Janny den Besten

Vlucht voor de wolf!

© Uitgeverij De Banier, Apeldoorn 2024

Illustratie omslag: Adri Burghout

Omslagontwerp en vormgeving: Lisette Morée

ISBN 978 94 0290 9845

NUR 283-020

www.debanier.nl

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

1. Pas op voor de wolf!

2. Wolven zijn soms dichtbij

3. Ik wil worden …

4. Zal-je-dit-nooit-meer-doen?!

5. Overal glasscherven

6. Marcheren voor Hitler?

7. Duivenvoer en griesmeelpap

8. Een litteken van hier tot Berlijn

9. Halve zool?!

10. Luistervink

11. Anders dan anderen

12. Een vreemde avond

13. Een Duitse jongen huilt niet

14. De lichtjes zijn verdwenen

15. Een bange zus en een dappere moeder

16. Rein wil vrij zijn

17. Ik háát oorlog

18. Een raar plan, maar toch …

19. Ik doe het voor Evi

20. Op weg naar Rosenstadt

21. Bijzondere ontmoeting

22. Ik gá …

23. … maar niet alleen!

24. Vlucht voor de wolf

25. In de schuur of in de hooiberg?

26. Veilig!

27. Twee verrassingen

28. Trots op jou

Nog een paar dingen …

Namenlijst

Moeder

Annett Hartmann (Mutti)

Vader

Peter Hartmann (Vati) is in 1934 overleden

Evi

aan het begin van het verhaal is zij 13 jaar, aan het eind 18 jaar

Rein

11 tot 16 jaar

Walt

9 tot 14 jaar

De tweeling Wilma en Wanda

7 tot 12 jaar

Oom

Otto

Tante

Hannelore (zus van moeder Hartmann)

Bernd

(vriend van Walt): 9 tot 14 jaar

Dieter

(broer van Bernd): 12 tot 17 jaar

1. Pas op voor de wolf!

Een dorp in Duitsland, eind augustus 1936

‘Wedstrijdje hardlopen?’ Bernd pakt een tak en trekt al een streep in de rulle bosgrond.

Walt is wel te porren voor het plan van zijn vriend. ‘Top! Doen we!’

‘Allemaal achter de lijn!’ roept Bernd.

Ze stellen zich naast elkaar op. Alle kinderen Hartmann. Evi, het oudste meisje, staat helemaal links. Daarnaast haar broer Walt, dan komt Rein en ten slotte de jongste meisjes, de tweeling Wilma en Wanda.

Samen met Bernd spelen ze na het avondeten in het bos vlak bij hun huis.

‘Een rondje over de bospaden’, zegt Bernd. ‘Wie het eerst over de lijn terug is. Klaar voor de start?’

Walt plaatst zijn vingertoppen voor zich op de grond, zet één been voor en één been achter. Precies zoals hij op foto’s in de krant heeft gezien. ‘Zo moet je starten!’ zegt hij. ‘Dat deden ze ook bij de Olympische Spelen!’

Evi doet hem direct na. Wilma en Wanda ook. Maar Rein blijft rechtop staan.

‘Hé!’ roept Walt. ‘Zo sprint je veel sneller, hoor!’

‘Dat denk jij’, bromt Rein. ‘Ik win toch wel.’

‘Dat had je gedacht! Evi is sneller, die heeft de langste benen.’ Walt geeft zijn zus een por. ‘Ja hè Eef? Jij gaat winnen!’

Ze giechelt, wil wat zeggen, maar Rein valt haar in de rede. ‘Sst! Opletten nu. We gaan starten!’

Gespannen kijken ze allemaal naar Bernd.

Die heeft zijn arm omhooggestoken om het startsein te geven, maar ineens laat hij hem weer zakken. ‘Wacht, we moeten de Olympische Spelen eerst nog openen!’ roept hij.

‘Dat doe ik wel.’ Zijn oudere broer Dieter komt net met zijn handen in zijn zakken aanslenteren. Hij klimt op een afgezaagde boomstronk, steekt zijn borst vooruit en opent zijn mond, maar sluit hem dan weer. Even kijkt hij om zich heen en springt dan op de grond.

Wat is Dieter van plan? Walt knijpt zijn ogen samen. Moet je zien, Dieter loopt naar een struik, plukt er een braam vanaf en smeert het sap op zijn gezicht, net boven zijn lippen.

‘Hè bah!’ Wilma en Wanda trekken een vies gezicht, maar Evi lacht. ‘Hij maakt een snorretje!’

