Hoofdstuk 1

Na een mooie zomer met veel zonne-uren, waarin de pracht en de rijkdom van de natuur tot volle ontplooiing was gekomen, kwamen toch ongemerkt de eerste tekenen van de naderende herfst zich melden.

Het had ’s nachts zwaar gedauwd en het was al vrij ver in de ochtend eer de zon volledig door de mist heenbrak. De gesponnen webben van de spinnen lieten op duidelijke wijze deze kunststukjes van de natuur zien. Langs de slootkanten ritselde het riet met zijn zacht wuivende pluimen; het was als fluisterden zij over de komende herfst. Er was weinig wind: de rook uit de schoorsteen van de zuivelfabriek steeg recht omhoog. In het kanaal gleden de schepen maar heel langzaam voort; de zeilen hingen bijna slap langs de mast. De schippers hadden nu tijd om rustig hun pijpje te roken en tevens de aardappelen te schillen voor het middagmaal. Het vee liep rustig te grazen. Op het land was men druk bezig de najaarsprodukten te oogsten: aardappelen, bieten, wortels en rapen.

Tussen het bruin en goud wordend blad van de bomen kwinkeleerde een enkele vogel zijn weemoedig lied, waarin hij afscheid van de zomer nam om zich voor te bereiden op de komende herfst en winter. Midden in deze landelijke omgeving, ongeveer een kwartier van de provinciale weg die naar de stad liep, lag Hoogterp, zo op het eerste gezicht een gezellig en vriendelijk dorp. Het had een dicht bebouwde kom, met in het centrum de grote kerk met de daarbij behorende pastorie, die in de volksmond Rozenhof heette, om de vele rozen die om en bij de pastorie werden gekweekt.

Heel lang was de toestand in het dorp gelijk gebleven, maar zoals overal was ook hier de laatste jaren veel veranderd. Door de toenemende bevolking, alsook door de hogere eisen betreffende de volksgezondheid en de sociale wetgeving was er in de laatste jaren veel veranderd. Nieuwe straten waren aangelegd, kleine villa’s waren er gebouwd voor diegenen die het platteland prefereerden boven de stad, terwijl de woningen van de gemeentelijke woningstichting ook aan de eisen van de nieuwe tijd werden aangepast. De ene restauratie en verbouwing had weer een andere tot gevolg. Het gemeentehuis was gemoderniseerd, een flink hotel met een grote vergaderzaal was gebouwd, een veiling voor de landbouwprodukten was er gekomen en de jeugd had een sportveld gekregen. Door de elektrische centrale was er straatverlichting gekomen en de meeste huizen waren aangesloten op het ”nieuwe licht”.

Ook was er een tweede kerk gebouwd door diegenen die niet langer vrede hadden met hun blijven in de oude volkskerk.

In het dorp heerste op deze morgen een betrekkelijke rust. De jeugd zat op school, de vrouwen stonden achter de wastobbe of deden ander huishoudelijk werk, terwijl de mannen, indien ze niet werkeloos waren, op het land of in de fabrieken werkzaam waren. Alleen het geluid van de melkwagen die door de Dorpsstraat reed en van de cirkelzaag uit de werkplaats van Feikema, de timmerman, verstoorden de rust.

Echt stil was het echter rond de Rozenhof, die enigszins achteraf was gebouwd en bijna verscholen lag onder de klimrozen die hoog tegen de muren opgroeiden. Zo voor het oog een paradijselijk plekje, waar zeker rust en vrede woonden. Maar helaas, alleen ingewijden wisten dat ook hier, zoals overal, geen rozen zonder doornen zijn.

Al ongeveer tien jaar voerde dominee Mansveld de herdersstaf over dit deel van de kudde. Naar de mening van het grootste deel der gemeente deed hij dit met grote getrouwheid en plichtsbetrachting, al ging het niet zonder gebreken en tekortkomingen.

Zoals gewoonlijk, wanneer dominee niet in de tuin of in de gemeente was, zat hij ook deze morgen in zijn studeerkamer. Hij was verdiept in zijn lektuur.

Net als voor de meesten van zijn collega’s was de zondag altijd een zeer vermoeiende dag voor hem. Zolang hij op de kansel stond, in het vuur van zijn preek, had hij er geen erg in. Maar daarna kwam de reactie. Een grote geestelijke en lichamelijke moeheid maakte zich dan van hem meester en dwong hem rust te nemen, vooral geestelijk.

Daarom kon men hem op maandagmorgen ook vaak in de tuin aantreffen. Ook las hij weleens een ontspannend boek.

Deze maandagmorgen evenwel werd hij door hetgeen hij las helemaal in beslag genomen, waardoor hij schrok toen zijn vrouw binnenkwam met de vraag:

”Kom je beneden koffiedrinken, man?”

Enigszins verward keek dominee Mansveld naar de klok op de schoorsteenmantel. Was het al zó laat?

”Ben je nu vanmorgen weer meteen aan de studie gegaan, en dat terwijl de dokter je zo nadrukkelijk gewaarschuwd heeft om jezelf in acht te nemen?” mopperde mevrouw Mansveld.

”Denk toch om jezelf. Ik ben anders bang dat het met jou net zo zal gaan als met dominee Laurman van de kleine kerk, die totaal overspannen is en noodgedwongen zijn gemeente uit moet, wil hij weer op verhaal komen.”

”Maak je over mij maar niet te veel zorgen, Mary. Ik heb nog geen boek in handen gehad. Ik las alleen een artikel in de krant waar ik over nadacht.”

”Ja, ja, het was dus een professorale verstrooidheid, zoals gewoonlijk. En waar ging dat artikel dan over, als ik vragen mag?” ”Over het gevangeniswezen in het algemeen, de manier van straffen zoals dit vroeger plaatsvond en hoe dat tegenwoordig gedaan moet worden volgens de deskundigen.”

”Vind je dat nu zó belangrijk datje hiervoor ons gezellig koffie- uurtje erbij zou laten inschieten?”

”Vind je het dan niet belangrijk hoe gevangenen, toch onze naasten, worden behandeld?”

”Maar wat hebben wij met gevangenen te maken? Hier hebben we geen gevangenis en die veroordeeld zijn moeten achter slot en grendel, hoe eerder hoe beter. Kort geleden heb je zelf nog in een preek gezegd dat de gerechtigheid haar loop moet hebben. En zou je nu de deuren van de gevangenis min of meer open willen zetten voor dergelijke lui?”

Met een glimlach op zijn gezicht keek dominee Mansveld zijn vrouw aan.

”Vrouwen kunnen soms zo lekker doordraven als ze hun stokpaardje berijden. Ze weten dan soms niet van stilstaan. De apostel Paulus zegt toch ook: aan de gevangenen moeten we denken, zó, alsof wij ook gevangenen zijn En de Heere Jezus heeft toch ook gezegd: Ik was in de gevangenis en gij hebt Mij bezocht.”

”Ja, dat weet ik ook wel, maar dat woord zal denk ik meer slaan op mensen die onschuldig, misschien om hun geloof, in de gevangenis zitten. Je weet zelf net zo goed als ik, dat het helemaal in de lijn van de tegenwoordige tijd ligt om de zwaarste misdaden, waar je vroeger bijna nooit van hoorde, te kleineren. En handige advocaten weten altijd weer verzachtende omstandigheden aan te voeren om werkelijk schuldigen vrij te pleiten. Moord en doodslag, inbraak en diefstal zijn aan de orde van de dag en in de grote steden is je leven, vooral ’s nachts, niet meer veilig door al het geboefte dat daar rondloopt.”

Belangstellend luisterde dominee Mansveld naar hetgeen zijn vrouw naar voren bracht.

Mevrouw Mansveld was afkomstig uit een goed milieu en had een degelijke opvoeding gehad en een goede opleiding gevolgd. Zij was een zelfstandige persoonlijkheid en kwam soms koel en zakelijk over. In de gemeente werd dan ook gezegd: ”We hebben een geleerde domineesvrouw”, maar sommigen voegden eraan toe dat zij de baas was in de pastorie en dat buiten haar niemand op Rozenhof veel had te vertellen.

