Campert compleet is (voor nu) compleet.

Remco Campert schreef zijn hele leven verhalen en vanaf 1971 werden ze gebundeld in Campert compleet. Beroemde bundels als Alle dagen feest en Hoe ik mijn verjaardag vierde bewijzen zijn lichtvoetige en tegelijkertijd melancholische pen. In zijn verhalen lijkt het steevast zomer en bruist en sprankelt het van het leven en toch is er altijd de campertiaanse weemoed.

Campert compleet is nu geheel herzien en bevat alle verhalen van Remco Campert.

Remco Campert

Campert compleet

Alle verhalen

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Deze twaalfde druk van Campert compleet is een uitgebreide heruitgave van De verhalen (De Bezige Bij, 2004). Toegevoegd zijn de bundels Om vijf uur in de middag (De Bezige Bij, 2010) en Vrienden, vriendinnen en de rest van de wereld (De Bezige Bij, 2012).

Copyright © 1971, 2004, 2010, 2012, 2018 Remco Campert

All rights reserved

Omslagontwerp Leendert Stofbergen

Omslagbewerking DPS

Omslagfoto © Eddy Posthuma de Boer

Verzorging e-book Peter Verwey, Heemstede

isbn 978 94 031 2610 4

nur 303

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de twaalfde, vermeerderde druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Alle dagen feest

Vroeg in de morgen kwam de trein in Parijs aan en Alfred Hast, vuil en moe van de reis, besloot een kop koffie te drinken in het café tegenover het station. De mist van de ochtend hing over de pasgewassen straten. Arbeiders raasden langs op kleine fietsjes. De metro reed nog niet. Hij kocht een ochtendblad en las de koppen: een vliegtuigongeluk, twee filmsterren, drie verkrachtingen en vier moorden.

Later in de morgen nam hij de ondergrondse naar de Place Etoile. In een brede straat niet ver daarvandaan was het grote kantoor gevestigd van de wereldorganisatie, waar Alfreds vriend Otto Ombach zijn brood verdiende. Otto werkte op de afdeling Propaganda-Documentation-Invitation to Cocktail-parties-Fornication and Other Intimate Relations Nr. 75934, beter bekend onder de naam Prodoco (niet pro deo, nee). Het nummer was oorspronkelijk het nummer van de auto van een vroegere chef van de afdeling, dat om een of andere mysterieuze reden aan de naam was vastgeplakt; het deed niemand kwaad en daarom liet men het maar met rust. Otto Ombach, een lange nerveuze blonde jongeman, was er bij Prodoco beroemd om, dat hij achter elkaar alle door de wereldorganisatie benoemde commissies op kon noemen. Het waren er meer dan 900, waaronder een commissie tot bestudering van de parelcultuur, aan het hoofd waarvan een Zweed stond, die dertig jaar geleden op parels gepromoveerd was en die nu de zaken van de commissie regelde vanuit een berucht huis in Montparnasse. De werkende leden van die commissie waren Japanners, wier in een wonderlijk Engels gestelde rapporten echter niemand kon lezen. Er was ook een commissie ter bevordering van de belangen des boekhandels achter het IJzeren Gordijn, samengesteld uit verbitterde Hongaren, Roemenen en Bulgaren, die in afgelegen cafés geheimzinnige bijeenkomsten hielden met katapultfabrikanten en radiozenderbouwers.

Alfred nam een pilletje, dat zijn slaap moest verdrijven (hij had gedurende de treinreis nog geen oog dichtgedaan) en ging het gebouw binnen. Monsieur Ombaque was nog niet aanwezig, maar zou wel spoedig komen. Alfred zette zich in een diepe leren fauteuil in Otto’s kantoor, stak een sigaret op en wachtte. Hij wilde een week blijven in Parijs; hij zou logeren bij Snoekie Pantalon, die aan de Sorbonne oud Hebreeuws en zo mogelijk nog ouder Keltisch studeerde en intussen zijn modern Frans op peil hield door relaties te onderhouden met een bonte schakering van Franse meisjes.

De pil deed Alfreds vermoeidheid snel verdwijnen en plaats maken voor een soort zweverige toestand van helderheid op hoger plan. Het leek hem alsof het nu eindelijk binnen zijn bereik lag om de fundamentele waarheid van het menselijk bestaan te doorgronden, maar die waarheid zou een teleurstelling zijn en daarom deed hij maar geen moeite.

De telefoon op Otto’s bureau rinkelde. Alfred stond op, pakte de hoorn van de haak en zei: ‘Hallo, met Prodoco.’

Iemand ratelde iets onverstaanbaars tegen hem in het Frans.

‘Zal voor gezorgd worden,’ zei Alfred en belde af. Onmiddellijk daarna begon het apparaat weer te rinkelen.

‘Wat nou weer?’ zei Alfred bits.

‘Zijn de Spanje-brochures er al?’ vroeg een Hollandse stem. ‘Ik heb hier mevrouw de Cucaracha op mijn bureau. Ze is zeer gepresseerd.’

‘Spanje? Waar ligt dat?’ vroeg Alfred.

‘Hallo,’ riep de stem. ‘Hallo. Ben jij het, Ombach? Ne coupez pas, ne coupez pas...’ Maar het was al gebeurd; ergens had een onverbiddelijke Franse telefoniste er genoeg van gekregen en de verbinding verbroken.

Een kwartier later kwam Otto. Hij begroette Alfred hartelijk en vroeg hem hoe het met Mischa ging en met Bernard Algenhuis en alle anderen. ‘Kom maar mee,’ zei hij. ‘We gaan koffiedrinken.’ Ze verlieten het gebouw door een raam, omdat in de draaideur zes bebrilde vrouwen uit India vastgekneld zaten.

‘Logeer je bij Snoekie?’ vroeg Otto aan Alfred, terwijl ze op een terras koffie met cognac dronken. ‘Zaterdagavond is er feest bij Snoekie. Iedereen komt.’ ‘Overal zijn feesten,’ zei Alfred. Otto beaamde het. Ze keken zwijgend naar het voorbijrijdende verkeer, naar vrouwen, naar de kleding van mannen, naar niets, tegen hun eigen oogvliezen op.

Snoekie had vier poezen. Hij woonde aan de rand van de stad in een bijna dorps aandoende wijk. Achter zijn huis was een vuilnisbelt en daarachter verwaarloosde weilanden. Het was halfzeven, zaterdagavond. De poezen zaten op een grote tafel, geflankeerd door flessen drank en glazen.

‘Als ze die flessen er maar niet afgooien,’ zei Alfred bezorgd.

‘Welnee,’ zei Snoekie. ‘Heb je ooit een poes iets zien breken?’

‘Jawel.’

‘Leugens. Achterklap,’ zei Snoekie, die op de divan lag, lui en behaaglijk. ‘Willem Ananas, de schilder, komt. En ook Racine, de andere schilder. Ze hebben ruzie met elkaar; ik weet niet waarom. Ze brengen hun vrouwen mee. En dan komen ook nog Otto en een heleboel andere mensen, Zuid-Afrikaanders, Schotten, Amerikanen, Liberianen, Turken en weet ik veel. En dure alleenstaande meisjes. Voor de schilders heb ik New Orleans, voor de dichters Chet Baker. Zullen we vast iets drinken? Ze komen pas om acht of negen uur.’

Ze dronken iets en nog iets en waren in een uitbundige hoerastemming, toen de eerste gasten arriveerden.

Het werd een gedenkwaardige avond. Otto Ombach liet zich van een boekenkast naar beneden vallen, omdat er niet genoeg aandacht aan hem werd besteed. Hij lag op de vloer, ogen geloken, tot Willem Ananas met behulp van Alfred hem naar de vuilnisbelt transporteerde, waar ze hem op een oude matras legden en begroeven onder lege conservenblikjes, petroleumkannen en lekke afwasteiltjes. De vrouwen van Ananas en Racine verzoenden zich met elkaar en lieten hun dijen zien.

Snoekie hield zich bezig met de drie alleenstaande meisjes, maar slaagde er toch niet in hen alle drie voor zich zelf te houden; hij had te veel vrijgezellen uitgenodigd.

De Liberianen kregen ruzie met de Amerikanen en vochten het buiten uit. Het lawaai dat zij maakten wekte Otto, die niet begreep waar hij zich bevond en daarom maar liggen bleef; elke stap kon immers gevaarlijk zijn.

Alfred had een lang en vurig debat met een Turk over een zeer vaag onderwerp, dat telkens als hij dacht: ‘Nu weet ik waar we het over hebben’, wegzonk in een brij van woorden en niet meer te herkennen was.

Een schot verbrijzelde een ruit, maar het bleek gelukkig een Schot te zijn.

‘Een machtig feest,’ zei Snoekie tegen Alfred. ‘Kom eens mee naar de keuken.’ Alfred volgde hem met wankele passen.

‘Ik heb vuurwerk gekocht,’ zei Snoekie toen ze de keuken hadden bereikt. ‘Je moet me helpen het aan te steken. Buiten op het weiland.’

Hun armen vol met gillende keukenmeiden baanden ze zich een weg door de feestvierenden naar buiten. Otto lag nog op de vuilnisbelt; hij was in slaap gevallen. Ze stelden het vuurwerk op om de matras waarop hij lag.

‘Ik zal even Claude halen,’ zei Snoekie. ‘Dat is een van de alleenstaande meisjes. Ze wil chansonnière worden. Ze kan geen noot zingen, maar dat hoeft niet.’

‘En de anderen? Moeten die het niet zien?’

‘Welnee,’ zei Snoekie. ‘Het is mijn feest en ik haat ze.’

Ze staken het vuurwerk aan en met hun armen om Claudes middel geslagen zagen ze toe hoe zich sissend en knallend een sterrenzee van licht meester maakte van Otto, die recht overeind ging zitten en verbijsterd om zich heen keek.

‘Nu denkt hij dat het laatste oordeel is aangebroken,’ zei Snoekie. Het was nacht, een zachte nacht. Toen het vuurwerk was uitgewerkt, liepen ze naar het weiland, langs Otto, die verwezen voor zich uit staarde, zijn ogen nog verblind door het visionaire licht van het vuurwerk. Er stonden duizenden sterren in de lucht en een volle maan, waar je in kon knijpen als je wilde. In dat zachte licht ontwaarden ze drie Amerikanen, die bewusteloos op het weiland lagen uitgestrekt.

Ze liepen verder tot ze de Amerikanen niet meer zagen en het lawaai van het feest nog maar nauwelijks hoorbaar was. Toen gingen ze in het gras liggen, Claude in het midden. Snoekie had een fles whisky meegenomen, waaruit ze om beurten dronken.

‘Men vraagt zich wel eens af,’ zei Alfred. Hij keek naar de lucht en voelde zich alsof hij weer vijftien jaar was.

‘Ach ja,’ zei Snoekie.

Claude begon te zingen. Ze had inderdaad geen stem, maar dat gaf niet. De nacht leek een zee, waarin je eindeloos kon zwemmen, een zee van mogelijkheden: olietankers, meeuwen, wrakhout, lege flessen, stukken kurk, lijken.

Toen de fles half leeg was en Claude bandeloos ziek was geweest, keerden ze weer terug naar huis. De Amerikanen waren niet meer te vinden op het weiland. Otto wankelde uit de vuilnisbelt en kwam naar hen toe. Hij stond voor hen stil en stotterde: ‘Ik heb iets meegemaakt, dat ik mijn leven lang niet zal vergeten. Een wonderbaarlijk natuurverschijnsel. Ik voel me vreemd en uitverkoren.’

Ze namen hem mee naar binnen, waar het feest nog onverminderd voortduurde. De Amerikanen en de Liberianen hadden vrede gesloten en dronken zich naar een nieuwe ruzie toe. Een Schot, een Turk en twee alleenstaande meisjes bevonden zich in Snoekies slaapkamer.

Willem Ananas en Racine keken broeierig naar hun vrouwen, die met elkaar dansten op de maat van High Society.

Alfred nam wat kussens, legde die op de keukenvloer en strekte zich daar op uit. In de wc naast de keuken hoorde hij iemand hoesten, braken en kreunen. Hij sloot zijn ogen en viel in slaap.

Laat de volgende morgen werd hij wakker. Iemand (Snoekie waarschijnlijk) had een deken over hem gelegd en een ander iemand (één van de alleenstaande meisjes, een Italiaanse, die Anna heette) was naast hem komen liggen. Ze lag met haar hoofd op zijn schouder, haar mond wijd open. Alfred sloot haar mond, maar de lippen weken onmiddellijk weer van elkaar. Hij stond op en hield zijn hoofd onder de kraan.

Snoekie en Claude sliepen op de divan in de grote kamer. Op de vloer te midden van flessen, glazen en omgekeerde asbakjes, lag Willem Ananas te snurken. Otto Ombach had zijn plaats op de boekenkast weer opgezocht; één van zijn lange benen bengelde naar beneden, de in kostbaar kalfsleer gebonden werken van J.B.W. Polak aan het oog onttrekkend.

Het stonk in de kamer, een dodelijke geur van drank en sigarettenas. Alfred opende alle ramen. Het was prachtig zonnig weer. In de slaapkamer van Snoekie was niemand.

Op de wc ontdekte hij een Schot, in zware slaap verzonken, zijn armen geslagen om de witte bak. De anderen waren kennelijk vertrokken. Alfred wekte Snoekie, die al mompelend wakker werd.

‘Waar zijn de poezen?’ vroeg hij. ‘Buiten denk ik,’ antwoordde Alfred. ‘O, wat heb ik een hoofdpijn,’ zei Snoekie, die opstond, er zorg voor dragend Claude niet te wekken.

Ze dronken een glas cognac en voelden zich daarna beter. Ze ruimden de kamer wat op en maakten Willem Ananas wakker. Toen trokken ze Otto aan zijn been en slaagden er nog net in zijn val te breken, toen hij van de boekenkast naar beneden tuimelde. Een van de Amerikanen had zijn auto voor het huis laten staan en ze legden de Schot op de achterbank, waar hij opgewonden een niemendalletje van Yeats begon te citeren. Het sleuteltje stak nog in het contact en Willem en Otto reden met de auto terug naar de stad. ‘Een onvergetelijk feest,’ zei Otto toen hij afscheid nam.

‘Voor mij tenminste. Er is mij iets miraculeus overkomen. Ik kan niet zeggen wat; dat zou er iets van het wonder aan ontnemen. Wonderen moet men alleen verwerken.’

Het Italiaanse meisje Anna vervoerden ze naar Snoekies slaapkamer. Ze sliep rustig door tijdens het transport.

Claude was wakker geworden, kamde haar haar en glimlachte naar Snoekie. Die zei: ‘We nemen nog een glas cognac.’ Dat deden ze dus. Tegen een uur of drie in de middag voelden ze zich opnieuw uitgelaten en luisterden ontroerd naar muziek van Scarlatti. Zes platen waren gebroken tijdens het feest. De poezen wipten één voor één door een open raam naar binnen. Anna maakte in de keuken Italiaans eten klaar, spaghetti, precies zoals Alfred het op schilderszolders in Amsterdam kreeg voorgezet. Snoekie en Alfred speelden een spelletje schaak en verloren na drie zetten elk hun koningin. Daar moesten ze lang om giechelen.

‘Wat is het toch allemaal om te lachen,’ zei Snoekie.

’s Avonds gingen ze naar de bioscoop, waar een film van de Marx-brothers draaide. Anna begreep geen Amerikaans en Alfred moest haar alle grapjes uitleggen.

De volgende dag viel het Franse kabinet. 

Verre reizen

‘En dan Thea,’ zei de man, ‘zijn er altijd wel drie, vier van die kleine zwarte krengetjes met van die brutale smoeltjes, die om je heen draaien. En je komt niet van ze af, Thea, niet te geloven, ze kleven aan je als vliegen aan...’

Hij wapperde met zijn hand, zoekend naar een duidelijke uitdrukking. ‘... aan de stroop,’ zei hij ten slotte.

‘Ja, is het niet geweldig? Vond je het niet heerlijk? God, wat een belevenis,’ zei Thea. Ze keek hem verheugd aan, met bijna iets van moederlijke trots, hoewel hij, wat leeftijd betreft, haar vader had kunnen zijn.

‘Ja,’ zei hij. ‘Ik ben zo blij dat ik het meegemaakt heb.’

‘En nu ben je weer hier.’

Hij glimlachte triest. Zij stond op en pakte een fles van het buffet en zette twee schaaltjes met noten op tafel neer.

‘Soms, ’s avonds, komen ze onder je raam staan en zingen,’ zei hij.

‘Ze hebben prachtige stemmen, Thea. Natuurtalenten.’

‘Is het niet geweldig?’ zei Thea, terwijl ze de glazen volschonk. ‘Straks komt mijn broertje op bezoek,’ vervolgde ze.

‘Ach ja?’ zei hij, belangstelling opflikkerend in zijn ogen.

Hij is een paar weken naar Parijs geweest, voor het eerst van zijn leven.’

‘Zo, zo,’ zei hij. Ze klonken.

‘Op je verre reizen.’

‘Ja,’ zei de man, ‘want denk niet dat ik van plan ben hier nog lang te blijven. Weer die sleur, Thea, diezelfde gezichten, die ik nu al jaren ken, waarvan ik alle reacties al weet, alle histories, altijd dezelfde histories. Thea, nee, dat kan ik niet meer. Ik kan de haren wel uit mijn hoofd trekken van spijt als ik er aan denk, dat ik de beste jaren van mijn leven hier heb doorgebracht, dat ik niet van mijn plaats ben gekomen. Het lijkt of ik energieker ben dan vroeger. Maar het lichaam, Thea, het tikkertje, daar maak ik me bezorgd over...’

‘Ach kom,’ zei Thea, ‘je doet alsof...’

‘Nee nee, werkelijk,’ zei hij. Hij nam een klein slokje uit zijn glas en keek haar vriendelijk aan, terwijl zijn wenkbrauwen nog doorgingen met ‘werkelijk’ zeggen. Op dat moment werd er gebeld.

‘Dat zal Louis zijn,’ zei Thea. Ze stond op en verdween in de gang. De man streek zijn haar glad en maakte vreemde bewegingen met zijn armen, die ten doel hadden zijn manchetten op hun plaats te schuiven. Hij nam nog een slokje en leunde toen achterover in zijn stoel, de vingertoppen van beide handen tegen elkaar plaatsend, terwijl hij zijn lippen plooide in een trek van bescheiden verrassing.

De jongen kwam binnen, gevolgd door Thea.

‘Hoe maakt u het?’ zei hij tegen de jongen, die zich zonder al te veel opvallende slungeligheid aan hem voorstelde.

‘Jij ook een glaasje, Louis?’ vroeg Thea.

‘Graag,’ zei Louis.

De man nam hem van terzijde geamuseerd op, erop verdacht zijnde die geamuseerdheid een volgend moment in vriendelijke aanmoediging te kunnen doen overgaan.

‘Geen nootjes, alsjeblieft,’ zei Louis.

‘Houdt u niet van nootjes?’ vroeg de man vol belangstelling.

‘Ze zijn mij te vet en te zwaar,’ zei Louis, een beetje blozend. Misschien is het wel een halsmisdaad om niet van nootjes te houden, dacht hij.

‘Ja, dat kan ik me voorstellen,’ zei de man. ‘Ik moest ze eigenlijk ook niet eten, maar ze breken de smaak van de borrel een beetje, vind ik.’

‘Ja, dat is wel zo,’ zei Louis nadenkend. Hij knikte nog een paar maal, tot Thea, die weer in haar stoel zat, hem vroeg: ‘En hoe vond je Parijs?’

‘Heerlijk,’ antwoordde Louis. Wat moest hij nu verder zeggen? Gelukkig zei de man: ‘Een goddelijke stad, vindt u niet? Het ademt zo iets speciaals daar, zo’n eeuwenoude geur van cultuur...’

‘... en iedereen leest er in de metro,’ vulde Louis aan.

‘Heb je de Mona Lisa gezien?’ vroeg Thea.

‘Nee,’ zei Louis. ‘Daar zat glas voor, zodat ik er alleen mijn eigen gezicht in zag.’

‘Ha, ha, ha,’ lachte de man en toen, ernstiger: ‘Tja, en nu zitten we weer in ons natte landje.’

‘Ontzettend,’ zuchtte Louis.

‘O, dat gevoel heeft u dus ook?’ zei de man blij. ‘Die benauwenis hè? Ik dacht eigenlijk, dat jonge mensen daar nog niet zo’n last van hadden, dat het meer een soort oude-heren-kwaaltje was...’

‘O nee,’ zei de jongen heftig. ‘Ik was de grens nog niet over of ik dacht, daar begint het allemaal weer.’

‘Ja,’ zuchtte de man, ‘o vreselijk.’

Thea zei niets.

Vaag drong het geluid van roepende kinderen in hun oren, van een radio die te luid aan stond, het gerinkel van een fietsbel, al die geluiden zonder welke een stad geen stad is, zoals een uitroep zonder uitroepteken een in de lucht hangend iets is, een zee zonder golven. In de kamer was het stil; gedurende een paar momenten leek het zelfs of allen hadden opgehouden te ademen. Thea dacht aan vage dingen en vreemd genoeg hurkte er achter die schemerige gedachten een donkere, onheilspellende vorm. Louis voelde een droef verlangen naar Parijs aan zijn hart zuigen, zelfs naar de Mona Lisa, die hij, zover hij haar had kunnen zien, een uiterst saaie dame had gevonden. En de man keek naar de hand van de jongen, die schoon was en waarvan de nagels lang waren. Hij zal ze moeten knippen, dacht hij en plotseling voelde hij een schok door zijn lichaam gaan; het leek alsof zijn lichaam het plan, dat hem opeens duidelijk voor de geest stond, eerder had herkend dan zijn hersenen. Hij dwong zich kalm te blijven zitten, kuchte en zei dat het triest was, allemaal zeer triest was.

‘Blijven jullie eten?’ vroeg Thea. Zij had het waanzinnige gevoel, dat die onheilspellende vorm wel zou verdwijnen, als ze beiden hier bleven, of, in elk geval, één van hen.

‘Nee,’ zei Louis, ‘het spijt me, maar ik heb met een vriend afgesproken.’

‘En jij?’ vroeg Thea aan de man, hoewel ze het antwoord al wist.

‘Het spijt me zo, Thea, maar ik moet nog zoveel doen en ik heb met... (hij noemde een naam) afgesproken; ik kan werkelijk niet. Een andere keer graag. Het is heel lief van je.’

Hij keek haar met groot vertoon van spijt en eerlijkheid aan en Thea sloeg haar ogen neer en voelde dat ze over haar hele lichaam bloosde.

‘Misschien kan ik u een eindje wegbrengen in de wagen?’ zei de man tegen Louis, toen ze in de gang hun jassen aantrokken, terwijl Thea bij de spiegel stond en over haar haar streek en bij die vraag opnieuw begon te blozen.

