Woorden van de Koning

prof. dr. M.J. Kater, dr. A.J. Kunz, Steven Middelkoop,
Nieske Selles-ten Brinke, drs. Laurens Snoek
Woorden van de Koning – Inhoudsvol opvoeden in gezin, kerk en op school
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
Omslagillustratie: iStock
Binnenillustraties: Klaas Roos
Omslagontwerp en vormgeving: Albert Bloemert
ISBN: 978 90 8718 1109
C-NUR: 746-030

www.debanier.nl
www.evangeliestek.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Woorden van
DE KONING

Inhoudsvol opvoeden in gezin,
kerk en op school

prof. dr. M.J. Kater e.a.

Inhoud

Vooraf
Zo spreekt de Koning … tot kinderen!
drs. J. van Vulpen

Hoofdstuk 1
Spreken over zonde en genade met kinderen
prof. dr. M.J. Kater

Hoofdstuk 2
Bijbelse woorden doorgeven in de praktijk
Nieske Selles-ten Brinke

Hoofdstuk 3
De boodschap van moeilijke Bijbelpassages
drs. Laurens Snoek

Hoofdstuk 4
Een belijdenis voor kinderen?
De Dordtse Leerregels en de geloofsopvoeding
dr. A.J. Kunz

Hoofdstuk 5
Leerhouding van kinderen
Steven Middelkoop

Personalia

Vooraf

Zo spreekt de Koning … tot kinderen!

Deze uitgave is een vervolg op de twee eerdere publicaties Kinderen voor de Koning en Spreken over de Koning. Opnieuw een handreiking voor ouders, leerkrachten, jeugd- en kinderwerkers om de Bijbelse lijnen concreet door te trekken naar onze kinderen. Nu een uitgave die aandacht vraagt voor hét Woord van de Koning tot onze kinderen.

Is het wel mogelijk om – oude woorden – over te brengen aan kinderen? Zijn opvoeders in staat om met deze woorden aansluiting te vinden bij het hart van het kind? En wat zeggen die oude woorden óns eigenlijk; schatten wij de woorden wel op hun waarde? Het is een opdracht, een uitdaging en vaak ook een hele opgave om het Woord zo eenvoudig te verwoorden dat we geen afbreuk doen aan de boodschap die klinken moet. En dan die moeilijke, onbegrijpelijke delen uit de Bijbel. Geschiedenissen waar het bloed in stromen vloeit, liederen die zingen van en zinnen op wraak op de vijand. Kunnen onze kinderen dit wel aan?

Zomaar een handvol vragen die bovenkomen bij het nadenken over het overbrengen van hét Woord van de Koning aan kinderen. Een opdracht die opgelegd is aan ouders, aan leerkrachten en aan jeugd- en kinderwerkers. Omdat onze kinderen behoren tot de verbondsgemeente. Zij moeten weten van die ene Naam Die onder de hemel gegeven is tot hun zaligheid, van de twee wegen en van de drie stukken. Woorden van de Koning zijn van levensbelang! En wie dat beseft zal zich tot het uiterste inspannen om onze kinderen die woorden bij te brengen. Om hen zo bij de hand te nemen en tot Christus te brengen. Dit boekje gaat in op diverse aspecten die samenhangen met het overbrengen van de woorden van de Koning aan onze kinderen. Het is bedoeld als aanzet om het denken hierover verder te brengen, het gesprek over dit thema op gang te brengen. Wie zo deze publicatie leest, krijgt een richting aangewezen, handvatten aangereikt om verder te komen.

Onze kinderen de woorden van de Koning inscherpen is een opdracht, zo lezen we in Psalm 78. Een taak waar een heerlijke belofte bijgevoegd is die we al onze kinderen gunnen: ‘dat zij hun hoop op God zouden stellen’ (Ps. 78:7a). En het is in de weg van het bekendmaken van de woorden van de Koning dat dit geluk onze kinderen geschonken wordt.

drs. J. van Vulpen

Projectleider Evangeliestek

Hoofdstuk 1

Spreken over zonde en genade met kinderen

prof. dr. M.J. Kater

Spreken over zonde en genade is ten diepste spreken over God. Het zijn immers theologische begrippen. Hoe spreken we zo over Hem dat het hart van onze kinderen geraakt wordt? Laat het boek Spreuken ons allereerst de weg wijzen.

