Reformatie toen en nu

Deze uitgave bevat drie lezingen die het Hersteld Hervormd Seminarium te Amsterdam najaar 2017 organiseerde in samenwerking met Driestar Educatief (Gouda).

Prof. dr. W. van Vlastuin, dr. P. de Vries en dr. R. van Kooten
Reformatie toen en nu
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Omslagontwerp en vormgeving: José van der Meer
ISBN 9789087180843
NUR 700

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Reformatie
toen en nu

Over
rechtvaardiging,
Schriftgezag en
vreemdelingschap

Prof. dr. W. van Vlastuin
Dr. P. de Vries
Dr. R. van Kooten

Inhoud

Voorwoord

Rechtvaardiging - prof. dr. W. van Vlastuin

Sola Scriptura - dr. P. de Vries

Vreemdelingschap - dr. R. van Kooten

Voorwoord

In 2017 was het 500 jaar geleden dat de Reformatie van de kerk doorbrak. Hoeveel kritiek had al eeuwenlang geklonken op allerlei misstanden in de kerk van de middeleeuwen! Het is Gods bijzondere zorg omtrent Zijn kerk geweest dat politieke omstandigheden en theologische helderheid samenkwamen in de tijd en de persoon van Maarten Luther. Op een onnavolgbare, diepe en fundamentele wijze heeft hij de vinger op de gevoelige plaats gelegd. Hij stelde niet alleen misstanden als de paus en het vagevuur aan de orde, maar hij wees aan waar de leer van Gods Woord in het geding was. Zelf was hij door een diepe crisis gegaan, waarin de werkelijkheid van Gods vrijspraak onuitwisbaar in zijn ziel was gegrift. Alle aanvechtingen vanbuiten en vanbinnen hebben deze verworteling in het Evangelie van Gods genade alleen maar verdiept.

Zo ontvangen wij deze kostbare schat van het Evangelie in de weg van de geschiedenis. Opdat deze schat in onze eigen ziel wordt toegeëigend en we het wonder van Gods genade aanbidden. Opdat we deze schat ook weer mogen doorgeven aan de volgende generatie. We zijn ons ervan bewust dat de ketting van de geslachten in elke generatie kan breken. Om ons heen zien we hoe de kerk wordt uitgehold en het relativisme knaagt aan de diepe zekerheden van Gods Woord. In die zin is onze tijd niet minder een crisistijd dan de tijd van Maarten Luther. Daarom is er alles aan gelegen om bij de mijlpalen van Gods handelen in ons werelddeel stil te staan en te getuigen van Gods daden in het verleden die een bemoediging zijn voor het heden.

Hier ligt de diepste motivatie dat we als Hersteld Hervormd Seminarium in het herdenkingsjaar van de Reformatie in samenwerking met Driestar Educatief een drietal lezingen hebben georganiseerd over kernthema’s in de Reformatie. Het is ons diepe verlangen dat we als kerk en academie, gezin en gemeente, kerk en samenleving, docenten en studenten de kostbaarheid van deze schat ontdekken, eruit leven, bewaren en doorgeven. Tot roem van Gods genade en tot de diepste troost in harten van zondaren.

Amsterdam, 7 maart 2018

W. van Vlastuin
rector Hersteld Hervormd Seminarium

Rechtvaardiging

Prof. dr. W. van Vlastuin

Inleiding

De vraag naar het eigenlijke van Luthers theologische ontdekking is al vele malen gesteld. Onderzoek van de laatste jaren heeft aangewezen dat er in tal van theologische thema’s continuïteit was tussen de middeleeuwen en de Reformatie. Het eigenlijke van Luther is niet te zoeken in de triniteitsleer, de leer van de twee naturen van Christus, de scheppingsleer, de voorzienigheidsleer, de leer van de wederkomst, of de leer van hemel en hel. Luther kon verschillende werken uit de scholastieke theologie en de kloosters met instemming lezen. Zelfs de thema’s die Luther bezighielden, waren niet uniek voor de traditie waaruit hij kwam. In die zin is Luthers theologie geen volledige breuk met de voorgaande traditie, zoals al te vaak wordt gedacht. De voorstelling is dan dat de waarheid aan Luther werd geopenbaard als een soort lichtflits bij heldere hemel en toen de kerkgeschiedenis werkelijk op gang is gekomen.

