Hoe zalig is het volk

Ds. A. van der Zwan

Hoe zalig is het volk – De zeven zaligsprekingen uit de Openbaring van Johannes

© Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2024

Omslagontwerp: Andries Mol

Vormgeving: Albert Bloemert

ISBN 978 94 0290 9944

c-NUR 702-030

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Woord vooraf

Hoofdstuk 1 – Gezegende dienst!

Hoofdstuk 2 – Zalig sterven

Hoofdstuk 3 – Geestelijke dresscode

Hoofdstuk 4 – Gezegende gasten

Hoofdstuk 5 – Gelukkige gestorvenen

Hoofdstuk 6 – Hoe zal ik U ontvangen?

Hoofdstuk 7 – Behouden thuiskomst

Nederlandstalige literatuur

Woord vooraf

Het boek Openbaring wordt door Bijbellezers vaak als moeilijk en mysterieus ervaren, waarbij vragen rond de betekenis en de duiding ervan ertoe kunnen leiden het dan maar ongelezen te laten. Dat is jammer, want dit Bijbelboek wil niet alleen zicht geven op ‘de dingen die haast geschieden moeten’ (Openb. 1:1), maar biedt de kerk ook een enorme troost, te midden van een wereld vol verwarring, verleiding en toenemende vervolging. Het Lam regeert en stuwt de geschiedenis onvermijdelijk naar Zijn grote toekomst. Te midden van de verschillende visioenen die Johannes in dit boek ontvangt, nemen de teksten die in deze uitgave behandeld worden, een bijzondere plaats in. Zevenmaal horen we een zaligspreking klinken, die enerzijds de gelovige wil bemoedigen en anderzijds aan alle lezers ook een spiegel voorhoudt. Ik laat de overdenking daarvan het licht zien met de wens en de bede dat het lezen ervan deze beide ‘doelen’ van de behandelde teksten zal bevorderen.

Dat dit boekje tot stand kwam, is in feite aan een tweetal ontmoetingen te danken die ik in de loop van het afgelopen jaar heb gehad. De eerste betrof een gesprek met een collega, die ik vertelde dat ik een serie preken had gehouden over de zaligsprekingen uit het begin van de Bergrede. Hij wees mij er toen op dat ook in het laatste Bijbelboek, zij het dan verspreid over diverse hoofdstukken, zulke uitspraken te vinden zijn. De tweede ontmoeting had ik na afloop van de serie preken over Openbaring met een Dordtse broeder, die er met zegen naar had mogen luisteren en de suggestie deed om de preken in boekvorm uit te geven. De manier waarop hij dat vroeg, raakte me en ik besteedde vervolgens een deel van de zomervakantie aan het uitwerken van de preekschetsen. Het resultaat ligt voor u in een zevental Bijbelstudies, die ten dienste van persoonlijk of gezamenlijk gebruik voorzien zijn van gespreksvragen en suggesties voor bijpassende Schriftlezingen en te zingen psalmen. In de tekst van de hoofdstukken vindt u hier en daar een cijfer, dat correspondeert met de bijbehorende gespreksvraag.

Ik hoop dat het lezen van dit boekje u evenveel vreugde en zegen mag verschaffen als ik bij het houden van de preken en het gereedmaken van de uitgave heb ervaren. En ik ben dankbaar dat ik na een periode van negen jaar door de Heere weer in staat ben gesteld om een uitgewerkte prekenserie te publiceren. Die dankbaarheid wil ik niet alleen tegenover Hem uitspreken, maar ook tegenover vier personen die in de achterliggende jaren veel voor mij betekend hebben: Ingrid Daane, Jan de Groot, Bernard Lindner en Erwin Meerkerk. In een moeilijke tijd vormden zij de handen waarmee God mij ‘uit een ruisende kuil en modderig slijk’ wilde optrekken (naar Ps. 40:3). Daarom draag ik dit boek aan hen op. De Heere geve er Zijn onmisbare zegen over.