Natuurlijk bleef dit niet zonder gevolgen. Vooral de vaak vlugge wisseling van de huishoudelijke hulpen maakte dat het oordeel der goegemeente over mevrouw niet bepaald mild was.

”Dominee is een beste man, die veel voor een ander over heeft en met zijn gemeente meeleeft, maar mevrouw past niet in de pastorie.” Dit was de mening van menig gemeentelid.

Toch was dit oordeel van de mensen niet eerlijk. Ieder die recht door zee ging en op de plaats waar hij gesteld was zijn plicht deed, daar had mevrouw ook respect voor. Maar kromme wegen schuwde zij. Trouwens, dominee net zo goed, maar haar karakter was dan veel te impulsief om een en ander psychologisch en meer tactisch te benaderen.

In wezen was dominee heel anders. Innerlijk fijngevoeliger. Het was zijn grootste zorg dat hij onredelijk tegenover iemand zou zijn.

”Je vertrouwt een ander veel te veel en gelooft alles wat de mensen je vertellen. De wereld is lang niet zo goed als jij wel denkt.” ”Vrouw, er staat toch ook in de Bijbel: Waarom lijdt gij niet liever ongelijk? Waarom lijdt gij niet liever schade?”

Zulke gesprekken had dominee vaak met z’n vrouw. Hij had het er soms moeilijk mee om regelmatig te moeten ondervinden dat zijn vrouw in deze dingen zo vaak van hem verschilde.

Ook over de opvoeding van de kinderen verschilden ze van mening. Ze waren in hun huwelijk vijf keer verblijd geweest met de kinderzegen, maar helaas waren twee kinderen kort na de geboorte gestorven.

Van hun drietal dat nog was overgebleven, was Johan de oudste. Hij was het evenbeeld van zijn vader, maar miste helaas de zin om te studeren. Met moeite had hij het tot de tweede klas van het gymnasium gebracht. Of hij niet kon of niet wilde, bleef een vraag, maar zijn rapporten gaven aanleiding tot menig twistgesprek. Toen de overgang van klas 2 naar klas 3 slechts doorgang kon vinden na een herexamen, en dan nog op het kantje af, begrepen zijn ouders dat dit zo niet langer ging. Johan werd voor de keuze geplaatst wat hij nu eigenlijk wilde. Toen kwam het hoge woord er bij hem uit: hij wilde naar zee, vreemde landen en volken zien. Met alle kracht werd geprobeerd hem van deze gedachten af te krijgen. Met allerlei beloften en mooie voorspiegelingen probeerde mevrouw hem tot andere inzichten te krijgen. Als hij nu nog een paar jaar zijn best deed, kon hij naar de universiteit. Hij mocht zelf kiezen welke. En dan kreeg hij als student een heerlijk vrij leven. Financieel zou het hem ook aan niets ontbreken. Maar Johan besloot haar poging met:

”Ik wil naar zee en anders niet!”

”Dominee hoeft zich geen illusie te maken dat Johan in zijn vaders voetstappen zal gaan”, zei boer Bokma en de boerin voegde eraan toe:

” ’t Zou denk ik een rare dominee worden als hij preken moest, ’t Is een beste jongen, maar je kunt nooit eens serieus met hem praten. Hij maakt overal grappen over.”

Tenslotte werd de knoop doorgehakt. Nog één keer onderhield dominee hem over zijn keus en wees hem erop hoeveel verdriet hij zijn ouders daarmee deed. Het was voor de jongen een moeilijk moment, toen hij zag hoeveel verdriet hij zijn vader ermee deed, maar hij bleef bij zijn voornemen om naar zee te gaan. Hij kon niet begrijpen dat zijn ouders zijn ideaal zo tegenwerkten.

” ’t Zal niet gaan, vrouw, om Johan van zijn plan af te brengen”, zei dominee op sombere toon.

”We kunnen alleen bidden of God hem in deze weg ook wil bewaren.”

”Laten we er maar niet meer over praten en onze maatregelen nemen”, was mevrouws enige reactie hierop.

Door middel van een bevriende reder in Rotterdam kon Johan een plaats op een kustvaarder krijgen, die hij in de toekomst wilde verwisselen voor de wilde vaart naar verre landen en streken. Alles ging toen heel vlug in zijn werk, want een paar dagen later moest Johan klaar zijn. Hij had ternauwernood tijd om afscheid te nemen van zijn bekenden en voor velen was hij al vertrokken voor ze het wisten.

De meeste gemeenteleden vonden het wat naar voor de dominee toen ze ervan hoorden. Men wist dat de dominee veel op had met Johan. Over hoe het voor mevrouw was, werd niet gesproken, hoewel zij in haar hart er evengoed onder gebukt ging als haar man. Ze liet dit echter niet blijken.

Gelukkig gaf Louise, die op Johan volgde, haar meer plezier. Al heel jong bleek zij veel in haar karakter te hebben van haar moeder. Zo speelde zij bijna nooit met de andere meisjes, die volgens haar beneden haar stand waren. In plaats van leuk met haar klasgenoten te spelen, zat zij liever thuis te lezen of te knutselen en piano te spelen. Bij het ouder worden ging zij elke dag met de fiets naar de stad naar het gymnasium. Ook daar had zij weinig omgang met haar medeleerlingen. Men vond haar hoogmoedig en verwaand. Door hun karaktereigenschappen konden moeder en dochter echter heel goed met elkaar overweg. Dominee zag deze ontwikkeling stilzwijgend aan en had hierover zo zijn zorgen. Hij ondervond weinig liefde van Louise. ’s Zondags ging zij trouw naar de kerk, maar hij hoorde haar nooit over de preek praten. Ze bemoeide zich nooit met verenigingswerk of andere activiteiten in de gemeente. Ook haar lectuur wees duidelijk uit wat haar het meest interesseerde.

De jongste in het gezin was Jantie. Zij was het zonnetje in huis. Zij deed goed haar best op school en had tevens een grote aanleg voor huiselijkheid. Ze had een opgeruimd en vrolijk karakter en stond tevens open voor alles wat verdriet en pijn had. De mensen noemden haar vaak het evenbeeld van de dominee. Alleen de jeugd deed haar zorgelozer zijn.

Nadat Jantie een aantal weken had geklaagd over pijn in haar heup moest de dokter helaas constateren dat zij een heupziekte had. Volkomen rust werd haar voorgeschreven. Dit was voor haar en voor haar ouders een zware tegenslag.

Vooral in het begin was het moeilijk om dit te verwerken. Specialisten werden erbij gehaald, maar zij kwamen tot dezelfde diagnose als de huisdokter: volkomen rust en medicijnen. Het zou lang kunnen duren, maar hoop op genezing was zeker aanwezig. In de woonkamer werd voor het raam een bed geplaatst. Zo kon Jantie in de huiselijke kring blijven en tevens het buitenleven van achter het raam beleven.

Door deze langdurige ziekte werd de band tussen haar ouders en haar nog inniger dan zij al was. Het was voor haar altijd een fijne onderbreking als haar vader thuis was en dan gelegenheid had om gezellig beneden koffie te drinken, waarbij allerlei nieuwtjes de revue passeerden. Het gebeurde ook vaak dat als zij ’s nachts niet kon slapen van de pijn, haar vader een tijdje bij haar kwam zitten om haar door gesprek en gebed weer moed te geven om verder te gaan.

Hoofdstuk 2

”En wat voor bijzonderheden heeft mijn meisje op haar lijstje?” Met deze vraag kwam dominee de kamer in voor het koffieuurtje. Het was gewoonte geworden, ook al om Jantie bezigheid te geven, dat zij alle boodschappen die voor haar vader bestemd waren, op schreef.

Tijdens het koffiedrinken gaf ze die dan aan haar vader door. Dit had tot gevolg dat er soms dingen besproken werden die eigenlijk niet voor een dertienjarige bestemd waren. Maar door de omstandigheden was dit nu eenmaal zo gegroeid en Jantie was voor haar leeftijd verstandig genoeg om hierover niet met anderen te praten. Haar vader noemde haar dan ook zijn secretaresse.