‘Is die auto voor de deur van u?’ vroeg Louis.

Ze namen afscheid van Thea, de man zeer hartelijk (‘het was erg gezellig Thea, ik bel je gauw weer op’) en de jongen nogal vluchtig (‘tot ziens’). Het was schemerig, toen ze de deur achter zich sloten.

‘Waar moet je heen?’ vroeg de man, terwijl hij de auto startte, maar voor de jongen antwoord kon geven, vervolgde hij: ‘Als we nu eens naar Parijs reden, in plaats van naar onze afspraken? Dan zijn we er vannacht nog.’

Louis lachte, maar het was geen gemakkelijke lach. ‘Ik meen het,’ zei de man, zijn handen op het stuurwiel leggend, terwijl hij Louis aankeek.

‘Maar dat kan toch niet,’ zei Louis.

‘Waarom niet?’ vroeg de man. ‘Denk eens in: we rijden meteen door naar de Hallen en drinken daar een glas wijn.’ Hij wachtte ademloos op Louis’ antwoord.

‘Ik kan niet nu op dit moment beslissen.’

‘Je bent jong,’ zei de man. ‘Jonge mensen zijn toch avontuurlijk? Er is hier toch niets dat je bindt?’

‘Nee,’ zei Louis. Hij stak een sigaret op. Hij voelde hoe een grote behaaglijkheid zich in hem nestelde. Waarom niet? dacht hij.

Een oude vrouw, in haar hand een boodschappentas waaruit een lege melkfles zijn hals stak, weifelde met oversteken, in de war gebracht door de brommende motor van de nog steeds stilstaande auto.

‘Maar dan moeten we even langs mijn kamer om wat dingen te halen, pyjama en zo,’ zei Louis. De man glimlachte. De auto reed weg. De oude vrouw sprong mopperend terug op het trottoir.

Drie jaar is te lang

1

‘Straks loopt de wekker af,’ zei de vrouw. Ze zat in haar ochtendjas (een blauwe met gele palmen) op de rand van het bed.

‘Zet hem af, wil je,’ vroeg de andere vrouw, die half overeind in bed zat, een sigaret rookte en eigenlijk nog veel te slaperig was om op te staan.

De morgen was begonnen. Door het raam zag ze een gedeelte van de haven – een sleepbootje en verder naar achter, wazig een paar kranen en een silo. Het stuk van de haven, dat ze niet kon zien, lag verborgen achter een groot gebouw, waar al sinds tien minuten mensen instroomden, kantoormeisjes, en bleke mannen in dunne, witte regenjassen.

‘Het is wel een mooie dag,’ meende de eerste vrouw.

Ze keek uit het raam in de lucht, op zoek naar de bewijzen voor haar veronderstelling, maar zij vond die niet, want de zon verborg zich juist achter een enorme grijze wolk. De andere vrouw zei dan ook niets. Ze sloeg met haar hand een beetje sigarettenas weg, dat op haar nachthemd was gevallen.

‘Ben je nu niet opgewonden?’ vroeg de eerste vrouw.

‘Nog veel te slaperig,’ antwoordde de ander.

‘Maar word dan toch wakker!’

‘Waarom zou ik? Zolang één van ons opgewonden is, is het wel genoeg.’ De eerste vrouw stond op en liep naar het gasstel, dat op een wankel tafeltje in een hoek van de kamer stond.

‘Ik zal thee zetten,’ zei ze. De ander liet zich vanuit haar zittende positie weer in bed glijden. Ze drukte haar sigaret uit in een asbakje, dat op de dekens stond en sloot haar ogen.

‘Maar het is toch je man,’ zei de eerste vrouw. Het gas plofte aan. De andere vrouw schrok wakker, vouwde haar armen onder haar hoofd en sloot haar ogen niet meer.

‘Ik sliep alweer,’ zei ze.

‘Zijn trein zal nu wel zo binnenkomen.’

‘Ach ja,’ zei de vrouw in bed. Er kwam langzamerhand een wrevelige trek om haar lippen.

De eerste vrouw kwam weer op bed zitten. Ze streelde met haar hand over haar ochtendjas.

‘Hij moet nodig eens in de was,’ zei ze.

‘Ik wou dat hij niet kwam,’ zei de andere vrouw plotseling driftig. De ander keek haar verbijsterd aan.

‘Maar het is toch je man,’ herhaalde ze.

‘Wat dan nog?’ vroeg de vrouw in bed. Ze ging weer overeind zitten en grabbelde naar het pakje sigaretten, dat naast haar op een stoel lag. Ze maakte een onhandige beweging en het asbakje viel om over de dekens. De vrouw vloekte.

‘Ga eens van het bed af,’ zei ze. De ander gehoorzaamde en de vrouw trok met één beweging de bovenste deken van het bed af en wierp hem op de grond. Toen ging ze weer liggen. Ze stak geen sigaret meer op.

‘Drie jaar is hij weg,’ zei ze. ‘Ik ben niet van het Leger des Heils. Zoveel liefde bezit ik niet. Hij kan maar beter niet komen.’

‘Maar hij is toch niet voor zijn plezier weggeweest.’

‘Drie jaar is te lang.’

‘Dat was het voor hem ook.’

‘Het water kookt.’

De vrouw in de geelblauwe ochtendjas stond van het bed op, liep naar het gasstel en goot het kokende water in de theepot. De ander keek zwijgend voor zich uit.

2

‘Nee, nee, ik draag hem zelf wel,’ zei de man tegen de kruier, die zijn koffer wilde aanpakken. Hij liep langzaam het perron af, de koffer van tijd tot tijd neerzettend om hem dan met zijn andere arm weer verder te dragen. De man droeg een nieuwe grijze regenjas, maar zijn schoenen waren oud en slecht gepoetst. De koffer was van zwartgeverfd imitatieleer. Toen de man het station uit was stond hij stil en keek om zich heen. Een taxi stopte voor hem en liet twee mensen uit. De taxichauffeur zag de man even vragend aan, maar bracht zijn wagen weer op gang, toen hij merkte dat de man hem niet eens gezien had. De stad is nog altijd even grauw als vroeger, dacht de man. Altijd hetzelfde. Over een uur gaat het regenen. In de kantoren zullen ze de lampen aandoen. De trams raken voller. De krantenverkopers schuilen in het tramhuisje. De agent zet zijn kraag op. Over een uur gaat het regenen, precies zoals drie jaar geleden.

Hij pakte zijn koffer op en stak het stationsplein over. De stad rook zelfs nog als vroeger: een vermoeide geur van benzine en afval en oude huizen. Hij keek naar een klein meisje dat voor hem liep. Haar witte kousen waren afgezakt en ze droeg een bruin manteltje dat haar te klein was; de taille zat bijna onder haar schouderbladen. Laat ik goed weten wat ik doe, dacht de man.

Hij stond opnieuw stil en leunde tegen de pui van een sigarettenwinkel. Hij duwde met zijn voet tegen de koffer, tot die bijna omviel en trok dan zijn voet weer terug. Als de koffer omvalt... dacht hij. Ja, wat dan? Dan zou hij niet naar huis gaan. Het huis met de versleten trap en het klamme touw, met de brievenbus waarin altijd alleen maar reclamekrantjes van kruideniers en foldertjes voor prijsvragen lagen, het huis met de onafgescheurde kalender, waarop een boerderij stond afgebeeld, in de gang. En dan de kamer. De kamer, waarin zijn vrouw nu zeker nog wel in bed zou liggen, de ene sigaret na de ander rokend, als ze tenminste wakker was.

En het slappe kopje thee. Aan de wand de plaat van de twee apen, die een banaan schillen, kromgetrokken van ouderdom en vocht. En de oude broek van hem, die nog in de kast zou hangen, de pijpen uitgezakt en gerafeld.

Maar de koffer viel niet om. De man keek er even naar, draaide zich toen om en ging de sigarettenwinkel binnen.

Hij kocht een pakje sigaretten van tien stuks (een nieuw merk) en knikte ‘ja’ toen de winkelier hem vroeg of hij roken wilde.

Toen hij, een sigaret in zijn mondhoek, de winkel weer uitkwam stond de koffer er nog net zo. Hij pakte hem op en liep de weg terug, die hij gekomen was, iets sneller dan tevoren nu en met iets meer moed, omdat zijn keuze tenslotte niet had afgehangen van het al of niet omvallen van een dood voorwerp.

De vliegen

De zon kegelde zijn warmte de kamer in. Brenner zat voor het raam in zijn onderbroek. Hij deed zijn zonnebril af en veegde de glazen schoon.

‘Waarom doe je de luiken niet dicht?’ vroeg Hilda, die op het onopgemaakte bed lag in de kleine slaapkamer, die aan de zitkamer grensde.

‘Zeur niet,’ mompelde Brenner, maar hardop zei hij: ‘Ik wil bruin worden.’

Hij zette de zonnebril weer op en dronk in een slok het glaasje lauwe calvados leeg, dat voor hem op tafel stond.

‘Wat zal Martin het warm hebben op kantoor,’ zei hij. Martin was Hilda’s man. Hilda gaf geen antwoord. Brenner veegde van zijn buik een paar zweetdruppels, die in zijn navel dreigden te lopen.

Hij dacht aan de politie en die gedachte schoot duizenden pijltjes in de binnenkant van zijn huid. Hij vulde zijn glas weer.

‘Hoe kun je met die warmte,’ zei Hilda, die hem kon zien zitten, vanwaar zij lag.

‘Wat?’ vroeg hij.

‘Drinken,’ antwoordde ze.

Ze lag, armen en benen uitgespreid, op het bed, gekleed in een bikini. Onder een paddestoel van warmte.

‘Waarom niet?’ zei Brenner.

Hilda wist niet van de politie. Martin ook niet. Brenner was hier een week maar hij had hun nog niet verteld dat hij hun huis als schuilplaats gebruikte, hun persoon als camouflage.

‘Ik benijd Martin niet,’ zei hij. ‘Wat een bezwete brieven zal hij typen.’

Het was drie uur in de middag. De wekker stond op tafel naast de fles calvados. Dat de warmte het metaal niet ontwricht, dacht Brenner.

Hilda en Martin woonden in een voorstad van Parijs. Het had meer van een dorp weg dan van een stad. Iedereen kent hier iedereen, had Martin gezegd. Dat was nu precies wat Brenner niet moest hebben, maar een andere weg wist hij niet. In hotels willen ze je naam weten. En de politie had zijn paspoort. Het huis lag aan een grindweg en stond alleen. Er lag een kleine tuin omheen.

Honderd meter achter het huis liep de spoorlijn, die hen met de stad en de rest van de wereld verbond. Aan de overkant van het huis strekte zich een verwaarloosd grasveld uit. Als een oude vrouw ’s morgens in haar bed.

Daarachter stonden een paar grijze blokken kazernewoningen, die Brenner aan werkloosheid deden denken en sociale romans. Dan kwamen landerijen en, wie weet, andere spoorlijnen. Of brede autowegen en een vliegveld.

Nee, dat lag aan de andere kant van de stad.

Naast de tuin, achter de wrakke schutting van golfijzer, was een half begroeide vuilnisbelt, waarvan de inhoud varieerde van lege visblikjes tot oude stoelen.

‘Toen jullie het vorige jaar trouwden was het even warm,’ zei Brenner.

Nog warmer, dacht Hilda.

Ze droeg toen een witte jurk en een grote strooien hoed.

Ze had nylons aan en zwarte schoenen met hoge hakken.

En haar mooiste ondergoed. Brenner was getuige geweest en Ruth, haar Amerikaanse vriendin. De burgemeester, die Martin en Hilda in de echt verbond, zag er uit als een kikker. Een kikker met een blauw-wit-rode sjerp om. Wat was het warm geweest! Haar hand had zweetvlekken achtergelaten in het boek, waarin ze hun handtekeningen moesten zetten. Martin had haar over de drempel gedragen, hoewel ze al drie maanden samen in het huis hadden gewoond. Hij had haar ook de trap op willen dragen, maar was er niet in geslaagd. Te warm. Te moe. De benedenbuurvrouw en eigenaresse van het huis had met iets van afkeuring in haar gelaat toegekeken.

Toen Brenner zes glaasjes calvados op had, draaide hij zich in zijn stoel om en keek naar Hilda. Ze staarde naar de zoldering. Er liepen twee vliegen over de zoldering. Eén ervan was Martin. Ze volgde hem met haar ogen. Hij had haast. Hij zocht iets. Hij zocht het overal, links en rechts. Het is de barst in de linkerhoek, dacht ze. Zien of hij die vindt.

Toen merkte ze dat Brenner haar gadesloeg. Ze sloeg haar benen over elkaar en zei: ‘Wat is er?’

‘Hilda,’ zei Brenner. ‘Ben je wel eens achterna gezeten door de politie?’

‘Toen ik klein was,’ antwoordde Hilda. ‘Ik had in een plantsoen gespeeld en dat was verboden. Er groeiden kostbare bloemen of zo iets.’

Brenner knikte en draaide zich weer om. Hij schonk zijn glas opnieuw vol.

Toen ik klein was, dacht hij, heb ik nooit iets verkeerds gedaan. Nooit de politie op mijn dak gehad. Geen ruiten ingegooid. Niet in plantsoenen met kostbare bloemen gespeeld. Geen dreigbrieven aan de meester geschreven, zoals Martin deed.

‘De politie zit achter mij aan,’ zei Brenner.

‘Werkelijk?’ zei Hilda, zonder enige belangstelling. Ze had haar benen weer uitgespreid.

Er liep nog maar één vlieg over de zoldering. Waar was Martin? Had hij de barst gevonden, toen ze niet oplette?

Op de spiegel van de toilettafel zaten er drie. Onbeweeglijk. Slapen vliegen in die houding? De middelste was Brenner; hij bestudeerde zijn buik en zijn kin en de onderkant van zijn voeten. Hij zoog zich vast aan het glas. De warmte lag als een spinnenweb over haar huid.

Brenner hoorde eerst en zag daarna de vrachtwagen aan komen rijden over de weg voor het huis. Een eindje verder stopte de auto. De weg liep daar dood. De chauffeur stapte uit. Hij was gekleed in een blauwe korte broek en een onderhemd. Hij pakte een fles wijn uit de cabine, ging in het gras zitten langs de weg, veegde zijn gezicht met een zakdoek af en dronk.

Ook Brenner dronk.

‘Ik zal je vertellen waarom de politie achter mij aanzit,’ zei hij. ‘Ik stond in de metro. Ik had een vieze smaak in mijn mond. Ik spoog. Een oude dame zei er iets van. Ik maakte ruzie met haar. Ik was wel gedwongen ruzie te maken; het was zo warm en benauwd. Ze haalde de conducteur erbij. Ik maakte ruzie met de conducteur. Die haalde er een agent bij. Die sloeg ik in zijn gezicht. Het was in Chatelet. Daar zijn zoveel gangen, dat ik wist weg te komen. Maar de agent had mijn paspoort. Nu word ik gezocht; dat is aan geen twijfel onderhevig. Ik vlucht voor de Franse politie, die harde klappen uit kan delen. Als ze mij pakken, ga ik er eerst voor een paar maanden achter en dan word ik het land uitgezet. Als ik dan bijvoorbeeld naar Spanje wil moet ik reizen over Zwitserland en Italië. En dan de boot nemen. Hoe dan ook ik ben er altijd bij. Het is een kwestie van tijd. Ik moet mezelf aangeven. Als ik illegaal de grens over ga, dan krijg ik in Holland grote last, wanneer ik een nieuw paspoort aanvraag. U had het direct bij de consul moeten opgeven, zeggen ze dan. En hoe bent u de grens overgekomen zonder paspoort? Illegaal? Weet u niet dat dat strafbaar is? En dan gaan ze informeren in Frankrijk. En dan blijkt dat ik gezocht word. De Franse politie heeft uw paspoort, zeggen ze. U bent het helemaal niet verloren. En dan ben ik gedwongen om in het holst van de nacht langs zijweggetjes en over beekjes weer tweemaal een grens te overschrijden en naar de Franse politie te gaan en te zeggen: hier ben ik, doe met me wat u wilt, alleen geef me mijn paspoort terug. Het is dus het beste dat ik me nu aan ga geven.’

‘Vandaag?’ zei Hilda.

‘Nee, vandaag niet. Morgen. Morgen misschien. Zo denk ik al een week lang.’

‘Toch moet het ervan komen. Je kunt niet anders.’

De vliegen sliepen nog op de spiegelruit. Over de zoldering liep er nu geen enkele meer. Misschien weet Martin raad, dacht Hilda. Als Brenner weggaat ben ik alleen met Martin, dag en nacht. In de nacht alleen met hem, overdag alleen met mijzelf en het hele etmaal lang alleen met de verveling en schuldgevoelens. Waarom slaat Martin nooit eens een politieagent? Ik zou hem niet volgen het land uit. En hij zou daar niets aan kunnen doen. En dan zou ik een maand met Brenner wonen en dan een jaar alleen en dan weer met een ander, misschien wel voorgoed. Waarom gebeurt er niets met Martin?

‘Kan er door de warmte brand in grote gebouwen ontstaan?’ vroeg ze aan Brenner.

Maar Brenner was niet meer in de kamer. Hij stond in de keuken en liet water over zijn polsen stromen. De keuken lag aan de achterkant van het huis. Hij zag een trein passeren. Morgen, dacht hij. Morgen stap ik in die trein, laat me naar de stad rijden, neem een taxi, die me naar het hoofdbureau van politie vervoert en lever me uit, met huid en haar.

Hij keerde terug naar de kamer.

Hilda herhaalde haar vraag niet. Zelfs al brak er brand uit, dan waren er valzeilen en brandladders. Martin kwam er wel uit, al moest het drie typistes het leven kosten.

Er moet een andere oplossing komen, dacht ze.

Ze riep Brenner bij zich en zei ‘wat zweet je’, en liet haar handen over zijn borst en buik gaan.

Brenner deed zijn zonnebril af en boog zich over haar.

De vliegen bewogen niet en zaten nog op dezelfde plek, toen Martin om halfzeven thuis kwam en Brenner een eindje om was en Hilda de aardappels opzette.

De verdwijning van bertje s.

Sinds weken werd Bertje S. vermist. Zijn ouders, goede kennissen van mij, hadden, diep in hun hart, zonder het elkaar te durven bekennen, de hoop opgegeven hem ooit nog in hun armen te kunnen sluiten. Zonder enig resultaat had de politie gedregd in alle rivieren, kanalen en vaarten, die er maar waren in de omgeving. Zijn signalement was verschenen in de kranten en over de radio omgeroepen. Helderzienden hadden hun diensten aangeboden, maar waren er niet in geslaagd een spoor van het blonde, zesjarige jongetje terug te vinden.

Anton, de vader van Bertje, die als wetenschappelijk medewerker aan een van onze grote weekbladen verbonden is, zat het grootste deel van de dag als verlamd in een leunstoel bij de radio, die van ’s ochtends tot ’s avonds aanstond, golven van geluid spoelend over het hoofd van de ongelukkige man. Soms echter sprong hij op en telefoneerde inspecteurs van politie, die hij beurtelings uitschold of huilend smeekte om het zoeken met man en macht voort te zetten. Of hij nam zijn auto en reed met bleek gelaat waarin koortsachtig zijn ogen fonkelden, in woeste vaart over achteraf-weggetjes, met gierende banden stoppend bij elk boerenkind dat hij ontwaarde.

Sonja, zijn vrouw, lag op bed in haar slaapkamer, weigerde voedsel tot zich te nemen en had zich omringd met foto’s van Bertje, speelgoed waarmede hij graag speelde en tekeningen, die hij had gemaakt. Er was om haar lippen een glimlach, die ik slechts huiverend kon aanzien, omdat verdriet, dat doet glimlachen, vormen heeft aangenomen, die een buitenstaander niet meer vatten kan. Als ik haar kamer binnentrad, ontving zij mij altijd zeer beleefd, bood mij een stoel aan en sprak met mij over ditjes en datjes, alsof zij op bed lag om een uurtje uit te rusten van de vermoeienissen van de dag.

Toen kwam de morgen, dat ik in mijn auto stapte om naar een plek in ons land te rijden, waar nog bossen zijn, die zelden door mensenvoeten worden betreden. Bijna dag in dag uit had ik de afgelopen weken met Sonja en Anton doorgebracht, en het aanschouwen van hun leed, gecombineerd met mijn onmacht om dat leed te verzachten, had mij uitgeput. Ik wilde één dag weg van dit alles zijn in een omgeving, die mij in niets herinneren zou aan de vreselijke gebeurtenis, die mijn vrienden was overkomen.

Omstreeks twaalf uur in de middag kwam ik aan in het gebied van de bossen. Ik parkeerde mijn auto in een stille, lommerrijke laan. De zon scheen, de lucht was onbewolkt en in het bos, waar ik nu door wandelde, mijn voeten met een gevoel van lichamelijk welbehagen zettend in het zachte mos dat onder de bomen groeide, was het koel en geurig. Ik voelde me als herboren. Alle ellende die ik de laatste tijd had meegemaakt, was als een grauwe mantel van mijn schouders gegleden.

Urenlang dwaalde ik zonder stil te houden door het bos tot ik ten slotte zo moe was, dat ik besloot even uit te rusten. Ik zette mij op het mos, leunde met mijn rug tegen de machtige stam van een beukenboom en stak een sigaret op. Ik sloot mijn ogen en genoot van mijn vermoeidheid, die voor het eerst na lange tijd weer een gezonde lichamelijke vermoeidheid was. Het zou niet lang duren of ik zou weer terugkeren naar de bewoonde wereld, maar dat trachtte ik nu te vergeten en ik slaagde daar wonderwel in.

Toen ik mijn sigaret opgerookt had, doofde ik het peukje zorgvuldig uit, gedachtig aan de voorschriften die ons zeggen in bos en hei voorzichtig met vuur te zijn. Met een weidse zwaai wierp ik het peukje weg, dat terecht kwam in wat struikgewas, dat zich hier had weten te nestelen. Nauwelijks had ik dat gedaan of ik begon er aan te twijfelen of het peukje inderdaad wel uit was geweest, toen ik het weggooide. Na enige tweestrijd stond ik zuchtend op om mij van een en ander te gaan overtuigen.

Ik boog het struikgewas opzij, bukte me en wat ik toen zag deed mijn bloed stollen van schrik.

In het struikgewas lag een hoopje kleren. Kinderkleren. Twee bruine schoentjes, een paar sokken, ondergoed, een korte kaki-broek en een hemd. Op het hemd lag een polshorloge, dat ik met trillende vingers pakte om het beter te kunnen bekijken, hoewel dat eigenlijk niet nodig was, omdat ik al zeker wist, dat het Bertjes horloge was. Geen echt horloge, maar een goedkoop speelgoedding aan een plastic bandje, dat niet kon lopen.

