Aanbevelingen

1968. Samen met een aantal Driestarstudenten zit ik in de Nieuwe Kerk in Delft. Die avond geeft Richard Wurmbrand een getuigenis van zijn lijden omwille van het Evangelie. ‘Hebt u weleens kiespijn gehad?’ luidt zijn vraag. ‘Dan hebt u wel gevoeld dat heel uw lichaam beroerd was. De kerk achter het IJzeren Gordijn lijdt. Lijdt u ook mee? Wat voelt u ervan?’ Het raakt me diep. Nog meer raakte het mij toen Wurmbrand zijn overhemd omhoog trok en we de wonden zagen die de communisten hem hadden toegebracht. Die avond werd voor mij het begin van een lange periode waarin ik me verbonden voel met het lijden van christenen wereldwijd.

Geleden heeft het echtpaar Wurmbrand. Beiden van Joodse afkomst, moesten Sabina en Richard het eerste lijden ondervinden tijdens de nazibezetting. Toch bleek dat niet te vergelijken met wat ze onder het communistische bewind zouden meemaken. Het voert te ver om alle martelingen te gaan beschrijven. U kunt ze beter zelf lezen in dit boek, dat een samenstelling is van drie eerder verschenen boeken: Gemarteld om Christus’ wil, Richards vrouw en Christus in de communistische gevangenissen. Dit boek is ook voor onze jongeren een aanrader; het confronteert hen met wat er misschien wel de toekomst van ons als christenen kan worden.

Ik eindig met een opmerking van Wurmbrand zelf: ‘Jezus zei: “Ga heen, onderwijs al de volken.” Hij zei niet dat we bij het IJzeren Gordijn en het Bamboegordijn [China] moesten stoppen.’

Hartelijk aanbevolen!

Dick van den Noort

oud-voorzitter Stichting Kom over en help

Een boek waarvan je diep onder de indruk raakt. Een leerzaam boek voor elke christen. Waarom eigenlijk? Om verschillende redenen. Allereerst vind ik het treffend te lezen hoe Richard en Sabina, Joodse jonge mensen in Roemenië, tot het geloof in de Heere Jezus komen. Eerst Richard en na hardnekkig verzet volgt Sabina de weg van haar man, de weg van overgave aan Hem.

Ten tweede valt me op dat beiden beseffen dat het geloof in de Heere Jezus een weg van lijden kan betekenen. Richard brengt veertien jaar in gevangenissen door, wordt lichamelijk en psychisch ernstig mishandeld. Ook Sabina gaat drie jaar een weg van gevangenschap en marteling. Treffend is dat zij niet mismoedig zijn, maar standvastig Christus blijven volgen. Wurmbrand vertelt hoe dit mogelijk is: laat lijden je niet verrassen, mediteer er vaak over. En: zie op Christus en het lijden dat Hij onderging. Of: God geeft het lijden niet om Zijn kinderen te plagen, maar om hen voor te bereiden op de hemel.

Dit boek heeft ook veel te zeggen als ik niet met lijden vanwege het geloof in Christus te maken heb. Hoe zal ik volhouden als ziekte, zorgen en verdriet mijn leven binnenkomen? Dat kan alleen als ik het oog houd op de Heere Jezus Die door een weg van lijden de heerlijkheid inging. Het levensverhaal van Richard en Sabina heeft ook nu nog veel te zeggen.

Van harte hoop ik dat dit boek voor veel christenen tot zegen zal zijn!

Gertruud de Koeijer

voorzitter Hervormde Vrouwenbond

Het levensverhaal van Richard en Sabina is aangrijpend. Ik las het boek in het Engels met de schokkende titel Tortured for Christ (Gemarteld voor Christus). Deze woorden vatten hun beider leven samen. Door de grote genade van God zijn ze staande gebleven in het geloof en de belijdenis van de Heere Jezus Christus. In de wrede tijden van de nazi’s en het communisme in Roemenië verbleven Richard en Sabina vele jaren in de gevangenis.

Huiver bekruipt je bij het lezen over de methodes van indoctrinatie, marteling en bedreiging. Juist in de gevangenis en onder dagelijkse martelingen ondervonden Richard en Sabina de genadekracht van God. De liefde van Christus drong hen zo sterk, dat zij in en buiten de gevangenis niet konden zwijgen van de boodschap van Gods genade voor verloren zondaren. Voor vele gevangen en ook voor bewakers is dit tot eeuwige zegen geworden.

Richard en Sabina waren geen helden. Je leest van hun vrees, hun huiver, hun zwakheid, maar daarin werkte God Zijn kracht. De woorden ‘vrees niet’, die zo dikwijls in de Bijbel staan – voor elke dag een keer, zelfs in een schrikkeljaar – zijn hun tot rijke troost geweest.

Na zijn vrijlating is Wurmbrand de stem van de martelaren geworden. Het is belangrijk dat deze stem blijft klinken. Horen wij de stem van de vervolgde kerk? Zij bidden voor ons! Bidden wij voor hen? Als Christus voor Zijn gemeente bidt, worden wij geroepen ook daarin Zijn beeld te vertonen.

Omdat Hij bidt, zullen ze niet verloren gaan, zelfs in de zwaarste verdrukking en vervolging. Soli Deo Gloria.

Ds. W. Harinck

Gereformeerde Gemeente Utrecht

Het levensgetuigenis van Richard en Sabina Wurmbrand werkt als een confronterende spiegel. Jong geroepen vanuit een werelds leven, gaven zij alles op voor de dienst van God. Als voorganger kreeg Richard de moed om op te staan toen het er werkelijk op aan kwam, met een helder getuigenis over Christus. Een periode van lijden, gevangenisstraf en daaropvolgend een wereldwijde bediening volgde.

Dagenlang hield de inhoud van dit boek mij bezig nadat ik het had gelezen. Ben ik bereid om op te staan als Christus’ Naam in het geding is? Staat mijn leven werkelijk in Zijn dienst, of bouw ik toch liever een eigen eiland dat ik beheersen kan? Richard Wurmbrand leerde zijn zekerheden opgeven, niet alleen materieel, maar ook lichamelijk. Openhartig beschrijft dit boekje de worstelingen waar hij doorheen ging. Datzelfde geldt voor Sabina, die lange periodes van eenzaamheid en gevangenschap kende. De kwetsbare en realistische manier waarop de schrijver hier inzicht in geeft, raakte mij.

We leren het echtpaar Wurmbrand kennen als gelovigen, opvoeders, kerkleiders, gevangenen en evangelisten. Het Griekse woord ‘marturas’ betekent ‘getuigen’. Bij Richard en Sabina zien we dat martelaar en getuige zijn elkaar insluiten. Door lijden heen werden zij Christus’ beeld steeds meer gelijkvormig.

Sinds ik dit boek las, reist het getuigenis van Richard en Sabina met mij mee. Het heeft de functie van een venster naar een wolk van getuigen die Christus volgden. Ben ik bereid Zijn voetstappen te drukken? Dan is lijden mijn deel.

Steven Middelkoop

senior jeugdwerkadviseur HHJO

Deze indrukwekkende geschiedenis boeide mij vanaf de eerste tot de laatste bladzijde. Dit boek moest geschreven worden, en mag nu gedeeld worden, zodat wij getuigen mogen zijn van Gods liefde, die voor ons mensen niet te bevatten is.