Op de vraag van haar vader nam zij een blocnote van haar kastje. ”Zal ik het even voorlezen? De groeten van Jetse van ’t Hoekhuis en zijn vrouw, en dat zij vannacht een meisje hebben gekregen.” Mevrouw viel hier Jantie in de rede.

”Jetse van ’t Hoekhuis! Hoe komen sommige mensen toch aan zulke namen?”

”Heet hij dan niet zo?”

Jantie vroeg dat verwonderd. Ze had hem nog nooit anders horen noemen. Verbaasd keek ze haar moeder aan.

”Welnee kind, hij heet Brouwer. Maar waarom hij van ’t Hoekhuis genoemd wordt, weet ik niet.”

’k Denk dat hij of zijn ouders misschien vroeger op een hoek van de straat hebben gewoond en dat hij daarom die bijnaam heeft gekregen.”

Dominee merkte dat op.

”Je hebt hier in Hoogterp anders maar rare namen”, vond Jantie, die voor zichzelf bezig was er een aantal op te schrijven. ”Misschien is zijn voornaam dan ook wel anders?” vroeg ze. ”Nee, die is wel goed,” zei dominee, ”maar zo heeft elke streek, en soms zelfs elke plaats, namen die een buitenstaander vaak vreemd in de oren klinken”.

Om Jantie wat op te vrolijken begon hij voorbeelden te geven van achternamen die hen soms deden schaterlachen van plezier.

”Hoe zouden de mensen er toch toe gekomen zijn om zich zo’n rare of belachelijke achternaam te geven?” vroeg mevrouw.

”Och, dat ging zo,” zei dominee, ”in de tijd van Napoleon moest iedereen een achternaam hebben. Diegenen die er toen geen hadden, beschouwden het meer als een grap, zonder erbij na te denken dat hun nageslacht met die naam werd opgezadeld. Anders hadden ze allicht niet zo lichtvaardig van die rare namen aangenomen. Veel namen hebben een achtergrond of betekenis, net zo goed als de namen die in de Bijbel voorkomen ook meestal een betekenis hebben.”

”Hé, dan weet ik waar ik nu mee ga beginnen”, zei Jantie. ”Ik ga zoveel mogelijk namen uit de Bijbel opschrijven en dan de betekenis erachter. Als ik er niet uitkom, wil papa mij wel helpen, hè?” ”Natuurlijk, meisje.”

”Zo, dus bij Jetse Brouwer weer een kleintje erbij. Is dat niet hun achtste, vrouw?”

Zo precies wist mevrouw dat ook niet te zeggen, maar Jantie noemde het hele kroost bij naam op het rijtje af, waardoor bleek dat de jonggeborene nummer negen was.

”Je vraagt je toch weleens af, of al die kinderen wel altijd voldoende te eten krijgen”, vervolgde mevrouw, terwijl zij het tweede kopje koffie inschonk.

”Jetse zal bij boer Bokma toch ook niet zo veel verdienen. En voor een gezin van elf personen komt toch wel wat kijken tegenwoordig.”

”Kinderen zijn een erfdeel des Heeren, en elk kind brengt een verborgen zegen mee”, zei de dominee.

Mevrouw was dit lang niet met hem eens, denkend aan Johan en Jantie, maar ze kon haar mening nu niet naar voren brengen. Ze nam zich voor om, als ze met z’n tweeën waren, hierop terug te komen. Daarom kon dominee nog even verder op het onderwerp doorgaan met te zeggen:

”Veel zegeningen die God geeft, kunnen door de mensen misbruikt en tot een vloek worden. Ook mogen wij niet vergeten dat wat ons tegenspoed lijkt, door God kan worden omgezet in een rijke zegen. Er zijn mensen die zich in hun armoede en soms zware strijd in het leven gelukkiger en tevredener voelen dan heel veel anderen die zich in weelde baden. Neem nou Jetse eens als voorbeeld. Ik weet zeker dat hij en zijn vrouw de wereld te rijk zijn met hun negende kindje en dat zij samen de Heere gedankt hebben voor de baby. ’k Hoor het hem al zeggen: hoe meer zielen, hoe meer vreugd.”

”Nou ja, maar Jetse is ook een zieltje zonder zorg”, zei mevrouw. ” ’t Is voor mij de vraag of zijn vrouw er net zo over denkt.” ”Nou, dat geloof ik wel, ondanks de meerdere zorg die elk kind toch weer meebrengt. Maar ze weten door genade allebei waar zij de kracht voor het leven moeten zoeken en zij beschouwen alles wat ze krijgen als uit de hand van de Heere ontvangen.”

” ’t Is prachtig als men dit op kan brengen en zo kan leven, maar toch vind ik dat zorgen en moeilijkheden het een mens zwaar genoeg kunnen maken.” Mevrouw antwoordde hiermee en keek somber naar buiten.

”Dat is als wij zelf met ons pak moeten lopen en alléén de weg willen gaan zeker waar, maar ons wordt toch een andere weg gewezen, vrouw. Een bekend lied zegt:

Ga niet alleen door ’t leven,
die last is u te zwaar.
Laat Eén u sterkte geven,
ga tot uw Middelaar.
O, kom tot Hem gevloden.
Hij wil in angst en pijn,
in al uw zorg en noden,
een Helper zijn.”

Jantie lag stil te luisteren. Als papa zo begon, werd zij altijd zo rustig en blij van binnen. Zijn stem klonk dan zo rustig en vertrouwd. Zou papa dit mooie vers misschien ook speciaal om haar hebben gezegd? Zij moest toch ook elke dag weer opnieuw leren om met haar nood en pijn tot de Heere Jezus te gaan, Die toch ook beloofd heeft dan een Helper te zijn? In zo’n vers lag voor haar meer steun en sterkte dan wanneer er soms iemand kwam die meende haar te moeten beklagen, omdat zij zoveel moest missen en elke dag maar moest liggen.

Mevrouw kon het niet opbrengen om hier nu tegenin te gaan.

” ’k Zal morgen versterkende soep voor vrouw Brouwer koken. Of zou het beter zijn als Boukje vanmiddag daar al iets brengt?” vroeg ze.

”Als het niet te druk voor je is... Wie weet hoe zij verlangt naar iets versterkends. En het is zulk heerlijk werk een ander gelukkig te maken.”

Dat was nu precies de dominee weer. De geestelijke en lichamelijke nood van zijn gemeente droeg hij als ’t ware op zijn hart. Het was zijn liefste werk om verdriet te verzachten, treurenden te vertroosten en eenzamen te bemoedigen, door ze steeds maar weer te wijzen op dat liefdevolle Vaderhart van God, Dat is ontsloten door het borgwerk van de Heere Jezus.

” ’t Komt vandaag nog in orde, hoor,” antwoordde mevrouw. Dominee knikte haar dankbaar toe.

”En wat heeft mijn secretaresse nog meer op haar lijstje? Of zijn we er al?”

”O nee, nog lang niet. Woensdagavond om acht uur is in De Posthoorn een vergadering van het Groene Kruis. Er werd nadrukkelijk bij gezegd dat u vooral moest komen, want het ging over het benoemen van een nieuwe wijkzuster.”

”Daar heb ik toch geen verstand van. Dat laat ik maar aan de dokter over.”

”Ja, maar er schijnt nogal verschil van ligging onder de sollicitanten te zijn. Ik heb van de huishoudster van dokter Bloeme vernomen dat hij een goede aanbeveling heeft gekregen van een zekere zuster De Raad uit Utrecht, maar die moet nogal rechtzinnig zijn. En in het bestuur zijn er verschillende leden die liever een vrijzinnig iemand hebben. Daarom is het belangrijk dat jij ook op die vergadering aanwezig bent.”

”Och heden, vrouw, wringt daar de schoen? En wat zegt dokter Bloeme ervan?”

”Vóór alles gaat het om een goede wijkzuster, is zijn standpunt. Wat zij gelooft, is vers twee voor hem. Wat de godsdienst aangaat, scheelt het hem niets. Dat is iets voor de dominee, vindt hij.”