Dieter reageert niet. Met een uitgestreken gezicht klimt hij opnieuw op de stronk en kijkt met een strenge blik naar de kinderen Hartmann en naar zijn broer Bernd. Er kriebelt een lachje rond Walts mond als hij het snorretje onder Dieters neus ziet. Haha, zo lijkt hij werkelijk een beetje op Hitler …

‘Dieter is de Führer!’ roept hij.

‘Goed geraden’, knikt Dieter. Met luide stem zegt hij: ‘Ik groet alle deelnemers en het publiek uit zo veel verschillende landen. Allemaal hartelijk welkom in het stadion van onze prachtige stad Berlijn. Hiermee verklaar ik de Olympische Spelen voor geopend.’ Hij steekt zijn arm schuin omhoog. ‘Heil Hitler!’

O ja, de Hitlergroet. Er stond een foto in de krant van een stadion boordevol mensen met Hitler en een paar andere belangrijke mannen vooraan op de tribune. Iedereen in die stampvolle arena bracht de Hitlergroet met zijn arm omhoog.

Iedereen?

Nou ja, bijna iedereen.

Als Dieter nog een keer ‘heil Hitler’ roept, steekt ook Walt zijn arm omhoog en brult mee.

Zijn vriend Bernd doet hetzelfde. En zijn zussen. Allemaal schreeuwen ze: ‘Heil Hitler!’

Behalve Rein. Met zijn armen over elkaar kijkt hij toe. Als het weer stil is, zegt hij: ‘Wanneer gaan we nu eens hardlopen?’

‘Nú!’ Dieter gebaart dat iedereen achter de lijn moet gaan staan. Hij duwt zijn jongere broer Bernd er ook naartoe. ‘Ren jij maar mee. Ik geef het startschot.’

Iedereen neemt weer de starthouding aan. Zelfs Rein staat nu voorovergebogen.

‘Klaar voor de start?’ waarschuwt Dieter.

Hij heft zijn arm omhoog, gereed om het startsein te geven, tot hij opeens stilhoudt en met zijn vinger naar Evi wijst.

‘Jij mag niet meedoen.’

‘Hè?’ Evi draait zich om. Met grote ogen kijkt ze hem aan.

Walt fronst zijn voorhoofd. ‘Waarom zou Evi niet …’ begint hij.

‘Ze is geen Jood, hoor!’ roept Rein nijdig naar Dieter.

‘Nee, dat weet ik ook wel. Maar het is omdat …’ Met een vies gezicht mompelt Dieter: ‘Ze is een sufkop.’

‘Wát?!’

‘Hè?!’

Verbaasd staren Walt en Rein hem aan. Een súfkop? Evi?!

Walts mond valt halfopen. Zijn zus is misschien dom met rekenen en spelling en al die andere schooldingen, maar wat maakt dat uit? Ze hoeft gelukkig niet meer naar school, ze is al een jaar lang bij Mutti1 thuis om te helpen met naaien en wassen. Niemand is zo handig als Evi en niemand is zo lief als zij en kan zo veel mooie liedjes zingen. Waarom doet Dieter zo lelijk over haar?

‘Nou ja, laat ook maar.’ Dieter haalt zijn schouders op. ‘Goed dan, ze mag meedoen. Als jullie dat zo graag willen …’

‘Ja tuurlijk’, bromt Walt. Vanuit zijn ooghoeken gluurt hij naar Evi. Heeft ze Dieters scheldwoord gehoord? Maar nee, haar blauwe ogen kijken net zo vriendelijk als anders.

‘Gaan we nu rennen?’ vraagt ze.

Zachtjes blaast Walt zijn adem uit. Het lijkt of Dieters gezeur langs haar heen gegaan is.

‘Klaar voor de start?’ Opnieuw doet Dieter zijn arm omhoog. ‘Af!’

Ze stuiven ervandoor.

‘Evi is eerst!’ roept Bernd.

‘Evi heeft gewonnen!’ juichen Wilma en Wanda.

Er glijdt een brede lach over Evi’s gezicht. Ze heeft een rode kleur van het rennen en haar lange blonde vlechten zijn een beetje los geraakt. Met een wilde beweging gooit ze ze over haar schouders.

‘Ik zei het toch’, zegt Walt tegen Rein. ‘Evi is razendsnel!’