‘We kunnen niet altijd barmhartigheid voelen voor mensen, maar we moeten het tonen totdat we het voelen. We kunnen kiezen voor vergeving en liefde of voor haat.’ Een indringende uitspraak van de Roemeense predikant Richard Wurmbrand. Veertien jaar bracht hij door in de gevangenis tijdens het communistische bewind. Gemarteld, geslagen, in eenzaamheid opgesloten. Toch koos hij voor liefde en voor vergeving. Na zoveel onvoorstelbare, mensonterende dingen meegemaakt te hebben, dachten westerse christenen een depressieve, gebroken man te zien. Niets was minder waar: Richard straalde van blijdschap en vreugde!

Ik vind het mooi dat dit aangrijpende, ontroerende relaas niet alleen over Richard gaat, maar ook over zijn vrouw Sabina, die eveneens veel lijden heeft meegemaakt. Drie jaar zat zij gevangen onder vreselijke omstandigheden. Ook zij koos door Gods genade voor de weg van liefde en vergeving.

Hun leven stond volledig in het teken van het volgen van hun Koning. Zij vreesden daarbij niet voor hun eigen leven, maar deelden de Bijbelse boodschap met medegevangenen en met hun bewakers. In woorden en in daden. Velen van hen zijn tot geloof gekomen.

Dit is een boek dat je na het lezen niet meer loslaat. Het boek eindigt namelijk met de indringende vraag: Het geloof in Jezus en hun gehoorzaamheid kostte hun alles. Wat mag het jou kosten?

Marlies van der Staaij

Als tiener – het waren de jaren zeventig van de vorige eeuw – voelde ik tijdens de bezoeken van Richard Wurmbrand aan Nederland dat deze door lijden en vervolging geheiligde man een boodschap voor ons had. Angst voor het communisme, ze wás er toen, al bleven de Russen op afstand.

Ruim veertig jaar later kom ik tijdens reizen voor SDOK het portret van Wurmbrand tegen in andere werelddelen, in Nigeria en India, waar fanatieke moslims en radicale hindoes Gods kinderen bedreigen en vermoorden. Van The Voice of the Martyrs is hij het gezicht, wereldwijd. De zachte uitdrukking van zijn gelaat verkondigt in eenvoudige kantoortjes van de partners van SDOK de roeping van een christen: ‘Heb uw vijanden lief; zegen hen die u vervloeken; doe goed aan hen die u haten; en bid voor hen die u beledigen en u vervolgen.’ (Matth. 5:44)

En nu is de beschrijving van Wurmbrands leven in het Nederlands beschikbaar, zijn we er al lezend getuige van hoe een ernstige ziekte hem stilzette én hoe God hem trok uit de macht van de duisternis en overzette in het Koninkrijk van de Zoon van Zijn liefde. Die macht van de duisternis, ze had zelfs in de duivelse gestalte van een communistisch Roemenië geen vat meer op Richard en zijn vrouw Sabina, die beiden leerden om voor Christus te lijden. ‘God had de Wurmbrands de gave gegeven om kwaad met goed te vergelden’, lees ik in dit boek, dat ons diepgaand toont hoe Gods kracht in zwakheid aan het licht komt.

Piet Vergunst

algemeen secretaris Gereformeerde Bond

Gevangene nummer 1

Oorspronkelijke uitgever: David C Cook, 4050 Lee Vance Drive,
Colorado Springs, CO 80918 Verenigde Staten van Amerika
David C Cook U.K., Kingsway Communications,
Eastbourne, East Sussex BN23 6NT, England
Oorspronkelijke titel: Wurmbrand. Tortured for Christ – The Complete Story

© 2018 The Voice of the Martyrs, Inc.
Omslagontwerp: Amy Konyndyk
Omslagfoto: The Voice of the Martyrs, Inc.
Hoofdauteur en -onderzoeker: Rebecca P. George

Gevangene nummer 1 – Het levensverhaal van Richard en Sabina Wurmbrand
© B.V. Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2018
© SDOK, Gorinchem
Vertaling: Pieter Beens
Vormgeving: Albert Bloemert
ISBN 978 90 8718 1277
C-NUR 402-010

www.debanier.nl

www.sdok.nl

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Noot aan de lezer

In de tijd waarin wij leven, zijn lezers en filmkijkers gewend geraakt aan verhalen die op de werkelijkheid zijn gebaseerd en die vaak de vraag oproepen hoeveel ervan is overdreven of verzonnen. De geschiedenis die nu volgt, is feitelijk juist en naar waarheid beschreven aan de hand van bestaande documenten, geschreven teksten en historische overleveringen.

Lezers kunnen dus vertrouwen op de historiciteit van het boek. Om trouw te zijn aan de nalatenschap van de Wurmbrands staan in dit boek geen verzonnen dialogen. Als een dialoog tussen aanhalingstekens staat, hebben we de eigen bewoordingen van Richard en Sabina gebruikt en deze waar nodig gemoderniseerd.

Voorwoord

Richard Wurmbrand werd in 1948 op weg naar de kerk gekidnapt door de geheime politie. Hij werd opgesloten in de gevangenis en kreeg de naam ‘Gevangene nummer 1’. Richard werd vreselijk gemarteld en keek dagelijks de dood in de ogen. Maar zijn geloof hield stand, en werd alleen maar sterker naarmate het lijden toenam.

Kort na zijn vrijlating schreef Richard in drie dagen tijd zijn verhaal op. Het werd uitgegeven als het boek Gemarteld om Christus’ wil, waarvan wereldwijd miljoenen exemplaren werden gedrukt. Het boek heeft de afgelopen vijftig jaar talloze christenen geïnspireerd. Het is opvallend hoe vaak we van vervolgde christenen die we in vele landen ontmoeten, horen hoe het getuigenis van de Wurmbrands hun tot grote zegen is. Hun verhaal moedigt hen aan om trouw te blijven dienen, wat dat ook mag kosten. Maar ook in het ‘vrije’ Westen heeft het verhaal van Richard en Sabina een geweldige impact gehad. Het heeft veel christenen wakker geschud en hen uitgedaagd om zich meer aan Christus, Zijn Kerk en Zijn grote opdracht te verbinden.

Richard schreef later nog tientallen andere boeken. Ook Sabina’s – niet minder indrukwekkende – levensverhaal verscheen in boekvorm. Gevangene nummer 1 brengt de verhalen samen in één band. Dit boek is veel meer dan een historisch verhaal over twee christenen die te maken kregen met de wreedheden van de Roemeense communisten. Het is een getuigenis van Gods trouw en van buitengewone toewijding aan Hem te midden van gevangenschap, martelingen en de dood.

Sinds Wurmbrands vrijlating is vervolging om het geloof in Christus niet gestopt. Helaas moeten we concluderen dat vervolging nog steeds toeneemt. Daarom een hernieuwde oproep om vervolgde christenen niet alleen te laten lijden, maar iedere dag voor hen te bidden en hen te steunen met onze middelen.

‘Geef ons de middelen die we nodig hebben. Wij zijn bereid de prijs te betalen voor het gebruik ervan’ – Richard Wurmbrand

André van Grol
directeur SDOK

Proloog

29 februari 1948
Boekarest, Roemenië

Een zwarte bestelwagen racete door de besneeuwde straten van Boekarest. Het geluid van de piepende banden waarmee hij tot stilstand kwam, verscheurde de stilte van deze zondagmorgen. Richard Wurmbrand wist dat in zijn communistische woonplaats regelmatig ontvoeringen in opdracht van de regering plaatsvonden. Hij was eerder gearresteerd geweest en leefde, net als veel anderen, met een constante angst om opnieuw gevangen te worden genomen. Die morgen verwachtte hij echter niet dat hij slachtoffer zou zijn – zeker niet nu hij op weg was naar de kerk. Terwijl hij de punten van zijn preek overdacht, werden zijn gedachten gestoord door de bestelwagen die de stoeprand naast hem opreed. Uit het voertuig sprongen twee mannen in donkere pakken. Hun ogen, koud en intimiderend, waren gericht op de negenendertigjarige predikant, die van schrik struikelde.