”Net weer iets voor de dokter en ook voor het Groene Kruis om hier helemaal neutraal in te zijn. Trouwens, ik heb woensdag die vergadering met het schoolbestuur en dat vind ik ook belangrijk.” ”Altijd dat vergaderen, vooral in de wintermaanden. Ten eerste heb je al je catechisaties en bijbellezingen, dan de huisbezoeken, waar ook nooit een eind aan komt, dan je preken voor de zondag klaarmaken en daarbij nog al die vergaderingen, soms tot bijna in de nacht. Verder willen ze je ook nog op alle mogelijke jaarfeesten zien. Je moet eens wat meer om jezelf denken.”

”Ja vrouw, je hebt volkomen gelijk. Het is vaak te veel voor me, maar het hoort nu eenmaal tot het werk in de gemeente wat ik verplicht ben te doen. Maar hoe verander ik dat? Er zijn zoveel dingen waar ik me niet aan kan onttrekken. Waar moet ik dan voor bedanken?”

”Nou, ik zou denken voor alles wat niet regelrecht met je werk te maken heeft.”

”Zoals?”

”Ja, om dat nu zo één-twee-drie te zeggen, dat weet ik ook niet direct.”

”Zal ik dan maar bedanken voor het schoolbestuur en voor al die commissies en colleges waar ik zitting in heb?”

’t Schoolbestuur zou ik aanhouden, want kerk en school horen bij elkaar. Maar er zijn toch nog genoeg andere baantjes waar ze je in hebben gehaald? Die kunnen toch ook door anderen gedaan worden?”

”Maar als die wijkzuster uit Utrecht nu eens goed is en woensdagavond door één stem niet benoemd werd, zou ik er dan later geen spijt van krijgen dat ik er niet was? En als ik mij uit het jeugdwerk terugtrek, zou dat alles dan wel in de goede richting blijven gaan? Ik heb toch ook de roeping om voor heel de kudde te zorgen, zowel voor de schapen als voor de lammetjes?”

”Maar je hebt toch ook een roeping ten opzichte van je huisgezin?”

”Misschien weet ik wel een oplossing”, zei dominee na enige tijd. ” ’k Zal proberen wat meer mensen van de kerkeraad in te schakelen. Ik heb er eigenlijk al meer over gedacht, maar door zo’n gesprek krijgt het soms een stimulans in een bepaalde richting.” ”Ja, waarom niet. Dominee Laurman van de kleine kerk doet het ook zo. Daar doen de ouderlingen huisbezoek en soms ook ziekenbezoek. Ook geven ze wel leiding aan verenigingen. Waarom moet in onze kerk haast alles van één persoon komen, alsof die ook geen behoefte aan rust en ontspanning heeft?”

Hier kon dominee een zucht niet onderdrukken. Ja, waarom was het ook niet zo in zijn gemeente dat de ouderlingen meer hun schouders onder het werk in de gemeente zetten? Zijn geest had op zijn tijd toch ook behoefte aan ontspanning en rust?

”Op de eerstvolgende kerkeraadsvergadering zal ik erover spreken en het zover zien te krijgen dat ik minstens twee avonden per week thuis ben.”

”Papa, wat zou dat fijn zijn”, jubelde Jantie. ”Wat zullen dat een gezellige avonden worden. Ik heb er nu al zin in.”

”We zullen zien, meisje. Als het half kan, zal het heel gebeuren. Maar heb je nog meer op je lijstje? De tijd schiet op.”

”Ja hoor, vrouw Bleeker is geweest met de groeten van buurvrouw Eekhof. En of dominee weer eens langs wilde komen, want ze was lang niet in orde.”

Dominee z’n gezicht betrok bij het horen van deze boodschap. Vrouw Eekhof was een van z’n vaste adressen. Altijd ziek en nooit dood, zeiden de mensen van haar. Alle kwalen en kwaaltjes die er zijn, waren de hare en wanneer de pijn in hoofd, rug en borst weer wat erger was, moest dominee komen om haar ellenlange verhaal over ziektes aan te horen. Dominee voelde zich altijd min of meer opgelucht als hij na een stichtelijk woord en een gebed de deur van haar huisje weer achter zich dicht kon doen.

”En verder, Jantie?”

De bode van de begrafenisvereniging is geweest om te zeggen dat de oude Imke vannacht is gestorven en dat hij donderdag om twee uur begraven wordt.”

”Och heden, is de oude man uit zijn lijden verlost? Hij verlangde ernaar om ontbonden te worden en met Christus te zijn. Vrijdag ben ik nog bij hem geweest. Hij wees met zijn vergroeide vingers van de reumatiek naar boven en zei:

” ’t Gaat naar huis, dominee.”

”Je zou zo zeggen, het leven van dergelijke oude mensen heeft dan eigenlijk ook niet zoveel waarde meer”, meende mevrouw.

”Zo zou ik het niet willen zeggen, vrouw. Je moest eens zien hoe zijn oude vrouw hem vertroetelde en verzorgde en met angst en vrees het ogenblik tegemoet zag waarop zij elkaar zouden moeten missen.”

”Ik kan mijn man niet missen, dominee. Meer dan zestig jaar hebben wij samen lief en leed gedeeld. We zijn nooit één nacht bij elkaar weggeweest, en nu straks is hij voor altijd weg en moet ik alleen hier achterblijven. Och, ik hoop dat de Heere mij dan ook maar opneemt. Want jonge mensen kunnen elkaar niet missen, maar oude nog veel minder. Wat moet ik beginnen als mijn Imke van mij weggaat?”

Zo klaagde die oude stakker bij de deur tegen mij toen ik wegging. Nu is hij dan dus heengegaan.”

Het viel hem ineens op hoe bleek Jantie er nu uitzag. Het besprokene over Imke had haar erg aangegrepen. Door haar ziekte was zij erg gevoelig voor emoties en door een dergelijk voorval kwam haar altijd weer die gebeurtenis van een paar jaar geleden in gedachten. Toen moest zij voor dominee een boodschap brengen naar de timmerwinkel van baas Feikema. Vrolijk huppelend kwam zij binnen, maar, o schrik, de baas en zijn knecht waren juist bezig een doodskist klaar te maken. Ontzet bleef zij een ogenblik staan en ging meteen rechtsomkeert naar huis, zonder de boodschap te hebben gezegd.

Nog vaak kwam haar deze gebeurtenis te binnen, en vooral als er weer een sterfgeval in de gemeente te betreuren viel. Dan dacht zij eraan, ondanks haar jonge leeftijd, dat pa en moe, Louise en Johan en ook zij eens in zo’n kist zouden komen te liggen.

Ze brak ineens in een huilbui uit. Mevrouw stond meteen op en ging naar haar toe, daarbij een bestraffende blik naar dominee werpend. Wat waren dat ook voor onderwerpen aan de koffietafel, vooral voor een meisje als Jantie. Altijd ging het hier over ziek zijn, dood en eeuwigheid. Een normaal mens zou er zenuwachtig van worden, laat staan een kind dat ziek is.

”Stil maar, lieverd”, suste mevrouw. ”Van nu af aan zullen we niet meer over zulke nare dingen praten. Kijk eens naar buiten, hoe prachtig de wilde wingerd eruitziet nu de zon erop schijnt.”

Op deze manier trachtte mevrouw Janties gedachten af te leiden, wat haar tenslotte gelukte.

Dominee stond op en keek Jantie aan. Zij lachte alweer naar hem door haar tranen heen. Hij gaf haar een kus op het voorhoofd en ging naar zijn studeerkamer om hetgeen aan de koffietafel was besproken te overdenken en te verwerken.

Hoofdstuk 3

Tin-ge-lin-ge-ling!

”Hè, weer die vervelende bel! Dat is nu de tiende keer vanmorgen dat ik bij de wastobbe word weggehaald. En natuurlijk geen mens die mij ook maar iets uit handen neemt of eens even de deur voor mij opendoet. O nee, dat past natuurlijk niet voor mevrouw. Daar ben ik goed genoeg voor.”

Zo mopperde Boukje in zichzelf, terwijl zij de vlokken zeepsop van haar armen en handen afveegde. Vlug trok ze de mouwen van haar jurk naar beneden en deed de bonte schort af. Tin-ge-lin-ge-ling!