‘Klopt’, geeft Rein toe. Hij geeft Evi een pets op haar schouder. ‘Goed gedaan, Eef.’

‘Zullen we nu “Vlucht voor de wolf” spelen?’ stelt Bernd voor.

‘Ja!’ roepen alle meiden.

‘Doen we!’ besluit Walt.

Dieter mompelt: ‘Kinderachtig spel.’ Maar niemand luistert naar hem.

‘Twee groepen. Dieter, Rein en Wanda zijn de wolven’, regelt Bernd. ‘Ik en Walt en Evi en Wilma zijn de andere partij.’

Rein aarzelt. Hij wijst naar de lucht boven de boomtoppen. ‘We moeten naar huis, de zon gaat bijna onder.’

Nu pas ziet Walt dat het inderdaad al donkerder begint te worden. Hun tweelingzussen zijn pas zeven, die moeten op tijd thuis zijn, maar is zo leuk.

‘Ah joh, één spel?’ Smekend kijkt hij zijn broer aan.

‘Best’, geeft Rein toe. ‘Als we snel beginnen. Jullie moeten wegrennen, wij tellen tot dertig.’ Meteen begint hij: ‘Een, twee, drie …’

Wilma holt naar links. Bernd stormt het middenpad af.

‘Kom mee Evi, die kant op!’ Walt wijst naar rechts. ‘Daar zijn de meeste bomen, daar kunnen we ons goed verstoppen.’

Evi rent al voor hem uit. Hij kan haar amper bijhouden. Vanuit de verte hoort hij het aftellen van de andere groep.

‘Eenentwintig, tweeëntwintig … achtentwintig, negenentwintig, dertig!’ Daarna klinkt de woeste kreet: ‘Vlucht voor de wolf!’

Gekraak van takken volgt, voetstappen op de mulle bosgrond. Evi rent als een speer van de ene naar de andere boom, Walt volgt hijgend. Ergens schuin achter hen hoort hij dof gestamp, geritsel van bladeren, dan een gesmoorde kreet.

‘Hebbes!’

Ai, wie hebben ze te pakken? Even staat Walt stil om te luisteren. Is het Bernd? Of Wilma? Er klinken geluiden van een kort gevecht. Hij herkent Reins stem als die tot tien telt. Tussendoor roept een meisjesstem: ‘Laat me los!’ Dat is Wilma.

‘… tien! Gewonnen!’

Hard gelach klinkt door het stille bos. Van Rein en Wilma allebei. Waar zijn de andere wolven gebleven? Dieter en Wanda?

Walt spitst zijn oren. Links van hem … Hoort hij daar geknisper van bladeren? Ja, hij vergist zich niet. Iemand sluipt zijn kant op. Hij moet zo snel mogelijk naar rechts, achter de donkere boomstammen verdwijnen, naar de heuvel waar hij een mooie verstopplek weet.

Ineens kraken de takken harder dan eerst. Schuin voor zich ziet hij in een flits iets wits voortstuiven. Evi! Een donkere schaduw rent achter haar aan. Een van de jongens. Rein? Of Dieter?

Walt houdt zich muisstil. De geluiden komen nu voor hem vandaan, ze verplaatsen zich naar rechts. Evi weet waar het hol is. Probeert ze daarnaartoe te rennen?

Walt sluipt via een omweg in de richting van de heuvel. Hij maakt zich zo klein mogelijk. Als het hem lukt de wolf te ontwijken, kan hij zich misschien nog in het hol verstoppen …

Opeens stokt zijn adem. Vlak bij hem klinkt een harde plof. Kwam het van achter die struiken, een paar meter verderop?

‘Au!’ Dat is Evi’s stem.

Heeft de wolf haar op de grond gegooid?

‘Een, twee, drie …’

Ja dus. Hij herkent Dieters stem. Tien tellen moet Dieter Evi op de grond houden, dan heeft hij gewonnen. Walt voelt zijn hart bonken. Zal hij tijdens dat aftellen ongezien naar de schuilplaats kunnen sluipen?

‘Vier, vijf, zes …’

‘Au! Je doet me zeer!’

Walt heeft al een paar stappen gezet, maar nu staat hij stil. Hij houdt zijn adem in.

‘Zeven, acht …’

‘Au!’

‘Eigen schuld, halve gare! Negen, tien!’

Halve gare?! Waar slaat dat nu op?

