doch, Godsvrucht vindt men niet. ’t Is alles godsdienst zonder God …’. De jonge Verheul, de latere burgemeester, besluit met de oproep om ‘te vallen in de schuld, te pleiten op Gods liefd’ en macht en op Zijn taai geduld (…) Breekt af uw ongerechtigheid en werpt u voor Hem neer. O land, o land, o land, o land, hoort toch des Heeren woord.’

Verheul (2)

Arie Verheul diende Benthuizen van 1903- 1937 als burgemeester en vanaf 19o6 tot 1937 ook als gemeentesecretaris. In Moerkapelle was hij burgemeester van 1906 tot 1937. Van 1904 tot 1908 behoorde hij tot de Gereformeerde Gemeente te Benthuizen. Een tweede huwelijk was oorzaak dat de burgemeester toetrad tot de Gereformeerde Kerken. Burgemeester Arie was opgevoed in de Ledeboeriaanse gemeente te Moerkapelle. Zijn vader heette ook Arie. En die was getrouwd met Maria, een dochter van diaken Cornelis Schouten. Vader Arie (1840-1891) heeft in Moerkapelle de functie van wethouder vervuld.

De overlevering over hoe de groep een eigen bedehuis ontving, verschilt enigermate. Ds. M. Hofman –hij was predikant te Moerkapelle van 1936 tot 1945– zei bij de ingebruikneming van het vergrote kerkgebouw in 1937: ‘Er is voor het eerst vergaderd in het woonhuis van Cornelis Schouten, waar ongeveer twintig mensen samenkwamen. Later, toen het woonhuis te klein werd, is vergaderd in zijn stal (…) toen de stal te klein werd, is men overgegaan naar de schuur van Willem de Graaff.’ Burgemeester A. Verheul echter schreef in 1925: ‘Aangezien destijds het vergaderen met meer dan 19 personen bij de wet verboden was, hielden zij hun godsdienstoefeningen in twee gedeelten, waarvan het ene vergaderde in een stal van de landbouwer C. Schouten en het andere ten huize van W. de Graaff. De boerderij van Schouten lag aan de Dorpsstraat, vrijwel pal ten noorden van het kerkgebouw van de Hervormde Gemeente. Slechts een huis vormde de scheiding.’ Het huis van De Graaff moet gestaan hebben op de plek waar later de winkel van Kadiks stond.

Verheul (3)

Een kleinzoon van burgemeester Verheul, Kees, geboren in 1932, vertelde dat zijn grootvader een aanhanger was van de Antirevolutionaire Partij. ‘En hij was, zoals veel gereformeerden, geabonneerd op de Standaard, de krant die is opgericht door Kuyper. En in de oorlog dus lezer van het illegale Trouw. Opa Verheul, de burgemeester dus, was sympathisant van ds. Ledeboer.’ Kleinzoon Kees herinnerde zich vele jaren later dat de Ledeboerianen ‘heel streng’ waren.

Burgemeester A. Verheul is opgevoed in de Ledeboeriaanse gemeente te Moerkapelle.

De in januari 1895 verschenen brochure van A. Verheul over ‘De toestand van Nederland in de negentiende eeuw’ bevatte een gedicht dat 120 regels telde.

Verheul schreef: ‘Nadat het verbod tot vergaderen met meer dan 19 personen was opgeheven werd voor de samenkomsten een gebouwtje ingericht, tot in het jaar 1910 door hen een kerk werd gesticht.’ Dit zou er dus op kunnen duiden dat de Ledeboeriaanse groepering tot 1854 –het jaar van de afschaffing van de artikelen 291- 294– geen eigen kerk heeft gehad.

Sommigen zeggen: Willem de Graaff liet op hem ter beschikking staande grond aan het latere Kerkedijkje drie arbeiderswoningen bouwen met de bedoeling er twee te gebruiken als kerkgebouwtje en de derde voor kosterswoning. Anderen weten: Willem de Graaff was eigenaar van een huis aan de toenmalige Moerdijk, later Kerkedijkje geheten. Omstreeks 1850 werd dit gebouwtje vernieuwd en ingericht tot kerk. Hoe het ook zij: Dat eerste gebouw deed dienst tot 1910.

Sommigen zeggen dat deze woningen zijn gebouwd ‘ongeveer in 1850’. Of zijn ze gebouwd toen in 1854 de artikelen 291-294 werden geschrapt? Het eerste is aannemelijk. Als de twee tegen elkaar gebouwde woningen via een binnendeur met elkaar in verbinding staan, kun je die openen tijdens de godsdienstoefening en sluiten als de politie komt. En in noodgevallen –dus als het aantal bezoekers van de kerkdienst groter wordt dan geraamd– valt ook de kosterswoning er nog bij te betrekken.