Ds. A. van der Zwan

Dordrecht, september 2023

Hoofdstuk 1 – Gezegende dienst!

Zalig is hij die leest en zijn zij die horen de woorden dezer profetie, en die bewaren hetgeen in dezelve geschreven is; want de tijd is nabij. (Openb. 1:3)

De belangrijkste vraag

Bij het horen van het woord ‘zaligsprekingen’ denken we als Bijbellezers onwillekeurig meteen aan het begin van Mattheüs 5. De langste ‘preek’ die het Evangelie ons van de Zaligmaker overgeleverd heeft, en die we kennen als de Bergrede, opent immers met acht typeringen van Zijn volgelingen, die allemaal met het woord ‘zalig’ beginnen: ‘Zalig zijn de armen van geest’, ‘zalig zijn die treuren’, ‘zalig zijn de zachtmoedigen’ enzovoort (Matth. 5:3-5).

Wie een concordantie opslaat, ontdekt echter dat er in het Nieuwe Testament veel meer van dergelijke uitspraken te vinden zijn. Bijvoorbeeld in het gedeelte waar de Heere Jezus Zijn discipel Thomas opzoekt en tot het geloof in Zijn opstanding brengt en bij die gelegenheid zegt: ‘Omdat gij Mij gezien hebt, Thomas, zo hebt gij geloofd; zalig zijn zij die niet zullen gezien hebben en nochtans zullen geloofd hebben’ (Joh. 20:29). Denk ook aan Lukas 11, waar Jezus een vrouw ontmoet die een zelfbedachte zaligspreking laat horen over Zijn moeder. In reactie én in correctie daarop horen we Hem vervolgens zeggen: ‘Ja, zalig zijn degenen die het Woord Gods horen en hetzelve bewaren’ (Luk. 11:28).

Ook in het laatste Bijbelboek, de Openbaring van Johannes, vinden we een aantal van dit soort uitspraken. En wie de Openbaring kent, is niet verbaasd over het aantal: zoals het symbolische getal zeven – getal van de volheid – steeds terugkeert (vgl. onder andere Openb. 1:20, 5:1, 5:6, 8:2, 10:3, 12:3, 15:7 en 17:9-10), is dat ook het aantal van de zaligsprekingen die in de loop van dit boek opduiken.

‘Zalig …’ Elke tekst die met dat woord begint, moet ons eigenlijk als vanzelf de oren doen spitsen! Immers, in wat nu volgt, wordt antwoord gegeven op dat wat in ons leven de belangrijkste vraag moet zijn: hoe word ik zalig? Hét antwoord is in feite zo kort en krachtig samen te vatten als de apostelen tegenover de stokbewaarder in Filippi gedaan hebben: ‘Geloof in de Heere Jezus Christus, en gij zult zalig worden, gij en uw huis’ (Hand. 16:31). Je kunt daarbij echter ook doorvragen: dat geloof in de Heere Jezus – hoe wordt dat geleefd en beleefd en waaraan is het te herkennen? Op dergelijke vragen geven onder meer de zaligsprekingen uit Openbaring antwoord.

Als we met dat in ons achterhoofd aandacht geven aan deze zeven teksten, gaan we dus wel bladeren in een Bijbelboek dat sommigen liever gesloten houden. Daarvoor zijn allerlei redenen aan te wijzen. De een vindt het te moeilijk en te mysterieus, de ander wordt angstig bij het horen van wat de wereld op weg naar de wederkomst nog aan rampen en plagen te wachten staat.