Walt duikt ineen achter een dikke boomstam. Voorzichtig loert hij erlangs. Daar gaat Dieter. Gelukkig, precies de andere kant op. Evi krabbelt overeind, ze veegt wat bladeren en aarde van haar rok. Met gebogen hoofd loopt ze vlak langs de brede boom.

‘Hé Evi!’ fluistert Walt.

Geschrokken kijkt zijn zus om zich heen. ‘Walt?’

‘Kom mee, naar het hol.’

‘Ik ben al gepakt door de wolf.’

‘Maar ik nog niet.’

Ze lopen naar de andere kant van de heuvel en gaan in het hol half tussen de wortels van een eikenboom zitten. Samen past het precies. Stil luisteren ze naar het gekwetter van een laatste vogel voordat die zijn nest opzoekt. Het bos is intussen in een donkere wereld veranderd, de boomstammen zijn amper meer van elkaar te onderscheiden. Alleen de lucht hoog boven de boomkruinen licht nog steeds op.

‘De wolven zijn naar de andere kant verdwenen. Hier zoeken ze niet’, fluistert Evi.

Walt knikt. In het schemerdonker kan hij nog net Evi’s ogen zien. ‘Deed hij je pijn?’

Haar blik laat hem niet los. Langzaam knikt ze. ‘Hij deed zó.’ Even legt ze haar handen rondom Walts nek.

‘Echt?! Wat geméén!’ Walt knarst met zijn tanden. Waar is Dieter mee bezig? Sufkop, halve gare … Wat hééft Dieter tegen Evi?

1. Moeder of mama.

2. Wolven zijn soms dichtbij

‘Ieuw! Ik wil geen vel!’

Een halfuur later zitten ze rond de tafel. Zoals altijd heeft moeder een berg naaiwerk op de stoel naast zich liggen, maar nu legt ze de stapel op de kast. Met een overhemd op schoot komt ze in de kring zitten. Evi heeft melk opgewarmd en ingeschonken, maar Wanda schuift de beker ver van zich af.

‘Een vel! Smerig!’

‘Juist lekker, geef mij maar.’ Rein pakt haar beker, drinkt en slurpt het vel naar binnen. ‘Heerlijk!’

Wanda, Wilma en Walt kijken met afgrijzen toe. ‘Dat je dat naar binnen krijgt! Bah.’

Moeder schudt haar hoofd. ‘Een beetje kinderachtig doen jullie. Gelukkig dat Rein wel van een vel houdt.’

Ze steekt de naald in de stof en laat haar naaiwerk zakken. ‘En, hebben jullie leuk gespeeld?’

‘Ja!’ roept Wanda enthousiast. ‘We deden “Vlucht voor de wolf”. Ik was wolf, ik had Bernd bijna te pakken!’

‘En we deden de Olympische Spelen na’, vertelt Wilma.

Rein gaat verder. ‘Dieter deed de openingsceremonie. Hij was Hitler, hij had zo’n dom snorretje onder zijn neus gemaakt.’

Walt schiet in de lach. Het spel was al afgelopen en iedereen ging naar huis toen Dieter nog steeds met dat gekke snorretje rondliep.

‘Een snor van bramensap!’ grinnikt hij. ‘Hij kreeg het er niet eens meer af!’

Moeder glimlacht. ‘En welke sporten hebben jullie gedaan met de Olympische Spelen? Gewichtheffen?’

‘Nee-ee, tuurlijk niet.’ Wilma’s paardenstaart zwiept heen en weer.

‘Gewoon atletiek’, bromt Rein. ‘Hardlopen.’ Ineens betrekt zijn gezicht. ‘Maar ik vond het gek dat Dieter zei dat Evi …’

‘Evi mocht eerst niet meedoen van Dieter!’ roept Wilma.

‘Omdat … omdat ze een Jood is?’ aarzelt Wanda. ‘Nee, dat was het niet. Wat was het dan?’

Walt kijkt met een schuin oog naar Evi. Even kalm als altijd stapelt ze een paar lege bekers op elkaar. Het lijkt of ze niets gehoord heeft, maar je weet het nooit met haar.

‘Joodse sportmensen mochten niet meedoen aan de Spelen.’ Moeders stem klinkt ineens ernstig. ‘Hitler wilde dat niet. Joden vanuit andere landen wel, die kon hij niet tegenhouden, maar geen Duitse.’

‘Raar’, vindt Walt. ‘Mirjam bij mij in de klas is ook Joods en dat is juist zo’n leu…’

‘Maar wat was er dan met Evi?’ valt moeder hem in de rede. ‘Waarom mocht ze niet meedoen?’