Bertje had het eens van zijn vader gekregen en hij was er trots op als een pauw. Ik draaide het klokje om en zag hoe in het goedkope metaal Bertjes initialen waren gekrast. Dat had Sonja gedaan en ik was er zelf bij geweest. Geen twijfel mogelijk. Het was Bertjes horloge en het waren Bertjes kleren.

Het leek mij onbetwistbaar, dat zijn lijkje hier ergens in de buurt moest zijn, wie weet hoe gruwelijk mishandeld, want dat ik het kind niet meer levend zou aantreffen, daar was ik van overtuigd. Het was mijn plicht om onmiddellijk de politie te waarschuwen, maar het kon geen kwaad, zo dacht ik, om eerst zelf eens wat rond te speuren. Maar waar? Besluiteloos keek ik om me heen, het horloge nog in de hand. Ik zag het bos nu met heel andere ogen aan. Was daarstraks dat natuurschoon voor mij nog een bron van vreugde en nieuwe levenskrachten geweest, nu was dat zelfde natuurschoon geworden tot een decor waarin zich een scène, naar welks gruwelijkheid slechts te raden viel, had afgespeeld, die een klein onschuldig kind op het leven was komen te staan.

Ik keek, maar nergens zag ik een spoor van Bertje. Toen (toevallig misschien, maar ik geloof niet meer aan toeval sinds die dag) richtte ik mijn ogen naar boven en hoog in de boom, waaronder ik had gezeten, zag ik (het was onmogelijk, het kon niet bestaan, maar ik wist dat het de waarheid was) in een vork door twee takken gevormd, wit-grijs glanzend in het zonlicht, dat langs de bladeren siepelde, een reusachtige, zacht door de wind heen en weer gewiegde cocon.

Een morgen van liefde

Hij dacht dat ze hem volgde, hij die weer de hotelhoudster volgde, de nauwe, versleten, maar tot zijn verbazing niet krakende trap op.

Het meisje – want dat was ze tenslotte nog, een meisje van misschien negentien jaar, al zag ze er wat ouder uit – bleef echter beneden staan, in de gang op de loper, waarin onduidelijke figuren geweven waren. Het was donker in de gang, er brandde een schraal nachtlampje.

De hotelhoudster opende de deur van kamer zestien en ging hem voor. Voor hij naar binnen ging keek hij achterom en wenkte het meisje, dat glimlachte en haar hoofd schudde. Hij wenkte nogmaals en knikte geruststellend en toen, langzaam als onder een dwang die zij heimelijk saboteerde, besteeg ook zij de trap.

Kamer zestien was een pijpenla van een kamer, bekleed met bruinig behang, waarop vale rozen de dood van het seizoen verbeidden. In de achterwand was een raam, waar de hotelhoudster nu voor stond en met haar nagels een vlekje van wegkrabde.

Er stond een bed in de kamer met een gehaakte sprei erover. Naast het bed stond een keukenstoel en aan het voeteneind een laag mahoniehouten tafeltje.

Alles was op het bed geconcentreerd, de meubels, het daglicht dat zich, door het raam siepelend, op de sprei vlijde en vooral ook zijn gedachten.

Het meisje stond in de deuropening, nog op de gang, de drempel had zij niet overschreden.

De hotelhoudster zei, een bezorgde trek op haar gelaat: ‘Het is níét het mooiste behang, maar u zult er genoegen mee moeten nemen.’

Hij mompelde iets. Toen hoorde hij de muziek, een geluid op de achtergrond, maar toch een geluid dat er was, zoals het ruisen van de zee als men in een kustplaats woont.

De hotelhoudster scheen met zijn oren geluisterd te hebben.

‘Dat is de radio van hiernaast,’ zei ze. ‘Dat gaat de hele dag zo door, van negen tot halfeen, van halftwee tot halfzes. Maar je kunt het ze niet kwalijk nemen.’

‘Hoe bedoelt u?’ vroeg hij. Hij hoorde hoe een mars eindigde, toen een paar seconden stilte en dan de klanken van een Engelse wals.

‘Hiernaast is een atelier,’ legde de hotelhoudster uit.

‘Regenjassen. Die meisjes moeten iets aan hun dag hebben. En ze hebben uitgevonden dat de mensen beter werken als ze muziek horen.’

Hij knikte. Hij trachtte de muziek te vergeten, maar desondanks bleven de klanken zich in zijn oor verzamelen.

‘Hier is het raam,’ zei de hotelhoudster. ‘Komt u maar eens kijken. Die bomen daar, dat is het park en een stukje van de vijver eronder, ziet u, maar er zijn nu natuurlijk geen zwanen in.’

‘En wat is dat daar?’ vroeg hij, wijzend. ‘Ernaast? Dat gebouw?’

‘Dat is het lijkenhuisje. Maar als u zo gaat staan hoeft u dat niet te zien. Kijkt u maar liever naar de bomen, dat is voor de dame ook gezelliger.’

‘Ja,’ zei hij.

‘Als u iets nodig heeft dan roept u maar. Bellen hebben we niet.’

‘Ja. Dank u.’

Het meisje stond nog in de deuropening. Ze ging een stapje opzij om de hotelhoudster door te laten.

‘Waarom kom je niet binnen?’ vroeg hij. Hij stond voor het raam en keek naar de bomen, zoals de hotelhoudster hem had aangeraden. Heel gehoorzaam, dacht hij, en draaide zich om.

Ze droeg een zwart kapje over haar haren, geen hoed, maar een hoed teruggebracht tot zijn oervorm. Ze had een wijde grijze mantel aan. Ze deed twee voorzichtige stapjes over de drempel.

‘Is dit de kamer?’ vroeg ze.

‘Ja. Kom eens hier. Je kunt het park zien.’

Het was nog vroeg, het was nog morgen.

De lucht was grijs, zoals gewoonlijk in dit jaargetijde, grijs en helder. Hij hield van de winter. Die maanden waren zuiverende maanden. Je wist waar je aan toe was.

Ze kwam naast hem staan. Hij legde een arm om haar schouder en plotseling joeg een vreemd gevoel van ontroering de tranen naar zijn ogen. Hij kuste haar voorzichtig op het oor.

‘Je hebt de deur niet dichtgedaan,’ zei hij toen.

‘Nee,’ zei ze en keek hem aan. Ze kusten elkaar en het was een warm bad van liefde en hij hoorde hoe de radio in het atelier zong: ‘You had plenty money down in twenty-two, you let all the women make a fool of you, why don’t you do right like some other men do, now get out of here and get me some money too’ en hij dacht, dit moment moet ik zo spoedig mogelijk vergeten. Hij maakte zich uit haar omhelzing los en sloot de deur.

‘Dit is geen goede kamer voor liefde,’ zei hij, terwijl hij weer naast haar kwam staan.

‘Nee?’

‘Nee. Ik weet het uit ervaring.’

‘Was het dan altijd liefde?’

‘Misschien niet,’ zei hij. Ja, dacht hij, het was altijd liefde. Met iedere vrouw. Met mijn eigen vrouw, met alle andere. Iedere handdruk is liefde. Elke ademtocht is liefde. Of niet?

‘En nu?’

‘Nu is het liefde,’ zei hij. De grootst mogelijke, dacht hij. Dat was waar. Hij had nooit zo sterk liefgehad als nu, als op dit moment dat zijn volwassen liefdesgevoel samenviel met de uitkomst van een jeugddroom.

‘Wat doet de omgeving er dan toe?’

‘Veel. Kijk, het park, zie je? Bomen, een paar bomen maar, maar toch bomen en een vijver daaronder en ’s morgens drijven daar zwanen in rond en lopen er moeders met kinderwagens over de paden en jonge verliefden...’

‘... zoals wij...’

‘... zoals wij en god weet wat en wie nog meer. Maar kom nu eens hier staan. Zie je dat gebouwtje? Dat is een lijkenhuisje.’

‘Stoort je dat?’

‘Ja. Het maakt alles haveloos.’

‘Waarom? Of kijk er dan niet naar.’

‘En dat behang,’ zei hij. ‘En die muziek. En die sprei op het bed.’

‘Laten we dan maar weggaan.’

‘Waar moeten we naar toe?’

‘Naar je huis.’

‘Dat kan niet, dat weet je.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ik dan op straat word gezet door mijn hospita.’

‘Een man als jij en dan een hospita. Je ziet er niet uit als iemand die op kamers woont.’

Hij lachte.

‘Waarom lach je?’

‘Zomaar.’

Ze wendde zich af en ging op het bed zitten.

‘Er zit niet eens een knip op de deur,’ zei ze.

Hij zette zich naast haar op het bed.

‘Ik hou van je,’ zei hij. Het is niet waar, dacht hij, het is heel anders, het is meer misschien.

‘Waarom doe je dan zo liefdeloos? Waarom maak je op alles aanmerkingen?’

Hij pakte haar met een tot voorzichtigheid bedwongen woede bij de schouders en drukte haar achterover op het bed. Hij kuste haar en kuste haar tot ze zei: ‘Wacht even’ (dat zeggen vrouwen altijd, dacht hij geprikkeld) en opstond en haar jas uittrok. Het zwarte kapje hield ze op.

Ze wilde weer naast hem komen liggen, maar hij zei: ‘Is dat alles?’ en ze glimlachte en trok haar jurk over haar hoofd en zo verder tot ze naakt voor hem stond. Hij lag al in het bed, zijn kleren in een slordige hoop op het tafeltje en zei: ‘Je komt er niet in.’

Ze lachte en trok haar wenkbrauwen op en ging bij het raam staan.

‘Dan niet,’ zei ze, met de rug naar hem toe staande, haar schouders onverschillig opgetrokken.

Haar rug was smal en stevig, een vlinder, een stuk gladgesleten hout, een dag aan het strand, een zwoele avond met schemerend licht, hij sloot zijn ogen even en dacht aan zijn jeugd, aan voorbije dagen, aan tuinen waarin hij vrij was geweest, terwijl vliegtuigen overvlogen, hun witte kam van sporen trekkend door de lucht. Maar nu is het werkelijkheid, dacht hij, een betwiste en benarde schone werkelijkheid, een gestolen morgen van liefde in een goedkope hotelkamer, maar werkelijkheid en elk volgend moment een andere werkelijkheid.

Hij opende zijn ogen en daar stond ze nog voor het raam en wat kon er eigenlijk nog gebeuren?

‘Kom hier,’ zei hij. ‘Straks vat je kou.’

Maar ze kwam niet en hij moest uit bed komen om haar te halen.

Hij had haar lief en terwijl zijn handen haar rug omvat hielden en zijn lippen zich beurtelings vastzogen aan haar schouders, haar hals, haar lippen, trok een rij van bevrijdende en zuiverende beelden door zijn hoofd: een haven, beschenen door een koude zon en in het water kleine sleepbootjes met kleurrijke vlaggen in top; een besneeuwd boslandschap met de klare witte vloeistof overgoten van dezelfde koude zon; ook vruchten, schalen met glanzende appels en rijpe sinaasappels of blikjes met ananassap, voorzien van prachtig gekleurde etiketten, voorstellend een meisje in een Jantzen-badpak, surfriding in een diepblauwe oceaan; een winkel vol blinkende muziekinstrumenten, saxofoons, trompetten en een buikige tuba. En melk ten slotte, honderden flessen melk, die hij met inspanning van zijn laatste krachten aan scherven sloeg, glinsterende scherven, omspoeld door reine witte melk.

‘Jezus,’ zei hij. ‘Jezus, ik hou van je.’

Ze lagen naast elkaar onder de dekens, gele dekens met rode banen. De sprei lag op de grond. Hij rustte op zijn zij en keek naar haar gezicht.

‘Ik hoor de muziek niet meer,’ zei ze na een tijdje.

‘Dan is het middag.’

Het was middag. De meisjes van het atelier aten, al wandelend langs de straten, boterhammen uit vetvrije papiertjes; die een fiets bezaten reden naar huis, van tijd tot tijd ongeduldig wachtend voor stoplichten. Kerkklokken sloegen, schooljongens namen hun les door, een opengeslagen boek naast hun bord, het nieuws werd voorgelezen en de lucht, de wind en de zon verkenden het pas veroverde gebied van de middag.

‘Ik moet gaan,’ zei ze. ‘Mijn ouders wachten.’

‘Ja,’ zei hij.

Ze kleedde zich aan. Hij bleef in bed liggen en sloeg haar gade. Hij balanceerde op het gespannen koord van de tevredenheid. Ze ging weg, hij zou haar nog wel eens terugzien, hij wist waar ze werkte en zo groot was de stad niet, maar hij maakte geen afspraak en zij vroeg daar ook niet naar. Ze kuste hem op de lippen en ging weg.

Nu was ze weg.

Hij rekte zich uit en keek naar zijn sokken, die op het tafeltje lagen. Nu moet ik ook weg, dacht hij. Zijn vrouw zat thuis. Ze had boodschappen gedaan. Ze had koffie gezet en boterhammen gesmeerd. Ze las een boek, rookte een sigaret en wachtte op zijn thuiskomst. Hij sloeg de dekens van zich af. Ze had hem lief. Hij trok zijn sokken aan. Hij had haar lief.

Een oudtestamentisch avondje

Alfred Hast, de jonge en veelbelovende dichter over wie wij reeds eerder schreven, lag met een lichte griep te bed. Verscheidene vrienden en vriendinnen zaten om zijn ziekbed en hielden om beurten zijn hand vast of betten zijn slapen of verzachtten zijn lijden anderszins. Aanwezig waren onder anderen Bernard Algenhuis, de dichter, en Maus Droste, de prozaïst, die lichtelijk onder de invloed was van de kostelijke wijnsoorten, die door Mischa, het meisje dat Alfred sinds enige weken gezelschap hield, uit de kelder waren gehaald. Maus Droste zat op ’t voeteinde van Alfreds bed en sprak op aangedane toon over zijn volgende boek, dat het leven in een toekomstige maatschappij zou beschrijven, naar voorbeeld van Orwell, Huxley en Dekker.

‘Het zal daar zo zijn,’ zei hij, terwijl hij zijn hand op Mischa’s dij legde, ‘in de wereld van mijn boek, dat op hoog bevel alle mensen beroofd worden van spraak en gehoor.’

‘En dan?’ vroeg Ep van Elst, alweer een aanwezige dichter. ‘Hoe gaat het dan verder?’

‘Daar zal in de wereld van mijn boek geen woord en geen geluid vernomen worden,’ vervolgde Maus Droste. ‘Daar zal slechts het geheimzinnige gaan zijn van dieren en communisten. Een wereld vol van dieren en communisten, dat zal het gruwelijke toekomstbeeld zijn dat ik de mensheid voor een klein bedrag schenk.’

‘En toen?’ vroeg Ep van Elst. ‘Wat gebeurde er toen?’

Hij gaf Alfred een medicijnflesje vol wijn.

‘Heerschappij der dieren en der communisten!’ riep Maus Droste ontroerd uit. ‘En de doofstomme mensheid stil bewegend daartussen en onder. Het is een ik-boek. De hoofdpersoon is ik en hij heet Maurits van Houten. Hij is een twijfelaar. Door een vergissing van het hoge bevel kan hij een beetje spreken en een beetje horen. Wat te doen? denkt hij soms in de nacht, woelend in zijn bed. En dan komt hij op het grandioze idee. Tot nog toe hebben dieren en communisten vreedzaam samengewerkt. Tamelijk vreedzaam tenminste: er was wel een leeuw, die zich niet kon beheersen als er een dikke kaderleider kwam aangewandeld, er was ook wel eens een magere agitator, die een vogeltje de nek omdraaide, maar in het algemeen ging het toch heel best. En Maurits van Houten weet plotseling wat hem te doen staat: de dieren opwekken de communisten van hun macht te beroven en andersom de communisten opwekken de dieren uit hun machtige posities te verdrijven. En zo gebeurt. Maandenlang trekt Maurits door het land, waar hij maar de gelegenheid heeft, de dieren en communisten tegen elkaar opstokend. Tot uiteindelijk de grote strijd om de alleenheerschappij losbarst.’

‘En wie wint?’ vroegen allen vol spanning, behalve Bernard Algen-huis, die naar de kelder was om nieuwe wijn te halen.

‘Zover ben ik nog niet,’ zei Maus Droste, terwijl hij zachtjes in Mischa’s dij kneep.

‘De communisten winnen,’ zei Ep van Elst. ‘En zij slachten alle dieren en geven die aan de dove en stomme mensheid te eten en daar zal vrede en geluk zijn voor altijd in de wereld van jouw boek.’

‘Ik weet het niet,’ zei Maus. ‘Het einde van mijn boek hangt eigenlijk hoofdzakelijk van de politieke constellatie af. Ziet het ernaar uit dat de Verenigde Staten de overhand zullen krijgen voor een periode, die mijn leven wel zal duren, dan laat ik de dieren winnen, de hoenen en katten, en in het andere geval winnen de communisten. Het is eigenlijk heel eenvoudig. De historie voltooit mijn boek.’

‘De historie voltooit alle boeken,’ zei Simon Orkan, de dichter-journalist, maar het was de journalist in hem, die het zei.

‘Een inhoudsloze zin,’ zei Bernard Algenhuis, die terug was gekeerd, de armen vol stoffige flessen.

Het was nog vroeg in de avond. De eerste nachtdonkerte zweefde om de huizen van de stad. Theaters en cafés begonnen vol te lopen, auto’s knipperden met hun lampen als zij kruispunten naderden en naar de stad toe trok een trein, een ketting van eenzame, slecht verlichte kamers door het landschap. In een coupé van die trein zat de gevreesde criticus Gait van Gelderen. Hij keek het raam uit naar zijn eigen weerspiegeling. ‘Daar raast het machtige hoofd,’ dacht hij. ‘Door velden en beken, onbevreesd stadwaarts. Wee der ijselijke en der bevlekte, der verdrukkende stad. Hier komt Gait van Gelderen, uitroeien zal hij die verdorven kliek van asfaltpummels en proleetprofeten.’

Hij doelde op de dichters, die zich verzameld hadden rondom het maandblad Orgas en waar onder anderen Alfred Hast deel van uitmaakte. Hij hield niet van hun gedichten, zoals wel duidelijk is.

‘Een avond der bazuin zal het zijn,’ dacht hij, terwijl hij met welbehagen naar zijn hoofd keek, dat daar naast hem door de sluiers van de avond snelde.

‘En des geklanks tegen de vaste steden en tegen de hoge hoeken.’

Hij haalde een wortel uit zijn jaszak en knabbelde die langzaam op.

‘Die dag zal een dag der verbolgenheid zijn,’ zo zeurden zijn gedachten verder. ‘Een dag der benauwdheid en des angstes, een dag der woestheid en verwoesting, een dag der duisternis en der donkerheid, een dag der wolk en der dikke donkerheid.’ Toen nam hij een bundeltje gedichten van Hendrik de Vries uit zijn koffer en las tot de trein het station van de stad binnenrolde.

Spoedig daarna zat hij in het koffiehuis, dat men hem opgegeven had als de plaats waar de door hem geminachte dichtergroep altijd samenkwam. Hij bestelde een glas melk en keek om zich heen. Hij zag tal van mensen met baarden, maar de dichters, wier portretten hij in de Wekelijkse Gelderlander had gezien, waren niet aanwezig. Er was wel een meisje met lang blond haar, dat tot over haar schouders reikte en dat bij hem kwam zitten en hem om een sigaret vroeg.

‘Ik rook niet, juffrouw,’ zei hij.

‘Pech gehad,’ zei het meisje. Ze bleef zitten waar ze zat.

Gait van Gelderen keek naar buiten, een beetje onrustig, want het meisje maakte geen aanstalten om op te staan.

Hij zag trams en bussen en auto’s. ‘De wagens razen door de wijken,’ dacht hij. ‘Zij lopen ginds en weder door de straten; hunne gedaanten zijn als der fakkelen, zij lopen door elkanderen henen als de bliksemen.’

Hij dronk zijn glas melk leeg. Toen vroeg hij aan het meisje: ‘Kent u misschien zekere Hast of zekere Elst, juffrouw? Men heeft mij verteld, dat die hier regelmatig te vinden zijn.’

‘Dat klopt,’ zei het meisje.

‘Zijn ze hier dan vanavond niet?’ vroeg de criticus.

‘Wat moet je van ze?’ zei het meisje.

‘Ik wilde ze spreken,’ zei Gait.

‘Waarover?’

‘Over poëzie. Over het verkeerde pad dat zij zo arrogant bewandelen. Over schoonheid en vreugde, die twee eeuwige bronnen van scheppingsdrift voor de bonafide kunstenaar. Over vorm en rijm, die twee harnassen, die niet dienen, zoals zij verkeerdelijk van mening zijn, om het vers te beknellen, maar integendeel om het vers te versterken, te bewapenen, om het kracht en figuur te geven.’

‘Daar komt Carel Mast,’ zei het meisje. ‘Hij hoort er ook bij.’

‘Misschien wilt u hem roepen,’ zei Gait.

‘Voor een sigaret,’ zei het meisje met het lieve gezichtje en de aandoenlijk lange blonde haren.

‘Ik heb geen sigaretten.’

‘Die kun je hier kopen. Ik zal de ober wel roepen. Rinus, een pakje sigaretten.’

Zij zaten nu allen op Alfreds bed of ertegenaan. Ze zongen en vreejen en huilden, vooral Mischa, want Alfred had hoge koorts, hield ze vol, en hij zou spoedig sterven. En als Alfred zei dat hij zich juist veel beter voelde, zei ze nee, het is niet waar, het is de stilte voor de storm, o lieveling, wil nog wat marren en die rotmaus houdt zijn poten niet thuis. En Alfred vroeg, is dat zo Maus? Hou jij je poten niet thuis en Maus antwoordde van ik heb thuis de liefste vrouw van de wereld en twee kleine kinderen en ik heb jouw Mischa niet nodig, maar terwijl hij dit zei legde hij een hand op een borst en een hand op een bil en iedereen zag het duidelijk door het gezang en het gevrij en het gehuil heen en Bernard riep eruitmetmaus, en ze pakten hem beet en droegen hem de kamer uit, de gang in, openden de voordeur en daar stonden juist Carel Mast en Gait van Gelderen, de criticus, en het meisje met de lange blonde haren, dat luisterde naar de naam van Renée. Ik wil er niet uit, riep Maus, ik wil niet weg naar huis naar mijn schreeuwende kinderen en mijn verwijtend zwijgende vrouw en de Winkler Prins in mijn werkkamer en het onafgemaakte boek, dat slecht is, op mijn werktafel en de broodtrommel leeg en de deurwaarder met zijn stok achter de deur, help me Renée, help me dan toch en u, meneer, ik weet niet wie u bent, maar help me.

Hij maakte zo’n misbaar, dat men hem maar los liet. Hij draaide zich om en rende de kamer weer in.