Laten we echter beseffen dat het boek Openbaring allereerst en allermeest aan Gods kerk gegeven is als een troostboek. En als de zeven zaligsprekingen ons bovendien willen vertellen hoe je persoonlijk in de enige troost in leven en sterven delen mag, hoeven we er toch niet tegenop te zien om ook dit gedeelte van Gods Woord tot ons te nemen. De God Die ons deze dingen door Zijn Geest wil openbaren, is Degene van Wie de psalmdichter zingt: ‘Die God is onze Zaligheid. (…) Hij schenkt, uit goedheid, zonder peil, ons ’t eeuwig zalig leven’ (Ps. 68:10 berijmd). En de zeven zaligsprekingen uit Openbaring zeggen erbij: Hij schenkt in Christus door Zijn Geest die zaligheid niet alleen, maar Hij gunt dat ook aan ieder die dit Woord leest!1

Leesdienst

Wanneer we een begin maken met het luisteren naar de eerste van de zeven zaligsprekingen, krijgen we een soort inkijkje in de kerkdienst zoals die in Johannes’ tijd werd vormgegeven. Als dat in dit woord heel kort wordt samengevat, valt de centrale plek op die de Woordverkondiging krijgt. Iets om mee te nemen, ook als het gaat om de inrichting van de eredienst vandaag. De Heilige Geest heeft in de begintijd van de kerk de prediking via allerlei kanalen kunnen laten verlopen: via apostelen, profeten, evangelisten en herders en leraars (Ef. 4:11). Op die momenten waarop er echter geen mogelijkheid was voor de ‘levende verkondiging’ via zulke Evangeliedienaren, kon men hun onderwijs echter ook op een andere manier aan de gemeente doorgeven. Op een manier die we vandaag in allerlei kerkverbanden nóg kennen, namelijk door middel van zogeheten leesdiensten.

Dat men daar ook in de tijd van de apostelen gebruik van maakte, weten we uit verschillende brieven van de apostel Paulus (vgl. Kol. 4:16, 1 Thess. 5:27). Dat Paulus onder andere daarom gemeenten per brief heeft onderwezen, is te verklaren uit het feit dat hij meermalen omwille van het Evangelie opgesloten heeft gezeten. Met een dergelijk probleem zit Johannes, de schrijver van Openbaring, ook: hij zit in ballingschap op het eiland Patmos en kan daarom de gemeenten in Klein-Azië niet bezoeken. Men zal het voorlopig met leesdiensten moeten doen.

Als we dat op die manier verwoorden, kan het zomaar lijken alsof een leesdienst van een lagere orde zou zijn dan wanneer een dienaar van het Woord persoonlijk de kansel beklimt. Eerlijk gezegd wordt er in die trant ook wel over gedacht en gesproken. De eerste zaligspreking wil daarop een correctie aanbrengen. En er zijn meerdere getuigenissen van mensen die misschien wel met weinig verwachting onder een leesdienst waren gaan zitten, maar juist door wat ze lezend hoorden verkondigen, geestelijk onderwezen of zelfs in de ruimte gesteld zijn. Denk er niet te min over, zegt ook deze tekst. ‘Zalig is hij die (voor)leest en zijn zij die horen …!’

Iets vergelijkbaars geldt trouwens ook ten aanzien van predikers die zogezegd weinig gaven of ‘maar één talent’ hebben. Is het niet opvallend dat meerdere ‘groten’ in Gods Koninkrijk, zoals de Engelse prediker C.H. Spurgeon, tot bekering kwamen onder de bediening van mannen van wie ze achteraf de naam niet eens konden achterhalen? We moeten altijd maar goed bedenken dat bekering geen vrucht van het werk van predikanten is, maar van Gods onweerstaanbare Geest, Die voor het (uit)dragen van de Evangelieschat bij voorkeur gebruikmaakt van ‘aarden vaten’. Met een duidelijk doel: ‘Opdat de uitnemendheid der kracht zij van God en niet uit ons’ (2 Kor. 4:7).2

Komt, nadert voor Zijn aangezicht!

De zaligspreking gaat dus allereerst over wie het Woord uitdragen (in dit geval voorlezen) én horen. Verderop zal nog wel duidelijk worden dat horen zonder meer ook weer geen garantie biedt voor de zaligheid. Maar Gods weg daarheen begint daar dus wel mee, met horen! Een predikant uit mijn jeugd zei het wel eens zo: ‘Als je nat wilt worden, moet je in de regen gaan staan; wil je bekeerd worden, dan moet je onder Gods Woord gaan zitten.’