Ondanks zijn lengte van ruim een meter negentig kon Richard zijn ontvoerders niet de baas; zijn slungelige postuur was nauwelijks geschikt om een aanval af te weren. De mannen sprongen op hem af. De ene man pakte zijn armen beet, terwijl de ander hem met een stoot tegen zijn ribben de adem ontnam. Alle hoop om nog om hulp te schreeuwen vervloog toen Richard over de grond rolde – snakkend naar adem in de ijskoude lucht.

Terwijl de mannen hem op de achterbank van de gestroomlijnde Ford trokken, kwam er een diepzinnige gedachte in Richard op. Toen hij twee dagen eerder in het Bijbelboek Jozua las, viel zijn oog op een eindeloze herhaling van de woorden ‘Wees niet bevreesd’. Richard was nieuwsgierig geworden. Waarom werd die opdracht zo vaak herhaald in de Schrift? Hoeveel keer kwam hij eigenlijk voor? Hij besloot alle keren te tellen en ontdekte dat de zin driehonderdzesenzestig keer in de Bijbel voorkomt: voor elke dag van het jaar, inclusief een keer extra voor schrikkeljaren. Richard besefte dat christenen nooit bang hoeven te zijn.

Gods belofte betrof zelfs 29 februari, de dag waarop Richard werd ontvoerd.

De chauffeur gaf al gas voordat het portier met een klap dichtviel, maar Richard glimlachte. Hij en zijn vrouw Sabina hadden geweten dat dit moment zou komen. Ze wisten welke hoge prijs er op hun christelijke activiteiten stond en hadden die al jarenlang ingecalculeerd. Zelfs nu, terwijl hij werd ontvoerd, herinnerde Gods Woord hem eraan dat hij niets hoefde te vrezen.

Een derde man op de passagiersstoel richtte een pistool op Richard terwijl de mannen naast hem zijn voet met een ketting vastmaakten aan zijn pols.

Richards glimlach werd breder en zijn ontvoerders keken elkaar bezorgd aan. Hun gevangene stond onder arrest, maar toch glimlachte hij. Was hij zijn verstand al verloren? Ze hadden informatie van hem nodig en een gestoorde man konden ze niet gebruiken.

‘Waarom lach je?’ vroeg een van de mannen.

‘Omdat het er driehonderdzesenzestig keer staat’, zei Richard.

Nu wisten de mannen helemaal zeker dat hij gek was geworden.

‘Wat staat er driehonderdzesenzestig keer, meneer?’

‘Net wat ik nodig heb.’

De man zuchtte geërgerd.

‘Wat heb je nodig?’

‘De mens zal niet van brood alleen leven’, antwoordde Richard. ‘Hij leeft van het Woord van God en ik heb het woord van God dat ik niet bang hoef te zijn.’

Richard was nu een gevangene van de geheime politie, maar hij wist dat hij in de handen van de almachtige God was. Die gedachte maakte zijn hart rustig.

Terwijl de bestelwagen uit de stille straat verdween, sloot Richard zijn ogen. God had hem voorbereid op wat komen ging en hij bad of hij trouw bevonden mocht worden.

1

Na het tweede glas brandewijn kon Richard niet meer zo helder denken. De lange dag in zijn effectenkantoor in Boekarest, Roemenië, was eindelijk voorbij. Nu kon hij aandacht besteden aan iets wat meer vermaak bood: de nachtclubdanseres in haar rode verenjurk. Ze leek Richard te herkennen; vanaf het podium knipoogde ze de hele avond naar hem.

Richard glimlachte toen de danseres na haar optreden naar hem toe zwierde. Zijn knappe verschijning en lengte trokken de aandacht van veel vrouwen en zijn ijsblauwe ogen pasten perfect bij de kostuums die hij zich eindelijk kon veroorloven.

Richard wist wat deze vrouw wilde. Ze wilde wat alle vrouwen wilden: ontsnappen. En zelf wilde hij ook ontsnappen. De afgelopen jaren hadden hem veel goeds gebracht. Het jaar 1934 was aangebroken en Richard, die nu vijfentwintig jaar was, had niet langer financiële kopzorgen. Elke promotie betekende meer mogelijkheden om tegemoet te komen aan zijn vleselijke verlangens. Hij had inmiddels een reputatie als playboy opgebouwd. Toch konden al die rijkdom en alle vrouwen die hij om zich heen had verzameld, de bittere herinneringen aan zijn jeugd niet uitdoven. Dronkenschap leek de enige uitweg te bieden. Bij elke slok brandewijn werd Richards pijnlijke verleden vager en merkwaardig verdraaglijk.

Zijn vader, die tandarts was, was halverwege de Eerste Wereldoorlog met zijn gezin van Boekarest naar de Turkse hoofdstad Istanbul verhuisd, in de hoop daar een beter bestaan te kunnen opbouwen. De stap leek in eerste instantie goed uit te pakken, maar de droom viel al snel in duigen. Aan het goede leven dat hij zijn kinderen wilde bieden, kwam abrupt een einde. Net als veel anderen bezweek hij aan de grieppandemie die in 1918 en 1919 verwoestend om zich heen greep. Richard was nog maar negen jaar oud toen zijn vader de laatste adem uitblies.

Sommige herinneringen kon Richard makkelijker uitwissen dan andere. Een jaar nadat zijn moeder haar echtgenoot had verloren, verhuisde ze met haar kinderen terug naar Boekarest. De Eerste Wereldoorlog had haar gezin niet alleen beroofd van voedsel, maar ook van kleding. Richards garderobe bestond uit weinig meer dan tweedehands kledingstukken die tot op de draad waren versleten en in de gure Roemeense winters nauwelijks voldoende warmte boden.

Eens bood een man Richard aan om een nieuw pak voor hem te kopen. Samen gingen ze naar een herenkledingzaak, waar de verkoper een duur kostuum uitkoos – het beste dat hij op voorraad had. Maar toen de verkoper de kleding voor hem hield, veranderde zijn voorhoofd in een grote frons. Richard zou zijn woorden nooit vergeten: ‘Veel te goed voor een jongen als jij.’

Kon die verkoper hem nu maar eens zien!

Richard was inmiddels een succesvolle effectenmakelaar die werd opgeslokt door wereldse pleziertjes. Als hij niet op kantoor was, bezocht hij lawaaiige plaatsen met halfnaakte vrouwen en harde muziek waar de alcohol rijkelijk stroomde. Toch vervulden deze afleidingen nooit zijn innerlijke leegte. Altijd als de nachtclub zijn deuren weer sloot, merkte Richard dat hij naar iets beters verlangde – iets wat wezenlijker was.

Deze avond, knipperend tegen het heldere licht van het toneel, dacht hij terug aan zijn vroegere worstelingen over God. De Wurmbrands waren joods, maar in hun dagelijks leven was daar maar weinig van te merken. De familie vermeed de synagoge en hield zich niet aan de sabbat. Toen Richard volwassen werd, ontbrak zelfs de bar mitswa – de joodse ceremonie om zijn religieuze meerderjarigheid te vieren. Als jonge tiener worstelde hij met de vraag hoe hij het geloof in God kon rijmen met het lijden dat hij om zich heen zag. Jaren later bezocht hij een dienst in een synagoge om antwoord te vinden op zijn vragen. Daar zag hij hoe een man bad voor zijn zieke dochter en God smeekte om haar te genezen. De dag erna stierf de dochter.