‘Dit is Van Gelderen, de stukjesschrijver,’ zei Carel Mast, toen zij allen binnen waren. Hij stelde Van Gelderen voor aan Alfred Hast, die zei, aangenaam, gaat u zitten.

‘Ik zal zijn bloed uit zijnen mond wegdoen en zijne verfoeiselen van tussen zijne tanden,’ siste de criticus in het algemeen voor hij plaats nam op een stoel, die nog vrij was.

Maar niemand hoorde hem, want niemand luisterde naar hem. Men had het weer vreselijk druk met zingen en vrijen en huilen.

Bernard Algenhuis bijvoorbeeld zong op eigengemaakte melodie, dit is een avond een mond vol van sterren, een tong van daden, o dit is een avond, welgeschapen en katjesdrop, en drinkt die meneer niets die meneer Van Gelderen?

‘Melk, graag, als u het heeft,’ zei de criticus. Iemand haalde giechelend een fles melk uit de keuken en zette die naast hem neer.

‘Wilt u niet liever wijn?’ vroeg Renée, die op de leuning van zijn stoel was gaan zitten, want zij dacht ik ben dol op stevige boerenmannen, ze hebben zo iets onbedorvens en ik ben zo bedorven, o wat ben ik bedorven, hard ben ik en uitgekookt, een bedorven ei, foei ik riek, ik ben een slecht meisje en zij legde haar hoofd op een rustieke schouder van Gait en weende lang en triest.

Gait liet haar begaan. Hij dronk van zijn melk en fluisterde zacht voor zich henen: ‘Zij is geledigd, ja uitgeledigd, uitgeput, en haar hart versmelt, en de knieën schudden, en in alle de lendenen is smart.’ Het was een innig tafereeltje.

‘Wilt u geen wijn?’ herhaalde het bedorven meisje door haar snikken heen.

‘Nee, kleine meid,’ zei Gait. ‘Stil maar, stil maar.’ Want haar snikken verhevigden.

‘Ik zal pas stil zijn als u wijn drinkt,’ zei ze. ‘Huil dan maar door, hoer van Babylon,’ fluisterde Gait haar in het oor en een merkwaardige rilling trok over zijn rug.

‘Een klein slokje dan,’ zei hij.

Het was nu laat in de nacht en alleen Simon Orkan, Renée en Gait van Gelderen waren nog wakker. De anderen sliepen, door het huis verspreid. Renée zat op de schoot van de criticus, die zich met moeite wakker hield.

‘Wij hebben het land doorwandeld en zie, het ganse land zit en het is stil,’ mompelde hij in Renées lange, geurige haren.

‘Kijk Alfred eens slapen,’ zei Renée. Alfred en Mischa lagen in bed, Mischa met haar gezicht naar de muur, Alfred met zijn gezicht naar de kamer gekeerd.

‘Zijn koorts is over,’ zei Simon. ‘Zijn adem is regelmatig. Morgen zal hij opstaan en lachen om hem die gisteren ziek was.’

‘Je kunt zien dat hij zich niet geschoren heeft,’ zei Renée.

‘Het is allemaal niet makkelijk,’ zuchtte Simon. Hij legde zich aan de voeten van de criticus en het meisje en viel in slaap.

‘Ach god, de lieverd,’ zei het meisje. ‘Hij is zo moe.’

‘Ene stem zal in het venster zingen,’ zei de criticus.

‘Verwoesting zal in den dorpel zijn,’ vulde het meisje aan.

De criticus keek haar verbaasd aan.

‘Ik heb ook een opvoeding gehad,’ zei het meisje, toen ze zijn verwonderde blik zag.

‘Laten we hier weggaan,’ zei de criticus.

‘Goed,’ zei het meisje. ‘Ik weet een goedkoop hotel hier vlakbij.’

Ze verlieten het huis met zijn slapende dichters en vrouwen. Het eerste morgenlicht dwaalde door de straten. Er waren een paar vogels, een vroege arbeider en een rinkelende melkauto. De criticus en het meisje wandelden hand in hand door de koele ochtendnevel.

‘Dit is de stad die opspringt van vreugde, die zeker woont, die in haar hart zegt: Ik ben het, en buiten mij is er gene meer,’ zei het meisje en de criticus vulde haar aan: ‘Hoe is zij geworden tot woestheid, ene rustplaats van het gedierte! Een ieder die daar doortrekt, zal ze aanfluiten, hij zal zijne hand bewegen,’ en hij bewoog zijn hand naar de nachtschel van het kleine goedkope hotel.

Hun werd niet opengedaan.

Het meisje met de baard

Dat is het vervelende van een succesvol dichter te zijn, dacht Alfred Hast, al die mensen die zich plotseling geroepen voelen met je te corresponderen.

Hij sneed de brief open met het mes, dat hij juist gebruikt had om zijn ei in schijfjes te snijden; nu kon het weer in de jampot gedoopt worden. Het was elf uur in de morgen. Hij ontbeet deze dag vroeg, omdat hij ’s namiddags met een schone maag wilde verschijnen op de redactievergadering van Orgas, maandblad van en voor dichters. Er zou drank zijn, gehakt en leverworst.

‘Geachte Heer Hast, u kent mij niet en waarom zou u? Ik kom immers nooit op straat. Ik schrijf u alleen, omdat ik uit uw gedichten opmaak, dat u grote behoefte aan menselijke warmte hebt. Ik verkeer in hetzelfde geval. Ik ben een nog jonge vrouw – sommigen zullen zeggen: een meisje – en ik bezit iets dat de jaloezie opwekt van vele mannen, ouder dan ik; ik bezit een baard, een volle zwartkrullende baard. Een echte, geen valse. Op mijn veertiende jaar schoor ik me reeds twee keer per dag, voor ik naar school ging en tussen de middag, en toen ik zeventien jaar was gaf ik het scheren op en ging van school af en sindsdien groeit mijn baard als kool. U denkt natuurlijk: een grapje en niet één van de beste, maar ik verzeker u dat dit alles de volle, desnoods op de Bijbel gezworen (Koran, Miller, Multatuli, Bhagawad Gîtâ) waarheid is.

In de periode dat ik me geregeld schoor ben ik drie keer verloofd geweest, altijd met een soort halfzachte jongens, die mij als aanloopplank gebruikten voor hun tegennatuurlijke neigingen. Bij één van hen heb ik een week geslapen, toen mijn ouders in het buitenland waren, en als ik mij schoor, begeerde hij mij het hevigst.

Nadat ik besloten had mij niet te scheren, ben ik niet meer met mannen in contact geweest, voornamelijk omdat ik het huis bijna niet verlaat.

Op je zeventiende jaar is het gemakkelijk om te zeggen, ik scheer me niet meer, zelfs al is de consequentie daarvan: geen liefde meer, maar nu ik een paar jaar ouder ben, verander ik van inzicht. Het heeft geen zin weer met scheren te beginnen, mijn haargroei is abnormaal en een volle baard is altijd nog esthetischer dan een ongeschoren uiterlijk, zelfs in deze eeuw en zelfs voor een vrouw.

Als u hier nu uit opmaakt dat ik een man zoek, die mij nemen wil zoals ik ben, dan zeg ik: ja, u heeft gelijk, maar het is niet mijn bedoeling om u hiervoor aan te zoeken. Behalve mijn ouders heb ik twee zusjes, maar zij giechelen alleen maar en zijn dus van weinig nut voor mij bij mijn pogingen om weer in contact te komen met de normale mannenwereld. Ik wend me dus tot u, uw gedichten gelezen hebbende, misschien dat u me geleidelijk aan weer kunt introduceren in de normale mensenwereld, wat ik daarstraks ook bedoelde. Denk niet dat ik wonderen van u verwacht, omdat u een gevoelig mens bent; ik verplicht u ook niet om mij te bezoeken, maar ik zou het wel ontzettend op prijs stellen. Met hoopvolle groeten, Myra Doorn.’

Alfred dronk zijn kop leeg en schoof de brief weer in de enveloppe. Hij stelde zich Myra Doorn voor en huiverde. Behalve een baard had zij puistjes, dat wist hij zeker. Misschien zou het amusant zijn een correspondentie met haar te beginnen en, was hij ouder geweest, hij zou haar een liederencyclus hebben opgedragen; leefde Hélène Swarth nog maar. Hij kon haar ook schrijven om maar in het kermisbedrijf te gaan en de Siamese tweeling te trouwen, maar dat was te grof. Hij stopte de brief in zijn binnenzak, interessant genoeg om te bewaren.

Na het derde glas cognac kwam de redactievergadering op gang. Het volgende nummer was spoedig genoeg samengesteld, financiële moeilijkheden werden, dank zij Alfred, tot ieders bevrediging opgelost en er kon nu over algemene zaken gesproken worden.

‘West-Europa is moe, heel moe,’ zei Bernard Algenhuis en allen zwegen even – twee maanden geleden was Bernards zoontje immers gestorven? –.

‘Gisteravond in bed,’ zei Carel Mast, ‘kwam de volgende regel in mij op: de dichter is een luchtheld van de koude grond.’

Hij nam een slokje van zijn cognac en vervolgde: ‘Bij nadere analysering slaat het natuurlijk nergens op, maar het klinkt treffend. Hoe heette de man ook weer? Von Richthofen, als ik het goed heb. Dat waren kerels.’

En Ep van Elst las een paar regels voor, die hij zo-even op een stukje papier had gekrabbeld:

‘Geduld tot armen en benen gestold

Is de ziel; de tuinen vergaan, kiezels vuil

En door geen voetstap meer gekeerd;

Gods wegen lopen af het hoge gras in;

Beelden staan op het stuk en kakelen.

De ziel zit stil en beidt zijn hoogtijdag.’

‘De ziel wil ik dan vergelijken met een vlagstokzitter,’ zei hij.

‘En het lichaam de vlaggenstok?’ vroeg Alfred met een mond vol leverworst.

‘Juist,’ zei Ep, ‘en het leven de vlag. Luister: hemel is een vogelwiekslag, een gillen in de oren, een onbegrepen woordenzon; hemel is een lichter worden...’

‘Kletspraat,’ gromde Carel en morste een scheut cognac op tafel. ‘Hemel, hemel, wat is dat? Lucht, regen, wind en verder niets. Allemaal de schuld van Vondel.’

‘Nee, het is omdat we moe zijn, allen heel moe zijn,’ zei Bernard en allen zwegen weer even. Na een poosje zei Alfred: ‘Er schijnt een toneelstuk geschreven te zijn, waarin de volgende regels voorkomen. Ik citeer uit het hoofd.’ Hij snoof aan zijn cognac en schudde zijn hoofd.

‘Het is werkelijk treurig,’ zei hij. ‘Let op:

Maria: Bij goede wijn hoort steeds muziek.

Jozef: Wat zal het zijn, jazz of klassiek?’

‘Is het werkelijk?’ vroeg Carel. ‘En bij goed bier?’

‘Ernst of plezier,’ zei Ep.

Bernard Algenhuis dacht aan zijn zoontje en voelde zich week worden. De ziel een vlagstokzitter, herhaalde Ep van Elst in zichzelf en hij zag zich ergens hoog boven verkeer en huizen zitten. Godzijdank heeft een ziel geen billen. Carel Mast was kwaad maar hij wist niet waarom. En Alfred herinnerde zich plotseling de brief die hij ’s morgens had ontvangen.

‘Ik kan het me goed voorstellen,’ zei Bernard, nadat Alfred de brief had voorgelezen. ‘De eenzaamheid. Het is helemaal niet iets om te lachen.’

‘Twee zusjes?’ wilde Carel nog eens weten. Hij was zijn woede even plotseling vergeten, als zij opgekomen was.

Alfred bedacht dat Bernard wel eens gelijk kon hebben met zijn laatste woorden. En Ep zei, dat ze Myra Doorn met z’n allen een bezoek moesten brengen. Als vier dichters er nog niet in zouden slagen om haar aan het leven te wennen...

‘We moeten haar eerst opbellen,’ zei Alfred. ‘Misschien komen we ongelegen.’

‘En misschien zijn de zusjes er niet,’ zei Carel.

‘Vraag dat vooral.’

Door de telefoon klonk haar stem, zacht, niet te geloven dat die aan een vrouw met een baard toebehoorde. Misschien was het wel helemaal niet waar, vertelde Alfred zichzelf tegen beter weten in.

‘O, u moet Myra hebben,’ zei de stem na een minuut van zwijgen en praten. ‘Ik ben Mimi. Ik zal haar roepen.’

Eén van de zusjes dus. Zonder baard. Lieve stem.

Mimi. Goed onthouden: meisje zonder baard.

‘Hallo,’ zei dezelfde stem weer.

‘Is ze er niet?’ vroeg Alfred.

‘U spreekt met Myra Doorn,’ zei de stem.

‘O,’ zei Alfred. ‘Ik ben Alfred Hast.’

‘Wat ontzettend aardig van u.’ De stem klonk ontroerd. Ik kan er onmogelijk met het hele bezopen stel aankomen, dacht Alfred en hij sprak met haar af voor de volgende dag. In haar kamer. Haar ouders waren naar Brussel. Als hij aan haar dacht, klopte zijn hart sneller, een vrouw met zo’n stem kon geen baard hebben. Tegen zijn vrienden zei hij, dat de brief klaarblijkelijk toch een grap was geweest, want een bloemenwinkel had hem geantwoord.

Maar Myra Doorn had wel degelijk een baard. Huilend van zenuwachtigheid stond ze voor de grote spiegel in haar kamer en overwoog om zich toch maar te scheren, desnoods elk uur een keer. Maar nee, ze moest flink zijn en zich tonen durven zoals ze was. Zou hij haar alleen maar als een vermakelijkheidsobject beschouwen? Er sprak zo iets goedaardigs uit zijn gedichten en zijn stem was warm geweest. Zoveel mannen hadden warme stemmen. Er was niets van te zeggen. Vooral door de telefoon niet. Ze waste haar gezicht en maakte zich zorgvuldig op. Ze kamde haar baard, die reikte tot het begin van haar borsten. Ze las alle gedichten die ze van hem bezat nog een keer over. Toen begonnen bijna vierentwintig uren van wachten, waarin ze alle mannen, die ze tot nu toe gekend had, de revue liet passeren. Daar was Jan, die alleen met haar over straat had gewild, als ze zich in mannenkleren stak. Erik, die alleen met haar in bed wilde liggen als ze een Stetson opzette en één van zijn overhemden aantrok, waaraan, pikant detail, knoopjes ontbraken. En Anton, wiens grootste genoegen er in bestond haar, gedurende de daad, in te zepen. En dan de jongen, wiens naam ze niet wist, die ze op een avond in het park had ontmoet. Hij had niets bijzonders van haar verlangd, hij had zijn jas gespreid tussen de rododendrons en ze waren er op gaan liggen en er scheen een halve maan en toen het afgelopen was, had hij haar begeleid tot de uitgang van het park en was toen verdwenen, zonder een woord te zeggen. Ze dacht ook aan haar vader. Hij was bijna altijd op reis en soms kwam hij terug met doktoren, die aan haar baard trokken en niet wisten hoe haar van die abnormale haargroei af te helpen. Hij werd kaal aan zijn slapen en had Myra op een avond, toen ze een vertrouwelijk gesprek hadden, voorspeld dat hij in het buitenland zou sterven, ver van zijn vrouw, ver van zijn kinderen. De laatste maanden nam hij dikwijls zijn vrouw of Mischa of Mimi (maar nooit Myra en dat begreep ze wel: niet goed voor de zaken) mee op reis: misschien voelde hij dat zijn stervensuur naderde en wilde hij, zover als dat in zijn vermogen lag, vermijden eenzaam in een hotelkamer of een treincoupé te sterven. En haar moeder, die Myra in haar argeloosheid vertelde, dat ze van haar gedroomd had: vermomd als de duivel met bokspoten en een scherpgesneden sik.

Het was donker; ze knipte het licht aan en pakte de gedichtenbundel op, die van de zetelleuning op de vloer gegleden was. Ze had op school geleerd, dat dichters warmvoelende idioten waren, tragische mensen, door de wereld en door zichzelf bedrogen. Morgen zou ze er één ontmoeten. Zou hij begrip tonen? Voor zichzelf toonde hij in elk geval begrip genoeg, naar zijn verzen te oordelen. Wat had Jan over dichters gezegd? Baardapen. Wat had Erik over dichters gezegd? Parasieten. Wat had Anton over dichters gezegd? Op zijn best sublieme huilebalken. De jongen zonder naam had niets gezegd. Jan, Erik en Anton hadden haar in de steek gelaten. De jongen zonder naam ook. Nergens viel iets uit af te leiden. Om tien uur in de avond nam ze een bad en liet haar baard op het watervlak drijven, tot Mimi ongeduldig aanklopte.

De zon scheen helder, toen Alfred Hast de volgende morgen aan zijn ontbijt zat. Er waren drie brieven voor hem: één van zijn uitgever, die hem om geld vroeg, één van een oude schoolvriend, die de versleten vriendschap wilde hernieuwen, en één van een onbekende bewonderaarster, die echter niet lang meer onbekend wenste te blijven en hem een rendez-vous voorstelde op het grote plein onder de klok, negen uur ’s avonds.

Omdat om halftien de tweede avondvoorstelling van de bioscoop begint, dacht Alfred.

Hij pelde zijn ei, het zo af en toe op tafel leggend, als het te warm werd in zijn hand. Wat zou hij doen vandaag? Hij kon niets verzinnen. Gisteravond na lang woelen in zijn bed, had hij besloten toch maar niet naar Myra Doorn te gaan. Verder dan medelijden zou hij het nooit kunnen brengen en er waren zoveel vrouwen met een warme stem. Toch liet zijn geweten hem niet met rust. Hij had haar niet moeten opbellen: ziedaar nu één van de gevolgen van drankmisbruik, afspraken maken, die je in nuchtere toestand nooit gemaakt zou hebben.

Het ei was te zacht gekookt; terwijl hij het geel, met iets van walging, op zijn boterham liet lopen werd er gebeld.

‘Ik kom zo maar eens aan,’ zei Bernard Algenhuis, met wankele schreden de eetkamer inwandelend.

‘Ik heb een fles wijn bij me. Wil je wijn?’

‘Als mijn ei op is,’ zei Alfred. Hij strooide wat zout op het geel en hapte in het brood, terwijl Bernard met een vork de kurk uit de wijnfles trachtte te peuteren.

‘Het is mooi weer,’ zei Alfred, om een begin met de conversatie te maken.

‘De zon schijnt maar ik heb er geen last van,’ zei Bernard. Hij duwde de kurk in de fles en nam een lange teug.

‘Ik heb er geen last van,’ herhaalde hij. ‘Weersomstandigheden kunnen me niet meer deren. Dood, geboorte, het is alles hetzelfde. Zon, maan, orkaan, ritselend zaad. Je weet toch dat Paultje dood is? Paultjes sterven? Twee maanden geleden is het gebeurd. Hij werd blauw en weg was Paultje. Paultje zat op een paaltje, weg was Aaltje.’

‘Eerst wip zei het paaltje,’ verbeterde Alfred. Als iemand kinderrijmpjes nog niet eens goed kan onthouden.

‘Ik ben er helemaal overheen,’ zei Bernard na een nieuwe teug. ‘Mijn vrouw nog niet, maar ik wel. Wat botjes, een beetje huid, een paar haren, een pondje vlees en dan blauw worden en weg. Beter zo. Beslist veel beter zo.’

Hij keek nadenkend het raam uit.

‘Nu ligt het in zijn kistje te stinken,’ zei hij en vervolgens goot hij Alfreds lege theekop vol wijn.

‘En als het op is halen we nieuwe,’ zei hij royaal. Alfred schoof het bord met het half opgegeten ei opzij en nam een slok wijn. Het deed hem goed. Hij stelde Bernard voor in de andere kamer te gaan zitten; etensresten bedierven zijn goed humeur, als hij ze voortdurend onder het oog had.

‘Ach ja, resten,’ zei Bernard. ‘Twee maanden lang hebben resten mijn goed humeur bedorven. De stoffelijke resten en de rest. Dat komt door het milieu waarin ik opgevoed ben. Bij jou telde een dode minder of meer niet. Maar bij ons wel. Als er een verre neef stierf gingen we voor maanden in de rouw en het gehele jaar door werden er graven bezocht. Mijn hele jeugd ben ik omringd geweest door doden. Mijn moeder herinner ik me als een bleke, zwarte schim. Er werden voortdurend testamenten geopend, zonder dat we er, bij mijn weten, iets wijzer van zijn geworden.’

Toen Alfred zich een tweede kop wijn wilde volschenken bleek de fles leeg te zijn. Hij haalde een nieuwe fles uit het buffet en opende de balkondeuren. De zon scheen in Bernards ogen en daarom ging hij in een hoek van de kamer op de vloer zitten, naast het tafeltje met de radio.

‘Dit is een goede plek,’ zei hij. ‘Een rustige beschouwer van het leven, zoals ik, is hier volmaakt tevreden mee. Verdriet, vreugde, alles gaat voorbij.’

Om drie uur in de middag konden de bewoners van het zuidelijk stadsdeel twee mannen zien lopen, in druk gesprek gewikkeld, die niet al te vast ter been waren. Vooral de oudste zwaaide bedenkelijk en liep herhaaldelijk tegen lantaarnpalen op.

‘Beethovenstraat,’ zei hij. Wat een gebrek aan fantasie. Er moeten dichters in het gemeentebestuur. Stel je voor: wat is uw adres? Waar werd oprechter trouw 13. En het uwe? Woest en moe 107. En u? Ik kan in mijn verzen Andreus niet dulden 9. Drie hoog. U? The word within a word 60. Tempel en kruisplein. In eindeloze deiningsteeg. Death shall have no dominion-dijk. Dag visserkevis-laan. Een zee van mogelijkheden.’

‘Tussen hemel en aarde droomt mijn filosofie, vol van wensen en hun natuurlijke oplossing in oververmoeidheid,’ zei Alfred.

‘Ach god ja, ik ben je trouwe Horatio,’ zei Bernard en hij sloeg zijn armen om Alfreds schouders. ‘Ophelia. We gaan Ophelia met de baard opzoeken. Beethovenstraat 6. Ze verwacht je. Stel haar niet teleur, Hamfred.’

‘Ik zal gedichten voor haar schrijven,’ zei Alfred.

‘Nee, niet doen,’ riep Bernard angstig uit. ‘Houd je liefde ver van woorden, armoedige beloningen voor onprijsbare daden. En denk aan mijn Paultje. Drie gedichten heb ik hem opgedragen, ik zou een Indianenboek voor hem hebben geschreven als hij ouder was en nu is hij dood.’

‘Wees niet bang,’ haastte hij zich om Alfred gerust te stellen.

