Liefdesdwang

Willem Teellinck
Liefdesdwang
De hartveroverende kracht van de liefde van Christus
Hertaald door C. Bregman
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
Foto op omslag: iStock
ISBN 978 90 8718 1031
NUR 700 003

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Willem Teellinck

LIEFDESDWANG

DE HARTVEROVERENDE
KRACHT VAN DE LIEFDE
VAN CHRISTUS

Hertaald door C. Bregman

Inhoud

Inleiding door dr. W.J. op ’t Hof

De eigenlijke preek

INLEIDING

UITLEG VAN DE TEKST

HET ONDERWIJS HIERUIT

TOEPASSING 1 – DE WAARDE VAN DIT ONDERWIJS MET HET OOG OP CHRISTUS

TOEPASSING 2 – DE WAARDE VAN DIT ONDERWIJS MET HET OOG OP ONSZELF

Verantwoording

Inleiding

Het is voor mij, die zich al 55 jaar in de persoon en de – zestig – geschriften van Willem Teellinck (1579-1629) verdiept, een zaak van grote vreugde te mogen constateren dat de zeggingskracht van de zeventiende-eeuwse vader van de Nederlandse gereformeerde vroomheidsbeweging Nadere Reformatie nog in de eenentwintigste eeuw zó sterk is, dat er zo nu en dan een werkje van hem wordt uitgegeven. Uiteraard is dat niet in hetzelfde lettertype, dezelfde spelling, hetzelfde woordgebruik en dezelfde stijl als waarin de tekst oorspronkelijk verscheen. Dan zou een commerciële uitgever vandaag de dag snel failliet zijn. In het algemeen is de zogeheten ‘oude druk’ een enorme belemmering voor het huidige geslacht om kennis te nemen van de wijsheid die de oude vaderen bezaten en in hun geschriften tentoonspreidden, en om die wijsheid zich toe te eigenen. Voor wat Teellinck in het bijzonder betreft, bestaan er nog twee andere grote obstakels. Zijn woordgebruik is voor zijn eigen tijd al archaïsch, laat staan voor onze tijd. Veel woorden en uitdrukkingen die hij hanteert, worden vandaag de dag zelfs door neerlandici niet of nauwelijks meer begrepen. Bovendien maakt hij gebruik van ellenlange, ingewikkelde zinnen, waardoor de innerlijke samenhang van de zinsdelen soms – zeker voor de moderne lezer – erg verwarrend en ondoorzichtig is. Je moet niet alleen een goede kenner van het vroegzeventiendeeeuwse Nederlands zijn om de bedoeling van Teellincks tekst goed op de moderne lezer over te kunnen brengen, maar het is daarvoor ook onmisbaar dat je vertrouwd bent met het specifieke idioom van Teellinck en de eigenaardigheden van diens typische gedachtegang en zinsbouw. Hoe belangrijk de taalkundige kant ook is, de theologische en piëtistische aspecten zijn doorslaggevend. Je kunt een uiterst bekwame neerlandicus zijn, maar als je de calvinistische theologie en de puriteinse vroomheid niet van binnenuit kent, zul je in het verstaan en vertolken van Teellincks teksten heel vaak mistasten.

De hertaler C. Bregman is er mijns inziens in geslaagd de tekst van het voorliggende boekje toegankelijk te maken voor de lezer in het tweede decennium van de eenentwintigste eeuw. Als neerlandicus heeft hij kennis van de taal toen en de taal nu. Minstens zo belangrijk is dat hij geheel vertrouwd is met het bevindelijke idioom en taalveld. Bij de vele problemen die het hertalen van een geschrift van Teellinck met zich meebrengt, heeft Bregman bewust en weloverwogen ervoor gekozen om liever een voor de moderne lezer(es) zo begrijpelijk mogelijke hertaling te leveren dan een tekst tot stand te brengen die weliswaar zo nauw mogelijk aansloot bij de tekst, maar die er nauwelijks verstaanbaarder door wordt. Liever een iets vrijere hertaling die de bedoeling van Teellinck goed weergeeft dan een hertaling die door haar gebondenheid aan het origineel het begrip belemmert.

Na de zeventiende eeuw droogde de uitgave van Teellincks oeuvre weliswaar niet geheel op, maar er trad wel een aanzienlijke stagnatie op. In de achttiende eeuw werden er slechts drie werkjes op de markt gebracht, in de negentiende eeuw vier en in de eerste helft van de twintigste eeuw twee. De tweede helft van die eeuw geeft een grote opleving te zien. In die periode verschenen er niet minder dan veertig edities. Hierbij moet wel worden aangetekend dat ongeveer de helft daarvan geen hertaling maar een fotomechanische herdruk was. De man die in die periode vrijwel uitsluitend als hertaler optrad, was wijlen de hervormde predikant J. van der Haar (1917-2001). Deze legde als liefhebber van de oude schrijvers – zowel Nederlandse als puriteinse – een voorliefde voor Teellinck aan de dag.