”Ja, ja, kalm maar, er is toch zeker geen brand?”

”Hoor je de bel niet, Boukje?” riep mevrouw uit de woonkamer. Boukje gaf geen antwoord. Ze zat vol. Sinds een paar maanden diende zij als meisje in de pastorie. Ze kwam uit de stad en had bij gelegenheid van het koninginnefeest kennis gekregen aan Piet van de bakker. Het was op een stevige verkering uitgelopen. Piet was nog jong, pas negentien. Boukje was al tweeëntwintig. En dat was voor haar een reden te meer om toe te happen. De ouders van Piet vonden het fijn dat zij ouder was. Na enige tijd vonden de jongelui het beter dat Boukje op het dorp kwam wonen. Piet hoefde dan niet telkens op en neer naar de stad te gaan. Kort daarop kwam de betrekking van dienstbode op Rozenhof vakant en het lag voor de hand dat ook Boukje hierop solliciteerde.

Het leek mevrouw Mansveld ook prettiger een meisje uit de stad te hebben. In Hoogterp waren niet zoveel geschikte meisjes en bovendien had het soms bezwaren om een meisje van het dorp te hebben. Heel je huishouden kwam, ongewild soms, op straat. En het eind van ’t liedje was dat de hele goegemeente alles van de pastorie afwist. Een meisje uit de stad zou meer thuisblijven. Nou ja, ze had verkering met Piet Zandstra en zou allicht daar haar thuis krijgen, want zo was de familie Zandstra wel.

Zo kwam Boukje dus op Rozenhof.

In het begin was het buitenleven nieuw voor haar. Die grote, mooie tuin met vruchtbomen, waar wel eens van geplukt werd. En die mooie bloemen waar ze ook zo van hield. Boukje verwachtte hier een vrijer leven te hebben en bovendien was ze dicht bij Piet. Zijn moeder had gezegd dat zij maar vaak moest aanlopen; het huis stond open voor haar.

”Juffrouw”, had Boukje haar genoemd, maar dat wilde zij niet wezen. De mensen in Hoogterp noemden haar ”vrouw Zandstra” en dat was mooi genoeg.

De Friese taal was voor Boukje erg lastig. Ze verstond er geen woord van. Als Piet bij haar was, sprak hij Hollands, waren ze bij Piet thuis, dan probeerde zij af en toe een paar Friese woorden te gebruiken, wat meestal tot grote hilariteit aanleiding gaf.

Al spoedig bleek haar echter dat de betrekking zwaarder was dan zij had gedacht. De pastorie was groot. Mevrouw deed niet anders dan wat stoffen in haar slaapkamer en soms wat in de woonkamer. Louise bracht niet anders dan drukte en rommel in huis, terwijl de ziekte van Jantie ook de nodige beslommeringen met zich meebracht. Eén keer in de week kwam er iemand voor het ruwe werk. Ze was dus de hele dag in touw. Daarbij kwamen de vele bezoekers en boodschappers aan de pastorie nog.

Op zondagavond mocht Piet tot tien uur bij haar in de keuken zijn, terwijl zij op woensdag of donderdag, al naar het uitkwam, een paar uurtjes vrij had. Zondagmorgen had zij de oppas en ’s middags moest zij naar de kerk en in de winter ook de catechisatielessen volgen. In het begin vond zij de kerkdiensten niet vervelend, wantje kon lekker rustig zitten zonder iets te zeggen en aan alles en nog wat denken. De catechisatie was lang zo leuk niet, want daar moest je je gedachten erbij houden als de dominee je onverwachts iets vroeg over de behandelde stof.

Vroeger in de stad ging zij nooit naar de kerk of catechisatie. Haar vrije avonden waren voor de straat en bij regenachtig weer zat ze meestal in de bioscoop. Van huis uit was zij niet christelijk.

Haar vader was een vurige socialist en haar moeder had haar handen vol met de huishouding. Maar ja, nu zij bij de dominee diende en inwoonde en nu Piet ook christelijk bleek te zijn, moest zij wel zo goed mogelijk in dat spoor lopen. Eigenlijk was dat niets voor haar, want ze hield meer van ”leve de lol”. Vorige winter had ze nog een danscursus gevolgd; dat was nog eens iets anders dan die saaie catechisatie. Maar ja, om Piet deed ze wat. Hij was een leuke, vlotte knul, helemaal niet stijf en lomp zoals soms jongens van het boerenland konden zijn. Daarbij, de familie was erg royaal: altijd koek of koekjes bij de koffie. Het waren echt wel mensen met geld. Piet wilde later ook proberen een eigen bakkerij te krijgen. Dan waren ze eigen baas. Dat was beter dan altijd onder een ander te staan. Om dat te bereiken moest ze maar heel veel over het hoofd zien, ook wat haar werk betrof.

Dominee was wel een aardige man en met Jantie kon ze het ook goed vinden, maar mevrouw was veeleisend, vond ze. Die kon het niet zien als ze eens wat vroeger klaar was met het werk. Dan bedacht ze altijd weer wat anders. Daarom werkte ze op het eind van de dag niet zo vlug. Ze was dan mooi op tijd klaar. Alleen met wasdag moest ze niet gestoord worden. De was moest zo vlug mogelijk klaar. Vandaar dat zij op zo’n dag het land aan de bel had. D’r zou wel weer een of andere scharrelaar met zijn handel staan, misschien oude Janke met petroleum of gekke Hannes met zijn karretje om de schillen op te halen.

Hannes was geestelijk gehandicapt. Zijn verwrongen gezicht en de grote ogen waren haar in ’t begin heel naar voorgekomen, maar ook dat begon te wennen. Nu stond zij op heel goede voet met hem. Hij toonde zich altijd dankbaar en blij met een vriendelijk woord en met een appel of een peer uit de tuin.

Toch had zij zich deze keer vergist. Wietske, het dienstmeisje van ds. Laurman van de ”kleine kerk”, stond op de stoep met een briefje. Een antwoord hierop moest zij mee terugnemen. In tegenstelling tot veel plaatsen was er in Hoogterp een zeer goed contact tussen de beide predikanten. Elk had zijn eigen gemeente en allebei wisten ze zich dienstknechten in de wijngaard van de Heere op twee, naast elkaar liggende akkers. Beiden begeerden om, ieder op zijn plaats, tot zegen te mogen arbeiden.

Regelmatig ontmoetten beide predikanten elkaar en waar het mogelijk was, hielp de een de ander met raad en daad. Het nieuws waarover mevrouw op de studeerkamer gesproken had, was in zoverre juist, dat dominee Laurman op medisch advies een week of vier volkomen rust moest nemen, omdat hij last van zijn stem had. Hij had in verband hiermee het plan deze tijd naar zijn familie te gaan. Daarom gaf hi j zijn tijdelijk adres even door, omdat hij en dominee Mansveld gezamenlijk een paar tijdschriften lazen. Tevens vroeg hij wanneer een afscheidsbezoek gelegen kwam. Dit was de boodschap waarmee Wietske naar Rozenhof was gezonden.

Boukje vergat meteen hoe druk zij het had. Geruisloos trok zij de voordeur dicht om in een fluisterend gesprek met Wietske alle nieuwtjes te bepraten die haar in gedachten kwamen. Jammer dat het niet zo lang kon duren. Er was zoveel waar ze allebei belang in stelden. Ze zouden elkaar vermoedelijk een hele tijd niet meer zien. De pastorie van dominee Laurman zou zolang de dominee afwezig was niet bewoond worden. Wietske ging dan naar haar ouders. Het meisje kreeg hierdoor onverwachts vakantie met behoud van loon.

Boukje nam de gelegenheid waar om Wietske te vertellen dat zij binnenkort een paar dagen vrijaf hoopte te krijgen, om dan met Piet naar de stad te gaan en weer eens echt te genieten van alles wat daar te beleven viel.