Evi heeft de lege bekers op het aanrecht gezet. Met neergeslagen ogen gaat ze weer op haar stoel zitten.

‘Hij schold haar uit’, zegt Rein nors.

‘Wie? Dieter?’

Rein knikt. ‘Voor sufkop.’

‘En voor halvegare!’ floept Walt eruit. Hij bijt op zijn tong als hij ziet dat Evi een kleur krijgt. Had hij dit beter niet kunnen zeggen?

Plotseling is het stil rond de tafel. Moeder slikt een paar maal. Dan zegt ze: ‘Jullie speelden “Vlucht voor de wolf”. Dat is een leuk spel, maar let goed op: de wolven zijn soms dicht bij ons.’

Nog zachter dan eerst gaat ze verder. ‘Hitler en de nazi’s willen een Duits volk met alleen maar mensen die volmaakt zijn. Blond haar, blauwe ogen, een sterk lichaam en een goed verstand.’

Ze schudt haar hoofd. ‘In de Bijbel staat iets heel anders. De Heere Jezus ging naar rijke en wijze mensen, maar ook juist naar …’

‘Arme mensen!’ roept Wilma.

‘Naar de blinden en de doven’, weet Wanda. ‘En de verlamden.’

‘Precies. Voor God is ieder mens even waardevol. Dat moeten jullie goed onthouden. Ook als mensen misschien iets anders zeggen.’ Moeder haalt diep adem. ‘In de wereld zijn boze wolven. De laatste jaren steeds meer. Die wolven zijn gevaarlijk. Wij moeten er ver vandaan blijven, wij mogen naar de stem van de goede Herder luisteren.’

Walt friemelt met zijn vingers. Zijn handen jeuken. Hij zou Dieter willen sláán en stompen! Zo gemeen wat-ie van Evi zei! Maar Dieter is drie jaar ouder en veel langer en sterker. Dieter zou hem zo op de grond leggen, hij kan niks tegen hem begin-nen …

Hè, wat zegt moeder nu? Ze wijst met haar vinger naar de foto die tegen de muur boven de tafel hangt. Van vader, die twee jaar geleden gestorven is. Vati … Hij ziet papa weer voor zich. Lang en sterk. Met vriendelijke en eerlijke ogen.

‘Stoeien, jongens?’ Na het eten was het vaak dikke pret. Papa schoof de stoelen aan de kant en wachtte met een brede grijns tot Rein en hij zouden aanvallen. Hij stroopte zijn mouwen omhoog. ‘Kom maar op, kerels!’

Ze renden op Vati af. Hij was zeven, Rein negen, ze waren best sterk, maar tegen papa konden ze niet op. Zodra ze op hem af kwamen, slingerde hij de een op de vloer en de ander gooide hij over zijn schouder en liep lachend met hen de kamer rond.

Er zit opeens een brok in Walts keel. Wat zou het heerlijk zijn als Vati nog leefde! Dan konden ze lekker ravotten met hem, misschien zouden ze nu zelfs van hem winnen! En dan hoefde Mutti niet zo hard te werken om geld te verdienen met naaien en wassen … Maar zijn sterke vader werd ziek. Hij kreeg een zware griep en stierf aan een dubbele longontsteking.

Walt knippert met zijn ogen. Vaders gezicht op de foto wordt een beetje wazig.

‘… wat Vati altijd zei?’ Moeder tikt tegen de zijkant van haar hoofd. ‘“Dit hier, je hersenpan, heb je ook maar gekregen. Het gaat erom wat je ermee doet. Het allerbelangrijkste is niet of je goed kunt leren, maar dat je de Heere God liefhebt met heel je verstand en heel je hart.”’

Evi steekt haar hand uit naar het overhemd. ‘Zal ik het afmaken?’

Moeder glimlacht. ‘Nee hoor Eef, dat is niet nodig. Maar zou jij de tweeling naar bed willen brengen?’

‘Ja, leuk!’ Direct gebaart Evi met haar hand om Wanda en Wilma naar boven te jagen. Tegelijk zingt ze: ‘Heut’ kommt der Hans nach Haus, freut sich die Lies …’2

‘Hè ja, Evi, gaan we nog zingen?’ vraagt Wanda.

Evi’s gezicht glanst. ‘Tuurlijk.’