In elk geval kreeg de Ledeboeriaanse groepering rond 1850 een eigen vergaderplek. Maar dit ‘eigen’ kerkgebouw bleef officieel eigendom van de familie De Graaff. In dit ‘kerkje’ kwam de gemeente tot 1910 bijeen. De kerkenraad huurde het –tot zijn overlijden eind 1867– van Willem. En later, tot 1910, van Willems zoon Jan de Graaff die vanaf 1892 diaken is geweest.

Het beginnend kerkelijk leven in Moerkapelle sloot natuurlijk naadloos aan bij dat in de gemeente van ds. Ledeboer te Benthuizen. In Moerkapelle zongen de kerkgangers ook op last van de voorzanger. De berijming van 1773 kwam niet in aanmerking. Tijdens de eredienst werd Datheen gezongen. Dan was er nog iets merkwaardigs. Niet moeder hield een kind ten doop, maar vader. Want volgens ds. Ledeboer sloot God Zijn verbond primair met de man.

3.4. Zwaar leed

Ondertussen werd het dorp geteisterd. Burgemeester Verheul schreef hierover in 1925: ‘Herhaalde malen werd de gemeente bezocht door epidemische ziekten. Wel het ergst in 1849, toen de Aziatische Cholera zo hevig woedde dat gedurende dit jaar op de plus minus 500 inwoners 54 sterfgevallen voorkwamen.’ Natuurlijk was niet elk sterfgeval te wijten aan de vreselijke ziekte. Maar waarschijnlijk wel zo’n 40 sterfgevallen hadden daarmee te maken. Bijna huis aan huis viel een dode te betreuren.

Dit trof natuurlijk ook de nog zo jonge kerkelijke gemeente. Onder de zwaarst getroffen gezinnen behoorde de familie Schouten. Johanna van Daalen (geboren in 1815), vrouw van Cornelis Schouten, was al in 1847 overleden en haar man bleef met vijf jonge kinderen achter. Eerst overleed nog zijn broer Arie op 5 februari 1849. Vervolgens stierf Cornelis’ zoontje Arie als tweejarig jochie op 9 februari 1849. Op dezelfde dag overleed zijn zoon Hendrik, acht jaar oud. En op 11 februari 1849 stierf zijn dochter Dirkje van nog geen zeven jaar. Overigens heerste er ruim twintig jaar later, in 1870 en 1871 een pokkenepidemie in Moerkapelle. Daaraan bezweken 52 personen. Zwaar leed!

Het dagblad De Tijd berichtte op 20 november 1883 over de pokkenepidemie ‘in het dorpje Moerkapelle in de jaren 1870 en 1871’ en over het nut van vaccinatie. De Tijd schreef: ‘Op een bevolking van ongeveer 600 zielen bleven slechts die vijf gezinnen van de pokken verschoond, bij welke voor een behoorlijke vaccinatie was zorg gedragen.’ Zo’n bericht is te mooi om waar te zijn.

Diaken Cornelis Schouten (1805-1869)

Cornelis Schouten, broer van Arie, werd in 1843 vermeld als diaken. Cornelis heeft waarschijnlijk gediend tot zijn overlijden in 1869. Misschien heeft Cornelis het Job wel mogen nazeggen: ‘De HEERE heeft gegeven, en de HEERE heeft genomen; de Naam des HEEREN zij geloofd’?

3. Band met Benthuizen
bleef

Na 1841 tot circa 1902

1. Overwegingen rond instituering

1.1. Onbewezen bewering

Op 12 november 1908 stuurde de kerkenraad van de Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle een brief naar de nog jeugdige koningin Wilhelmina (1880-1962). Mogelijk had ds. G.H. Kersten, toen predikant in de gemeente van Rotterdam-Centrum, invloed op het opstellen en verzenden van deze brief. Het epistel vertelde dat de gemeente werd geïnstitueerd op 15 juni 1842. ‘Doch dat steeds door den Kerkeraad dier Gemeente werd verzuimd van haar bestaan aan Uwe Majesteit kennis te geven.’

Het was niet zo erg dat de koningin nog jong was. Want voor dergelijke kwesties had zij haar ambtenaren. Maar zich melden bij de koningin? Kon dat wel? Was de vrijheidsaanvrage juist bij de afgescheidenen niet een heet hangijzer geweest?