Wietske moest nog even aan Boukje vertellen dat zij de vorige avond bezoek had gehad. Boukje zou wel nooit kunnen raden wie dat was geweest, ’t Was een keurige, fatsoenlijke jongen met mooi haar. Een wit overhemd had hij aan en ook bezat hij een gouden horloge. Het was een echte mijnheer. Zo liepen er niet veel in Hoogterp. Hij behoorde tot de kleine kerk en zijn vader was iets bij de elektriciteit. Wat het was, wist ze ook niet precies. Bij zo’n eerste kennismaking wilde ze het niet opnieuw vragen, maar in ieder geval, het was een heel goede betrekking met een vast traktement. Nu zij met vakantie ging, zou hij haar de volgende keer bij haar ouders thuis bezoeken. Als zij weer terug was, zou zij Boukje er meer van vertellen of anders zou ze haar er wel eens over schrijven. Ze moest het ook maar aan Piet vertellen. Die zou hem wel kennen. Haar vriend kende Piet in ieder geval wel. Cor Postma heette hij en hij woonde in het naburige Eesterga. Na dit onderonsje werd het briefje naar de studeerkamer gebracht. Ondertussen zat dominee Mansveld opnieuw in diepe gedachten verzonken, de hand onder het vermoeide hoofd.

Wat ging het leven toch heel anders dan hij verwacht had. Nog altijd mocht hij heel graag studeren, maar daarbij overviel hem elke dag weer opnieuw de zorg om de gemeente, die geestelijk helaas lang niet op het peil stond waar hij haar zo graag wilde hebben en waar zij uit kracht van haar belijdenis zou moeten staan. Wat een onverschilligheid was er toch ten opzichte van de eeuwige dingen. En daar tegenover, wat een opgaan in de dingen van het aardse leven.

Niet dat men uitbrak in ruwe onverschilligheid, maar men leefde zonder het leven deelachtig te zijn dat getuigt van geloofszekerheid en blijdschap en dat daardoor een lichtbaken in een duistere wereld is.

Men was helaas tevreden met een braaf, fatsoenlijk godsdienstig leven. Men ijverde voor een belijdenis van de waarheid in het algemeen en een regelmatige kerkgang. Hiermee was dan ook alles gezegd.

Als dominee was hij geroepen om altijd maar te geven, zondag op zondag. In de week bij zijn bezoeken, straks weer als de catechisaties begonnen en de jaarlijkse huisbezoeken waar weer weken mee gemoeid waren. Altijd maar geven, geven, zonder ooit iets te ontvangen. Uitgezonderd dan bij een heel enkele, die de verborgen omgang met de Heere kende. Daar mocht hij graag een bezoek afleggen, omdat hij daar werd begrepen, óók in zijn persoonlijke nood als mens én als herder van de kudde. Bij dergelijke gemeenteleden kon hij ook niet teveel komen, omdat in een plaats als Hoogterp de een alles van de ander wist en men zou het niet kunnen hebben wanneer de dominee bij de een vaker kwam dan bij de ander. Het zou jaloezie verwekken en opspraak geven en wie weet misschien wel roddel over hem en zijn gezin. Een predikant in Hoogterp woonde als in een glazen huis. Zijn doen en laten werden gevolgd. De gemeente meende alles van hem te mogen en te moeten weten.

Verder waren er ook nog de onderlinge vetes en kwesties, die vaak de eenheid in de gemeente wegnamen. Hoe vaak was er niet wat te schikken of te plooien om harten weer tot elkaar te brengen. Hier speelde broodnijd een rol, daar was weer geroddel of was hoogmoed in het geding, die net als in de eerste christengemeenten de oorzaken waren van dergelijke narigheid. Hoe vaak stond hij niet machteloos tegenover al die uitingen van het natuurlijke, zondige hart?

Hij had wel eens gedacht: Zou het in de gemeente van dominee Laurman ook zo zijn? Afgaande op de buitenkant leek hem daar veel meer activiteit en belangstelling, toewijding en eensgezindheid te zijn. Dit meende hij, totdat zijn collega in een vertrouwelijk gesprek hem eens zijn nood had geklaagd door verschillende voorvallen te vertellen, o.a. de speldeprikken die hij vaak van de broeders ontving en waartegen zijn zenuwgestel op den duur toch niet bestand was. Wanneer het waar was wat zijn vrouw straks verteld had, dat zijn collega rust moest nemen, dan mocht zijn gemeente zich wel eens de vraag stellen wat daarvan de oorzaak zou kunnen zijn en in hoeverre zij daaraan ook schuldig stond. Een dominee was toch óók maar een mens. Geestelijke arbeid eiste veelal nog meer dan zwaar lichamelijk werk.

Als hij nu nog maar eens vrucht zag op zijn arbeid, maar helaas, er was zo weinig van te bespeuren. Hoevelen onderkenden zijn worsteling en studie die aan zijn preken ten grondslag lagen? Wie begrepen het wat hij bedoelde als hij met klem en aandrang de grote vragen van het leven zocht te beantwoorden door de mensen steeds weer te wijzen op de enige Rots tot behoud, de Heere Jezus Christus? Wat bleef er hangen van al die preken die zondag op zondag, jaar in jaar uit in het midden van de gemeente werden uitgesproken? Gingen de gesprekken, zodra de kerk uit was, niet direct weer over de dingen van het dagelijks leven? Maar wie was hij, om de beschuldigende vinger uit te steken? Was het onder eigen dak, in eigen gezin beter?

Een pijnlijke trek kwam op zijn gezicht. Ook hierin waren de teleurstellingen en zorgen hem niet bespaard. Niemand mocht het weten en tegen geen mens zou hij erover klagen, maar hij vond geen steun voor zijn werk bij zijn vrouw. Wat dat betreft was zij geen hulpe als tegenover hem. Tegenwerking had hij ook niet, zoals hij van enkele collega’s wel wist, maar helaas miste hij de steun en belangstelling die voor zijn werk toch zo belangrijk waren. Daarbij kwamen dan nog de kinderen. Johan op zee en wie weet in welk gezelschap. Er waren gelukkig wel christelijke zeelui en hij had hem zelf nog in het Zeemanshuis te Rotterdam gebracht, om hem daar onder de hoede van de stuurman te geven. Hij wist dat deze stuurman in zijn vrije tijd de christelijke zeemanstehuizen trouw bezocht. Met hem zou Johan zijn eerste reis naar Spanje maken, maar het merendeel van de matrozen was ruw en moest van godsdienst niets hebben. Hoe zou hij Johan terugkrijgen en welke richting zou zijn leven nemen?

Louise was anders. Zij ging trouw naar de kerk, deed in alles haar plicht en studeerde hard. Maar innerlijk hield zij zich gesloten. Ze zou nooit iets verraden van hetgeen in haar omging. Alleen zeiden de boeken die zij las hem genoeg over de denkwereld waarin zij zich thuisvoelde. Wat zou er van dit kind in de toekomst worden? Lag het niet voor de hand om te vrezen, dat, als zij zelfstandig zou worden, zij met de kerk zou breken? Zou ze te laat ervaren dat de wereld met al haar begeerlijkheden niet in staat is om een mensenhart vrede te geven en voor eeuwig gelukkig te maken? Zo zat dominee te peinzen over zijn kinderen. De zorgen om zijn kinderen namen hem in beslag.

Ook Jantie was er dan nog. Zij was heel anders dan haar broer en zus. Veel fijngevoeliger en openhartiger. Met haar had hij toch wel een speciale band. Wat haar karakter betrof had ze veel meer van hem dan van zijn vrouw. Misschien mede tengevolge van haar ziekte kon ze niet tegen nare dingen. Vanmorgen was dat ook weer gebleken. Ernstige gesprekken moesten in haar nabijheid worden vermeden. Er lag toch in de woorden van zijn vrouw een verwijt aan hem, omdat hij volgens haar teveel over dood en eeuwigheid sprak en over de noodzaak van verzoening met God door het offer van de Heere Jezus, opdat de mens niet verloren zou gaan onder de toorn van God. Mócht hij dat niet doen? Móest hij dat niet doen?

Was hij dan werkelijk te hard tegen de zijnen, omdat hij ook hen niet spaarde, evenmin als zichzelf en de gemeente?