Deze constatering maakt de vraag des te dringender waarin het nieuwe van Luthers theologie dan wel is gelegen. Want dat hij in zijn tijd en situatie iets te zeggen had, zal niemand betwisten. Er is een beweging van reformatie op gang gekomen met een uitwerking op de kerk en de samenleving die tot op de dag van vandaag sporen heeft getrokken.

Luthers concentratie op het persoonlijke heil

De Luther-kenner Bernhard Lohse heeft het nieuwe van Luthers theologie trefzeker geduid: ‘Het nieuwe bestaat veelmeer daarin dat bij alle problemen waarmee de theologie te maken heeft, de vraag naar het heil van de mens bepalend is voor de scopus.’¹ De vraag naar het heil en de zekerheid van het heil moeten volgens Luther bij alle thema’s van de theologie in het middelpunt staan. Als deze vragen niet meer centraal staan, beantwoordt de theologie niet meer aan haar doel.

In zijn voorlezingen over Psalm 51 zou Luther dit in 1532 bevestigen: ‘De kennis van God en mens is goddelijke wijsheid en in eigenlijke zin theologie, bepaaldelijk de kennis van God en de mens die wordt betrokken op de rechtvaardigende God en de zondige mens, zo dat in eigenlijke zin het voorwerp van de theologie de schuldige en verloren mens is alsmede de rechtvaardigende en verlossende God. Wat buiten deze vragen en onderwerpen wordt gevraagd, is dwaasheid en ijdelheid in de theologie.’²

Maarten Luther stelde dan ook: ‘Als het artikel van de rechtvaardiging verloren is, is tegelijk de ganse christelijke leer verloren.’³ Deze leer was dé boodschap van het Nieuwe Testament. Hij noemde de leer van de rechtvaardiging het centrale leerstuk, de zon, de dag, het licht van de kerk, of de meester en koning die alle kerkelijke leer bewaart.⁴ In het geding van zijn dagen ging het om het ‘articulus stantis et cadentis ecclesiae’ (het artikel waarmee de kerk staat of valt).⁵

In deze gerichtheid op de persoonlijke relatie tussen God en mens was Luther niet uniek in de geschiedenis. Niet voor niets wordt de Reformatie wel een Augustiniaans reveil genoemd. Bekend zijn de woorden die Augustinus in zijn Soliloquia heeft gebezigd: ‘God en de ziel wil ik kennen. Niets meer? Neen, niets meer.’⁶

Deze woorden krijgen nog meer reliëf als we ons realiseren dat ze geschreven zijn door een man die gevangene is geweest van allerlei filosofieën en een abstracte levensbeschouwing zocht. Ambrosius van Milaan had hem geleerd dat de toegang tot de Schrift geestelijk is. Augustinus’ bekeringsweg was een weg van verinnerlijking. Gedurende de middeleeuwen is er altijd een stroom geweest die zich concentreerde op de persoonlijke ontmoeting tussen God en mens in de diepte van de ziel. Daarnaast was er in de middeleeuwen een ontwikkeling waarin over de vragen van God werd nagedacht zonder de heilsvraag aan de orde te stellen. Tegenover deze ontwikkeling is de inzet van Luthers theologie als nieuw te duiden. We zouden ook kunnen zeggen dat de Reformatie een terugkeer naar de oorspronkelijke leer en boodschap van de vroege kerk was.

De Twaalf Artikelen

Dit wordt nog duidelijker als we onze blik richten op het Apostolicum. Het is opvallend dat een van de twaalf artikelen in ons Apostolicum is toegespitst op de vergeving van de zonden. In het Apostolicum wordt niets gezegd over de heiliging, maar het gaat wel om de vergeving van de zonden. Als er in twaalf artikelen gezegd moet worden wat het christelijk geloof inhoudt, dan kan de vergeving van de zonden niet ontbreken.

Nu zou men dit artikel nog kunnen onderwaarderen door de vergeving slechts als een van de twaalf aspecten van het christelijk geloof te duiden. We verliezen de juiste waardering voor het artikel van de vergeving van de zonden nog meer uit het oog als we het zien als een soort aanhangsel bij het eigenlijke geloof. Het eigenlijke geloof bestaat in het belijden van Vader, Zoon en Heilige Geest, terwijl het artikel over de vergeving van secundair belang zou zijn.