Inderdaad. In de tijd van ds. H. de Cock waren conventikels, gezelschappen, kerkdiensten met twintig of meer deelnemers van de afgescheidenen of Ledeboerianen strafbaar. Dat werd van lieverlee versoepeld. Een groep mensen kon bij de overheid erkenning aanvragen. Maar de overheid stelde in die tijd voorwaarden.

Om welke voorwaarden ging dat? En waarom bleken ze absoluut niet aanvaardbaar voor de afgescheidenen en de Ledeboerianen? Zo’n groep mocht geen aanspraak maken op de kerkelijke bezittingen van de door haar verlaten Nederlandse Hervormde Kerk. Die mensen moesten bovendien toegeven geen kerk te zijn, maar slechts een vereniging. De nieuwe ‘vereniging’ – zelf zagen de mensen dat als kerk– mocht niet de naam ‘gereformeerd’ dragen. ‘Dat is onaanvaardbaar’, zeiden de afgescheidenen en Ledeboerianen. Terecht.

Conventikel (2)

In de literatuur hebben conventikels een slechte naam. De schrijfsters Betje Wolff en Aagje Deken dreven er de spot mee. In het boek Neveldijk tekende D.H. van der Vliet een karikatuur van de gezelschappen. De naam van die auteur is een pseudoniem voor ds. D. Hogenbirk J.zn., in de vooroorlogse jaren gereformeerd predikant te Rotterdam.

Strafbaar

Van mensen uit Moerkapelle –ouderling Arie of diaken Cornelis Schouten, of ouderling Willem de Graaff– is niet bekend dat zij ooit veroordeeld zijn vanwege voorgaan in een kerkelijk samenkomst. Zij hadden natuurlijk ook niet zo’n vooraanstaande positie als ds. Ledeboer. Deze sprak in bijeenkomsten met meer dan het toegestane aantal luisteraars. Over hem sprak de rechter veertien keer een vonnis uit. Omdat hij zelf preekte, of zijn pastorie afstond, zodat een ouderling kerk kon houden. In totaal moest ds. Ledeboer 2.100 gulden betalen. En verder heeft hij ruim anderhalf jaar gevangen gezeten.

Conventikel (1)

In de achttiende en negentiende eeuw kende Nederland veel conventikels of gezelschappen. Het waren bijeenkomsten waar leden van de vaderlandse kerk hun geestelijke ervaringen met elkaar deelden. In de tijd van meer liberaal wordende theologie leefde er binnen zulke gezelschappen kritiek op de gevestigde kerk. Omgekeerd had de kerk vaak kritiek op het gezelschap. Bij de Afscheiding van 1834 fungeerden bestaande conventikels vaak als kern van later tot openbaring komende afgescheiden gemeenten.

In 1853 nam de regering echter de Wet op de kerkgenootschappen aan. Nu werd het mogelijk kerkelijke gemeenten te erkennen, zonder dat zij vooraf toelating hoefden aan te vragen. Maar pas vanaf 1870 bleken de bewindhebbers zo soepel dat ook niethervormde kerken en groepen de naam ‘gereformeerd’ mochten dragen. De afgescheidenen en de Ledeboerianen waren tegen het vragen van erkenning, omdat ze niet aan de voorwaarden wilden voldoen. Maar anno 1908 waren die voorwaarden al bijna veertig jaar verleden tijd. Bovendien vroeg de kerkenraad geen erkenning. Het college meldde slechts het bestaan van de kerk.

De brief ging uit van de kerkenraad. Ouderlingen waren in november 1908 Pieter Molenaar, landbouwer te Waddinxveen en Jacob van der Spek A.zn., landbouwer te Moerkapelle. Diakenen waren Jan de Graaff, winkelier te Moerkapelle en Arie Bac, landbouwer te Bleiswijk.

De brief werd bovendien ondertekend door niet minder dan 32 mannelijke leden: A. Bakker, G. van de Bogerd Fz., M. Bontebal, J. Breedijk, Joh. Breedijk, P. Cammeraad, J. Cammeraat, G. van den Dool, G. de Graaff, J. van Helden, P. van Helden, A. den Hertog, M. Jongeneelen, C. van der Knijff, P. Molenaar Pz., Adr. Den Ouden, H. Pols, G. Roos, A. van der Spek, A. van der Spek Az., A. van der Spek jr., D. van der Spek, H. van der Spek Jbz., J. van der Spek Az., Jb. Van der Spek Az., J. van Tol, K. A. van Tol, J. Troost, J. Troost, A. de Vos, C. de Vos en J. de Vos.