Het was nog niet zo lang geleden dat zijn vrouw ernstige bedenkingen had geuit tegen zijn opvatting van Gods rechtvaardigheid, zoals de Bijbel ons dat leert. De aanleiding hiertoe was het ter sprake komen van het overlijden van hun twee kinderen en de langdurige ziekte van Jantie.

”Geloof je nu werkelijk dat dit alles uit de hand van een liefhebbend God ons is overkomen ?” had zij gevraagd, om er direct wrevelig op te laten volgen: ”Zo’n God bestaat voor mij niet en Die wens ik ook niet te dienen.”

Verslagen en ontroerd had hij daarop gezegd dat Gods liefde veel hoger en volmaakter is dan die van ons en daarom voor ons vaak onbegrijpelijk was, maar dat we door de Heilige Geest Zijn leiding in ons leven leren aanvaarden, om dan te kunnen zeggen: ”Niet mijn wil, maar Uw wil geschiede.”

In heftige woorden had zij daarop geantwoord van zo’n liefde niet gediend te zijn en dat zij dan maar liever een vijand tegenover zich had, omdat je dan wist waar je aan toe was.

Toen heeft hij maar niets meer gezegd, omdat hij immers toch niet begrepen werd.

O, wat was het vaak moeilijk om van Gods eeuwige liefde te getuigen in een wereld die vijandig was en deze dingen niet verstond. Ook voor hemzelf was het soms zo koud en leeg van binnen. Als nu eens alles bedrog was. Als nu eens in de Bijbel de gedachten weergegeven werden van verschillende mensen ten opzichte van hun geloof, waarin wel gedeeltelijk wat waarheid lag, maar die niet beschouwd moesten worden als de onfeilbare weergave van Gods eigen woord, niet vrucht van de inspiratie door de Heilige Geest? Als God nu eens heel anders was dan de Bijbel over Hem sprak, en het zalig worden niet afhankelijk was van het Kruis op Golgotha? Maar wat dan? Als de Bijbel niet betrouwbaar was en niet aanvaard moest worden in haar geheel, waar had een mens dan houvast aan en wat voor hoop was er dan?

Als God het niet was in Wiens hand al de draden van het leven lagen, Die al hun wegen zag en bestuurde, wie deed dit dan?

Was een mens dan soms een speelbal van het ijzeren noodlot en grillig toeval? Lag er dan meer troost in de gedachte dat alles wat er plaatsvond, alleen het gevolg zou zijn van de omstandigheden, zonder de leiding van een Hemelse Vader?

Gaf het atheïsme dan meer bevrediging dan wat de Bijbel leerde? Waar moest hij dan heen met het Kruis van Christus en waarheen met het geloof van allen die, soms na een leven van zware strijd, door genade wisten in te gaan in het huis van hun hemelse Vader? Oude Imke de Jong was eindelijk na een lange lijdensweg gestorven, maar in het vaste geloof op de toekomstige zaligheid. Was Imke dan óók bedrogen uitgekomen?

Waar was nu de vaste overtuiging waarmee hij gisteren vurig en opgewekt had gesproken over de toekomstverwachting van Gods volk, dat zich hier op deze aarde gasten en vreemdelingen wist, omdat men uitzag naar die blijvende stad in het hemels Kanaän? Een zware zucht maakte zijn neerslachtigheid hoorbaar.

Wat was een mens toch een wonderlijk wezen. Zouden anderen soms ook zo geslingerd worden in hun geloofsovertuiging als hij? In de gemeente had hij altijd op te treden als de man die het wist en had. Wanneer een gemeentelid hem zijn twijfel of vrees bekend maakte, dan moest hij als herder en leraar daar tegenopkomen en de beloften Gods, waar de Bijbel toch zo vol van staat, in al hun rijkdom uitstallen, de beloften die in Christus immers ”ja en amen” zijn?

Wanneer hij dan zoals nu, in zijn studeerkamer was, en van die sombere gedachten had, dan was alles voor zijn geestesoog donker en leek hij wel nergens een steunpunt te kunnen vinden. Dat waren de moeilijkste tijden voor hem in zijn werk als predikant. Dan woog dit zo zwaar.

Misschien dat hij hierover eens met zijn collega Laurman kon spreken. Ondanks dat hij van een ander kerkgenootschap was, hadden ze toch als broeders in Christus meermalen met elkaar van hart tot hart gesproken. Jammer dat hij nu zo overspannen was. Als hij hem nu vanmiddag of tegen de avond eens ging opzoeken. Misschien dat hij dan ook meteen gelegenheid had om...

Een tik op de deur deed hem uit zijn gepeins opzien. ’t Volgend ogenblik kwam Boukje binnen.

”Hier is Wietske van dominee Laurman. Ik moest u dit briefje geven en zij moest op antwoord wachten.”

Vlug maakte dominee Mansveld de envelop open en las:

”Geachte collega, komt het U gelegen dat ik een kort afscheidsbezoek breng, voor ik de gemeente ga verlaten voor een rustkuur van een aantal weken? Wilt U Wietske meedelen wanneer het U past?”

Dat stond er. Wonderlijk. Was dit nu weer toevallig of Gods leiding? Hoe vaak had hij in zijn leven al niet meegemaakt, dat in die ogenblikken waarin hij bijzonder behoefte aan steun en troost had, er iets gebeurde, waardoor deze steun en bemoediging langs heel ongedachte wegen en middelen tot hem kwam? Zou het dan toch zo zijn, dat Gods engelen als Zijn boden worden uitgezonden om de gelovigen datgene te geven, wat zij naar de nood van het ogenblik nodig hebben? Er stond toch in de Bijbel dat zij gedienstige geesten waren, uitgezonden ten behoeve van diegenen die de zaligheid beërven zullen en dat zij zich als ”een onverwin’bre legermacht, scharen rondom degenen die Hem vrezen?”

Een ogenblik later schreef hij op een correspondentiekaart: ”Hartelijk welkom! Ik blijf de hele dag thuis en heb juist de behoefte om eens broederlijk met u te spreken. Kom dus wanneer het U uitkomt. En indien mogelijk, maak het niet te kort. Mansveld.”

Met een glimlach op zijn gezicht las dominee Laurman het antwoord, waarmee Wietske een tijdje later bij hem kwam. Hij kende zijn collega. Al weer aan het tobben vermoedelijk. Een man met een hart van goud, maar allerlei omstandigheden, van zowel huiselijke als gemeentelijke aard, drukten vaak zwaar op hem. Wat was hij dan toch gezegend dat hij alles wat er in de Bijbel stond, kinderlijk kon aanvaarden. Hij kende niet die twijfel zoals zijn collega, die vaak voortkwam uit een oneerlijke en eenzijdige schrift- kritiek. Het kwam in de middelijke weg misschien ook, omdat hij een heel andere levensloop had gehad en in een totaal andere omgeving was opgevoed. Van kindsbeen af was hij, als indertijd Timotheüs, onderwezen in de Heilige Schrift. Opgegroeid onder de prediking naar de opvatting van de Drie formulieren van Enigheid, stond de autoriteit van de Bijbel voor hem als een paal boven water. Voor hem was heel de Bijbel, vanaf Genesis 1 tot en met Openbaring 22, Gods Woord, waarin Hij Zelf tot de mensen spreekt, om Zijn wil en genade bekend te maken. Natuurlijk had hij in zijn studententijd ook wel met heftige kritiek op de Bijbel kennisgemaakt, maar alles wat zij tegen de Schrift inbrachten, was eveneens aan kritiek onderhevig. Geleerden spraken elkaar vaak tegen. Innerlijk bleven hun harten leeg. Zou hij daarvoor zijn vaste grond en vurige liefde die zijn deel waren, willen ruilen? Nee, nooit en te nimmer. Kinderlijk aanvaarde hij wat de Heere God uit vrije genade en nooit te begrijpen liefde door Zijn Woord en Geest aan Zijn kinderen gaf.

Zo kwam het dat hij diep gelovig en afhankelijk aanbad wat soms niet te begrijpen was, waardoor anderen, die wilden begrijpen, erdoor in twijfel en ongeloof kwamen.