Wilt u zalig worden? Je zou zeggen: Wie wil dat nu niet? Welnu, zegt de tekst, kom dan naar de kerk! Daar komt Gods gemeente samen. Daar bevind je je op de werkvloer van de Heilige Geest. Daar klinkt het voornaamste genademiddel in handen van die Geest om zondaren van dood levend te maken. En waar het Woord klinkt, klinkt om te beginnen ook die groet – die in Openbaring 1 direct volgt op de eerste zaligspreking – waarin de drie-enige God genade en vrede toezegt aan allen die Zijn stem horen (Openb. 1:4-5). En vervolgens wordt Diegene uitgestald en aangeboden Die alles is wat een zondaar zich maar wensen kan: Jezus Christus, de getrouwe Getuige, de Eerstgeborene uit de doden en de Overste van de koningen der aarde. Om het in de taal van de Heidelbergse Catechismus te zeggen: onze hoogste Profeet, onze enige Hogepriester en onze eeuwige Koning (Zondag 12 H.C.). Meer heb je niet nodig, met minder kun je niet toe.

Er zijn verschillende redenen denkbaar waardoor het begin van de eerste zaligspreking niet alleen een bemoedigende, maar ook een aansporende en zelfs een waarschuwende klank kan krijgen. Bijvoorbeeld in de richting van mensen die het belang van de kerkgang relativeren door te zeggen: ‘Als Hij je op het oog heeft, kan God je toch overal grijpen?’ Zo heb ik ooit tijdens een evangelisatieactie twee reformatorisch ogende meisjes horen praten, die vervolgens de deur van een discotheek binnengingen … Het is echter niet de vraag wat God kan, maar wat Hij wil. Anders gezegd: de Geest is weliswaar niet gebonden aan de middelen, maar Hij bindt ons er wel aan!

Denk ook aan mensen die slordig zijn in hun kerkgang en het, bij wijze van spreken, van het weer laten afhangen of ze de dienst zullen bijwonen of niet. De tekst begint met het woord ‘zalig’: wie beseft dat de zaligheid ermee gemoeid is, leert het af om nonchalant om te gaan met de weg en de middelen die God daarvoor heeft aangewezen.

Sinds de coronacrisis hebben allerlei kerken ook te maken met een behoorlijke groep leden die zichzelf wijsgemaakt hebben dat je de kerkdiensten net zo goed thuis kunt volgen. Je hoort dan toch dezelfde preek als degenen die de moeite namen om in de kerk te gaan zitten? Wie zo praat, heeft kennelijk niets geleerd van de jaren waarin het door de diverse lockdowns niet of nauwelijks mogelijk was om naar de kerk te gaan. Of men is vergeten hoe groot de opluchting was toen de restricties eindelijk konden worden opgeheven. Een jongen van een jaar of twaalf begroette mij destijds op weg naar de kerk met een opgetogen: ‘We mógen weer, dominee!’ Die had het beter begrepen dan degenen die vanaf de bank in de woonkamer nog wel een preek wensen te consumeren, maar verder geen belang hebben bij de gemeenschap en de samenzang tijdens de diensten.

Nogmaals: je wordt er niet automatisch zalig mee, maar het kan wel een stukje ‘hemel op aarde’ zijn als je in de dienst mag zitten en samen met anderen ervaart wat Jezus beloofde: ‘Want waar twee of drie vergaderd zijn in Mijn Naam, daar ben Ik in het midden van hen’ (Matth. 18:20). Kan dat – bijvoorbeeld in een crisis, tijdens een ziekte of in de ouderdom – ook niet thuis ervaren worden? Natuurlijk wel. Maar onder normale omstandigheden geldt: ‘Gaat tot Zijn poorten in met lof, met lofzang in Zijn heilig hof’ (Ps. 100:3 berijmd). En wie God én het volk van God liefkreeg, zal ook die andere psalm herkennen: ‘Hoe branden mijn genegenheên, om ’s HEEREN voorhof in te treên!’ (Ps. 84:1 berijmd). De eerste zaligspreking zet er welgemeend een streep onder.3