Deze tendensen zijn er genoeg. Karl Barth meende tegenover Luther dat de kerk niet staat of valt met de leer van de rechtvaardiging, maar met de leer van Christus.⁷ De leer van de rechtvaardiging zou onder invloed van het Romeinse recht opgang hebben gemaakt in het Westen. Anderen beargumenteren dat de gerichtheid op de rechtvaardigingsleer wel relevant was in de tijd van de Reformatie, maar dat we ons thans hebben te richten op het Koninkrijk van God. Daarmee behoort de rechtvaardigingsleer tot een bepaalde tijd en is zij gerelativeerd voor het heden. Albert Schweitzer meent dat de rechtvaardiging een zijpad bij Paulus is. Volgens Wrede heeft Paulus Jezus verkeerd geïnterpreteerd en van de aardse Jezus een hemelse Christus gemaakt.

Het Apostolicum houdt ons echter bij de les en bewaart ons bij de katholieke kern van het christelijk geloof. In het Apostolicum neemt de leer van de vergeving geen tweederangs plaats in. Hiermee zou de structuur van het Apostolicum geweld worden aangedaan. Evenmin als het geloof in de Vader, de Zoon, de heilsfeiten en de Heilige Geest als een optelsom van losse onderdelen gezien kan worden, geldt dat ook voor het artikel van de vergeving van de zonden. Het artikel van de vergeving van de zonden vormt een organische samenhang met het geloof in de drie-enige God. Dit brengt ons tot het diepe inzicht dat het Apostolicum de triniteitsleer, de leer van Christus en de leer van de verlossing nauw op elkaar betrekt. We kunnen het geloof in God niet losmaken van de vergeving van de zonden. Elk spreken over God zonder relatie met de vergeving is speculatief en ijdel. In de vergeving komt het tot de ontmoeting tussen God en mens, zodat vanuit dit centrum het licht op de drie-enige God valt en alle aspecten van de theologie in hun juiste verhouding tot elkaar komen te staan. In het artikel van de vergeving van de zonden klinkt het geloof in de Vader, de Zoon en de Heilige Geest door. Hiermee benadrukken we dat de vergeving van de zonden een voluit trinitarische zaak is. We kunnen het ook omdraaien en zeggen dat het geloof in de drie-enige God zich toespitst op het artikel van de vergeving. Het ware gezicht van God licht op in de rechtvaardiging van de goddeloze. Waar deze grondtoon ontbreekt, ontbreekt ook de ware kennis van God. Zo hangen de rechtvaardigingsleer en de godsleer onmiddellijk met elkaar samen.⁸

De rechtvaardigingsleer werd zelfs een criterium binnen de Schrift.⁹ In het voorwoord op de Duitse vertaling van het Nieuwe Testament rangschikte Maarten Luther de Bijbelboeken naar het rechtvaardigingsgehalte ervan. ‘De ware essentie’ van het Evangelie was te vinden in Johannes, Paulus’ brieven aan de Romeinen, de Galaten en de Efeziërs, en 1 Petrus. Zonder de canon als zodanig los te laten, hanteerde Luther een canon in de canon. De rechtvaardigingsleer was niet een van de vele thema’s in de Schrift, maar de hermeneutische sleutel om toegang te krijgen tot het geheel van de Schrift.¹⁰

Onderscheid verzoening en vergeving

Als we nog nauwkeuriger naar het Apostolicum kijken, valt het ons op dat de heilsfeiten in verband met de Zoon worden beleden, zoals de maagdelijke geboorte, het lijden, de kruisiging, het sterven, de opstanding, de hemelvaart en het zitten aan Gods rechterhand. Men zou zich af kunnen vragen waarom er dan nog een apart artikel over de vergeving van de zonden is bijgevoegd. Kan men niet zeggen dat de verzoening zich in de heilsfeiten heeft voltrokken, en dat het spreken over de verzoening het spreken over de vergeving overbodig maakt?

Het antwoord moet zijn dat de vroege kerk een subtiel onderscheid maakte tussen de verzoening en de vergeving. In de verzoening gaat het om het heil dat buiten ons is, terwijl het in de vergeving of in de rechtvaardiging er uiterst persoonlijk aan toegaat. Dit persoonlijke aspect heeft men fundamenteel geacht voor de theologie, uitgedrukt in het Apostolicum.