‘Ik klaag niet meer. Ik wil je alleen waarschuwen tegen de gevaren die verbonden zijn aan het schrijven van poëzie. Paultje was toch wel doodgegaan, maar als ik voor hem geen poëzie had geschreven, misschien wel zonder van kleur te veranderen. Dat blauw was zo afschuwelijk. Precies de Middellandse Zee op een oorlogsdag. Begrijp je me? De onderdrukte bevolking achter je, naast je de vijandige soldaten en voor je de Middellandse Zee. En niemand durft er pootje te baden. De mensen zijn bang voor de soldaten en de soldaten zijn bang voor mijnen. Van die mijnen die aangetrokken worden door vlees, door mensenvlees, metalen tijgers. Luister je? Als iemand die kleur blauw krijgt, dan is er iets mis. Dan is zijn omgeving ziek. Dan is er iemand in de buurt, die gedichten schrijft. Berg je dan maar.’

‘En dit is Bernard Algenhuis,’ zei Alfred. ‘Ook een dichter.’

‘O ja, ik heb veel van u gelezen,’ zei Myra, ‘ik had me u heel anders voorgesteld.’

‘Ha, ha,’ lachte Bernard. ‘U dacht natuurlijk, zoals zoveel mensen doen, dat men om dichter te zijn een grote volle baar... moeder hebben moet.’ Bijna had hij baard gezegd. Nu was de zin weliswaar tamelijk onbegrijpelijk geworden, maar gelukkig niet kwetsend.

‘Waaruit de verzen komen,’ legde Alfred uit.

‘Natuurlijk,’ zei Myra. ‘Verzen baren.’

‘Juist,’ riep Bernard opgelucht uit. ‘Een grote, volle baardmoeder, waaruit de verzen komen. Au...’ Hij keek Alfred, die hem tegen de schenen had getrapt, nijdig aan. Maar Myra Doorn glimlachte. Ze zat op de divan in haar kamer onder het portret van Simone de Beauvoir en links van haar zat Alfred Hast, de dichter, de gevoelige, en rechts van haar Bernard Algenhuis, de luidruchtige. Ze dacht er even over om haar zusje Mischa, die in de voorkamer haar huiswerk zat te maken, de vulpen in haar kleine vingers geklemd, uit te nodigen er bij te komen zitten. Er was immers een man over? Maar zo moet je niet rekenen en als je het toch doet, zorg er dan voor dat twee plus twee vijf is. Ze pakte drie gedichtenbundels uit de boekenkast en legde die op Alfreds schoot. ‘Wilt u er een opdracht in schrijven?’ vroeg ze.

‘Maar er is er één bij van Muus Jacobse!’ riep Alfred verschrikt uit.

‘Dat geeft toch niet,’ zei Myra. ‘Het gaat om de opdracht, om uw handschrift. Ik scheur die bladzij eruit en lijst hem in en hang hem in de badkamer.’

‘Ik ga dikwijls in bad, ziet u,’ verklaarde ze verlegen.

‘Ach ja, een bad,’ zuchtte Bernard. ‘Hoe lang is het geleden? Zondevrij de handdoek hanteren.’

‘Wat is ze mooi,’ dacht Alfred, terwijl hij zijn naam, begeleid door een paar vriendelijke zinnen, in elk van de drie bundels plaatste. En inderdaad, Myra Doorn was mooi. In de familie werd gefluisterd, dat grootmoeder Doorn, toen ze met vakantie was in Venetië, o al in de vorige eeuw, dat grootmoeder Doorn en een gondelier, zekere Giovanni... en al die tijd, al die zoete avonden, zat grootvader in de Hollandse Club en dronk jenever.

‘De baard misstaat haar niet,’ dacht Bernard, terwijl hij uitweidde over het voorrecht eenmaal per dag een bad te kunnen nemen. ‘Hij maakt haar gezicht gloeiend, een heilige, een bezetene, Sinte Myra van de dichters. Kan ik haar om een wonder vragen? Zou zij doden kunnen opwekken?’ Hij schudde zijn hoofd. ‘Het is niet nodig,’ dacht hij. ‘Ik kan levenden verwekken.’

En Alfred, toen hij de opdrachten nog eenmaal overlas, kwam tot de ontdekking dat hij ‘Voor Myra Hast’ had geschreven, in plaats van ‘Doorn’ en hij trachtte het te verbeteren, maar Myra trok de vulpen uit zijn handen en wilde er niet van horen. Toen werd de deur geopend en op de drempel stond Mischa, een stuk papier in haar kleine vingers. ‘Een telegram uit Brussel,’ zei ze. ‘Luister: Vader onverwachts gestorven. Sluit gordijnen aan voorkant. Moeder.’

En terwijl Mischa de gordijnen aan de voorkant sloot en Bernard het bad vol liet lopen, streelde Alfred Myra Doorns gezicht en voelde hoe haar baard langzaam losliet, pluk na pluk, tot zijn vingers ten slotte gleden over een gave kin en gave wangen.

Sterfbed

In de afgelopen dagen, tijdens mijn afwezigheid, zijn er hier in huis dingen gebeurd die niet door de beugel kunnen. Toen ik mij na mijn terugkomst opknapte in mijn kamer, zag ik direct dat mijn bed beslapen was. De sprei kwam niet tot de grond, zoals altijd gebeurt wanneer ik het bed opmaak, en toen ik, mijn argwaan eenmaal gewekt, de sprei terugsloeg, bleek het kussen andersom te liggen, d.w.z. met de knoopjeskant naar het raam gekeerd. Verder was het haarbakje, dat naast mijn wastafel hangt, leeg, terwijl ik zeker wist dat het halfvol was toen ik vertrok. Ook was er een kilte in de kamer die deed vermoeden dat het raam een tijd lang had opengestaan, waarschijnlijk om de slaapluchtjes eruit te krijgen.

Raymond was gelukkig nog niet thuis van school, zodat ik tijd had om tot mij zelf te komen. M’n knieën trilden en ik ben op een stoel gaan zitten tegenover het bed. Dat Raymond hier met een vrouw (of een meisje, dat blijft hetzelfde) geslapen had, leek me onloochenbaar. Ik was teleurgesteld in hem, erger nog: ik voelde me bedrogen. In goed vertrouwen laat ik hem het huis een paar dagen (hij beloofde me nog geen wilde feesten of iets dergelijks te zullen geven) en daar doet hij me zo iets aan. Terwijl ik naast het sterfbed zit van die goeie lieve tante Juul ligt hij met een vreemde meid in mijn bed te krollen. Dat bed, hoe kan ik er ooit nog in slapen? Waar haalt hij trouwens de brutaliteit vandaan om in zijn moeders bed te gaan liggen? Een jongen van achttien jaar. Laat hij liever voor zijn eindexamen werken, daar komt ook al niets van terecht. Toen die goeie ouwe tante Juul haar laatste adem uitblies lag hij misschien wel... walgelijk.

Zo dacht ik en ik stak zelfs een sigaret op wat tegen mijn gewoonte is, omdat je er lelijke nagels van krijgt. Daarna ging ik me verder opknappen. Ik trok een andere jurk aan en kamde mijn haar, waarmee echter zoals altijd, weinig te beginnen was. Hoe moest ik hem aanpakken als hij thuiskwam? Moest ik hem direct zeggen wat ik gemerkt had? Ik wenste dat Pieter nog leefde, die had wel raad geweten.

Toen ik beneden de deur hoorde opengaan, rende ik naar de huiskamer waar ik in de stoel bij de kachel ging zitten met een tijdschrift op mijn schoot, dezelfde schoot die Raymond achttien jaar geleden gebaard heeft en nu deed hij me zo iets aan. Hij kwam de kamer binnen en zag er zo mooi en mannelijk uit dat het hart me in de keel schoot. Hij kuste me op mijn voorhoofd en ik dacht: Met diezelfde lippen heeft hij die meid gekust – en voor ik het wist zei ik: ‘Zo, heb je plezier gehad?’

‘Hoezo? Gaat nogal,’ antwoordde hij. Je kon zien dat hij op zijn hoede was.

Hij ging tegenover me zitten en keek een andere kant uit.

‘Hoe is het met tante Juul?’ vroeg hij.

‘Tante Juul is gisternacht overleden,’ zei ik, ‘ze heeft ondraaglijk geleden, maar ze heeft zich flink gehouden, de lieverd, erg flink. Ze vroeg nog naar je en ik heb maar gezegd dat je een voorbeeldige zoon was.’

Hij keek me aan en zei: ‘Wat zeg je dat schamper.’

Misschien heb ik me toch wel vergist, dacht ik, hij lijkt zó zeker van zichzelf. Heeft hij nu of heeft hij niet? En toen werd ik plotseling zo eenzaam van binnen (waarom vertelt hij me ook nooit iets, ik ben toch zijn moeder, als ik hem niet kan vertrouwen, wie dan wel, mijn zoon met een meid in mijn bed) dat ik begon te huilen.

Hij stond op, ging zitten, stond weer op en vroeg: ‘Wat is er?’ met zo iets liefs in zijn stem dat ik nog harder begon te huilen en me nog ongelukkiger voelde.

‘Ach, het is niets,’ zei ik, ‘laat me maar even uithuilen. O, dat brave oudje, ze is zo dapper geweest. Toen ze stierf glimlachte ze ondanks alle pijn. Je hebt een goeie tante aan haar gehad, Raymond.’

‘Dat weet ik,’ zei hij.

‘Ja dat weet je,’ zei ik. ‘Laat me maar even. Die goeie tante Juul. Ze vroeg nog naar je. Dat heb ik al gezegd. Heb je aan haar gedacht, Raymond? Ze hield erg van je en vond het zo jammer dat je niet meegekomen was.’

‘Ik kon toch niet door school,’ zei hij.

‘Nee, je kon niet,’ zei ik. ‘Raymond, wie heeft er in mijn bed geslapen?’

Ik huilde nu zo erg dat ik mijn hoofd voorover op tafel legde.

‘Ik zal een glas water voor je halen,’ zei hij en weg was hij. Even later kwam hij weer binnen en liet me drinken. Mijn tanden klapperden tegen het glas en ik voelde me zo ellendig dat ik wel dood wilde.

‘Ik heb in je bed geslapen,’ zei hij, ‘dat had ik al lang willen vertellen, maar je gaf me geen kans. Er was een vriend hier voor de gezelligheid en die heeft in mijn bed geslapen. Is dat nu zo erg? Moet je daarom huilen?’

‘Wie heeft er dan geslapen hier?’ vroeg ik.

‘Hans,’ zei hij, ‘een jongen uit mijn klas.’

‘En waarom heb je dan mijn haarbakje leeggegooid?’ vroeg ik.

‘Haarbakje? O dat. Omdat ik het een rotgezicht vond terwijl ik me waste.’

Enfin, na een poosje bedaarde ik wat en ging ik hem geloven. Ik had me drukgemaakt om niets. Stel je voor: Raymond met een meisje. Hij was nog niet eens aan scheren toe. We aten gezellig samen en hij was erg lief voor me. Ik vertelde hem helemaal hoe het met tante Juul was gegaan en dat neef Dirk, nog geen uur nadat ze was ontslapen, al ruzie begon te maken over de verdeling van de meubelen, maar dat ik voor hem in elk geval de boeken had gered. Er zijn hele mooie bij, natuurlijk wel uit tante Juuls tijd, maar die toch nog heel goed leesbaar zijn.

Na het eten moest hij weg om een schoolboek van iemand te lenen en ging ik weer in de huiskamer zitten. Er was een mooi hoorspel over de radio en toen dat uit was had ik plotseling zo’n slaap dat ik besloot naar bed te gaan. Ik kleedde me langzaam uit, trok een schone nachtjapon aan en deed krulspelden in mijn haar. Ik sloeg de dekens terug en toen zag ik het plotseling op het onderlaken. Drie kleine bloedvlekken, naast elkaar. Ik geloof dat ik een gil gaf en toen steeg er zo’n walging in me op en werd mijn hoofd zo leeg dat ik moest braken, wel twintig minuten lang, in de wastafel die nu, drie dagen later, nog niet goed doorloopt.

De oude dame

1

De rij van kleine villa’s werd geopend door die van de oude mevrouw Van Vreden, die kippen hield en de jongen altijd vriendelijk groette als hij op zijn bandeloze fiets langsreed. De eieren, die door de kippen werden gelegd, verkocht de oude mevrouw Van Vreden aan haar buurlieden en van de winst die ze daarop maakte schafte zij zich boeken aan en goede sigaretten.

De oude mevrouw Van Vreden was de enige van de dames in de omgeving, die zich nog opmaakte. Ze verfde haar lippen met bijna oranje lipstick, want, zo zei ze, daar vroeg het boslandschap om. En soms, als de Duitsers weer iets ergs hadden gedaan, ver van het bos waarin zij woonde, verklaarde ze dat haar oranje lippen een demonstratie waren van haar vaderlandse gezindheid.

Toch was zij zeer ruim van opvatting. De Duitsers, zo meende zij, waren van oorsprong een goed slag mensen; dat wist ze, omdat ze voor de rampspoed van deze oorlog menigmaal in Duitsland was geweest. Zij trad er in films op en een nu nog bekend acteur had haar het wellevende Duitse hof gemaakt. Als de jongen voorbij reed, met zijn rammelende fiets ploegend door het mulle zandpad, en ze in een goede stemming was, riep ze: ‘Welja, op een oude fiets moet je het leren,’ en dan nam ze haar lievelingskip op en liet die graantjes pikken van haar korrelige lippen.

Er woonden nog meer oude mevrouwen in het bos, maar het is nu beter om te gaan praten over de oude dame, bij wie de jongen in huis woonde.

2

Het is vroeg in de morgen. Het landschap is al wakker, de huizen slapen nog. Om het bos rekken zich de korenvelden en de weilanden uit; te midden ervan liggen zwaar en vermoeid de boerderijen en reageren nog niet op het hanengekraai, dat een voldoende aantal malen weerklinkt om honderd Petrussen op stang te jagen. Het is nog te vroeg om over mensen te praten; bezien wij liever eerst de lucht die vochtig is en geurt naar onverstaanbare dingen. Naar bomen die nog geboren moeten worden, naar vogelvleugels in rust, naar het mysterieuze hocus-pocus waarmee de nacht is verdwenen. Oppervlakkige beschouwers zouden zeggen dat deze lucht de kleur heeft van de wangen van een lijk, maar eerder bestaat deze lucht uit de uitgestoten adem van heel jonge meisjes, wier lippen alleen de eigen schouders kennen. Had deze lucht ogen dan zou zij het lieflijkste kunnen zien dat er te zien valt: een wereld volkomen in rust. Het hanengekraai geeft die rust aan, zoals woorden een boek maken.

3

Tegen een zijmuur van het huis, waarin de oude dame en de jongen wonen, leunt de fiets. De fiets is nat. De fiets heeft al vele morgens zo gestaan; waar het gebrek aan lak hem dat toestaat is hij verroest. Over het zadel van de fiets, waarvan de stalen veren op sommige plekken blootliggen, loopt een mier. Misschien behoort hij wel tot de mierensoort die gisteren, daartoe door de jongen aangezet, slag heeft geleverd met een andere mierensoort. Waar het om ging weet de mier niet meer; het was iets in verband met de eieren, meent hij zich te herinneren. Hij weet niet dat hij gisteren fungeerde in de her-enscenering van de slag bij Thermopylae, waarover de jongen pas had gelezen in een dik rood boek uit de kast van de oude dame.

Direct boven het zadel waarover de mier loopt begint een raam. Wie door het raam kijkt (en dat doen wij allen) ziet de oude dame in haar bed liggen. Ze slaapt; we kijken haar recht in het gezicht. Het is een gezicht, dat reeds lang de moed verloren heeft en zich daar wel bij bevindt. Soms echter bewegen de neusvleugels zich even – een windvlaag in de top van een berkenboom – hetgeen erop wijst, dat zowaar het geweten een poging doet zijn positie te versterken en zelfs uit te breiden.

Langs een stang daalt de mier naar beneden en er is voor ons geen verontschuldiging meer om langer op zo’n indiscrete wijze door het raam de slapende oude dame te begluren. De oude dame draagt in het dagelijkse leven lange zwarte wollen kousen; die zien wij, op het moment dat we onze blikken van het raam afwenden, over een stoelleuning hangen.

4

Voor de zon opkomt en de lucht zacht wordt en vol verwachting als een vrouw die haar minnaar ontvangt, hebben we nog tijd om een aantal voorwerpen nader te beschouwen.

Daar is allereerst de hangmat, die gespannen is tussen twee dennenbomen achter het huis van de oude mevrouw Van Vreden. Zonder deze laatste is de hangmat niets, zomin als de fiets van enig belang is zonder de mier of de jongen. In de hangmat ligt een boek, getiteld: De Veedieven van El Paso. Dat boek is lang geleden geschreven door een man in Amerika en dat is een land, dat nog door niemand gekend wordt in deze tijd en zeker niet in dit bos met al zijn oude mevrouwen en één jongen. De president van dat land heet Roosevelt en dat is een lieve verlamde man, die regeert over een groot land, dat aan de zijde staat van de oude mevrouwen en wemelt van veedieven en eerlijke cowboys, die soepel zijn van ledematen en ruim van hart.

Het boek ligt in de hangmat. De hangmat hangt tussen de dennenbomen. Het boek, de hangmat en de dennenbomen wachten op mevrouw Van Vreden, met wie zij een intiem verbond gesloten hebben.

Niet alle huizen zijn voorwerpen; het hangt van de bewoners af. Maar het huis van mevrouw Rechtop, de naaste buur van de oude dame en de jongen, is een voorwerp. En mevrouw Rechtop is een voorwerp in een voorwerp. Een doos die een doosje bevat en misschien bevat dat doosje weer een ander doosje. En misschien bevat dat laatste doosje een vergeelde foto van een man met knevels of de handschoen waarmee mevrouw Rechtop trouwde en waarmee ze getrouwd bleef, omdat de man met knevels stierf voor zij zelfs passage had kunnen boeken op de boot die haar naar Indië voeren zou.

Het huis van mevrouw Rechtop ziet eruit alsof het nooit is bewoond. Alleen het boeiende van iets nieuws, een onverwachte brief, de oogopslag van een onbekende vrouw, is verloren gegaan. Het huis heeft geen mogelijkheden meer. Het is alsof het niet kan ademhalen, de schoorsteen is verstopt, de kans op een bruiloft met de lucht is reeds lang verkeken.

5

Nu lopen we ver van de huizen af, het bos in, minutenlang. De aanplant van jonge dennen maakt plaats voor het ritselende, bijna ondoordringbare eikenhakhout. Hier is een kuil, misschien wel door de jongen gegraven. In de kuil ligt een gescheurde krant, die nat en zwaar is van de ochtendnevel. ‘Tankslag bij...’ en dan volgt een niet uit te spreken naam van een Russisch dorp. In duizenden huizen van het land hangen aan een wand landkaarten en door de naam van het dorp is een speld met een dikke rode knop geprikt. We gaan voorbij de kuil tot we ons doel bereiken: de greppel, die door het eikenhakhout is gegraven. Half verscholen in het mos dat de greppel begroeit ligt een schoen, een vreemde schoen, de schoen van de Engelse piloot, die maanden geleden zich in dit bos verborgen trachtte te houden. De schoen had hij weggegooid, omdat zijn voet gezwollen was en niet meer passen wilde in de schoen, die zijn voet op het vliegveld in Surrey zo vanzelfsprekend omsloten had.

En nu is de zon op. De piloot is al lang in Duitsland en de tankslag is deze nacht misschien wel verloren of gewonnen. Bij de boerderijen wassen de boeren zich onder de pomp. De oude mevrouw Van Vreden draait zich glimlachend om in haar bed. Mevrouw Rechtop ligt languit gestrekt onder een blauwe deken en niemand kan bewijzen dat zij ademt.

6

De jongen staat in zijn kamer, een deken geslagen om zijn mager lichaam. Hij staat voor de wastafel en in de spiegel ziet hij links en rechts van zijn bleke gezicht het geopende raam en de toppen van de bomen, die zacht kraken in de wind. Het is stil in huis, over een uur moet de jongen de oude dame wekken en begint het lieve leven weer.

De jongen denkt aan kleine onbelangrijke dingen, terwijl beneden de oude dame wakker ligt en luistert naar het lopen van de kraan en denkt: hij is al op, wat zou hij doen, ik kan het wel raden, galg en rad.

7

We zien nu een foto van de jongen, verveeld toeziend hoe de oude dame staande voor een witte wastafel, in een lang en roze nachthemd waaronderuit verlopen grijsgezalfde voeten spruiten, haar bleke ten dode opgeschreven armen reinigt met harde, niet schuimende, niet geurende oorlogszeep.

8

Er gebeurt zo weinig. Soms doet de jongen boodschappen in het dorp, snijdt gras voor zijn twee konijnen langs een slootkant en haalt melk en boter bij de boeren. Soms, als haar hoofd daar naar staat, geeft de oude dame hem les in een of ander nuttig leervak – Engels meestal – omdat de enige school die het dorp rijk is, bezet is door Duitse soldaten. Hij leest de boeken die staan in de boekenkast van de oude dame, hij luistert met een half oor naar haar verhalen van vroeger, hij zwerft door het bos en hij slaapt en droomt. Er zijn vogels die huizen in de boomtoppen en in de landerijen, de konijnen bespeuren voortdurend onraad en het weer, hoe veranderlijk ook, is toch altijd hetzelfde.

Niet ver van het bos waarin de huizen van de oude mevrouwen zich bevinden, woont in een grote villa de grootvader. Hij woont er helemaal alleen, zonder familie en zonder huishoudster. Wiens grootvader hij is weet niemand. Misschien heeft hij zelfs nooit kinderen gehad, maar mevrouw Van Vreden, die de mannen kent, zegt dat die laatste veronderstelling uitgesloten is: hij beweegt zich als een man die kinderen heeft verwekt. Ze zei dat eens waar mevrouw Rechtop bij was en die ging huilen, heel stil, en tot op de huidige dag houdt mevrouw Van Vreden vol, dat ze niet weet waarom.

Een enkele keer bezoeken de jongen en mevrouw Van Vreden de grootvader. Dan maakt mevrouw Van Vreden zich fel op en ze ziet eruit als de vrouw die de jongen eens in een kleurenfilm zag. Alleen is mevrouw Van Vreden veel ouder dan de vrouw in de film en bovendien: de vrouw in de film verdronk. Ze hebben eigenlijk alleen de kleuren gemeen.

De deur van de villa waarin de grootvader woont staat altijd aan. En de grootvader is altijd in een van de kamers te vinden. Gewoonlijk in de achterkamer, die uitzicht geeft over een heuvelachtig heidelandschap. In de hoogste heuvels zijn voor de oorlog door vooruitziende lieden bunkers gebouwd die nooit werden gebruikt, omdat men oude dames en een grootvader niet nodeloos verschrikken mag.