Opvangen én opslaan

Het Evangelie (voor)lezen en beluisteren is dus allereerst nodig. We hebben echter al een- en andermaal opgemerkt: nodig, maar niet genoeg. Voor een ambtsdrager die het Woord mag bepreken of voorlezen niet. Voor een kerkganger die tijdens zijn leven een hele kerkbank verslijt ook niet. Wee de predikers die, zonder dat hun hart erbij betrokken is, de boodschap van de Schriften slechts voordragen als ging het om een of andere notariële akte. En wee de kerkgangers die de preek alleen maar beschouwen als een leerzame lezing of zelfs als een vorm van geestelijk amusement … Het gaat om de zaligheid! En we moeten bij het overdenken van de eerste zaligspreking uit Openbaring bedenken dat ook het vervolg van dat Bijbelboek in een razend tempo op ons afkomt. Met alle verleidingen, verdrukkingen en oordelen die erin beschreven staan. Ook het laatste oordeel, dat uiteindelijk komt. Met dat alles voor ogen moeten we goed beseffen dat naamchristenen of ‘kerkmensen’ er niet komen. Immers, zo nodig als de kerkgang ook is, je kunt het aantal diensten dat je bijgewoond hebt niet beschouwen als de spaarpunten die je bij de supermarkt opspaart en verzilvert.

Wat is dan wel nodig? De tekst noemt naast het lezen en het horen ook het bewaren van het gepredikte Woord. Het gaat om het opvangen én opslaan van de boodschap. Let wel: niet opslaan als in een kluis of op een USB-stickje. We moeten het Woord leren bewaren zoals Jezus’ moeder dat deed. Het bekende tweede hoofdstuk van het Lukasevangelie maakt er twee keer melding van. Eerst na afloop van het bezoek van de herders aan het Kind in de kribbe: ‘Doch Maria bewaarde deze woorden alle tezamen, overleggende die in haar hart’ (Luk. 2:19). En na de gebeurtenissen rond het bezoek van de twaalfjarige Jezus aan de tempel staat er weer zoiets: ‘En Zijn moeder bewaarde al deze dingen in haar hart’ (Luk. 2:51).4

Overigens heeft de Heere Jezus naderhand in Zijn onderwijs ook op een dergelijke manier gesproken over hoe je met Zijn Evangelieboodschap dient om te gaan. Opvallend is de uitspraak die we in het begin van dit hoofdstuk al citeerden uit Lukas 11: ‘Ja, zalig zijn degenen die het Woord Gods horen en hetzelve bewaren.’ Welbeschouwd klinkt daarin letterlijk dezelfde boodschap als in Openbaring 1! Maar wat te denken van de bekende gelijkenis waarmee de Zaligmaker de Bergrede afsloot. Dat verhaal over die twee bouwers, van wie de ene wijs en de andere dwaas genoemd wordt (Matth. 7:24-27). Onze zaligspreking geeft aanleiding om ook dat gedeelte eens goed op ons te laten inwerken.

Horen en (niet) doen

Zoals gezegd: het is voor elke Bijbellezer een bekend verhaal. Ook een aangrijpend verhaal als je bedenkt dat het een heel diepe scheiding aanbrengt, maar dan wel tussen twee mensen die wij zouden betitelen als ‘serieuze kerkgangers’. Beiden zitten onder het gehoor van de Heere Jezus en beiden maken ze ernst met de zaken van de eeuwigheid. Ze beseffen immers allebei dat ze in geestelijk opzicht een dak boven hun hoofd moeten hebben! Buren in de kerk én buren in de straat. Dat laatste kunnen we afleiden uit het feit dat ze in gelijke mate met hetzelfde noodweer te maken krijgen. In alle onderdelen van de gelijkenis valt trouwens op hoe volstrekt parallel de beschrijving van beide mannen verloopt (vgl. vers 24 met vers 26).