‘Wat voor God kan zo’n wanhopig gebed afwijzen?’ vroeg Richard de rabbijn. De man moest hem het antwoord schuldig blijven. Er waren zoveel mensen in deze wereld die van honger omkwamen; Richard kon niet geloven in een God Die dat zwijgend aanzag – laat staan dat hij Hem kon aanbidden of dienen.

Een zachte aanraking bracht Richard weer bij zijn positieven. De danseres in de rode jurk streelde met haar hand de revers van zijn jasje – ze was duidelijk onder de indruk van de kwaliteit. Haar ogen schitterden en haar roze lippen vormden een verleidelijke glimlach. Richard glimlachte terug en nam een laatste slok van zijn drankje. Vanavond bood deze vrouw al het nachtelijke plezier waarnaar hij verlangde.

Richard stond op, nam de danseres bij de arm en begeleidde haar uit de nachtclub, de frisse nachtlucht van ‘Klein Parijs’ in.

2

Het was het begin van de jaren dertig. Sabina Oster draaide haar hoofd naar de warme Parijse zon die haar zachte trekken bescheen en haar dikke, donkere haar verwarmde. Het laatste college was eindelijk voorbij en Sabina had het geluk gehad een plekje te kunnen bemachtigen in het volle café. Langzaam begon het besef van haar duizelingwekkende nieuwe onafhankelijkheid tot haar door te dringen.

Sabina was niet de enige vrouw die de vrijheid vond door scheikunde, natuurkunde en wiskunde te studeren aan de beroemde Sorbonne in Parijs. Veertig jaar eerder had Maria Skłodowska ook aan deze universiteit gestudeerd voordat ze wetenschapper Pierre Curie ontmoette, trouwde en een baan vond aan de elitaire faculteit van de universiteit. Misschien zou Sabina net als Marie Curie een Nobelprijs ontvangen voor haar werk. Deze gewijde hallen hadden talloze briljante mannen voortgebracht … voor de zeventienjarige studente behoorde dus zowel een studiebeurs als een relatie tot de mogelijkheden.

Tijdens haar jeugd leidde Sabina een bescheiden, maar gelukkig en volwaardig bestaan in de Roemeense universiteitsstad Tsjernivtsi. Ze was omringd door haar oudere broers, jongere broertjes en zusjes en een rijke joodse cultuur en het had haar maar zelden aan belangrijke levensbehoeften ontbroken. Haar orthodox-joodse opvoeding was echter streng geweest. Ze dreigde te stikken onder de starre verboden die haar als een dichte haag omringden.

Voor het eerst in haar leven was Sabina alleen, onbelemmerd en vrij. Ze zakte terug in haar stoel en droomde over de geweldige afspraak van de komende avond.

Sabina’s voeten gleden in een paar smalle zwarte pumps met naaldhakken. De klok aan de muur tikte de seconden weg totdat de bel zou gaan en Sabina zou worden meegenomen naar haar allereerste afspraakje.

Ze giechelde bij de gedachte hoe haar oudere broers zouden reageren als ze haar knappe aanbidder bij de deur zouden tegenkomen. Waar zou hij haar mee naartoe nemen? Waar zou hij over praten? Een alarmerende gedachte schoot door haar hoofd en geschrokken hield ze haar adem in. Wat als hij zou proberen om haar hand vast te houden? Ze begon spontaan te blozen bij deze gedachte.

De jongeman – een echte gentleman – kwam precies op tijd. Sabina gaf haar huisgenoot een knuffel en stapte naar buiten om haar date te begroeten. Voor het eerst in haar leven hoefde ze zich niet aan de strenge regels van haar ouders te houden.

Na het diner nam de jongeman Sabina mee uit het drukke restaurant. De met kasseien geplaveide straat glansde in het maanlicht. Het diner was heerlijk geweest en Sabina verwonderde zich erover hoe vlot ze hadden gepraat. De avond had haar tot nu toe meer gebracht dan ze had verwacht.

De jongeman wreef met zijn hand over Sabina’s handpalm en vlocht zijn vingers in de hare. Samen wandelden ze door de straten van Parijs, langs de Jardin du Luxembourg en het nieuw gebouwde Institut d’Art et d’Archéologie – een lelijk gebouw in Mesopotamische stijl waar studenten colleges kunstgeschiedenis en archeologie volgden. Het stelletje liep richting het nieuwe wooncomplex voor internationale studenten waar Sabina woonde. De universiteitsstad bruiste van levendigheid door de aanwezigheid van de studenten, van wie het aantal sinds het einde van de Eerste Wereldoorlog verdrievoudigd was.

Toen de avond ten einde liep, draaide Sabina zich naar haar date toe om hem te bedanken. Maar toen haar ogen de zijne vonden, bevroor ze en trok ze verschrikt haar hoofd terug; hij boog zich voorover om haar een kus te geven!

Sabina struikelde tegen de stenen muur. Met haar handen maakte ze een afwerend gebaar. Dit zouden haar ouders nooit goedkeuren. Haastig vertelde ze over de duidelijke morele grenzen waarmee ze was opgevoed, maar de jongen lachte. ‘Als je in God gelooft’, bracht hij ertegen in, ‘geloof je toch ook dat Hij de handen en lippen heeft gemaakt?’

Sabina bloosde en kon geen antwoord geven.

‘Als ik je hand mag vasthouden’, ging de jongen verder, ‘waarom mag ik je lippen dan niet aanraken?’

Hij kwam dichterbij, sloeg zijn armen om haar smalle taille en trok haar naar zich toe. Sabina wist niet wat ze moest zeggen.

‘En zou ik je dan niet mogen aanraken?’ hield hij aan. Ze voelde hoe hun lichamen elkaar bijna raakten.

Als dit een college was geweest, zou Sabina zich tegen zijn logica hebben verweerd met rationele antwoorden. Nu waren haar gedachten vertroebeld. Ze voelde de aantrekkingskracht in zich opborrelen en kon geen gepaste reactie bedenken. En wie zou over haar oordelen? Ze was tweeduizend kilometer van haar ouders verwijderd. Misschien was dit hoe vrijheid voelde.

Sabina bezweek eerst voor zijn betoog en toen voor zijn avances. Haar ogen werden groter terwijl hij haar kin in zijn handen nam en zijn lippen op de hare drukte.

In de weken en maanden die volgden, genoot Sabina van de zorgeloze levensstijl van Parijs. De dagen van zedelijkheid, onschuld en ouderlijk gezag waren voorbij. De geremdheid en soberheid van Roemenië lagen achter haar. Sabina offerde haar vroegere overtuigingen op het altaar van Parijse genoegens. Haar lichaam was van haar en ze bood het vrij aan haar vriendje aan.

Een atheïst, zo redeneerde ze, is immers vrij om te doen wat ze wil.

3

Na twee vrolijke jaren verliet Sabina Parijs voor een vakantie in Boekarest. Ze bracht de tijd door met haar familie, maar verzweeg haar nieuwe, vrije levensstijl.

Op een dag nodigde haar oom haar uit voor een ritje naar het huis van zijn vriend. Ze genoot van het gezelschap van haar oom. Op het balkon van het huis zag Sabina een jongeman. Toen ze nog eens keek, zag ze dat hij met een geïrriteerde en norse blik in haar richting keek. Ze kon zijn woede bijna voelen, zodat ze zich afvroeg of het wel verstandig was om uit te stappen. Toen de man zijn blik op Sabina’s oom liet rusten, werd zijn blik zachter. Hij zwaaide en even later begroette hij hen bij de voordeur. Haar oom stelde zijn jonge nicht voor aan Richard Wurmbrand – een man die knapper was dan alle mannen die ze in Parijs had ontmoet. Terwijl ze zijn lengte en gezicht bewonderde, voelde ze een steek van opwinding door zich heen gaan.