Ah, zegt de grootvader, lieve mevrouw Van Vreden en jij kleine man, hoe gaat het met de oude dame? De jongen schuift met zijn voet over de grond.

Ik heb wat eieren meegebracht, zegt mevrouw Van Vreden, en ze trekt een roodgeruite doek van de mand die ze bij zich draagt. Daar liggen de eieren in het hooi, zuivere volmaakte vormen die de wereld ontgroeid zijn.

Dank, dank, zegt de grootvader. Als mevrouw Van Vreden niet bestond, kleine man, dan was grootvader reeds lang geveld.

De ogen van mevrouw Van Vreden twinkelen. De grootvader kijkt haar dankbaar aan. De jongen verveelt zich een beetje.

9

De oude dame, gekleed gaande in een zwarte japon, een onbestemd en niet meer ter zake doende aantal jaren oud, wandelt met de jongen door het bos en zij zwijgt en hij zwijgt. Want wat moeten ze zeggen: kijk een vogel? kijk een konijn? kijk een dode boom? kijk een strik? kijk een zilverpapieren lint van een vliegtuig?

Nu is de jongen plotseling verdwenen tussen het geboomte. Hij slaat met een stok op een aluminium benzinetank, afgeworpen door een vermoeid vliegtuig, de vorige avond. De oude dame hoort het geluid van de stok op het metaal en denkt, wat doet hij nu weer, het kleine kreng, god zal hem straffen. Maar zij denkt het met liefde.

Zij roept: joehoe, maar haar stem is geen metalen en de jongen hoort alleen de stok op het metaal en het gonzen in zijn hoofd en het fluisteren in zijn onderbuik en hij verdubbelt de kracht waarmee hij de stok op het metaal neerdalen laat.

De oude dame roept nogmaals: joehoe, weet niet wat te beginnen en loopt langzaam verder, denkend, hij komt wel.

10

De jongen geeft de oude dame de brief, die zo officieel is, dat hij geen postzegel behoeft. Waar is mijn lorgnet, roept ze, haar handen trillen, het is die kwaje aap die altijd mijn lorgnet verdonkeremaant. De jongen pakt het lorgnet uit het doosje op de schoorsteen en zegt hier istie en kijkt nieuwsgierig toe, terwijl zij de enveloppe, die geel is en van slecht papier, met onbeheerste vingers openscheurt. Nu staat de jongen in de keuken en vult een glas met water voor de oude dame en denkt, er is iets gebeurd, en hij voelt zich zoals op de eerste en laatste dag van de vijfdaagse oorlog. De oude dame ligt achterover op de divan, krijtwit en geel, er gaan schokken door haar lijf, terwijl ze herhaalt: het is niet waar, het is niet waar.

Ze weigert te drinken, de jongen zet haar glas naast haar neer en denkt, een dokter, maar eerst leest hij de brief, die op de vloer is gevallen en hij begrijpt uit de officiële zinnen, die op het officiële papier staan gedrukt, dat er iemand is overleden, die zijn naam draagt, die hij niet kent. Dus denkt hij weer, een dokter en zegt hardop: ik zal een dokter halen en blijft staan waar hij staat, want de dokter woont wel een uur ver weg.

11

De oude dame heeft zich voorgenomen de jongen moet worden bekeerd, het geeft niet tot welk geloof, een steun moet hij hebben later als ik er niet meer ben, zodat hij weet niet alleen te staan in de barre strijd die om het leven gevoerd moet worden. Dus, op kerstnacht, lopen ze wel anderhalf uur door de ijzige kou naar het dorp, over een gladde weg die de oude dame voortdurend tot uitglijden dwingt, onder heldergevroren sterren, langs de harde korst die over de velden ligt. De oude dame steunt zwaar op de schouder van de jongen, wie de tranen van de kou en de slaap over de wangen lopen. De oude dame vertelt over het kerstfeest om de moed er bij hen beiden in te houden en hun althans geestelijke warmte te brengen. Zij praat, van de Stal en de Ezel, het Kind en de Drie Koningen uit het Oosten, en haar kaken krampen van de vorst. Op mijn oude dag nog zover te lopen, denkt ze, maar ik doe het allemaal voor de jongen, het zal hem zo’n hulp zijn later en haar eigen goedheid jaagt warme golven door haar dor verkleumd lijf en zij kan er weer tegen.

In de kerk is het koud en vol en ze moeten staan en de jongen weigert zich te laten zegenen, zodat de oude dame alleen naar voren schuifelt in een slang van mensen, tussen de kruidenier gevat en een Duitse soldaat, langzaam af op de pastoor, die dingen murmelt en iedereen iets in de mond legt.

Laat in de nacht komen ze thuis, de oude dame en de jongen, koud en vermoeid en beiden vastbesloten dat dit de laatste keer is.

12

De winter overheerst deze jaren. De oude dame haalt herinneringen op, een lange ketting van gitzwarte kralen hangt om haar hals. Ze spint zichzelf in het veilige web van haar woorden, haar verhalen over een verre reis, lang geleden, naar Brits-Indië en over haar gestorven echtgenoot die dokter was (of notaris) in het dorp. Om het huis staan de bomen gebroken te wachten op het vonnis. Er wordt in de bossen niet meer gejaagd, de enkele jagers die nog in leven zijn, blijven thuis, geplaagd door jicht en bijziendheid. De vossen en konijnen gaan traag en lusteloos door het landschap. De hemel is een ongeverfde deur, die niet meer open zal gaan. De oude dame zit in de leunstoel bij de haard. Oom Frans, zegt zij, die naar Amerika ging, de beste van ons allen, hoewel we er toen anders over dachten. We hebben nog maar eenmaal iets van hem vernomen, niet eens rechtstreeks, maar door middel van zijn grote vriend Paul, die een jaar later naar Amerika vertrok. Hij was arm en in de laatste maand van het jaar stond hij op de hoek van een New-Yorkse straat te collecteren voor het Leger des Heils om een kleinigheid te verdienen, een warm maal en een bed. Aan de overkant stond net zo’n man als Paul, ook naast een kerstpot, een zwarte pan aan drie stokken, versierd met fris dennengroen.

Die man was oom Frans. Daarna hebben we nooit meer iets van of over hem gehoord.

Ze staat op en windt de pendule op met een grote sleutel.

Misschien is hij erg rijk geworden, maar zeker is dat niet.

In deze winter komt de dood van de grootvader als een bloemrijk vers.

De oude dame vindt op haar wangen plaats voor tranen.

De drie dagen dat het lijk boven aarde ligt, functioneren haar ledematen beter dan tevoren. Er komt een blos op haar gezicht, haar oren verstoppen zich niet meer als ze geluid horen. Ze ziet plotseling dat haar kleren oud en afgedragen zijn, de hakken van haar schoenen gesleten en haar neus bespeurt dat het huis onmiskenbaar naar ouderdom geurt.

Drie dagen is de villa vol bloemen en opgewonden fluisterende dames. De grootvader ligt opgebaard in de achterkamer, twee koperen kandelaars aan weerszijden van zijn hoofd. Zijn schrale lippen hebben de wijk genomen in de zachte holte van zijn mond. Tanden bezit hij niet meer, bij leven reeds liet hij ze overal slingeren: in prullenmanden, oude kostuums en achter boekenkasten. De kin kent haar taak: de fierheid waarmee zij naar voren steekt, bezorgt de grootvader de reputatie van een mooie dode.

’s Avonds ontsluiten de oude dames haar secretaires, uit stroeve laden halen zij kromgetrokken kartonnen foto’s van bijna vergeten minnaars. Allen hebben knevels en trieste ogen. Soms slaan de dames een oud dagboek op en vinden tussen de pagina’s verdroogde rozen en korenbloemen.

’s Nachts waken de oude dames om beurten bij de gestorven grootvader; als de kaarsen opgebrand zijn worden ze door nieuwe vervangen.

Dit is een laatste knipoog van de winter; wie weet het niet, diep in zijn hart.

Toch poetsen de jichtige jagers hun geweren op. Ze gaan aan het raam zitten en leggen aan op al wat beweegt. Dat is niet veel: een overgebleven vogel, een vallende tak en de rook uit de schoorsteen van een naburig huis.

Op de dag dat de grootvader begraven wordt hangen sommige mensen vlaggen uit. De zon ligt als een wrange citroen achter het sleutelgat in de hemel. De kinderen lezen hun eerste gedichten en in de stallen schraapt het vee onrustig zijn hoeven. De oude dames staan aan het graf, gekleed in baljurken, met kleurige parasols draaiend boven haar hoofd. De dominee spreekt enige woorden, die als zilveren tonen hangen blijven in de winterlucht. De oude dames gooien handjes bloemen op de kist en uit de gaping van het graf stijgt een verrukkelijk zoete geur op.

Na afloop van de plechtigheid worden de oude dames in een janplezier naar het sterfhuis gereden, waar ze de koffie gebruiken en oude Duitse grammofoonplaten beluisteren.

Dan, als het daglicht zich sluit, vervaagt langzamerhand de herinnering aan de grootvader. Was hij groot of klein? Hebben we zijn handen wel op zijn borst gevouwen, zijn oogleden wel toegedrukt? Lag hij in de voorkamer op de tafel of op de sofa uitgestrekt? Waar sliep hij toen hij nog leefde, of sliep hij nooit, of leefde hij niet? Met wie heeft hij in zijn jeugd gespeeld? Met wie trouwde hij? Waar sprak hij over?

Als het avond is gaan de oude dames naar huis. Haar baljurken zijn kleurloos in het donker, de parasols gescheurd. De avond houdt zijn ijzige adem in tot zij haar woningen betreden.

De oude dame gaat zitten in de leunstoel bij de haard waarin het vuur gedoofd is. Op de ruiten groeien ijsbloemen. De klok tikt bevroren druppels geluid. De oude dame kijkt naar haar handen, naar het rimpelige te wijd geworden vel. Wit-geel geel-wit.

13

De oude dame is vergeten hoe de vriendelijke dokter, die nicht Grada zo goed heeft behandeld, zodat zij tien jaar later stierf dan iedereen verwacht had, van de melkboer tot de notaris, ook alweer heette. Tientallen namen noemt ze, die alle echter blijken te behoren aan overleden neven, burgemeesters van kleine dorpen, kapiteins ter koopvaardij en blinde pianostemmers.

Hij moet en zal het weten, denkt ze, geërgerd kijkend naar de jongen, die juist zijn slungelig lijf laat zakken op de poef, die staat tussen de haard en de boekenkast, waarin romans over Engelse ladies van voor de eerste wereldoorlog, Nederlandse dames van tussen de eerste en tweede, kookboeken en Wodehouse om ha ha te lachen.

14

We doen niet open, zegt de oude dame tegen de jongen die bibberend en bevend voor haar bed staat. Ze kunnen kloppen wat ze willen. De jongen legt zich neer bij haar woorden, voor geen geld of spannende boeken zou hij opendoen in het holst van de nacht. Wie weet wie er buiten staan, de bossen zijn niet veilig meer nu al die Esessers vluchten.

Het kloppen gaat nog enige tijd door, aan de ramen van de voorkamer wordt gerammeld. Ik ben bang, denkt de jongen en kijkt naar de oude dame en hoopt dat zij zal zeggen, kom bij me liggen, zoals zijn moeder vroeger als het onweerde.

Het kloppen houdt op, de oude dame zegt: ga nu naar bed, morgen zien we wel verder.

Schiet op, zegt de oude dame, als ze ziet hoe de jongen nog blijft aarzelen en terwijl hij zich langzaam uit de voeten maakt, telt ze tezamen al de keren dat hij ongehoorzaam was en valt in slaap voor ze twee kruisjes bereikt heeft.

15

Tanks, zegt de jongen opgewonden, en brood zo wit als ik het nooit heb gezien en kroezen met thee en allemaal spreken ze Engels en de burgemeester is gevangen genomen en voor ze weggingen hebben de Duitsers het postkantoor opgeblazen en iedereen is op de been en de slager zag ik en hij vroeg hoe het met u ging en hij had een hoge hoed op met een rood-wit-blauwe sjerp erom en zijn naam staat op een aanplakbiljet en hij zal de feestelijkheden organiseren in zijn functie van waarnemend burgemeester, zei hij, en ik zag dat een heleboel mensen de directeur van de melkfabriek uit zijn huis haalden en hij was rood en had zijn zondagse pak aan en sloeg met zijn wandelstok naar de mensen, die toen voor hem opzij gingen en hij werd in een auto geduwd waar op de spatborden mannen zaten met kleine geweren in hun handen en ze lachten en voor de radiator hadden ze een portret van de Koningin gebonden en dat mag nu weer en alles mag nu weer, zei de slager, en hij klopte op mijn schouder en zei dat u nu zeker beter zou worden.

De oude dame legde haar hand op de arm van de jongen en zei van je vader, was hij er maar bij. Oud mens, dacht de jongen en wachtte ongeduldig tot ze weer in slaap was gevallen en hij zijn arm onder haar hand wegtrekken kon.

16

En op de derde dag van de feesten die door de slager waren georganiseerd, moest de jongen zijn zwartste kleren aandoen en in een rammelend rijtuigje zitten dat reed achter een ander rammelend rijtuigje, dat de oude dame vervoerde, liggend in haar mooiste hemd in een houten kist, die slordig afgewerkt was, omdat de timmerman deze dagen wel andere dingen aan zijn hoofd had.

Op het kerkhof spraken een paar oude heren en de jongen hoorde door hun woorden heen de vrolijke muziek, die door de wind uit het dorp naar het kerkhof werd gebracht. Hij hoorde trompetten en tuba’s, fluiten en pauken, triangels en trombones.

De jongen trachtte zijn ongeduld te beheersen en een vriendelijke vrouw zei: voortaan woon je bij ons, je ziet bleek, ach wat zie je bleek, arme ziel, heb je hoofdpijn? Dat kan ik me best voorstellen hoor, ga straks maar wat op bed liggen.

En de jongen vloekte in zichzelf, want dat deed hij sinds kort, duidelijk en onmiskenbaar.

Een zomeravond

Het was vroeg in de avond toen de spinnen kwamen. Betty (mijn vrouw) zag ze het eerst. Maar ik had ze al eerder gehoord, zonder te weten dat het geluid door miljoenen spinnenpootjes werd voortgebracht. Nog voor het eten was het en met de avondkrant in mijn hand stond ik voor het raam en luisterde naar de wind, die suisde door de bomen en het struikgewas in de tuin, maar het vreemde was, dat de boomtoppen niet bewogen en de bladeren stil hingen.

Misschien zijn het de watersproeiers in andere tuinen, die ik hoor, dacht ik. Toen kwam Betty de kamer in met het eten en ik keerde me om en ging aan tafel zitten.

We aten. We aten ons galgenmaal, zonder ons daarvan bewust te zijn. Het was hartje zomer, ’s middags hadden wij gezwommen en nu viel de zon door de ramen naar binnen en scheen in mijn ogen. We dronken bier bij het eten. Zweetdruppels vormden slootjes in de plooien van mijn buik. Ik droeg een zwembroek, Betty haar bikini.

Betty schrokt altijd haar eten naar binnen. Ik vind dat hinderlijk, maar ik heb het haar nooit kunnen afleren.

Daardoor kwam het, dat zij opstond van tafel, toen ik zei: ‘Het lijkt wel of het gaat stormen.’ Er woei nu een flinke wind en het zonlicht nam snel in kracht af. Betty stond van tafel op, sigaret in de hand, en liep naar het raam, ik denk om naar de lucht te kijken.

De onmenselijke gil die zij toen slaakte, verplaatste mij in een andere wereld, ver verwijderd van zomer en hier en eten, een wereld waarin ik opkeek en zag, terwijl een gevoel, dat geen gewoon afgrijzen meer te noemen was, maar het absolute afgrijzen, mij overmande, hoe een springvloed van spinnen, een geluid makend niet meer als de wind, maar als het binnenrollen van een trein, over het grasveld van onze tuin aan kwam bewegen, een zwarte, wriemelende en denderende laag van gedierte die zich schoof tussen de zon en onze gezichten, die naar binnen puilde door de vensters, in een oogwenk de kamer van vloer tot plafond vullend, kruipend in al de reeds gevoelloze openingen van onze lichamen.

Eendjes voeren

Teruggekeerd van de begrafenis in het sterfhuis, verzekerde ik mij van een goede plaats naast de tafel, waarop schalen met broodjes stonden en sigaretten in vaasjes. Langzamerhand stroomde de ruime kamer vol mensen, zodat er stoelen bijgehaald moesten worden. Een zuster van Br. stond wezenloos midden in de kamer, tot iemand haar zijn plaats aanbood en een fluisterend gesprek met haar begon te voeren. Toen ik Stil, de souffleur van het Stadsgezelschap, een sigaar zag opsteken, nam ik een sigaret uit een vaasje, een zeventig cents sigaret, zag ik. Ik had echter geen lucifers bij me en ook op tafel waren geen lucifers te bekennen. Naast me zat een mij onbekende man van omstreeks zestig jaar die, toen hij mijn zoekende blik zag, mij een aansteker voorhield.

‘Bent u familie van de overledene?’ vroeg hij. Ik herkende zijn stem onmiddellijk. Het was Van Steenderen Jr., die dikwijls aan hoorspelen meewerkte, waarin hij dan rollen vertolkte van robuuste zeelieden of vaders van acht kinderen.

‘Een ver familielid,’ antwoordde ik. Hoewel toch weer dichtbij genoeg, dacht ik, om mij recht te geven op een plaats in een van de volgkoetsen. Terwijl ik ook zonder op het aantal te letten een handjevol bloemen op de kist had kunnen gooien, in tegenstelling met de laatsten voor wie per man nog maar één bloem over was geweest.

‘Tja, ik heb nog met Br. gespeeld in zijn glansperiode,’ zuchtte Van Steenderen, ‘dat waren gouden tijden. We speelden dan in de provincie op een billard in een of ander café. Je kon er de rook snijden.’ ‘Toen was ik nog te jong, denk ik,’ zei ik met iets van wij-jongeren in mijn stem.

‘Ja, dat moet ver voor uw tijd geweest zijn,’ zei Van Steenderen, ‘we worden allemaal een dagje ouder.’ Toch had ik Br. tamelijk goed gekend, of laten we zeggen, tamelijk vaak gezien voor een ver familielid. Voor de oorlog bezocht ik hem dikwijls aan de hand van mijn moeder. Hij speelde toen al sinds enige jaren niet meer, tot grote verwondering van zijn collega’s, die zich zo’n houding en dan vooral met Zijn Talent niet konden voorstellen. Hij woonde in Den Haag in een nogal versleten straat en bracht zijn dag door met blokjes om lopen en boeken lezen. Een hoogst enkele keer bezocht hij de schouwburg. Tot zijn grote ergernis kreeg hij dan altijd een plaats op de eerste rij. En eenmaal gebeurde het dat de hele zaal omhoogrees toen hij binnenkwam, maar dat was in het begin van de oorlog, toen de mensen licht geroerd waren.

In een bureaula had hij mappen vol krantenknipsels en foto’s liggen, waar ik altijd naar vroeg en die ik opgewonden las, als hij met mijn moeder sprak. Het aantal krantenknipsels groeide nog steeds, want er was altijd wel een toneelcriticus die in zijn kolom de verzuchting slaakte: ‘Acteurs met het talent en de allure van een Br. schijnen uitgestorven te zijn’ om dan verder uit de weiden over de impasse waarin ons toneel geraakt was. Een jaar na de oorlog verscheen er een biografie over hem, geschreven door Varendonk, de regisseur van de Toneelgroep.

Het boek had een grote rel veroorzaakt onder de jongere acteurs, die het met Varendonks theorieën over de ‘éne vent, die heel een toneel beheerst’ niet eens waren en zijn spelopvatting uit de tijd achtten.

Ook Varendonk was natuurlijk aanwezig. Hij zat niet ver van mij af te praten met Sonja L. die pas eindexamen van de toneelschool had gedaan en cum laude was geslaagd. Ik overwoog, naar haar toe te gaan, maar het feit dat ik dan mijn gunstige plaats moest opgeven (niet alleen naast de tafel waarop de etenswaren etc., maar ook in een hoek) weerhield mij hiervan. In een andere hoek van de kamer zag ik mijn moeder. Zij was in gesprek met de tweede zuster van Br. die de dag dat ik Br. in het ziekenhuis opzocht ook aanwezig was. Zij had toen druiven bij zich, die ze Br. voerde, na ze van vel en pit te hebben ontdaan. ‘Ouwe jongen,’ zei ze voortdurend, ‘wie had dat nou gedacht, he. Zo’n boom plotseling geveld.’

Ze had ook een bijbel meegenomen, die ze op een stoel naast Br.’s bed neerlegde. Daar hij echter reeds half blind was, had hij er weinig aan. Onder zijn kin had men een witte emaille bak geplaatst die het geelkleurig speeksel dat uit zijn mond droop, opving. Hij praatte bijna onverstaanbaar en greep herhaaldelijk mijn hand, hoewel hij misschien niet eens wist wie ik was. ‘Eigenlijk moest ik vandaag met de bus naar Leeuwarden,’ zei de zuster, ‘maar Mia heeft nu voor me opgenomen. Ik hoop maar dat ze het er goed afbrengt, vooral omdat er geen tijd meer was om het programma te veranderen. Je krijgt de groeten van iedereen.’

Verder haalde ze herinneringen op uit hun jeugdjaren toen ze nog in het Gooi woonden. ‘Dan gingen we met neef Frans naar de kermis, weet je wel? En herinner je je nog de nacht dat we de tuinstoelen van alle huizen in de buurt midden op de weg hadden gezet? En al die heerlijke vruchten die achter in de tuin groeiden. Grote blauwe bramen, perziken en wat al niet.’

Als het even kon, keek ik uit het raam, maar zag weinig meer dan een reep blauwe lucht en hier en daar een schoorsteen. Achter een wit scherm lag nog iemand in de kamer: ‘een heel aardige man, volgens de zuster, waar Br. vast veel plezier van had.’ Het was een verzekeringsagent, hoorde ik later, die van een trap was gevallen. Hij stierf een uur nadat Br. was heengegaan, zoals het in de rouwadvertenties heet. Een feit dat de zuster nog dikwijls herhaalde, waarschijnlijk om de bijzondere gehechtheid van de mensen aan Br. te illustreren.

Even later zag ik mijn moeder opstaan en naar mij toekomen.