G. Roos was van 1915 tot 1918 ouderling in Moerkapelle.

De grote vraag blijft ondertussen op welke bron de kerkenraad zich kon beroepen om vast te stellen dat de Ledeboeriaanse gemeente van Moerkapelle was geïnstitueerd op 15 juni 1842. Het lijkt een bewering die niet valt te bewijzen. Te goeder trouw. Natuurlijk!

Hoe zat het met de instituering? Een preek van ds. Marinus Hofman –hij diende de Gereformeerde Gemeente van Moerkapelle van 1936 tot 1945– lijkt te voorzien in een antwoord.

Catechisatie van Arie Bac

Mevrouw Anna de Wit-Van Kralingen (geboren 1928) herinnert zich nog goed de catechisatie van vroeger. In haar jeugd kwamen ouderlingen op klompen met een petje op en een rode zakdoek in hun zak catechiseren. Anna mocht geruime tijd om één uur op dinsdagmiddag een uur vrij van school om naar de catechisatie te gaan. Zij kreeg catechisatie van ouderling Arie Bac. Hij kwam ook op klompen. Het waren eenvoudige boeren, zegt zij.

A. Bac –van 1907 tot 1909 diaken en daarna tot 1944 ouderling– en zijn vrouw A. van der Spek.

J. Breedijk (1826-1891), een zoon van ouderling J. Breedijk (1795-1872), met zijn vrouw M. Winkel.

J. Cammeraat en zijn echtgenote G. van den Dool. Cammeraat was medeondertekenaar van de brief waarin het bestaan van de Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle aan de overheid werd bekendgemaakt. Hij had een ringetje in zijn oor…

1.2. Goed bedoelde veronderstelling

Toen ds. Hofman predikant was te Moerkapelle werd het kerkgebouw vergroot. Op 13 augustus 1937 nam de gemeente de vergrote kerk weer in gebruik. Ds. Hofman hield een preek. Maar voorafgaand aan die preek bood hij enig inzicht in de historie van de gemeente. Hij zei: ‘De eerste stichting van de gemeente Moerkapelle vond plaats in 1842. Het eerste notulenboek begint bij de 15e juni van dat jaar en is getekend door ds. Ledeboer. Hierin is ook melding gemaakt van het eerste huwelijk, dat bevestigd is door ds. Ledeboer, van Klaas Roos en Aantje van Tienhoven, zonder vermelding van datum.’ Aldus ds. Hofman.

Dat eerste notulenboek lijkt verdwenen. Het is aannemelijk dat de brief van 12 november 1908, die het bestaan van de gemeente bij de koningin meldde, dit notulenboek –waar het dan ook berustte en van wie het dan ook was– als uitgangspunt nam om een datum van instituering vast te stellen. Maar die datum klopte niet. Dat blijkt onder andere bij nader onderzoek naar de datum van de genoemde echtvereniging. Klaas Roos en Aantje van Tienhoven traden op 19 november 1841 in het huwelijk. Ds. Ledeboer bevestigde het. Meer dan een halfjaar voor de veronderstelde stichting van de gemeente.

Nog iets. Ds. Ledeboer schreef op 13 juli 1841 een brief aan koning Willem II. Hij vroeg om bescherming ‘der door uw voorzaten beleden, te snood mishandelde, veronachtzaamde, verworpen, eenmaal uit de Roomse kerk uitgeleide gemeente des Heeren’. Die brief was mede ondertekend door ouderling Arie Schouten. Dezelfde die zich op 9 januari 1841 had onttrokken aan de Hervormde Gemeente van Moerkapelle en daar nog altijd woonde.

J. van der Spek was diaken van 1889 tot 1907 en ouderling van 1907 tot 1920.

Cammeraat

Jan Cammeraat (1870-1937) was mede ondertekenaar van de brief waarin aan de overheid het bestaan van de Gereformeerde Gemeente werd gemeld. Jan was een zoon van Pieter Cammeraat (1831-1888) en Maria Breedijk (1836-1906). Maria was een dochter van ouderling Jan Breedijk (1796- 1872). Jan was een kleinzoon van Pieter Cammeraat (1782- 1849). De als ‘P. Cammeraad’ genotuleerde mede ondertekenaar is vrijwel zeker Pieter Cammeraat (1866-1910), eveneens een kleinzoon van Pieter (1782- 1849). Pieter was de vader van koster Arie Cammeraat (1892- 1977) die getrouwd was met Jannigje Klein (1902-1990).