Richard leidde de gasten naar de voorkamer en nodigde hen beleefd uit om te gaan zitten. Hij schaamde zich voor de negatieve eerste indruk op zijn prachtige gast en verklaarde: ‘Mijn moeder zeurt dat ik moet trouwen. Ze heeft zelf het meisje uitgekozen; een erfgename met een familiebedrijf, twee woningen en een bruidsschat van een miljoen.’

‘Dat klinkt echt goed’, zei Sabina.

‘Inderdaad’, antwoordde hij lachend, ‘en ik vind het ook echt niet erg om het bedrijf en de erfenis te krijgen. Maar ik vind het meisje niets. Mijn moeder denkt dat dit de beste manier is om ons allemaal rijk te maken.’ Richard keek naar Sabina en grijnsde. ‘Maar toen ging ik naar het balkon en zag ik jou.’

Sabina had deze eerlijkheid niet verwacht, maar ze was gefascineerd.

‘Ik bedacht dat het geld me niets zou schelen als ik een meisje zou krijgen zoals jij’, besloot hij.

Het eerste gesprek van Richard en Sabina werd gevolgd door een stormachtige verkering. Ze brachten elk vrije moment van haar vakantie samen door. Ze was opgetogen toen ze hoorde dat Richard een veelbelovende effectenmakelaar was en flink verdiende. Hij had er ook geen enkele moeite mee om het geld aan Sabina uit te geven. Iedere avond bezochten ze nachtclubs en theaters, feestjes en bars, casino’s en voorstellingen.

Hoe meer ze afspraken, hoe verder de jongen uit Parijs op de achtergrond verdween – vooral toen Sabina ontdekte dat zij en Richard niet alleen veel gemeenschappelijke interesses en ervaringen hadden, maar dat ze ook allebei Joden waren die hun godsdienst hadden opgegeven in het vooruitzicht van welvaart, luxe en pleziertjes.

Op een avond verraste Richard Sabina met een ontnuchterende opmerking.

‘Ik ben geen gemakkelijk persoon’, vertelde hij, nippend aan een donker drankje. ‘Je zult veel van me moeten lijden.’

Misschien was het waar. Maar Sabina was verliefd op hem geworden. Ze was ervan overtuigd dat als ze in de toekomst moesten lijden, er genoeg plezier zou zijn om dat lijden te compenseren.

4

Sabina keerde nooit meer terug naar Parijs. Ze had met Richard een beter leven gevonden in Boekarest. Al snel kon ze aan de slag bij een plaatselijk verzekeringskantoor. Op 23 oktober 1936 trouwden de twee in de woning van een rabbijn. Het pasgetrouwde paar stond onder de choppe, een traditioneel Joods baldakijn, en vertrapte een wijnglas, wat herinnerde aan de Babylonische wegvoering uit Jeruzalem in het jaar 586 voor Christus. De religieuze symboliek zei het atheïstische stel weinig, maar ze wilden hun ouders graag een plezier doen.

Richard en Sabina wilden absoluut geen kinderen krijgen. Niets mocht hun zorgeloze leven bederven – en al helemaal geen kleintjes. Hun doel was even eenvoudig als bereikbaar: ze wilden het plezier najagen, waar ze het maar vinden konden.

Zelfs na zijn trouwdag bleek Richards gewoonte om vrouwen te versieren moeilijk uit te roeien. Het stel had geen morele normen waarop ze zich baseerden en Sabina kneep een oogje toe als de blikken en het hart van haar echtgenoot naar andere vrouwen zwierven. Leugens en vermaak werden voor allebei de dagelijkse routine. Toch was de eerste tijd van hun huwelijk zorgeloos en vrolijk – ondanks Richards losbandigheid.

Een groot deel van het eerste huwelijksjaar verliep gelukkig, maar dat veranderde toen Richards losbandige levensstijl hem begon op te breken. Hij kreeg last van een vervelende, aanhoudende hoest die hij eerst nog een tijdje kon negeren. Uiteindelijk gaf hij echter toe aan het aanhoudende aandringen van zijn vrouw en maakte een afspraak met de dokter.

Toen hij na het bezoek aan de dokter thuiskwam, waren zijn krachtige gelaatstrekken verborgen achter een doodsbleek masker. Tuberculose was in de jaren dertig een doodvonnis. De ziekte, een van de gevaarlijkste gezondheidscrises ter wereld, verspreidde zich met angstaanjagende snelheid door Europa. Artsen deden hun uiterste best om een behandeling te vinden, maar het zou nog bijna tien jaar duren voordat een nieuw tbc-vaccin algemeen werd toegediend.

Door het overmatige drankgebruik was Richards immuunsysteem verzwakt, waardoor hij vatbaar werd voor de tuberculosebacterie die zijn luchtwegen binnendrong. De bacteriën in zijn longen verspreidden zich snel en veroorzaakten nachtelijke zweetpartijen en koortsachtige rillingen die zijn zwakke lichaam sloopten. In zijn longen hoopte zich vocht op, waardoor de zuurstoftoevoer naar de hersenen bemoeilijkt werd en Richard bloed begon op te hoesten. Het zou niet lang duren of Sabina’s echtgenoot zou, nog maar zevenentwintig jaar oud, verdrinken in zijn eigen levenssappen. De enige keuze die Richard had, was verhuizen naar een afgelegen sanatorium, diep in de Karpaten. Daar kon hij een behandeling krijgen die bestond uit frisse lucht, ultraviolette lampen en veel rust. De prognose was echter slecht. De kans op overleving was vijftig procent.

Sabina treurde om het doodvonnis van haar man. Hun huwelijk was gelukkig geweest, maar Richards diagnose werd een ondraaglijke last. Voor het eerst in hun relatie dachten ze na over hun toekomst en over de kwellende waarschijnlijkheid dat Sabina weduwe zou worden.

Terwijl Richard in de trein stapte en over de glooiende groene heuvels van het Roemeense platteland naar het sanatorium reisde, trok Sabina bij haar moeder in. Om de twee weken maakte ze de lange reis naar haar zieke echtgenoot. Elke avond huilde ze zichzelf in slaap. Ook andere vrouwen treurden om Richard, onder wie zijn moeder en zelfs sommige vrouwen die hij had verleid.

Door de rust in het sanatorium kreeg Richard tijd om na te denken. Die had hij in Boekarest nooit gehad. ‘Voor de eerste keer in mijn leven’, vertelde hij zijn vrouw, ‘kom ik tot rust.’

De stilte van de bergen dwong hem echter ook om zijn verleden onder ogen te zien – van de ontelbare uren die hij in bars, theaters en nachtclubs had verspild tot de vele mensen die hij leed had berokkend.

Pijnlijke herinneringen spoelden als golven over hem heen en kwelden hem net zo erg als zijn tuberculose. Hij zag de gezichten van de zakenpartners die hij had opgelicht voor zich. Hij hoorde de leugens die hij had verteld net zo helder als toen hij ze voor de eerste keer had uitgesproken. De berglucht bracht elke gedachte, elk woord, elke daad en elke zonde aan de oppervlakte. Ze komen terug als de scènes uit een afschuwelijk toneelstuk, dacht hij. Richard was zijn hele jeugd bezig geweest anderen te belasteren, bespotten en misleiden. En waarvoor? Het landschap van zijn leven rees voor zijn geest op, een woestenij vol dwaasheid. Hij had voor zichzelf geleefd en zou nu door eigen schuld sterven.