Het was in 1988 dat Bregman zich aan de zijde van Van der Haar schaarde door Bueren-cout te hertalen, een bundel van tien gesprekken waarvan de onderwerpen uit het leven gegrepen waren. Deze hertaling resulteerde in 1993 in het nog steeds aanbevelenswaardige Avonden met Teellinck van de hand van ds. M. Golverdingen, thans emerituspredikant binnen de Gereformeerde Gemeenten. In die studie lichtte hij de tekst van Bueren-cout niet alleen voor een breed publiek toe, maar zette hij die tekst ook op wetenschappelijke wijze in historische kaders. Pas in 2015 hield Bregman zich opnieuw met Teellinck bezig: Troostrijk gesprek over de kracht van het christelijk geloof. Deze hertaling werd nog in hetzelfde jaar herdrukt. Wellicht is het dit bescheiden succes dat de uitgever, De Banier te Apeldoorn, ertoe gebracht heeft om een volgend werkje van Teellinck aan het lezerspubliek te presenteren: Liefdesdwang.

Het nu gepresenteerde werkje zag oorspronkelijk in 1620 het licht onder de titel Liefden-dwanck. Het was de boekstaving van een nabetrachtingspreek op het Avondmaal die handelde over 2 Korinthe 5:14: de liefde van Christus dringt ons. Als zodanig gaat dit geschriftje geheel over de door de liefde van Christus gewekte en gewerkte wederliefde van Gods kinderen. Deze wederliefde is in de eerste plaats innerlijk in de ziel, maar wordt in de tweede plaats ook zichtbaar in het onderhouden van Christus’ instellingen, zoals het Woord, de sacramenten en de rustdag, alsook in de eenvoud in de kleding en de matigheid bij maaltijden en bruiloften. Kenmerkend is het spreken over ‘ware christenen’ en ‘naamchristenen’. In verband hiermee spoort Teellinck aan tot zelfonderzoek. Bij de bespreking van deze zelfbeproeving komt de betekenis van het gevoel in het geloofsleven ter sprake, terwijl de uiterlijke toetssteen de leefwijze van iemand is. De meeste christenen blijken mondchristenen te zijn. Ernstig en dringend is de oproep – die het hele werk door klinkt – om te staan naar de liefde van Christus. Formeel is de preek opgebouwd uit uitleg, leer en nuttigheden. Bepalend is dat meer dan twee derde bestaat uit de nuttigheden, waarin de toepassing gemaakt wordt. De stichting is dus veruit overheersend.

De eerste druk van Liefden-dwanck was in alle opzichten een Middelburgse productie. De auteur Teellinck was als predikant in de Zeeuwse hoofdstad werkzaam. Het werkje kwam van de pers van de Middelburgse drukker Hans van der Hellen en de Middelburgse uitgever Gerard van de Vivere was voor de editie verantwoordelijk. De laatstgenoemde heeft tot in het jaar 1622 de meeste van de toen uitgegeven geschriften van Teellinck gepubliceerd. Toen hij echter in 1622 overleed, zag zijn Amsterdamse collega Marten Brandt (1613-1649) zijn kans schoon en nam hij de rol van Van de Vivere als hoofduitgever van Teellinck over. Vrijwel direct, namelijk nog in 1622, was hij verantwoordelijk voor de tweede druk van Liefden-dwanck. Vijftien jaar later zag de Dordrechtse nader-reformatorische uitgever François Boels (1592-1656) er wel brood in om een derde druk te bezorgen. Hij combineerde toen de tekst van Liefden-dwanck met die van een ander geschrift van Teellinck, en wel Den spieghel der zedicheyt, eveneens oorspronkelijk uit 1620. Inhoudelijk is deze combinatie niet goed te begrijpen: Liefden-dwanck betreft het Avondmaal en Den spieghel der zedicheyt de matigheid en eenvoud in kledij. Het zou kunnen dat Boels met deze combi-uitgave tegemoetkwam aan de wens van het koperspubliek.