In de structuur van Calvijns theologie heeft dit krachtig doorgewerkt. In boek 1 van de Institutie behandelt hij de leer van de Vader. In boek 2 gaat het om het heil in Christus. Het derde boek behandelt de leer en het werk van de Heilige Geest. In welk boek zou de leer van de rechtvaardiging thuishoren? Als verzoening en vergeving met elkaar worden vereenzelvigd, zou het onderwerp van de rechtvaardiging in boek 2 moeten worden ondergebracht. Wie de Institutie doorbladert ziet dat de rechtvaardiging is ondergebracht in het derde boek, het boek over het werk van de Heilige Geest. Hij heeft daarmee aangegeven dat de rechtvaardiging zich niet voltrekt in de werkelijkheid van deze wereld, maar in de diepte van het menselijk hart. De rechtvaardiging is de doorbraak van Woord en Geest in de enkele ziel van de mens. Hier krijgen we in ons diepste innerlijk houvast aan de verzoening buiten onszelf.

De Doornse Catechismus

Ik heb de Doornse Catechismus eens doorgebladerd om te zien hoe de vergeving hierin functioneert. Deze catechismus kwam in 2010 voort uit de beweging ‘Op goed gerucht’ en wil op een eigentijdse manier prikkelende geloofsuitspraken doen. Er worden kernachtige opmerkingen gemaakt over vergeving.¹¹ Vergeving kan niet goedkoop zijn en de vergeving kan pas functioneren als er belijdenis van schuld heeft plaatsgevonden. Bovendien moet het gedrag ook veranderen, anders is de belijdenis van schuld niet geloofwaardig.

Het treffende van deze catechismus is evenwel dat deze inzichten over vergeving worden gehanteerd in de omgang met onze naaste, maar dat we er niets over lezen ten aanzien van God. Hoeven wij dan naar God geen schuld te belijden? Moet het tussen God en ons dan niet in orde komen? Hebben wij geen bekering nodig?

Wie het boekje doorbladert, ontdekt dat deze verticale dimensie inderdaad ontbreekt.¹² Onze kwaal is dat we hebberig en trots zijn, door wraak en woede worden beheerst. Je kunt het gevoel hebben dat je niets waard bent. Je kunt als het ware in jezelf gevangenzitten zodat je niet meer openstaat voor anderen. Deze vormen van vervreemding brengen angst, schuldgevoelens en eenzaamheid met zich mee. Allemaal waar, maar de schuld die we naar God hebben, wordt niet benoemd.

Er wordt erkend dat we niet aan onze bestemming beantwoorden. De voorstelling is dat Gods genade ons helpt om voor het goede te kiezen.¹³ Zo is er hoop op een betere wereld waarvan we de kleine tekenen hier en daar reeds opmerken.¹⁴ Uitdrukkelijk wordt de gedachte afgewezen dat het zou gaan om een hiernamaals.¹⁵ Dan is het ook niet vreemd dat er gezegd kan worden dat voor andersen niet-gelovigen dezelfde hoop op een betere wereld bestaat.¹⁶ Wie deze gegevens op zich in laat werken ziet dat het gaat om een heil in de kaders van het hier en het nu. Daarom is het geen vergissing of omissie dat de persoonlijke vergeving door God ontbreekt. Dit behoort tot de structuren en de grondpatronen van deze theologie.

Credo nationale synode

De Doornse Catechismus staat niet op zichzelf, maar deze catechismus kan wel een eyeopener zijn om deze grondlijnen elders te herkennen. Wie het Credo (2009) van de Nationale Synode bekijkt, ziet in één oogopslag dat een artikel over de vergeving van de zonden erin ontbreekt. Het doet vermoeden dat er een bewuste theologische keuze achter ligt om wel de verzoening te benoemen, maar over de vergeving te zwijgen.