De ironie van zijn afzondering voelde verdiend in de eenzaamheid van deze omgeving. Het duurde niet lang of in het hart van de verstokte atheïst welde het eerste gebed op tot God – iets wat hij nooit had verwacht. Zijn lichaam had hem bedrogen, maar zijn ziel bereidde zich voor op het uitademen van een gebed tot de God in Wie hij niet geloofde.

5

Richards jeugd was moeilijk geweest. Om zijn verdriet te vergeten, had hij zijn toevlucht genomen tot boeken. Toen hij tien jaar was, had hij alle literatuur die er in huis te vinden was verslonden. Hij bewonderde Voltaire, een Franse religieuze scepticus. Ondanks zijn leeftijd begon ook Richard sceptisch te worden. Als de almachtige God liefdevol en goed was, zo overdacht hij, waarom had Hij dan toegelaten dat zijn vader stierf?

Eens liep Richard tijdens een bezoek aan een katholieke dienst naar een sierlijk beeld van de maagd Maria. Hij besloot om tot haar te bidden, net als de andere mensen om hem heen.

‘Wees gegroet, Maria, vol van genade’, begon hij, maar de woorden konden zijn innerlijke leegte niet vervullen. Hij kapte zijn gebed af, keek op naar het beeld van Maria en zei: ‘Je bent echt als steen. Er zijn zoveel mensen die je smeken en je kunt ze niets geven.’ Maria kon Richards geloof in God niet aanwakkeren. En de rooms-katholieke mis, die helemaal in het Latijn werd uitgevoerd, kon dat evenmin. Hij kon de lezingen en gebeden maar moeilijk begrijpen en struikelde over de woorden van de doxologie:

Domine Deus, Rex caelestis, Deus Pater Omnipotens.

Domine Fili unigenite Jesu Christe.

Domine Deus, Agnus Dei, Filius Patris.

Richard was volkomen gedesillusioneerd over de Rooms-Katholieke Kerk en van de oosters-orthodoxe traditie was hij al evenmin onder de indruk. Toen zijn tienerjaren aanbraken, was Richard Wurmbrand een overtuigd atheïst. Hij wilde niets met de kerk te maken hebben. Voor een Jood was het antisemitisme van de Orthodoxe Kerk onmogelijk te rechtvaardigen. Godsdienst leek te veel te draaien om traditie en schijnvertoningen om nog enige relevantie voor zijn eigen leven te kunnen hebben.

In het Oude Testament had Jahweh de Israëlieten uit hun ballingschap in Egypte bevrijd. Hij had zelfs gezorgd voor manna, een wafelachtig brood dat ze in de woestijn konden eten. Maar in Roemenië was er tekort aan brood. Richard wist hoe honger voelde: als een knagende pijn achter zijn ribben. Er was nauwelijks geld in huize Wurmbrand. De weinige middelen die het gezin wist te verzamelen, waren nodig om te overleven.

Doordat Richard een almachtige, liefhebbende God verwierp, dreef hij af naar zinloos materialisme, waarin niets anders bestond dan de natuurlijke wereld. Hij schuwde alle ideeën over het bovennatuurlijke en peinsde constant over de mysteries die hij niet kon verklaren. Waren mensen meer dan atomen en mineralen? Wat lag er achter de dood? Bestond er zoiets als een ziel? Richard geloofde het niet meer. Toch jaagde de dood van zijn vader hem angst aan. Zijn geest had het idee van God opgegeven, maar zijn hart bleef hopen dat Hij bestond.

In de winter liep Richard vaak langs de bevroren doden op de begraafplaats van Boekarest. Hij bewonderde de glanzende grafstenen en overpeinsde dat hij op een dag ook niet meer zou bestaan. Terwijl de sneeuw op zijn graf zou vallen, zouden de levenden lachen, zijn dood aanvaarden en genieten van het leven zonder hem. Het zou niet lang duren voordat niemand hem zich meer zou herinneren. Wat voor zin heeft alles dan? vroeg hij zich af. Ook al was Richard ervan overtuigd dat er geen leven na de dood bestond – laat staan een God –, toch wenste hij vaak dat het anders zou zijn. Zou er geen reden zijn voor zijn bestaan in het universum? Richard voelde zich aangetrokken tot het atheïsme en de veertienjarige verslond alle literatuur waarin het bestaan van God werd ontkend. Hij was vooral gefascineerd door de werken van de negentiende-eeuwse filosoof Karl Marx. Deze overtuigden hem ervan dat alleen al het idee van een God schadelijk was voor de menselijke geest. Richard zocht naar feiten – niet naar fictie. Hij verlangde naar waarheid over de wereld, niet naar mythologische verzinsels onder een gewaad van godsdienstigheid. Karl Marx zei ooit: ‘[Godsdienst] is de opium van het volk’¹, en Richard was het met hem eens.

Met zijn scherpe verstand en talenknobbel werd Richard al snel actief binnen de Communistische Jongerenbeweging. Hij reisde naar Moskou om zijn kennis op te krikken en het marxisme te bestuderen. Richard sprak negen talen vloeiend en het kostte hem dan ook geen moeite om zijn weg in de Russische cultuur te vinden. Toen hij terugkeerde naar Roemenië was hij inmiddels een medewerker van de Komintern geworden, vastbesloten om de burgerij omver te werpen en een internationale sovjetrepubliek op te richten.

Het communisme beloofde antwoorden op de armoede die Richard zelf in zijn jeugd had ervaren en die hij in heel Roemenië had gezien. Het idee van gemeenschappelijk eigendom van goederen en bezittingen trok de jonge atheïst aan. Ook hunkerde hij naar de kameraadschap van gelijkgestemden – een vriendschap die hij in de kerk nooit had ervaren. Richard had eindelijk een doel gevonden om voor te vechten en een gemeenschap die het waard was om voor te leven. Hij stak al zijn energie in het omverwerpen van de corrupte Roemeense overheid, die gevormd werd door mensen uit de bovenlaag van de bevolking, en zag uit naar de dag waarop een communistische partij de rechtvaardigheid in zijn land zou herstellen.

Toch deed zich al snel een probleem voor. Hoewel Richard de agenda van de linkse politiek boeiend vond, werd hij nog steeds aangetrokken tot het idee van God. Hij liep maar zelden langs een kerk zonder te stoppen om naar de preek te luisteren. Door de afwezigheid van zijn aardse vader hunkerde Richards ziel naar een hemelse Vader Wiens hart ook voor hem klopte. Zelfs het marxisme, met zijn sterke nadruk op gemeenschap, kon zijn verlangen niet vervullen.

Nu, in een afgelegen sanatorium, bad Richard zijn eerste, aarzelende gebed. ‘God, ik weet absoluut zeker dat U niet bestaat’, fluisterde hij. ‘Maar als U toevallig wel bestaat, is het niet aan mij om in U te geloven. Het is Uw taak om Uzelf aan mij te openbaren.’

Later zou blijken dat Richard niet de enige was op het heuvelachtige platteland van Roemenië die tot God bad. Hoog in de bergen, in een dorpje dat net zo afgelegen lag als het sanatorium, had een oude Duitse timmerman de hele nacht op zijn knieën doorgebracht in gebed tot God. Jarenlang hadden Christian Wölfkes en zijn vrouw gesmeekt of ze een kans mochten krijgen om een Jood tot de verlossende kennis van Jezus Christus te brengen. Uren achtereen stortten zij hun harten uit voor hun Schepper, biddend boven hun Bijbel en onder tranen zuchtend om de redding van de Jood die ze nooit hadden ontmoet.