Het zou tot het laatste kwart van de twintigste eeuw duren voordat een nieuwe uitgave het licht zou zien. De Urker aannemer Jan de Wit runde naast zijn bouwbedrijf nog een uitgeverij van stichtelijke lectuur, die hij de naam ‘De Vuurtoren’ had gegeven. Hij had een voorliefde voor het oeuvre van Teellinck. In 1978 liet hij zeventien werken van Teellinck als tiendelige serie in fotomechanische uitvoering verschijnen. Daaraan voorafgaand had hij in 1977 een herschreven versie van de tekst van Liefden-dwanck beschikbaar gesteld voor het naar stichting hunkerende lezerspubliek. De man die de herschrijving op zijn naam had staan, was de hervormde predikant en kerkhistoricus drs. K. Exalto. De vraag kan rijzen waarom Bregman de behoefte gevoelde om een geheel nieuwe hertaling te maken. Het antwoord daarop geeft hij zelf in zijn Verantwoording.

Het ziet ernaar uit dat de publicatie van Liefden-dwanck in 1620 ook in Engeland de aandacht heeft getrokken. In de jaren 1621 en 1622 was daar zoveel belangstelling voor werken van de Nederlander Teellinck, dat er Engelse vertalingen van drie van zijn werken op de markt werden gebracht. De vertaling die als tweede van dat drietal het licht zag, droeg de titel Pauls complaint against his naturall corruption. Set forth in two sermons en betrof Teellincks De clachte Pavli, over sijne natuerlijcke verdorventheyt (1620). Pauls complaint kwam uit als onderdeel van het fonds van de toen net in Londen begonnen puriteinse uitgever John Bellamy (?-1653). In Engeland was het gebruik om boekuitgaven van tevoren aan te kondigen in het register van het Engelse uitgeversgilde. Met deze aankondiging verzekerde een uitgever zich van een soort ‘copyright’. Bellamy had Pauls complaint op 12 april 1621 in dat register laten noteren.

Op 16 juni van datzelfde jaar liet Bellamy in dat register onder de titel The forceable power of the love of Christ de Engelse vertaling van Liefden-dwanck vastleggen. Kennelijk was hij serieus van plan die overzetting ook uit te geven. Er is echter geen enkel exemplaar van die vertaling bekend. Dat betekent vrijwel zeker dat de uitgave wel gepland was, maar nooit verschenen is. Naar alle waarschijnlijkheid heeft de verkoop van de eerste overzetting niet aan Bellamy’s verwachtingen voldaan en heeft hij daarom afgezien van de uitgave van The forceable power of the love of Christ.

Teellinck heeft met zijn nabetrachtingspreek weliswaar geen groot, maar toch wel een bescheiden succes geboekt. Tijdens zijn leven werd Liefden-dwanck eenmaal herdrukt. Gedurende de rest van de zeventiende eeuw werd het nog eens tweemaal op de pers gelegd. Het typeert de opleving van de aandacht voor Teellinck in de tweede helft van de twintigste eeuw dat toen de vijfde druk van het werkje – in herschreven vorm – in omloop werd gebracht. Dat dit geen eendagsvlieg was, bewijst deze zesde druk, die ruim veertig jaar na de vorige voor de heilbegerige lezer beschikbaar wordt gesteld. Het succes van Liefden-dwanck zal alles te maken hebben met de inhoud van het werkje. Het is de combinatie van bevindelijke en praktische vroomheid die in het verleden vele duizenden lezers heeft aangetrokken. In de huidige tijd, die wat de rechterflank van de gereformeerde gezindte betreft in aanzienlijke mate gekenmerkt wordt door oppervlakkigheid en wereldgelijkvormigheid, bepaalt Liefden-dwanck ons bij de onmisbaarheid van zowel een innige geloofsomgang met de Heere als een nauwgezette levenswandel. Vurig wens ik dat de laatste twee de uitwerking mogen zijn van de lectuur van dit boekje.

Van Bregmans vorige hertaling van een geschriftje van Teellinck bleek al heel snel een tweede druk noodzakelijk te zijn. Graag wens ik Liefdesdwang eenzelfde positieve ontvangst toe. Het sympathieke en dankzij de hertaling aansprekende boekje is dat zeker waard.

Dr. W.J. op ’t Hof

Literatuur

M. Golverdingen, Avonden met Teellinck. Actuele thema’s uit zijn werk, Houten 1993.

W.J. op ’t Hof, Willem Teellinck. Leven, geschriften en invloed, Kampen 2008.

W.J. op ’t Hof, De theologische opvattingen van Willem Teellinck, Kampen 2011.

W. Teellinck, Buren-kout, ed. C. Bregman, Vlaardingen 1988.

W. Teellinck, Troostrijk gesprek over de kracht van het christelijk geloof, ed. C. Bregman, Apeldoorn 2015.

Encyclopedie Nadere Reformatie, W.J. op ’t Hof e.a., twee delen, Utrecht 2015-2016.

Een preek over de liefde van Christus

die gehouden werd na de bediening van het Heilig
Avondmaal over de woorden van Paulus

Want de liefde van Christus dringt ons

2 Korinthe 5:14

INLEIDING