Reeds in 1841 ouderling

Ds. L. Doedes zat op 24 maart 1841 een kerkenraadsvergadering voor van de Hervormde Gemeente te Moerkapelle. Daar meldde hij –toen pas– dat op 9 januari 1841 Arie Schouten te kennen had gegeven ‘zich vrijwillig af te scheiden van het thans bestaande kerkgenootschap.’ Ds. Ledeboer schreef op 13 juli 1841 de reeds genoemde brief aan koning Willem II ‘uit naam van alle getrouw gebleven gereformeerde leden der gemeente Benthuizen, en enige nabij gelegen plaatsen en gemeenten’. Die brief was –dus reeds in 1841– mede ondertekend door ouderling Arie Schouten uit Moerkapelle. Hij was dus op 13 juli 1841 ouderling. Dan valt moeilijk vol te houden dat pas in 1842 die gemeente werd geïnstitueerd.

De conclusie van ds. Hofman dat ‘de eerste stichting van de gemeente Moerkapelle plaatsvond in 1842’ mag niet worden uitgelegd alsof toen de instituering plaatshad. Het lijkt helder dat 15 juni 1842 niet de datum van instituering is.

De woorden van ds. Hofman doen geen twijfel rijzen bij het bestaan van een Ledeboeriaanse groepering die op zondag bijeen kwam om kerk te houden. Maar de vraag is wel of er al zo vroeg sprake was van een geïnstitueerde, zelfstandige gemeente. Want Hofman zei bovendien: ‘De gemeente of vergadering was aangesloten bij Benthuizen, die onder leiding stond van ds. Ledeboer.’

Het eerste huwelijk dat in de Ledeboeriaanse groepering te Moerkapelle door ds. L.G.C. Ledeboer werd bevestigd, was dat van K. Roos en A. van Tienhoven. Klaas bezat goede boeken. Zo bijvoorbeeld een in 1657 in het Nederlands uitgegeven verklaring van Psalm 51 van de Engelse predikant Arthur Hildersham. De eigenaar schreef zijn naam in dat boek.

Het was dus ‘een gemeente of vergadering’. Aangesloten bij de Ledeboeriaanse gemeente te Benthuizen. Dat suggereert niet direct een instituering, of een grote mate van zelfstandigheid.

De kerkenraad koos op 12 november 1908 eenvoudig –bij het melden van het bestaan van de gemeente aan koningin Wilhelmina– voor 15 juni 1842, omdat de eerste notulen op die datum stonden. Maar deze keuze had niet meer waarde dan die van een goedbedoelde veronderstelling.

Niet verbrand!

Er zijn dorpelingen die menen te kunnen verklaren hoe de oude notulenboeken –misschien– zijn verdwenen. Er was op dinsdag 8 augustus 1905 brand geweest in het dorp. Diverse boerderijen, hooibergen, woningen en schuren gingen in vlammen op. ‘Waarschijnlijk zijn dus ook die notulenboeken verbrand’, zegt een slimmerd. Dat zou waar kunnen zijn. Als niet in 1937 ds. Hofman had gezegd dat hij het notulenboek had gezien dat begon op 15 juni 1842 en dat was getekend door ds. Ledeboer.

Geïnstitueerde gemeente

Wanneer spreken wij over een geïnstitueerde gemeente? Als er sprake is van formeel, via een kerkdienst ingestelde ambten op een bepaalde plaats, waardoor daar een nieuwe, zelfstandige kerk ontstaat. Dus als er concreet ambtsdragers zijn bevestigd. Dan is er een kerkenraad en een nieuwe gemeente. In Moerkapelle woonden wel ambtsdragers, maar zij waren ouderling en diaken te Benthuizen. Of zij waren ‘provisioneel’ aangesteld. Dus niet bevestigd. De vraag rijst dan of de gemeente te Moerkapelle eigenlijk wel formeel geïnstitueerd is.

Lopen op zondag

Laat niemand schrikken van die vijf of zes kilometer lopen naar Benthuizen. Er waren nog geen auto’s in de tijd van ds. Ledeboer. Fietsen zoals wij die anno 2017 kennen reden ook nog niet door het Moerkapelse polderlandschap. Mensen met geld konden de keuze maken voor een paard met of zonder wagen. Arme mensen liepen. En zeker op zondag was dat het geval. Vanwege de zondagsheiliging. Een man –geboren in 1916– wist het bij het ouder worden nog precies te vertellen. ‘Ik liep als jongen vanaf de Bierhoogtweg in Zevenhuizen twee keer heen en weer naar de kerk aan het Kerkedijkje in Moerkapelle.’ Alles bij elkaar was dat meer dan twintig kilometer.