‘Mijn God’, bad Christian hardop, ‘ik heb U op aarde gediend en ik zou graag mijn loon zowel op aarde als in de hemel ontvangen. Geef dat ik niet sterf voordat ik een Jood tot Christus breng, want Jezus was ook afkomstig uit het Joodse volk.’ Hij zuchtte. ‘Maar ik ben arm, oud en ziek. Ik kan niet op reis gaan om een Jood te zoeken en in mijn dorp zijn geen Joden. Brengt U een Jood in mijn dorp, dan zal ik mijn best doen om hem tot Christus te leiden.’

Richard was in een nadenkende stemming toen Sabina het sanatorium bezocht.

‘Ik heb nagedacht over vroeger’, vertelde hij haar. ‘Alle mensen die ik pijn heb gedaan … Mijn moeder. Alle meisjes van wie jij zelfs niets afweet.’ Hij haalde diep adem en beleed: ‘Ik heb mijn hele leven alleen maar aan mezelf gedacht.’

‘Maak je geen zorgen’, stelde Sabina hem gerust. ‘Mijn leven is niet veel anders geweest. We zijn jong, zo gaat dat nu eenmaal.’ Sabina probeerde hem op te vrolijken met verhalen over de goede tijden die ze zouden hebben als hij weer thuis was in Boekarest. Maar diep vanbinnen vroeg Richard zich af of hij zou terugkeren zoals hij was vertrokken. Zijn intensieve zielsonderzoek had een onverwachte uitkomst gehad die zijn vrouw niet zou begrijpen. De zonden uit zijn vroegere leven leken minder aantrekkelijk dan hij zich herinnerde. Zijn hartstochten hadden op de een of andere manier hun glans verloren. Hij besefte hoe onbeduidend een leven van vrouwen versieren en nachtclubs bezoeken hem nu voorkwam.

Naarmate Richards gezondheid herstelde, herstelde ook zijn ziel. Sabina’s pogingen hem te verleiden, hadden niet het resultaat waarop ze had gerekend. Maar toen ze zag wat voor merkwaardig boek Richard aan het lezen was, was ze diep geschokt. De Bijbel van de christenen! Haar atheïstische Joodse man las het Nieuwe Testament, dat een andere patiënt hem had geleend.

In het traditionele Joodse gezin waarin Sabina was opgegroeid, mocht zelfs de Naam van Jezus Christus niet worden uitgesproken. Als Sabina met haar broertjes en zusjes langs een christelijke kerk liep, kreeg ze opdracht om de andere kant op te kijken. En waarom ook niet? De christenen hadden het Joodse volk aan zoveel onderdrukking en vernederingen blootgesteld, dat de rancune van Sabina’s familie goed te begrijpen was. De geschiedenis van het Jodendom was gedrenkt in het bloed dat aan de handen van Christus’ volgelingen kleefde – om het maar niet te hebben over de gedwongen doop en katholieke missen. Sabina herinnerde zich zelfs dat ze ooit las over Joden die hun kinderen doodden en daarna zelfmoord pleegden om te voorkomen dat ze tot het christendom werden bekeerd. Dat zou een schandvlek zijn.

Sabina kon niet vergeten hoe ze als kind angstig van huis naar school liep. Op de hoek van de straat stonden vaak twee oudere meisjes. ‘Vuile kleine Jodin!’ riepen ze. De meisjes lachten, terwijl ze aan Sabina’s haar trokken en haar bij haar armpjes beetpakten. De ergste antisemitische organisaties waren stuk voor stuk christelijk: de Orthodoxe Kerk, de Lutherse Kerk en de Liga Apărării Național Creștine – de nationale christelijke verdedigingsbond die zich primair leek toe te leggen op het in elkaar slaan van Joodse studenten en het vernietigen van Joodse bedrijven. Als dat het christendom was, wilde Sabina er niets mee te maken hebben.

Sabina kon niet verhullen hoe geschokt en verbijsterd ze was nu Richard vertelde over de Jezus Die hij in het Nieuwe Testament had ontmoet. Het christendom had de geschiedenis bezoedeld en bedreigde nu haar huwelijk. Ze hadden afgesproken om geen kinderen te nemen, maar nu sprak haar man onophoudelijk over de morele opvoeding van kinderen. Hij maakte alles kapot.

Richard las nog meer vreemde boeken. Hij gaf Sabina een boek van een andere patiënt over christenen die zoveel van Joden hielden dat ze hun leven gaven om hen te helpen. ‘Dit gaat over de gebroeders Ratisbonne, die een kloosterorde oprichtten om Joden te bekeren’, vertelde hij.

Ze draaide teleurgesteld haar hoofd om toen Richard vertelde hoe deze christenen uit het verleden Joden hadden geholpen.

‘Mensen baden voor mij, terwijl ik mijn leven aan het verknoeien was’, zei hij.

De weken van herstel werden maanden. Richards longen herstelden zich zo ver, dat hij het tuberculosesanatorium kon verlaten. Om verder te herstellen, mocht hij kuren in een rustig dorpje in de nabijgelegen bergen.

Toen hij op een middag met Sabina over de kasseistraten wandelde, ontmoette Richard Christian Wölfkes, een zwakke oude man, die hen uitnodigde in zijn woning. Toen Christian ontdekte dat Richard Joods was, vulden zijn ogen zich met tranen. ‘Ik vroeg God om een gunst aan het einde van mijn leven’, vertelde hij, terwijl hij met een vereelte hand Richards arm vastpakte. ‘Christus was een Jood. Daarom wil ik een Jood tot Hem brengen. Maar er zijn hier geen Joden en ik kan het dorp niet verlaten. Daarom wist ik dat God er een naar mij toe zou sturen. En hier ben je dan! Een antwoord op mijn gebed!’

Richard dacht aan de gebroeders Ratisbonne. Toen ze afscheid namen, gaf Christian hem een haveloze Bijbel – versleten door het jarenlange gebruik. Terwijl Richard door de met tranen bevlekte pagina’s bladerde, voegde Christian hem nog toe: ‘Mijn vrouw en ik hebben hier uren om gebeden, terwijl we om jouw bekering vroegen.’

Richards hart werd merkwaardig warm door de ruimhartigheid van zijn nieuwe vriend, maar hij zag dat Sabina verpletterd was. De blik in haar ogen verraadde hoe bedrogen ze zich voelde.

6

In de dagen en weken die volgden, las Richard Christians Bijbel van kaft tot kaft. Elke dag zat hij op de sofa in zijn kleine woning, verzonken in de geschiedenissen uit het Nieuwe Testament. Toen hij jonger was, had hij de Bijbel vluchtig en vooral uit nieuwsgierigheid gelezen. Nu las hij over Paulus, die gevangen werd gezet om zijn geloof, maar toch verklaarde: ‘Ik schaam mij niet voor het Evangelie van Christus; want het is een kracht van God tot zaligheid voor iedereen die gelooft, eerst voor de Jood, en ook voor de Griek.’ (Rom. 1:16) Richard vroeg zich af of dat waar kon zijn. Bood Jezus Christus de verlossing eerst aan de Joden aan?

Elk woord uit het Nieuwe Testament wekte een diep verlangen in hem op om door te blijven lezen. Zelfs de punten en komma’s leken te gloeien van een waarheid die hem nooit eerder was opgevallen. Toen hij een kind was had het christendom hem geïntrigeerd, maar nu betekende het de ondergang van zijn oude leven. Richard onderzocht de gelijkenissen van Jezus en dacht diep na over Zijn wonderlijke woorden: ‘Maar Ik zeg tegen jullie: Hebt jullie vijanden lief en bid voor degenen die jullie vervolgen, opdat jullie kinderen mogen zijn van jullie Vader, Die in de hemelen is.’ (Matth. 5:44-45) De Joden waren eeuwenlang vervolgd. Zou hij echt de mensen kunnen vergeven die hem kwaad hadden gedaan en hem haatten? Richard bleef lezen alsof zijn leven ervan afhing.