Wie van ons kijkt nog verschrikt of verbaasd op bij het horen van ‘zonde’ en ‘genade’? Daarom pakken we vervolgens deze woorden uit die ons zo vertrouwd in de oren klinken.

Als dit gedaan is, zitten we nog met de ‘vertaling’ van deze woorden naar kinderen. In het derde deel komen daarom een aantal reflectorpaaltjes aan de orde om te voorkomen dat we van de weg raken.

Woorden vanuit het hart

Spreken over God is geboden door God. Over Gods daden spreken en Zijn woorden doorgeven. Daar kan geen opvoeder omheen (Ps. 78:1-8). De vraag is wel hóé we gehoor geven aan deze Bijbelse opdracht. We vragen dan aan onze kinderen: ‘neig uw oor tot de redenen van mijn mond’ (vs. 1). Prachtig beeld: je maakt met je oor de beweging naar de mond van de ander om zo veel mogelijk op te vangen, zoals we dat weleens doen door de hand achter ons oor te houden. Maar wat vragen we dan van onszelf als verteller? Vertellen op de toonhoogte van deze psalm. Wat de HEERE doet en spreekt wordt aangeduid als ‘verborgenheden’: we mogen onze kinderen inwijden in de geheimen van het geloof. De psalm spreekt over de ‘loffelijkheden des HEEREN’ en ‘wonderen’: we mogen onze kinderen voorzingen in wat we vertellen over hoe groot God is! Woorden en daden van deze God mogen niet in het vergeetboek raken. Ook niet de woorden over zonde en genade getekend in de weg die de HEERE in Zijn genade gaat met een zondig volk.

Bijzonder mooi zijn enkele lijnen uit het boek Spreuken. Allereerst dat het hele leven gezien wordt als een leven voor Gods aangezicht. Dat betekent voor zonde en genade dat ze in de concreetheid van dát leven aan de orde komen. Dan is een bewust verkeerd afgestelde weegschaal (20:10) in je winkel zonde, een krenkend woord (15:1), luiheid en nalatigheid (6:6-11) en blijkt op vele plaatsen dat de zonde zo breed is als het leven. Maar dat laat ook de allesomvattendheid van zonde en genade zien.

Een tweede lijn is de centrale gedachte van de ‘vreze des HEEREN’ (1:7). De concrete aanwijzingen gegeven voor het leven van iedere dag staan niet los van de noodzaak van een herstelde relatie met God. Leven in de vreze des HEEREN betekent immers dat we weer heerlijke en goede gedachten over God koesteren en een hekel hebben gekregen aan de zonde. Diep ontzag en hartelijke liefde gaan dan samen. Klein worden voor God (verootmoediging) en groot spreken over God (doxologie) gaan samen op. Spreken over zonde en genade kun je nooit losmaken van elkaar. Het laat de diepte en de hoogte zien van deze woorden.

Een derde lijn is de bijzonder mooie aanspraak ‘mijn zoon’. Als de wijsheidsleraar, Salomo, zo spreekt dan is het een gebruik dat destijds niet vreemd was. Een leraar spreekt zijn leerling aan als ‘mijn zoon’. Prachtig dat zo tot uitdrukking komt hoe persoonlijk deze relatie mag zijn. Daarin komt de liefde van de leraar tot uitdrukking en omgekeerd mag een leerling zich voegen onder het liefdevolle gezag van een vader. En natuurlijk geldt dit met andere woorden ook voor een moeder en een dochter. Het wordt nog mooier als in deze relatie tot uitdrukking komt dat de HEERE als de God van het verbond zo spreekt over ‘Mijn zonen en Mijn dochters’. Dan horen we in het Spreukenboek de aanspraak van de Vader! Spreken over zonde en genade doen we in dit licht. We zondigen niet tegen een onbekende ‘God X’, maar tegen de God tot Wie wij en onze kinderen in een speciale relatie zijn geplaatst. In deze aanspraak van de HEERE klinkt, in waarschuwing en belofte, door: ‘Mijn zoon, geef Mij uw hart’ (23:26).