‘Ik moet weg,’ zei ze, ‘ik speel in Breda vanavond. Als je zin hebt kom dan maandag bij me eten.’ Toen nam ze afscheid van mij en enige anderen, mij achterlatend met een vaag schuldgevoel. ‘Ik kom te weinig bij haar,’ dacht ik, ‘dat is nogal onaardig, goed beschouwd.’ Ik nam een broodje van de schaal en keek in de richting van Sonja, die nog steeds met Varendonk praatte. Terwijl ik haar gadesloeg voelde ik mij warm om de lendenen worden en ik begon aan iets anders te denken. Het was koud op het kerkhof, herinnerde ik mij. Het gedoe in de aula was wel een treurige vertoning. Schuifdeuren die opengingen en de kist lieten zien, bedolven onder kransen en zo. De deuren sloten en men was gedwongen magere orgelmuziek aan te horen. Veel mensen huilden en dat in die kou. Dan gingen de deuren weer open en men zag de ruggen van zwart geklede mannen, die de kist reeds op de schouders droegen. Mager is het woord. Nee, dan Hamlet, die onder het lossen van kanonschoten wordt uitgedragen. De kleding was in die tijd ook veel fleuriger.

Inmiddels was de stoel naast mij van bezitter gewisseld en was nu bezet door de criticus Culgaart, een wat dromerige man, die niet van toneel hield.

‘Was Br. niet je grootvader?’ vroeg hij mij.

‘Nee, ik ben slechts een ver familielid,’ antwoordde ik, ‘maar ik kende hem tamelijk goed.’

‘Ik had hem de laatste jaren een beetje uit het oog verloren,’ zei hij, ‘maar in de Haagse tijd waren we goede vrienden. Heb je wel eens die grammofoonplaten gehoord, die van hem opgenomen zijn? Hij zegt dan teksten uit Hamlet en King Lear.’

‘Nooit gehoord. Zijn ze goed?’ vroeg ik.

‘Heel mooi,’ antwoordde hij en verzocht me hem de schaal met broodjes aan te reiken.

‘Het is merkwaardig,’ zei ik, ‘dat men niet rondgaat met die broodjes. Ik zal er Sonja een brengen.’ Ik zocht een broodje met kaas uit en ging naar haar toe. Ze bedankte me en stelde mij voor aan Varendonk, met wie ik nooit had kennis gemaakt. Hij droeg een zware hoornen bril, maar was verder weinig opvallend.

‘Wanneer hebben we eigenlijk lezing van ‘‘De Vogels’’?’ vroeg Sonja hem. Hij haalde zijn schouders op en antwoordde: ‘Dat duurt nog wel even, kind.’

‘Als je vanavond met mij gaat eten,’ zei ik tegen haar, ‘dan zal ik je je toneelschoolaccent afleren. Denk er goed over na, een goede maaltijd en weer een normale uitspraak, dat is niet gering.’

‘Het spijt me,’ zei ze, ‘ik kan niet.’

‘Morgen dan,’ zei ik.

‘Morgen zit ik in Arnhem met de ‘‘Ernst’’. Ik kan voorlopig echt niet. Aan het eind van de maand. Ik beloof het je.’

‘U dicht, nietwaar?’ vroeg Varendonk, ‘kunt u niet eens een toneelstuk schrijven? In verzen bedoel ik. Naar mijn mening moeten we weer terug naar het vers. Racine en Vondel.’

‘Ik zal het eens proberen,’ zei ik, ‘maar ik ben bang, dat ik het niet kan.’

Er waren al veel mensen weggegaan, zodat er nu zelfs stoelen over waren. De broodjes waren bijna op, evenals de sigaretten. Ik nam een broodje met ham en dacht er over mosterd te vragen, maar durfde toch niet goed.

Ik keek om me heen en zag voor het eerst die middag dat er een portret van Br. boven de schoorsteen hing, met een rouwkrans eromheen. Het was geen recent portret en ik herinnerde me plotseling hoe hij een keer met mij naar het park was gegaan om de eendjes te voeren en te kijken naar de zeilbootjes in de grote vijver. Hij droeg een jas met een grote bontkraag en zijn statige kaarsrechte figuur baarde veel opzien.

In de oorlog, toen mijn moeder en ik op de Veluwe woonden, stuurden we hem pakketten met tarwe en roggebrood en soms een stuk spek. Toen wij hem na de bevrijding terugzagen, was hij heel erg mager geworden en zijn jas had hij in de hongerwinter geruild tegen boter.

Ik voelde een neiging, het broodje, dat ik in mijn hand hield, terug te leggen, maar vond dit toch ook weer een onzinnig gebaar.

Vijfhonderd zilverlingen

De Rue du Faubourg St.-Honoré is lang. Hij loopt van de Place des Ternes tot aan de Rue Royale. Hij begint tamelijk goedkoop en eindigt heel duur. En ongeveer in het midden, op de grens van netjes en weelderig, was het kroegje gevestigd, dat weinig fantasierijk Le Bar heette.

Het was avond; al bijna halftwaalf, zag ik op mijn horloge. De straat was uitgestorven. In het wachtlokaal van het politiebureau, dat ik zojuist voorbijgelopen was, zaten agenten kaart te spelen. Dat had me er aan herinnerd, dat ik dorst had en dat ik moe was. Le Bar was niet groter dan een normale huiskamer en ik was er de enige klant. Ik bestelde een glas bier. De barkeeper, een van die mannen wier leeftijd niet te raden valt, begon een gesprek met mij. Hij had zijn eigen cabaret gehad in Lyon, maar door een voorval, waarvan hij de aard in het midden liet, verloor hij op een dag al zijn geld. Nu moest hij weer opnieuw beginnen. Dat was hard voor een man van zijn leeftijd, zei hij.

Ik knikte. Ik opende de boodschappentas, die ik naast mij op een kruk had gezet en Camus stak zijn kop er uit.

‘Ach, een kat,’ zei de barkeeper verbaasd. Hij aaide Camus over zijn kop. Camus snuffelde aan zijn hand. Hij stak zijn oren achteruit.

‘Hij is zenuwachtig,’ zei ik. ‘Hij is er niet aan gewend om in een tas rondgedragen te worden.’ Ik nam hem op mijn schoot. Hij dook in elkaar alsof hij een slag verwachtte.

‘Weet u niet iemand, die hem twee maanden kan verzorgen?’ vroeg ik, zonder hoop.

Ik aaide Camus automatisch. Telkens als ik een van mijn ledematen bewoog schoot er een warme vlaag van vermoeidheid door mij heen.

De barkeeper deed alsof hij nadacht.

‘Nee,’ zei hij ten slotte. ‘Wilt u van hem af?’

‘Twee maanden,’ antwoordde ik. ‘Ik moet op reis. Ik weet niet waar ik hem laten moet. Ik heb al alle mogelijke mensen afgesjouwd, maar niemand wil hem hebben.’

‘Er zijn toch wel huizen,’ zei de barkeeper. ‘Tehuizen voor katten: een soort pensions.’

‘Ik weet er alles van,’ zei ik. ‘Ze vragen driehonderd francs per dag. Dat is me te veel.’

‘Een kat is tenslotte geen mens,’ vulde de barkeeper aan.

Hij dook onder de bar en kwam weer te voorschijn met een fles melk. Hij goot wat melk op een schoteltje.

‘Dat is erg vriendelijk van u,’ zei ik. Ik zette Camus op de bar. Hij begon schichtig van de melk te drinken, opschrikkend van elke beweging die wij maakten.

Camus was geen mooie kat; hij was wat men noemt een lapjeskat. Nooit van zijn leven zou hij een prijs winnen. Voor hem geen medailles, geen filmjournaal, geen foto’s in de kranten. En dat is ook allemaal niet nodig om aan een kat gehecht te raken. Hij had het schoteltje leeggedronken. De barkeeper goot het opnieuw vol, maar Camus had geen trek meer. Hij nam een paar voorzichtige likjes en liet de melk verder staan. Hij draaide zich om, wandelde een eindje over de bar, snuffelde aan de mouw van de barkeeper en ging zich toen wassen.

‘Wel wel,’ zei de barkeeper. Hij keek glimlachend toe.

‘Hij voelt zich wat meer op zijn gemak,’ zei ik. ‘Dat komt door de melk.’

Ik bestelde een tweede glas bier.

‘U heeft natuurlijk al een kat in de zaak,’ vervolgde ik.

‘Nee, nee,’ zei de barkeeper. ‘De baas houdt niet van katten. Hij wordt driftig als hij ze ziet. Ze werken op zijn zenuwen.’

Waar nu naar toe? dacht ik. De enige bij wie ik nog niet geweest ben, is Alain en die woont in het Quartier Latin en dat is een heel end weg.

Was ik maar van het beest af!

Ik stond op en ging naar de lavabos om mijn gezicht en handen te wassen. Toen ik terugkwam was ik niet meer de enige klant in de zaak. Aan de bar zat een lange magere man met een bijna kaal hoofd. Te kaal voor zijn leeftijd. Ik schatte hem 35 jaar oud. Hij aaide Camus.

‘Ik hoor, dat u onderdak zoekt voor uw kat,’ zei de man.

Ik gaf een bevestigend geluidje.

‘Ik wil hem van u overnemen,’ zei de man. Hij keek steeds naar Camus, niet naar mij.

‘Het is maar voor twee maanden,’ zei ik. De barkeeper had de radio aangezet. Ik hoorde de stem van Charles Trenet, die iets zong over lang nadat de dichters van de aardbodem zijn verdwenen.

‘Nee,’ zei de man. ‘Ik wil hem van u kopen. Voor altijd; niet voor twee maanden. Ik geef u 500 francs. Vierhonderd voor de boodschappentas; honderd voor de kat. Of andersom. Wat zegt u ervan?’

‘Ik moet er even over nadenken,’ zei ik, hoewel ik mijn besluit al had genomen.

‘Hoe heet hij?’ vroeg de man.

‘Camus,’ zei ik.

‘Dat is een schrijver,’ zei de barkeeper.

‘U bent een beetje een snob, meneer,’ zei de man, maar met zo’n vriendelijke glimlach, dat ik onmogelijk kwaad kon worden. Dat zou misschien wel al mijn kansen bedorven hebben.

‘Weet u al wat u doet?’ vroeg de man.

‘’t Is goed,’ zei ik. ‘Vijfhonderd francs.’

De man haalde zijn portefeuille te voorschijn en gaf mij een bankbiljet. Hij greep Camus in zijn nekvel en stopte hem in de boodschappentas. Hij betaalde de barkeeper en wilde weggaan.

‘Wacht nog even,’ zei ik. Ik opende de tas en streelde Camus over zijn kop. Hij keek me aan. Zijn snorren staken naar voren. Er lag weer iets angstigs in zijn blik. Hij likte mijn vinger. Ik voelde zijn vreugde langzaam plaats maken voor iets, waar ik nog geen naam voor kon vinden.

Ik draaide mij weer naar de bar toe. De man groette ons en verdween. Er kwam een stroom koude nachtlucht binnen toen hij de deur opende.

Ik nam een slokje van mijn bier en stak een sigaret op. Ik deed een trek, blies de rook uit en stond toen plotseling op en rende het café uit. Ik keek links en rechts de straat af. Er was niemand te zien. Alleen een auto reed voorbij. Ik liep tot ik bij een zijstraat kwam, maar ook daar zag ik de man niet. Ik huiverde. Ik voelde me wanhopig verlaten.

‘Was hij al weg?’ vroeg de barkeeper, toen ik terugkwam.

Ik knikte.

De barkeeper pakte het schoteltje van de bar en keek er een poosje naar.

‘U had het niet moeten doen,’ zei hij zachtjes. Hij zette het schoteltje weer neer en schonk mij een glas cognac in, hoewel ik er niet om gevraagd had.

Ratten en katten

‘De prinsenmarij,’ zei de dame, ‘dat betekent politie. Zo’n woord kan alleen maar in een rauw milieu ontstaan. Zo heb ik een neef die hoofd van de douane is, de verhalen die hij vertellen kan. Enig.’

‘Het is een zeer poëtisch woord,’ zei de jongen, de wenkbrauwen hoog optrekkend.

De dame waagde een paar voorzichtige passen op onbekend terrein. ‘Tja,’ zei ze, ‘inderdaad. Misschien is het de combinatie van de klanken i-a-ij.’

‘Het doet aan zilver denken,’ nam de jongen haar bij de hand, ‘terwijl het woordje prins bovendien zoete gedachten opwekt.’

‘Vondel, de prins der dichters,’ stelde de dame vast.

‘Zo zou u het kunnen zeggen,’ glimlachte de jongen.

‘Als niet...’ zei de dame speels.

Nu was de jongen even in de war. ‘Als niet wat?’

‘Als jij het niet was,’ vulde de dame aan.

‘O nee,’ zei de jongen blozend, ‘ik ben slechts een jonker.’

De dame lachte tingelend. En tegelijkertijd begon de pendule te slaan, vijf uur. Een verveelde schemer drensde in de kamer. De meubels waren in diepe slaap gevallen. De lamp hing als een snel leeglopende ballon aan het plafond.

‘Zal ik een lichtje maken?’ vroeg de jongen. Hij stond reeds half van zijn stoel op, maar ging weer zitten toen de dame sprak: ‘Laten we nog even schemeren. Ik ben zo dol op dit uur van de dag. De schemering slijt de harde kanten van het bestaan, vind je niet?’

Voor de jongen antwoorden kon (o zeker, zou hij gezegd hebben) vervolgde ze: ‘Ik wil niet indiscreet zijn, maar ken jij niet een meisje Van Venteren Stark? Ik meen zo iets gehoord te hebben. Ik zie namelijk Wilfred van Venteren nog wel eens, de broer van haar vader. Een alleraardigste man, daar zou je zeker goed mee overweg kunnen. Hij is gezant in Brazilië geweest, de verhalen die hij vertellen kan, enig. Yvonne is een allerliefst meisje, volgens die goeje Wilfred. Maar haar ouders zijn nogal lastig, nietwaar? Ze menen het goed met haar, dat moet je niet vergeten. Hun opvattingen zijn natuurlijk een beetje uit de tijd.’

‘Er zijn inderdaad enige moeilijkheden,’ zei de jongen en zijn woorden klonken luchtig en afdoende.

‘De tijd zal wel uitkomst brengen,’ had de dame het laatste woord.

En toen wisten ze geen van beiden meer wat te zeggen. Of misschien zweeg de dame omdat zij wilde genieten van de schemering die elke dag weer verzachting bracht in haar leven. Een schemering, die zelfs niet door een klein lichtje geaccentueerd mocht worden en uit welke de jongen, om haar een plezier te doen, het roestige schrapen over de rails en het bellen van de trams, het toeteren van de auto’s en het gepraat van fietsende mensen in de straat had willen bannen.

De dame zuchtte en hief haar hoofd een weinig op, als luisterde ze naar iets heel teers en gerings, misschien haar eigen adem of die van de jongen. En beiden, de dame en de jongen, zweefden steeds dieper in de oceaan van de schemering, zodat de kamer en haar meubels gingen lijken op het uit elkaar geslagen wrak van een oud schip, een oorlogsbodem van de Armada.

Nu klonk een gedempt gerommel dat achter uit het huis scheen te komen.

De dame keek de jongen vragend aan, maar deze zag alleen dat zij haar gezicht, een bleke vlek in de halve duisternis, naar hem toewendde en zei, radend dat zij hem om uitleg vroeg: ‘Dat is de hond van de benedenburen die in de tuin wordt gelaten. Het gebeurt elke dag op hetzelfde uur. Op de schutting zit een kat, soms twee of drie. De hond springt tegen de schutting op met zijn volle gewicht, vandaar dat geluid. Ik heb nog nooit gezien dat hij een kat te pakken kreeg, maar wel een keer dat hij, tot zijn eigen verbazing ongetwijfeld, over de schutting heen sprong. Hij slaagde er niet in op dezelfde manier zijn eigen tuin weer te bereiken en heeft toen zitten janken tot zijn baas hem is komen halen. En alle katten uit de buurt keken uit hun schuilplaatsen toe en bespotten hem. Niet met woorden, maar met hun warme spinnende veiligheid.’

‘A,’ zei de dame en de uitgedoofde maan van haar gezicht bewoog langzaam heen en weer, ‘wat een aardige geschiedenis.’

En na een paar seconden vervolgde ze: ‘Denk je dat je moeder vlug zal komen? Wat dom van me haar juist vandaag te willen opzoeken.’

‘Ik weet het niet,’ zei de jongen, ‘ze heeft generale repetitie en dat kan lang duren. Het is niet te zeggen.’

‘Waarvan eigenlijk?’ vroeg de dame.

‘Van een Russisch stuk,’ antwoordde de jongen, ‘een Russisch regisseur is er speciaal voor overgekomen.’

‘Ik zal nog maar wat wachten,’ zei de dame, ‘je kunt nooit weten en het zou jammer zijn als ik bijvoorbeeld nu wegging en je moeder komt vijf minuten later thuis. Als je zoiets later hoort, kun je kwaad worden op jezelf.’

‘Dat overkomt mij ook dikwijls,’ zei de jongen, ‘het is een onbevredigend gevoel. Als je die vijf minuten had gewacht, dan had je leven misschien een heel andere wending genomen, wie weet.’

‘En misschien een wending ten goede,’ vulde de dame aan, ‘hoewel ik niet klaag.’

‘Ik vind het wat kil hier,’ zei de jongen, ‘heeft u er geen last van? Ik zou het straalkacheltje aan kunnen doen.’

‘Dat is een idee,’ zei de dame, ‘als de bladeren vallen. Het is het jaargetijde.’

‘Dan zal ik nu toch ook maar wat licht maken,’ zei de jongen half vragend en toen de dame een toestemmend geluidje maakte, knipte hij een klein lampje aan op de schoorsteenmantel en plotseling waren zij uit de oceaan naar boven gezogen en zaten in een zacht verlichte kamer te midden van vertrouwde meubelstukken en ze wisten dat de avond begonnen was en dat de schemering in een andere landstreek andere huizen, andere mensen omspoelde.

Het straalkacheltje begon zijn warmte te verspreiden en de dame leunde achterover in haar stoel en voelde hoe de gloed in haar benen opkroop.

Toen kreeg de jongen, die tersluiks blikken wierp naar de benen van de dame, de ingeving. Als de dame slechts toestemde zou de avond zich kunnen ontrollen als een bont-geschilderd panorama. Alles hing van haar af: of zij zich onwenniger en verder van elkaar verwijderd zouden gaan voelen of meer tot elkaar aangetrokken; of hun woorden kouder en schaarser zouden worden of heftiger en warmer. Een moment spande hij al zijn spieren en keek strak naar het kleine boeddhabeeldje dat op de schoorsteen stond en dat door de dame toen ze uren geleden de kamer binnenkwam, zo bewonderd was (oosterse kunst, zo ver van het westerse gejacht, zo stil en edel).

Hij zei: ‘Misschien wilt u iets drinken?’

‘Dat zou wel gezellig zijn,’ zei de dame op een toon, die de jongen deed vermoeden dat zij hetzelfde had gedacht als hij, ‘is er iets in huis, denk je?’

‘Ja,’ zei de jongen, ‘er is vanmorgen een heleboel gebracht. Van alles wat en niet eens zo weinig. Mijn moeder heeft wat ingeslagen omdat volgende week de prijsverhogingen ingaan.’

‘En omdat de winter voor de deur staat,’ vervolgde de dame, haar vingers nerveus bewegend, ‘en de mens soms de natuur een beetje moet helpen.’

‘En dikwijls vervangen,’ zei de jongen en stond op en liep naar het buffet.

‘Het voorjaar is nog ver,’ zuchtte de dame, ‘elke winter weer koester ik het plan naar een warm land te gaan, maar meestal komt er iets tussen en als er niets tussen komt en niets mij dus belet weg te gaan, schrik ik ervoor terug het land te verlaten. Misschien hebben we de winter wel nodig, opdat we het voorjaar des te intenser kunnen beleven. Ach, ik vraag eigenlijk zo weinig van het leven, slechts wat warmte en vrolijkheid. En hoe dikwijls niet worden deze simpele dingen mij geweigerd. Ik geloof soms dat God en Koning Winter een en dezelfde zijn. Maar ik voel dat deze avond goed is en alles zal brengen, waarnaar ik verlang. Ik voelde het toen ik deze kamer binnen kwam en vooral toen wij even over poëzie spraken; dat kun je met zo weinig mensen doen en zelfs met die weinig mensen is het dikwijls gekunsteld en spreek je over dichters van wie je nog nooit een woord gelezen hebt. Maar met jou is dat anders, misschien omdat je werkelijk een dichter bent.’

De jongen had ondertussen twee glazen op tafel gezet en zei: ‘Wat wilt u drinken? Er is van alles. Een gin-tonic misschien?’

‘O, ik kan niet tegen tonic,’ zei de dame, ‘dat is zo iets vreemds, iedereen drinkt het tegenwoordig, maar ik kan het maar niet lekker vinden. Als je mij geen oude dronkelap vindt...’

‘Hoe zou ik,’ zei de jongen vlug.

‘... heb ik liever een gin zonder iets erbij, zuiver en klaar.’

‘Dat zal ik dan ook maar nemen,’ zei de jongen en hij vulde de glazen (waterglazen) tot de helft.

‘We schijnen nogal iets van plan te zijn,’ lachte de dame, maar ze maakte geen bezwaren, greep integendeel het glas, zei: ‘Wel, op de poëzie en de warmte,’ en nam een grote teug.

De jongen volgde haar voorbeeld en onderging met een wonderlijke mengeling van schrik en voldoening hoe de parachutist van de alcohol neerdaalde in het landschap van zijn maag.

‘Hoe gek het ook mag klinken,’ zei de dame, ‘daar had ik echt behoefte aan. Soms kun je het zo nodig hebben, dat maak je je zelf althans wijs. Natuurlijk heb je eigenlijk iets anders nodig, hoop of een geloof, maar dit is de gemakkelijkste weg.’

‘En de enige die niet naar Rome leidt,’ grapte de jongen en hij dronk het glas leeg en dacht: ‘Wat er van kome, kome.’

‘Niet tot het Rome dat wij kennen,’ zei de dame, ‘maar tot een Rome door Caesars gekend, o een veel opener en grootser Rome. Maar alle wegen leiden naar Keulen, ach Rome, zelfs deze.’

‘Dat is een aardige opvatting,’ zei de jongen, ‘ik geloof dat wij de glazen nog wat moeten bijvullen. Niets mag ons te veel zijn om dit Rome te bereiken.’ ‘Ik ben eigenlijk al ver boven mijn tax,’ zei de dame, ‘maar vandaag is alles anders, ik begrijp niet hoe het gekomen is, misschien is dit huis de aanleiding. Hebben er bijzondere mensen in dit huis gewoond? Een onwettige nakomeling van een koning? Maar wat praat ik toch, er wónen bijzondere mensen in dit huis, je moeder en jij. Deze sfeer, ze dringt mijn huid binnen door al mijn poriën. Er is hier iets bewaard gebleven en jij moet er voor zorgen dat het nooit verloren gaat.’

‘Het is het ritselen van grootmoeders bruidsjapon,’ zei de jongen, ‘het portret van mijn grootvader op de boekenkast. Dat bedoelt u, maar ik kan het niet bewaren, omdat het in mijn moeders handen is en het daar langzaam uitglijdt en kapot valt en oplost in een geur, die u misschien nog kunt bespeuren maar ik niet meer.’