Het duurde niet lang of Jezus werd voor Richard net zo werkelijk als de vrouw die hem zijn eten bracht. Elke nacht viel hij in slaap met het verlangen om meer over Hem te weten. Er woedde een burgeroorlog vanbinnen. Zijn hart werd tot God getrokken, maar zijn hoofd bedacht argumenten tegen Hem. ‘U wilt me nooit als discipel hebben’, bad hij. ‘Ik wil geld. Reizen. Plezier. Ik heb genoeg geleden.’ Richard balde zijn vuisten. ‘Uw weg is de weg van het kruis en die wil ik niet volgen, zelfs al is dat ook de weg van de waarheid.’

Er kwam een antwoord in zijn hoofd, als een smeekbede, die zijn gedachtegang onderbrak. Kom naar Me toe! Wees niet bang voor het kruis! Je zult ontdekken dat het de grootst mogelijke vreugde biedt.

Richard huilde bij de gedachte dat hij vreugde kon vinden. Hij wist wat lust was, maar vreugde was een heel nieuwe en onbekende sensatie. Kon Jezus zijn vroegere leven vergeven, dat zo bezoedeld was met zonde en egoïsme? Kon Christus Richards schuld inruilen voor genade? De woorden van Jezus kwamen in zijn hart: ‘Kom tot Mij, allen die zwoegen en zwaar beladen zijn, en Ik zal u rust geven.’ (Matth. 11:28) Richard had rust nodig. Daarvoor was hij naar het sanatorium gevlucht. Maar de rust die Jezus beloofde, ging verder dan fysieke rust. Hij beloofde geestelijke rust. Richard herinnerde zich het eeuwenoude Chinese verhaal over een uitgeputte man die bijna was bezweken onder de ondraaglijke hitte van de zon. Hij rustte onder de schaduw van een hoge eikenboom en zei: ‘Wat een gelukkig toeval dat ik jou heb gevonden!’

De eik antwoordde: ‘Dat is geen toeval. Ik wacht al vierhonderd jaar op je.’

Plotseling werden Richards ogen geopend. De weg naar verlossing was duidelijk. Jezus Christus wachtte op hem. Hij wachtte op hem om hem te leren hoe hij in Zijn liefde kon rusten. Misschien was zelfs de tuberculose onderdeel van Gods plan om hem uit de hitte van de wereld te trekken en hem te beschermen in de schaduw van het kruis.

Hier, in een schilderachtig huisje in de Karpaten, omarmde Richard de liefde van Jezus Christus – een liefde die weigerde om hem te laten gaan.

‘God’, bad Richard, ‘ik was een atheïst. Laat me nu naar Rusland trekken om als zendeling onder atheïsten te werken. Ik zal niet klagen als ik daarna de rest van mijn leven in gevangenissen moet doorbrengen.’

De klank van Jezus’ verboden Naam maakte Sabina woest. Ze vond de plotselinge verandering in Richards leven onaanvaardbaar. Ze was met een atheïst getrouwd – niet met een christen. ‘Ik heb Hem niet nodig!’ hield Sabina vol. ‘Jij hebt Hem niet nodig. Dit is niet normaal.’ Ze stampte met haar voet op de houten vloer van het huisje. ‘We zijn Joods! Dat is een heel andere manier van leven.’ Toch kon ze de verandering van haar man niet ontkennen. Zijn nieuwe geloof in Jezus Christus had hem compleet veranderd. ‘Ik sterf liever dan dat ik jou christen zie worden!’ schreeuwde Sabina.

Ze stelde Richard een ultimatum. Als hij behoefte aan godsdienst had, kon hij zijn eigen joodse geloof uitoefenen. Maar toen hij vertelde dat hij graag gedoopt wilde worden, verloor Sabina bijna haar verstand. Dopen was absoluut uit den boze.

De afspraak hield een tijdje stand. Richard bezocht plichtmatig de synagoge. Maar zelfs daar sprak hij vooral over Jezus. Op een keer, toen ze terug waren in Boekarest, haalde Richard Sabina over om een kijkje in een kerk te nemen. Bang maar nieuwsgierig volgde ze haar man door de zware houten deuren. Toen ze over de drempel stapte, hield Sabina de achterkant van zijn jas stevig vast. Ze bekeek de kleurrijke muren met daarop afbeeldingen van christelijke heiligen. Richard stelde ze een voor een voor en herinnerde haar eraan dat de helft Joods was – inclusief Jezus en Zijn moeder. Toen Sabina’s ogen aan het zwakke licht waren gewend, bekeek ze het gewelfde plafond nauwkeurig. Ondertussen legde Richard de betekenis van de Tien Geboden uit. Ze herinnerde zich dat haar vader deze geboden, die in de Joodse boeken van Mozes stonden opgeschreven, hoogschatte. Richard vertelde hoe christenen de geschriften in het Oude Testament, zoals de Joodse verzameling psalmen van koning David, omhelsden. Eigenlijk bevatte het hele Oude Testament – het Joodse heilige boek – talloze profetieën over de komende Messias, Jezus Christus.

‘Het is gewoon zo’, zei Richard, ‘dat het christendom simpelweg ons Joodse geloof is, maar dan geopenbaard aan alle naties op de aarde.’ Hij draaide zich om en keek Sabina vragend aan. ‘Wie zorgde ervoor dat de Joodse waarden, zeden en wijsheid over de hele wereld werden verspreid? Wie maakte het mogelijk dat er in tweeduizend jaar zoveel honderden miljoenen mensen konden worden bereikt?’

Sabina luisterde terwijl haar man sneller begon te praten.

‘Alleen Christus kon dat doen’, vervolgde hij. ‘Door Zijn werk is het heilige boek van de Joden uit het Hebreeuws in duizend talen vertaald.’ Zijn stem klonk opgewonden.

‘En nu kan de Bijbel worden gelezen door onwetende plattelandsbewoners en door de meest briljante wetenschappers, zoals Pasteur en Einstein.’

Maar hoe zat het dan met al het kwaad dat de christenen de Joden hadden aangedaan? Waren Jezus’ volgelingen niet het beste bewijs tégen het christendom? Wekenlang dacht Sabina over deze vragen na. Ze voelde mee met Ghandi, die ooit zei: ‘Ik houd van jullie Christus. Ik houd niet van jullie christenen.’² Misschien kon ze Christus aanvaarden zonder het christendom?

Richard schudde zijn hoofd. ‘Je kunt Jezus niet aanvaarden zonder Zijn discipelen te aanvaarden. Hij zal ze niet verlaten om naar jou toe te komen. En je kunt ook de discipelen niet aanvaarden zonder zelfs Judas een vriend te noemen. Dat deed Jezus ook.’ Sabina wist dat Richard ernaar verlangde dat zijn vrouw zou delen in het enthousiasme van zijn pas ontdekte geloof. Hij legde geduldig uit hoe mooi het Evangelie was en hoe mooi de oproep was om anderen te vergeven zoals ook God hem vergaf. Richards gezicht straalde van vreugde toen Sabina eindelijk toestemde om het Nieuwe Testament te lezen. Er was een nieuwe dag aangebroken voor de Wurmbrands. Sabina merkte zelfs dat ze de Zaligmaker van haar man bewonderde en begon lief te krijgen.

De verstandelijke bezwaren van Sabina tegen het christelijk geloof waren overwonnen, maar haar emotionele band met het Jodendom – gekleurd door de duizenden jaren Jodenvervolging – was diep in haar ziel geworteld.

Hij heeft gelijk, fluisterde haar verstand. Maar de felle haat tegen christenen bleef in haar woeden.