2. Samenwerking met Benthuizen

2.1. Gezelschap? Afdeling?

Is de Ledeboeriaanse gemeente van Moerkapelle ergens rond 1842 geïnstitueerd? Of eigenlijk helemaal niet? C. Smits zegt dat ds. Ledeboer samen met ouderling A. Schouten uit Moerkapelle de vergadering van de classis Leiden van de afgescheidenen bezocht op 5 oktober 1841. En hij schrijft: ‘Beiden worden in 1843 genoemd als leden van de kerkenraad te Benthuizen.’ Dus Schouten lijkt geen ouderling van een zelfstandige gemeente te Moerkapelle.

L. Vogelaar schrijft in Weerdigh ’t aenmercken –dat is een boek over de historie van de Ledeboeriaanse gemeente te Benthuizen– dat de gemeente te Moerkapelle fungeerde als een afdeling van Benthuizen. En dat de gemeente te Moerkapelle pas rond 1872 volledig zelfstandig werd. Nota bene: een afdeling!

Er was waarschijnlijk al in december 1840 een gezelschap in Moerkapelle. Het is mogelijk dat ook enkele mensen iedere zondag of af en toe naar Benthuizen liepen om bij ds. Ledeboer naar de kerk te gaan. Hemelsbreed was dat een kilometer of zes. Dat soort verhalen spelen in de overlevering. Men zou dan de Herenweg uitgelopen zijn, over de Noorddijk, de Hildam –nu alleen nog een klein begroeid verhoginkje langs de (Nieuwe) Hoefweg– en de Oostkade naar Benthuizen. Vanuit het dorp was dat zo’n zeven kilometer over naar onze begrippen onbegaanbare wegen.

Toch is de gedachte dat er velen naar Benthuizen liepen zo aannemelijk nu ook weer niet. Want de burgemeester van Benthuizen, Willem van Galen, staat erom bekend dat hij de ontwikkelingen met argusogen volgde. Juist hij schreef in zijn rapporten niets over naar Benthuizen wandelende Moerkapellenaren.

Afdeling

Het kan gebeuren dat een groepje leden van de Gereformeerde Gemeenten bij elkaar in de buurt wonen. En dat zij wel in hun eigen omgeving een eigen gemeente zouden willen stichten. De gemeente die het dichtst bij hun woonplaats ligt, krijgt daarmee te maken. Zolang zo’n groepje nog te klein is om eigen ambtsdragers te kiezen, doet de kerkenraad van de reeds gevestigde gemeente het ambtelijk werk. Als het uiteindelijk mogelijk blijkt ook uit die nieuwe groep ouderlingen en diakenen te kiezen, dan blijven die nieuw verkozen ambtsdragers eerst nog kerkenraadsleden van de ‘moedergemeente’. Als de classis een gunstig advies geeft over het institueren, dus het zelfstandig worden van de nieuwe groep, is er sprake van een vrije verkiezing –dus zonder kandidaten– en instelling van de ambten in de nieuwe gemeente.

De afstand van Moerkapelle naar Benthuizen was zo groot niet. Ze liepen over de Hildam en dan waren zij er bijna.

Ergens rond 1841 of 1842 kwamen ze bijeen. In Moerkapelle. Ongetwijfeld. Oude mensen konden toch immers die zes of zeven kilometer niet elke zondag lopen? Arie Schouten zal vast in 1841 op zondag een preek hebben gelezen in het dorp. In particuliere huizen. Bij broer Cornelis. En bij Willem de Graaff. Dat staat vast. En een aantal jaren daarna –rond het jaar 1850– bouwde Willem de Graaff aan het Kerkedijkje drie arbeiderswoningen waarvan er twee als kerk moesten gaan dienen.

De band met Benthuizen bleef echter nauw. Het lijkt er niet op dat de gemeente te Moerkapelle formeel is geïnstitueerd. Want de ambtsdragers hadden feitelijk een relatie met Benthuizen. Dat Moerkapelle ‘een afdeling’ was in de actuele, kerkrechtelijke betekenis van het woord, is overigens ook niet aannemelijk. De Ledeboerianen uit Benthuizen en Moerkapelle werkten samen.

Provisioneel