Veelzeggend is in dit verband een opmerking in het proefschrift van Van Ruler: ‘Ik kom hier nog eens terug op de categorie der verzoening. En nu wil ik er over opmerken, dat men beter doet met te spreken van verzoening dan van vergeving der zonden (…) Wanneer men op dit punt zegt: het rijk Gods is de verzoening van de zonden, dan houdt men iets meer de kosmische portée en perspectieven van de rijksidee in het oog. De uitdrukking “vergeving van de zonden” beperkt het gezichtsveld te zeer tot het menschelijke, persoonlijke leven. Den mènsch wordt de zonde vergéven; maar als de zonde verzoend wordt, dan is dat een kosmische gebeurtenis.’¹⁷

Omdat Van Ruler denkt vanuit het Koninkrijk van God geeft hij de voorkeur aan het spreken over de verzoening boven de vergeving. Van Ruler was zich ervan bewust dat hij op bepaalde punten afstand nam van de klassieke traditie van de kerk. Zijn distantie van de klassieke christelijke traditie van de kerk openbaart zich ondermeer op dit punt. Waar de klassieke traditie de persoonlijke vergeving uitdrukkelijk benoemde in het Apostolicum past het voor Van Ruler eigenlijk niet in zijn theologiseren vanuit het Koninkrijk van God.

Deze inzet bracht hem tot de vraag of er wel een mens verloren kan gaan als er een herstel van de schepping in het vooruitzicht is.¹⁸ Hij spitst deze vraag toe op Gods eeuwige plan. Kan een God van heil mensen verwerpen? Terecht verwerpt hij de symmetrie tussen verkiezing en verwerping. Maar hij gaat nog een stap verder als hij het persoonlijke karakter van de genade als gnostisch bestempelt. Dat gaat te ver, omdat het voorbij de grenzen van de Schrift gaat. Immers, in de Schrift is het duidelijk dat het heil een persoonlijke spits heeft.¹⁹

Van de Beek

Een vergelijkbare lijn treffen we ook aan bij de Amsterdamse theoloog prof. A. van de Beek: ‘De eigenlijke verkorene in de Bijbel is niet een persoon, maar een gemeenschap.’²⁰ Hij hekelt het verschijnsel dat kerk en individu in de moderne tijd uit elkaar zijn getrokken, zodat de betekenis van de kerk is verbleekt.²¹ Volgens hem betekende het ‘sola fide’ in de vroege Reformatie niets anders dan ‘solo Christo’ en is er in het bijzonder in de Dordtse Leerregels een tendens van antropologisering ontstaan, zodat het gelovige individu centraal is komen te staan en er door verinnerlijking ook extra onzekerheid is opgeroepen.²²

Van de Beek heeft wel gelijk als hij zegt dat kerk en individu in en door onze moderniteit al te veel uit elkaar zijn getrokken. Het is ook waar dat het protestantisme zich door een radicaal individualisme en een radicale religiositeit kenmerkt, waardoor het zicht op het katholieke geheel kwijnt, kerkelijke breuken ontstaan en individuen losweken van de kerk. Op zijn manier onderstreept Van de Beek dat we de gemeente niet los kunnen zien van Christus en dat er ook sprake is van verkiezing van de gemeente.²³ Als hij echter het spreken over persoonlijk geloof en persoonlijke verkiezing als zodanig verwerpt, slaat hij de plank mis. Daar heeft hij noch de Vroege Kerk noch de Schrift in mee. Er kan op een goede manier worden gezegd dat het enkele individu zich de belofte aan Gods gemeente toe-eigent.

Aalders

De theoloog W. Aalders (1909-2005) heeft deze thematiek reeds in een vroeg stadium aan de orde gesteld in zijn boekje De grote ontsporing.²⁴ Hij zet zijn boekje in met de opmerking: ‘Christus en de wereld, dat is het thema, dat thans kerk en theologie beheerst (…) De gemeente ziet haar geloof door een ziftingsproces heengaan als zelfs in de 16e eeuw niet het geval was.’ Deze gerichtheid op de kosmos gaat ten koste van het persoonlijke: ‘De zonde-engenade- theologie van Luther en Calvijn is omgezet in een Rijk- Gods-theologie. Niet meer geloof, wedergeboorte en bekering staan in het middelpunt, maar de eschatologie, het wereldomvattende heil.’²⁵ En even verder: ‘Wij moeten leren verstaan, dat het in de Bijbel niet gaat om de ziel en de eeuwige zaligheid in een hiernamaals, doch om de heerschappij Gods op aarde.’²⁶