Ten slotte, we mogen spreken vanuit het vertrouwen dat het Woord – ook via onze woorden – wat zal doen! De Bijbel is het ‘sprekende Boek’. Dat blijkt onder meer uit een passage in het zesde hoofdstuk (6:20-22): ‘Mijn zoon, bewaar het gebod uws vaders, en verlaat de wet uwer moeder niet. Bind ze steeds aan uw hart, hecht ze aan uw hals. Als gij wandelt, zal dat u geleiden; als gij nederligt, zal het over u de wacht houden; als gij wakker wordt, zal hetzelve met u spreken.’ Zeker, dan is het wel zaak dat wat die vader en moeder zeggen in overeenstemming is met wat de HEERE zegt. Geen eigenzinnig ‘gebod uws vaders’ en geen op haarzelf gerichte ‘wet uwer moeder’. Voor onze kinderen mogen we voorzeggen en voorleven dat de woorden van God, woorden over zonde en genade, bedoeld zijn om ze lief te hebben met ons hart en dat we daarbij leven en ze als sieraad met ons meedragen: ze openlijk belijden. ‘Het zal met u spreken’! Niet wij spreken de woorden, zodat ze kracht doen in het leven van onze jongeren. Het Woord zelf blijkt levend te zijn, omdat de HEERE Zelf daarin spreekt. Het gaat ook in wat wij zeggen over zonde en genade om de ‘levende stem van God’.

Woorden verstaan vanuit God

Een boekje opendoen over zonde en genade betekent dat we allereerst dus luisteren naar de Schriften. Juist omdat deze woorden bij de kerkelijke woordenschat zijn gaan behoren, is het gevaar aanwezig dat de woorden door veelvuldig gebruik op de klank af sleets geworden zijn. Voor onze kinderen en jongeren functioneren ze als ‘containerbegrippen’. In zekere zin zou je ze ook wel zo kunnen zien. Maar dan moeten ze wel open. Daarom gaan we uitpakken. Vertel er gerust bij dat ze hun neus dicht moeten houden als we een woord uitpakken. Zonde stinkt. Dat ze soms hun oren ook dicht moeten doen. Zonde is lawaaierig. Hun ogen moeten ook af en toe dicht. Zonde is verblindend.

I.

Naast aanduidingen in de Bijbel die wijzen op onze zintuigen in relatie tot het woord zonde (stinken, lawaai maken en verblinden) zijn er ook enkele specifieke woorden. Dat éne woord – zonde – verschijnt in de Bijbel namelijk ook in de vertalingen in verschillende woorden. Naaste het woord zonde, lezen we over overtredingen, misdaden en ongerechtigheden. Het helpt om de verschillende betekenissen van de verschillende woorden eens na te gaan.

Het eerste woord is echt een lelijkerd. Zo klinkt het ook: pèsha. Dat is het woord dat een delict, een misdaad of wandaad aanduidt. De opstand, het verzet tegen God en dus de afval van God. Dat is een van de kernen van het woord voor ‘zonde’. Nu heeft niet iedereen vijandige gevoelens ten opzichte van God en verzet niet iedereen zich bewust tegen God. Sommige kinderen en jongeren zijn heel meegaand, ook qua karakter. Toch is het nuttig om dan concreet dingen aan te wijzen waaruit ons ‘het niet eens zijn met God’ blijkt. Al die voorbeelden waarin ik mijn eigen zin wil doen en me niet wil onderwerpen aan de wil van God. Al die momenten waarop ik denk dat ik wijzer ben dan God en we ten diepste in onze gedachten verraden: ‘als ik God was had ik het anders (en dan bedoelen we: beter) gedaan’. Dit eerste woord maakt duidelijk dat ‘zonde’ zonde tegen God is. Anders gezegd: zonde is een theologisch begrip. We moeten dat leren zien vanuit wat het voor God betekent. Kinderen werden rebellen, opstandelingen.