Moeder komt er snel tegenin. ‘Kijk eens naar de klok! Twee liedjes dan, meer niet. Walt, ’t is ook jouw tijd. Welterusten kinde-ren!’

‘Trusten Mutti.’

Wanneer Walt in bed ligt, luistert hij naar het zingen. Moeder is ’s avonds vaak moe. Negen van de tien keer vraagt ze of Evi de tweeling naar bed brengt. Hijzelf gaat altijd alleen sinds vader gestorven is, net als Rein. Maar stiekemweg vindt hij het best fijn als Evi of moeder nog even bij hem komt. Zodra Evi’s laatste liedje uit is en hij de slaapkamerdeur van de tweeling hoort dichtgaan, roept hij zachtjes: ‘Evi! Kom eens!’

‘Wat is er, Walt?’ Ze komt zijn kamer binnen en gaat op de rand van zijn bed zitten.

Een beetje verlegen vraagt hij: ‘Wil jij met mij ook zingen?’

‘Best hoor.’

‘Maar niet zo’n kinderachtig liedje.’

Er verschijnen rimpels in haar voorhoofd. ‘Even denken.’ Dan begint ze:

‘Herr, bleibe bei uns …’

Tevreden luistert Walt met zijn armen onder zijn hoofd naar Evi’s heldere stem.

‘… denn es will Abend werden,

Und die Sonne hat sich geneiget.’3

Als het lied uit is, zakt ze direct op haar knieën. ‘Ook samen bidden?’

Onmiddellijk komt Walt onder het dekbed vandaan, gaat op zijn knieën naast Evi voor het bed zitten en vouwt zijn handen. Meteen begint Evi te bidden. Voor een goede nachtrust. Voor moeder, die in haar eentje voor hen alle vijf moet zorgen. Voor Wanda, dat de eczeem in haar armholtes minder mag worden. Voor oom Otto, dat zijn rugpijn over mag gaan.

‘En Heere Jezus, wilt U ook voor Dieter zorgen? Dat het goed met hem mag gaan? En dat hij geen kwade dingen doet? Amen.’

Bidt ze nu voor die vervelende Dieter? Walt kan zijn oren bijna niet geloven. Zonder wat te zeggen klimt hij weer in bed, maar als hij ligt kan hij het niet laten om op te merken: ‘Ik vind Dieter oervervelend.’

‘Hmm.’ Evi trekt het dekbed omhoog tot vlak onder zijn kin.

Walt gaat verder. ‘Hij zegt misselijke dingen. Over jou. Ik ben boos op hem. Jij niet?’

Ze schokt even met haar schouders. ‘Eh …’

‘Nou?’ dringt hij aan.

Zachtjes zegt ze: ‘Ik ben alleen een beetje bang voor hem.’

‘Báng?’

Ze knikt verdrietig. ‘Hij is een beetje … Net als een wolf.’ Dat laatste woord fluistert ze bijna.

Walt kijkt zijn zus strak aan. ‘Evi, als je bang bent … Dan kom je naar mij! Beloof dat je dat doet. Altijd.’

Een klein lachje glijdt over haar gezicht. ‘Ja, dat doe ik. Wij samen tegen de gemene wolven, hè Walt?’

‘Zeker weten, Evi.’

Ze buigt zich voorover en geeft hem een zoen op zijn wang.

‘Welterusten Walt.’

‘Trusten Evi.’

2. Vandaag komt Hans naar huis. Lies is blij.

3. Heere, blijf bij ons, want het wordt avond en de zon gaat onder.

3. Ik wil worden …

Maart 1938

De neus van een Jood is krom. Hij ziet eruit als …

Walt frunnikt aan de bovenhoek van zijn bladzij. Wat een gek boek is dit. De meester kan het nog zo mooi vinden en wel honderd keer zeggen dat ieder kind het zou moeten lezen, maar hij vindt het raar. Hij klapt het half dicht met zijn hand tussen de bladzijden en kijkt nog eens naar de voorkant. De giftige paddenstoel staat er met grote letters op. Daaronder een tekening van een paddenstoel met het gezicht van een Jood erin verwerkt. Op de steel staat een zespuntige Jodenster gekrast.

Het is stil in de klas. Walt kijkt om zich heen. Iedereen is aan het lezen. De meester zit achter zijn lessenaar de rekenschriften na te kijken. Hè, hij wou dat hij een ander boek mocht pakken, een spannend avonturenboek of zo, maar dat zit er niet in. De meester weet dat hij nog maar net hierin begonnen is …