Hierdoor ging er als het ware een stille kracht van hem uit, wat hij zichzelf niet bewust was, maar wat door mensen als dominee Mansveld gevoeld werd. In wetenschappelijke ontwikkeling en in de gave van kanselredenaar was dominee Mansveld zijn meerdere, maar in het kinderlijk aanvaarden van de heilsfeiten tot verzoening en verlossing was dominee Laurman verder gevorderd. Veel gemeenteleden vonden zijn preken saai en eentonig en niet eigentijds. Hij leefde volgens hen teveel in het verleden en had geen oog voor de tegenwoordige tijd.

Daardoor had dominee Laurman het vaak moeilijk. Ook de manier waarop men meende te moeten zeggen wat er aan zijn preken mankeerde wat stijl en inhoud betrof, was vaak niet gepast.

Al deze dingen bij elkaar waren mede de oorzaak van zijn overspanning, die langzaam maar zeker bezit van hem had genomen. De duizelingen en de hartkloppingen waren waarschuwingen dat het hoog tijd werd om er een poosje tussenuit te gaan. Toen de dokter hem het advies gaf om voor enige tijd weg te gaan, had niemand hiertegen enig bezwaar.

”Het zou voor de dominee wel goed zijn en men kreeg dan meteen gelegenheid om eens anderen te horen.”

Dominee wist wel dat dergelijke gedachten bij verschillende gemeenteleden leefden en dat een deel van de gemeente hem zonder spijt zag gaan. Dit was mede een reden dat hij behoefte had, voor zijn vertrek, nog eens met zijn collega vertrouwelijk te praten.

Tegen de avond, toen de landarbeiders van hun werk naar huis terugkeerden, stond dominee Laurman op de stoep van Rozenhof, vanaf de weg met open mond aangestaard door ”Gekke Hannes”, zoals de jeugd hem noemde. De jongen ging zo vlug zijn kromme benen het hem toestonden, het dorp in, om aan ieder die hij tegenkwam te vertellen dat de dominee van de kleine kerk op bezoek was gegaan bij dominee Mansveld. Het leek wel of de arme stakker in zijn omfloerste zieleleven iets van blijdschap voelde, omdat die twee dominees bij elkaar kwamen en hoge kerkmuren niet in staat waren hen gescheiden te houden. Hoeveel gemeenteleden van beide gemeenten zouden hierover niet hun hoofd schudden en het een bedenkelijk teken vinden dat op die manier alle verschil wegviel?

Met grote hartelijkheid ontving dominee Mansveld zijn collega. In zijn studeerkamer gaf hij hem een gemakkelijke stoel en weldra waren ze in een druk gesprek gewikkeld. Bij alle verschil dat er bij hen was op ondergeschikte punten, kwam de eenheid tussen hen uit in het weten van het gemeenschappelijk bezit van het heil des Heeren. Eerst ging het gesprek over de ziekte van dominee Laurman. De dominee verhaalde hoe dokter Bloeme als een bekwaam, maar tevens resoluut arts ten slotte de knoop had doorgehakt. De man had de kerkeraad zonder omwegen gezegd dat hun dominee ertussenuit moest, als ze hem tenminste nog een tijdje wilden houden.

Daarna staken zij echter al gauw naar dieper water af om meer de omgang en het leven met God te bespreken en de vele oorzaken die de groei en wasdom van het geloof zo vaak in de weg stonden. ”Heb je er nooit last van, collega, dat de bijbelkritiek je te machtig wordt, vooral wanneer op schijnbaar wetenschappelijke gronden aan de echtheid van sommige Schriftgedeelten moet worden getwijfeld?” vroeg dominee Mansveld. ”En doet het aan de waarde van de Bijbel iets af, wanneer sommige feiten, die naar de gangbare mening onder de rechzinnigen als historische gebeurtenissen dienen beschouwd te worden, als bloemrijke, oosterse taal moeten worden gelezen? Ik denk bijvoorbeeld aan het spreken van de slang in het paradijs, het stilstaan van de zon en de maan op het gebed van Jozua, de geschiedenis van Bileams ezelin of die van de walvis uit het boek Jona.”

”Wanneer ik mijn verstand alleen raadpleeg, dan spreekt het vanzelf dat ook ik die dingen niet kan begrijpen, maar dan zijn ook al de wonderen, waarvan de Bijbel vol is, ook in het Nieuwe Testament, voor mij niet te aanvaarden”, was het rustige antwoord. ”Voor mij is evenwel de Bijbel het boek van de Godsopenbaring, waarin Hij Zich aan ons openbaart als de Almachtige. Bovendien, hoe vaak spreekt de wetenschap zichzelf niet tegen? Wat door de ene geleerde wordt verworpen, wordt door de andere weer verdedigd. Hoe hebben ook de vele opgravingen in het Midden-Oosten niet het bewijs geleverd van de waarheid en de echtheid van Bijbelse verhalen en situaties, die door ongelovige wetenschappers, die zich dan nog theoloog durven noemen, als sprookjes worden beschouwd?”

”Ja, dat kan zijn, maar de Heilige Schrift schakelt toch nergens ons denkend vermogen uit. Zo zijn er toch voldoende bewijzen dat er bijvoorbeeld tussen de oorspronkelijke handschriften verschil bestaat, wat met het oog op de omstandigheden waaronder zij verkregen, bewaard en verspreid werden, ook volstrekt niet te verwonderen is”, merkte dominee Mansveld op.

”Dat weet ik ook wel, maar ik vind in de Bijbel zoveel bewijzen van echtheid en Goddelijkheid, dat ik er vast van overtuigd ben dat de Schrift niet is voortgebracht door de wil eens mensen, maar door heilige mannen Gods, door de Heilige Geest gedreven zijnde.” ”O ja, dat ben ik wel met je eens. Ik twijfel dan ook niet aan de hogere inspiratie of de waarachtigheid van de grote heilsfeiten waar de Schrift van spreekt. Maar wie zal zeggen dat eigen opvatting en mening de bijbelschrijvers ook weleens parten zullen gespeeld hebben. Als je hiermee voor je eigen hart vragen hebt, dan behoeft daarom de hele Bijbel zijn gezag toch niet te verliezen?” ” ’t Is een gevaarlijke weg, broeder, als we die bewandelen. Als je de eerste bladzijden uit een boek losmaakt, gaat het hele boek op den duur uit het verband en hou je niets anders over dan een kaft zonder inhoud. Ik zou ook niet graag de troost willen missen die de Bijbel mij vaak geeft. Die onbarmhartige kritiek kan soms met zulk grof geschut de burcht van ons geloof bestoken.” ”Ongetwijfeld, maar dat doet zij niet sinds gister of eergister. De duivel begon in het paradijs ook heel pedagogisch; niet met een vaststaand feit, maar met een vraag: ”Is het ook dat God gezegd heeft?” En helaas, met welk een gevolg. Wat is er nu, naar de mens gesproken, gemakkelijker dan te proberen een boek van het wereldtoneel te doen verdwijnen. Maar hoe heeft de tijd niet bewezen het Schriftwoord: ”Hemel en aarde zullen voorbijgaan, maar het Woord Gods blijft tot in eeuwigheid.”

Na enige ogenblikken van stilte vroeg dominee Laurman: ”Wat heb ik gehoord, is de oude Imke de Jong ook overleden? Voor zover ik heb vernomen, is hij in de volle zekerheid van het geloof heengegaan. Veronderstel dat hij deze zekerheid niet had en ook aan allerlei twijfels en vragen was overgeleverd. Hoe onmogelijk wordt dan het sterven van een mens, als die vaste hoop op een woning in het Vaderhuis hierboven er niet is.”

”Wat je zegt is juist; dat voel ik zelf ook wel als de twijfel me bespringt. Ik ben het met je eens dat het ongeloof en de wetenschap de mens het geluk niet geven. Maar hoe ontkom je aan hun greep?”

”Door heel eenvoudig te zeggen: daar staat geschreven”, klonk het beslist.

”Maar daar leg je de bestrijder het zwijgen niet mee op, evenmin als voor jezelf daarmee de moeilijke schriftproblemen worden opgelost.”