‘O wat is dat jammer,’ zei de dame en er klonk wanhoop in haar stem, ‘juist jij zou het moeten bewaren, maar als zelfs je moeder het al verliest...

Misschien heb jij andere dingen te bewaren en te bewaken, dingen die ik niet begrijp, die ik hard en gruwelijk vind.’

‘Ik weet het niet,’ zei de jongen, ‘ik weet het niet en die vier woorden bewaak ik als een kettinghond.’

Hij stond op en schoof de gordijnen dicht. Hij deed het traag en beheerst, daarmee het plotseling opkomende gevoel van iets verscheuren willen uitdagende.

De dame sloeg hem gade. Ze glimlachte en dacht en sprak deze gedachte hardop uit –: ‘Ik heb veel vertrouwen in je, je rug vertelt me dat ik dat kan hebben.’

Toen keek ze naar het boeddhabeeldje op de schoorsteen en zei snel, de woorden struikelden bijna over elkaar: ‘Nou zou ik willen zweven, los van alles, hoog boven de aarde, maar wel met mijn gezicht naar de aarde toegekeerd. Vul mijn glas nog eens misschien durf ik dan zelfs de aarde mijn billen te tonen.’

Terwijl de dame deze laatste woorden sprak en deze woorden zich in beelden omzetten, klemde de hand van de jongen zich met zo een kracht om de fles, dat op vele plekken het vlees wit werd.

Hij vulde zijn en haar glas opnieuw en voelde zich slap en warm worden, ontspannen en gespannen tegelijkertijd.

‘U... u... uw,’ stotterde hij. Uw billen, had hij willen zeggen, maar dat kon natuurlijk niet en nu zocht hij radeloos naar iets anders en zou dat ook wel gevonden hebben als niet in de gang de telefoon had gerinkeld.

‘Wat een afschuwelijk geluid,’ zei de dame, ‘ik ben dus toch nog op aarde met beide benen.’ Ze drukte haar handen, waarvan de vingers met vele ringen versierd waren, tegen haar kleine oren en bleef in deze houding zitten tot de jongen weer in de kamer was teruggekeerd.

‘Wie was het?’ vroeg ze hem, ‘vast en zeker een onaardig mens, een boeman, een vogelverschrikker, want ik had werkelijk even het gevoel een vogel te zijn en dat telefoongebel raakte mij als een schot hagel.’

‘Het was mijn moeder,’ zei de jongen.

‘O jee,’ riep de dame schalks en geschrokken, ‘dan heb ik niets gezegd. Je moeder is een lieve vriendin van mij en de techniek is er tenslotte om de mensen te helpen, hoewel we dikwijls het tegenovergestelde zien.’

‘Ze zei dat ik met eten niet op haar moest wachten, het kon nog wel uren duren voor ze thuis kwam, als ik haar tenminste goed verstaan heb.’

‘En waarom zou je haar niet goed verstaan hebben?’

‘Inderdaad: waarom niet?’

‘Je oren zijn toch goed?’

‘Ik kan het niet ontkennen.’

‘Jij met je gezonde jonge oren, je loopt niet weg als je een telefoon hoort, je gaat er regelrecht op af en maakt een einde aan de plaag van dat lawaai. En wat doe ik? Ik tracht mijn oren dicht te stoppen, te verstoppen, het helpt niet en daarom praat ik in mezelf, veel zinloze dingen achter elkaar, maar ik blijf het geluid horen. Ik heb zelf thuis geen telefoon, het zou zo gemakkelijk zijn, maar ik durf er geen te nemen, ik loop weg en word toch achterhaald.’

‘Ik zou ook weg willen lopen,’ zei de jongen, ‘maar het kan ten slotte een belangrijk bericht zijn, dat het weglopen tot iets belachelijks maakt.’

‘Als ik het dus goed begrepen heb,’ zei de dame op een zakelijke toon, die door haar wazige ogen ontkend werd, ‘kunnen we je moeder pas laat in de avond verwachten. Wat zijn die regisseurs toch lastig, vooral de Russische, die hebben van die rare opvattingen. Ik heb gehoord dat ze soms een jaar aan een stuk werken. Maar het is een heel mooi beroep.’

De jongen antwoordde niet. Hij was plotseling zwaar geworden van gedachten en ledematen. Hij had het gevoel steeds dieper in zijn stoel weg te zinken, het leek ook of zijn ogen zich terugtrokken in zijn hoofd. Hij maakte een lange wandeling door mul zand, zijn woorden werden door een stormwind zijn longen in geslagen.

‘Je moet mij voortaan tutoyeren,’ zei de dame plotseling, ‘we zijn goede vrienden en het verschil in jaren, dat kleiner is dan je denkt...’

De jongen hief langzaam zijn hand op.

‘... mag ons ook op taalgebied niet van elkaar houden; vind je niet?’

De jongen knikte. Een dwaze zin zeurde door zijn hoofd: U is goed, u is goed, u is veel te goed, lieve dame, wie had dit ooit verwacht.

‘U moet me iets vertellen,’ zei hij.

‘Uh-uh.’

‘Vergeef me, je moet me iets vertellen, als je tenminste kunt en er iets voor voelt: Wat zeggen de Van Venteren Starks over mij?’

‘O, o, daar komt de ware aap uit de mouw.’

‘O nee, daar is hij veel te zwak voor.’

‘Hoe bedoel je dat?’

‘Ach niets. De Van Venteren Starks.’

‘Ik ken alleen die goeje Wilfred maar. Hij waardeert hun houding niet, hij heeft te veel meegemaakt en gezien om nog vooroordelen jegens wie dan ook te koesteren. Nu ja, ze trachten Yvonne ervan af te brengen om met jou in het bootje te stappen. Je bent niet alleen, let wel: volgens hen natuurlijk, een ongewassen langharige zwartnagelige vuilbekkende luilak, maar bovendien, ik zeg hier dus hun mening, bedrieg je haar met alles wat maar een lichaam heeft. Je hebt geen geld en je staat zelfs niet in het patriciaatsboekje. Wilfred vindt hun bezwaren quatsch, werkelijk hij is heel ruim, zo zijn de tijden, zegt hij, we leven in het jaar tweeduizend, in de twintigste eeuw, de grenzen vervagen, de elite heeft zichzelf onmogelijk gemaakt door zich te verzetten tegen de sociale veranderingen, die aan het einde van de vorige eeuw hun beslag kregen. Dat zegt hij. Hij betreurt dat wel, want in zijn hart is hij natuurlijk een oude edelman, maar hij heeft zich erbij neergelegd, zoals bij het verlies van ons Indië. Gedane zaken nemen geen keer, crying over spilt milk heeft geen zin.’

‘Ik schiet er weinig mee op,’ zei de jongen.

‘Heel weinig,’ beaamde de dame, ‘drink nog maar iets, je moet je vanavond geen muizenissen in je hoofd halen.’

‘Je hebt gelijk,’ zei de jongen, ‘waren het maar rattenvallen.’

‘O, ho ho ho,’ lachte de dame, ‘daar heb ik toch laatst een aardige geschiedenis gehoord. Je kent misschien Herman Wienigers wel. Nee? Nu, hij is de derde man van Fietje Ronsdaal, nu ja, dat zegt je dan natuurlijk ook niets; als je haar wel kende, zou het je waarschijnlijk nog minder zeggen; maar goed, Herman dan... heb je wel eens van de ratten gehoord? De Ratten bedoel ik, met een hoofdletter. Dat was destijds een clubje in Den Haag, een vrijgezellenclubje; dat was dus nog voor hij Fietje kende, het schepsel, hoewel hij toen natuurlijk al wel wat vrouwtjes om zich heen had verzameld, de charmeur. Ik noemde hem altijd Alphons, omdat hij leek op een oude vriend van mijn vader, die een grote bewondering had voor een of andere koning of keizer of paus misschien, die ook Alphons of Alphonsus heette. Ik geloof een Oostenrijker, maar ik kan me vergissen; enfin het doet er weinig toe...’

‘De Ratten,’ vervolgde de dame, ‘ja zo heette hun clubje. Ze knaagden aan alles, ze droegen hun naam met ere. Er was geen kruid tegen gewassen. Maar Herman was wel de fierste Rat, met grote snorrenbaarden, een glanzend lijf en vlug als de weerlicht; hij kroop door alle gaten en was er geen gat dan beet hij er zich een met zijn mooie stevige tanden. Ze hadden een soort clublokaal, het was indertijd een uitgebreide club, er waren in Den Haag veel vrijgezellen, ze hadden een naam hoog te houden, iedereen kende ze, vraag je moeder maar. Een meisje, Willibrord van Naaldwijk, heeft zich in het begin van de oorlog nog van kant gemaakt voor Herman. Een heel knap vrouwtje, maar ze had geen schijn van kans natuurlijk, omdat haar broer iets hoogs was bij de wa en zij ook vol zat met anti-Nederlandse ideeën. Ik heb toen direct tegen Herman gezegd: ‘‘Misschien ben jij wel Nederlands eerste verzetsheld met als enige wapen je knappe uiterlijk, je moet ook eens naar de tante van Mussert gaan, zeg.’’

Daar hebben we toen nog danig om gelachen en we waren van plan de broer van het meisje Willibrord een foto van Herman te sturen, omdat men zei dat hij de kameraadschap tussen mannen soms verder wilde doorvoeren dan overeenkomt met de normale menselijke natuur, maar dat hebben we toch maar niet gedaan, omdat hij veel invloed had en het verkeerd had kunnen opvatten.

Typisch Herman is, dat hij elk jaar een bos bloemen legt op het graf van dat meisje; een soort ouderwetse hoffelijkheid, die je in steeds afnemende mate tegenkomt. Zelfs nu hij dan door Fietje is ingepalmd, die toch heus weinig over haar kant laat gaan, is hij van die gewoonte niet af te brengen. Wat wilde ik nu ook weer vertellen?’

‘Iets over ratten,’ hielp de jongen haar.

‘Ja, wat was het nu ook weer?’

‘Misschien wilde je alleen maar over Herman spreken.’

‘Nee, o nee, ik weet zeker dat ik je iets bepaalds wilde vertellen. Hoe kom je erbij dat ik alleen maar over Herman wilde spreken? Zo belangrijk is hij nu ook weer niet. Hij is me lelijk tegengevallen, toen hij met Fietje trouwde. Je hebt je dus toch door die kat laten verslinden, jij mooie rat, dacht ik direct, toen ik het hoorde. Nee hoor, maar het was wel iets in verband met Herman, kom nu ook weer.

In verband met Herman... ik ben het vergeten...’

De dame huilde. Niet met gierende uithalen, noch met hysterische gillen, maar bijna onhoorbaar. Het leek wel alsof het geluid een uitweg trachtte te zoeken bij haar schouders, die schokten met een beangstigende hevigheid. Ze had haar handen voor haar gezicht geslagen, dat had ze ook kunnen laten, want de jongen keek in een andere richting. Hij voelde zich om een hem onbekende reden beetgenomen.

Ze huilt heel anders dan mijn moeder, dacht hij. Ieder zijn eigen stijl. Of zou ze lachen; misschien heeft ze plotseling ingezien wat een belachelijke man die Herman was. Ik verveel me. Wat is dat eigenlijk een ellendige lamp met al die tierlantijnen, fritsen, fratsen, een banketbakkerslamp. Nu wankelt ze de kamer uit. Ze gaat zich opknappen, glaasje water drinken, huid herstellen, mascara aanbrengen, haar kammen en dan volgt misschien een vertrouwelijk gesprek met wie weet nog meer huilen, glaasjes water drinken, even bijkomen op de divan en in diepe slaap vallen op die divan...

De dame stond in de keuken. Ze bette met een vochtige theedoek haar ogen en haar voorhoofd. Ze haalde diep adem en greep zich vast aan de gootsteenrand, omdat ze bijna viel. Ze hoorde een hond blaffen, tweemaal.

Dat is de hond van de benedenburen, dacht ze, dat weet ik nu. Ze opende het keukenraam en fluisterde: ‘Hond hond hond.’

Op de keukentafel stond een schaal met tomaten. Ze pakte een tomaat en wierp die met een onhandige zwaai de tuin in. Ze hoorde de tomaat zacht in de aarde ploffen en direct daarop weer blaffen, driemaal. De dame glimlachte. Hoe gemakkelijk is dat allemaal, dacht ze, kijk, er zijn geen sterren. Wat doen de katten nu? Nu niet meer huilen jij, dat verdraagt het gezicht niet meer. Misschien legt de Rat op jouw graf ook eens bloemen.

Ze huiverde van de avondkou en sloot het raam. Voorzichtig, was haar bedoeling, maar zelfs de jongen in de huiskamer hoorde de klap en hij voelde zich wat beangst en dacht: zal ik eens gaan kijken?

Somber en omber

voor ofiti

In de winter ging Somber van Omber houden, even plotseling als een kind op een dag tot tien kan tellen. Hij woonde toen nog in de stad, onrustig, koud, haatte zijn eigen geraamte en de huizen, die hij blind en willoos in- en uitging.

Maar vroeg op een ochtend, terwijl de zon blozend over het ijs schaatste, verliet hij met Omber de stad, met verwilderde en gelukkige adem, in een bus vol verbijsterd toekijkende boeren. Voor hun ogen veranderde hij in een poes, die spinnend over haar huid liep, in een vogel, die haar mond in vloog, in een spin, die een web om haar haren weefde, in een lieveheersbeestje, dat kleine woorden in haar oren sprak, in een uitgelaten ijsbeer, die haar vrolijk maakte. Hij veranderde in suiker, die op haar tong smolt, in honing, die zij langzaam doorslikte, in alcohol, die in haar buik de vlammen deed uitslaan. Hij veranderde in haar kleren, die haar overal raakten. Hij veranderde in haar huid.

Tegenover hen zat Amber, de broer van Omber. Hij sliep. Soms werd hij wakker en keek om zich heen en mompelde iets. Zijn gezicht was moe en aangetast door het verdriet waartegen hij zich nu niet verdedigen kon. Amber leek op Omber. Of leek Omber op Amber? Ze leken op elkaar. Later merkte Somber hoe zij dikwijls uit één mond spraken en dan voelde hij wanhopig, dat drie te veel was en hij de derde. Hij keek dan toe en zag hoe om beurten de een zich sterker voelde dan de ander, hoe om beurten de een de ander benijdde en hoe zij op die manier een perfect evenwicht wisten te bereiken, dat door Sombers aanwezigheid alleen maar verstoord kon worden.

In het grote, droevige huis, waar de wanorde onoverkomelijk zijn natuurlijke plaats had, aten Somber en Omber gember, ’s morgens op bed toen de kou zeer hevig was, dronken ze whisky uit kleine kopjes en beminden elkaars geurige huid en glimlachende gedachten. De winter wrong zich door scheuren en kieren het huis in, sloop door hun kamer, maar durfde niet toe te slaan, bang zich te branden aan hun warmte.

De lente en de zomer kwamen. Het was erg moeilijk om aan geld te komen zonder er al te veel voor te doen, vonden Somber en Omber. Ze leenden links en rechts, brachten dingen van enige waarde naar de bank van lening, maar daar kon je natuurlijk niet eeuwig mee blijven doorgaan. Het gras om het huis was hoog, de huishuur al in maanden niet betaald. Ze lagen tot laat in de middag in bed, tot schuldeisers hen eruit belden. De hele zomer regende het, toch waren ze gelukkig.

Somber droomde bijna niet, behalve van het boek dat hij aan het schrijven was. Elke dag hield hij zich voor, dat het over mensen moest gaan, niet over hemzelf, maar over mensen, hun wereld, hun gedachten, al die dingen, die de neiging hadden om bijzonder vaag te worden, zodra hij ze op papier trachtte te zetten.

Hij hield niet van schrijven, maar hij hield nog minder van niet schrijven. Dikwijls ging hij op bed liggen en keek vanuit die positie naar zijn schrijfmachine – die hij had gehuurd, omdat hij hem dan niet kon belenen – en begreep, dat hij alleen maar schreef, omdat hij zich onrustig zou voelen als hij het niet deed. Ik schrijf alleen voor mijn eigen gemoedsrust, dacht hij.

Bijna elke dag gingen Omber en hij naar het dorp om iets te drinken in een café. Ze liepen over een modderig weggetje langs een korenveld. ‘Hier wil ik met je slapen,’ zei Omber, maar er kwam nooit iets van, omdat het altijd regende. Van opzij keek hij naar Omber en voelde zich warm genoeg worden om die regen op de koop toe te nemen, maar omdat hij geen andere kleren bezat dan hij aanhad en omdat ze tenslotte thuis een bed hadden, lieten ze het korenveld toch maar rechts liggen.

Als ze terugkwamen uit het café was het donker. In de huizen aan weerszijden van de weg dreven de mensen traag rond als slaperige vissen in verlichte aquaria. Er was niets aan te doen, die indruk maakten ze, hoewel Somber ze graag anders had gezien, ook al in verband met zijn boek.

Vroeger, toen hij nog in de stad woonde, was hij altijd bang geweest het contact met de werkelijkheid te verliezen zodra hij even uit die stad was, maar langzamerhand was hij gaan begrijpen, dat de werkelijkheid weinig met mensen te maken had, maar des te meer met de manier waarop je kijkt en het doet er niet toe, waar je naar kijkt, naar een steen op de weg, een man die in een tabakszaak een pakje sigaretten openscheurt of het brood, dat de bakker – de enige leverancier die hun nog op de pof leverde – iedere morgen door een luikje in de voordeur naar binnen wierp.

In de halvemaanvormige vijver in de tuin hadden ze twee witte eenden, die Somber voerde, als hij een excuus wilde hebben om met schrijven op te houden. Door het hoge gras waggelden ze naar hem toe, opgewonden geluiden makend. Aan de rand van de vijver lagen kleine witte veertjes, die altijd de volgende dag waren verdwenen, Somber begreep niet waar naartoe. De eenden namen het brood tussen hun snavel, doopten het in het water van de vijver, waar ze het met snelle beweginkjes heen en weer schudden voor ze het opslokten. De grijze lucht schoot een regen van kleine pijltjes in het wateroppervlak, dag na dag na dag.

De kat die wegliep

Geen water, de hele witte waanzinnige winter lang. De vorst had een buis, die over de lengte van het huis liep, uit elkaar doen barsten. Aan het aftapkraantje in de kelder hing een sik van ijs. De hoofdkraan zat ergens in de tuin onder de sneeuw verborgen, maar niemand wist precies waar; ook de humeurige mannen die op een ochtend in een blauwe Volkswagen uit de stad waren gekomen om te zien hoe het huis zich hield onder de vorst, wisten het niet.

Ik moet vertellen, dat het huis eigendom van de stad is, die er een inrichting voor debiele kinderen in wil vestigen. Maar daarvoor moet het eerst verbouwd en opgeknapt worden en de plannen voor de verbouwing moeten goedgekeurd worden door de gemeenteraad en dat schijnt nogal een langdurig proces te zijn. In elk geval heb ik vorig jaar van de ambtenaar, die er over gaat, gedaan weten te krijgen, dat ik tot de verbouwing hier mag blijven wonen.

De mannen waren uit hun humeur, want ik had de hoofdkraan dicht moeten draaien voor de sneeuw viel, zeiden ze.

De sneeuw was op een nacht gekomen, ongemerkt, zoals oude alleengelaten vrouwen sterven, een lang, onhoorbaar zuchten, stijgen, hoger dan de rook op een heldere, windstille middag, en vallen, terug naar de aarde, parachutisten in een geluidloze film.

Ik zei dat ik niet wist waar de hoofdkraan zat, dus dat ik hem ook niet dicht kon draaien, maar ze schudden hun hoofd en antwoordden, dat ik dat toch wel had kunnen informeren, dat ik de gemeente nodeloos op kosten jaagde en of ik wel wist wat dit aan reparatie zou gaan kosten?

‘U hoort er nog wel van, mevrouw,’ zeiden ze en stapten in hun auto; hun stuurse gezichten beloofden weinig goeds.

Al die tijd had poes 14 spinnend op mijn schouder gezeten, een warm zwart levend iets, dat met zijn snorharen zo af en toe in mijn oor kriebelde. Maar toen de mannen het portier van hun auto dichtklapten, sprong ze van mijn schouder op de marmeren vloer van de hal. Ik lette er niet op, ik keek de auto na, een glanzende blauwe tor, die de laan afreed en de weg opdraaide. De beuken, links en rechts van het hek, bewogen niet. Ze waren op mijn hand, dat wist ik zeker.

Nu zal ik wel gauw het huis uit moeten, dacht ik. Van de gebroken ruiten beneden hebben ze niets gezegd, dat is een kwaad teken, hoewel ik toch zwart op wit heb, dat boerenjongens ze gebroken hebben met hun kwaadaardige stenen en stokken, of wie weet met hun kwetsende schelle stemmen. De auto paste in het witte landschap. Men is altijd geneigd natuur en techniek tegenover elkaar te stellen, maar ik zag nu hoe belachelijk dit is: de auto hoorde thuis in het landschap, dat hem even vanzelfsprekend ontving als een rivier de rijnaak of de snelle politieboot. Misschien droeg de kleur daar ook toe bij, helder blauw, een Germaans oog, snel terugwijkend en kleiner wordend, het oog van de gemeente, dat – hoe klein het ook wordt – steeds op het huis gericht blijft.

Ik houd van het huis. Meer dan normaal is, zeggen sommige mensen, mannen vooral, vrienden van vroeger, die me een enkele keer, maar steeds minder, bezoeken. Maar ik weet wel wat zij normaal noemen. Normaal zou zijn, als ik me meer aan hen dan aan het huis zou hechten. Normaal zou zijn, als ik op hun huwelijksaanzoeken inging, als ik toegaf dat het een smeerboel in het huis is en dat ik in zo’n smeerboel niet thuis hoor, ik, ‘die het beter gewend ben’, die eens in een huis woonde, waarin alles zijn plaats had: het ontbijt, de liefde en de stofdoek. Aan hun zij zou ik weer een ordelijk leven moeten leiden, een orde, die bestaat uit het systematisch verdonkeremanen van de wanorde. Het liefst zouden ze me het huis afnemen, want hun liefde vraagt altijd een prijs. Het huis is hecht gebouwd van hard en eerlijk materiaal op stevige grond; hun liefde komt niet voort uit kracht, maar uit zwakheid. Ze hebben iemand nodig, die hun zwakheden en hun lafheden excuseert. Soms komen ze ’s avonds, dronken, huilerig, en zeggen: jij bent de enige, en ik geloof ze een nacht lang tot het ochtend is en hun geklaag begint: ze willen een schone handdoek, ze zijn te laat voor hun werk en dat is mijn schuld, omdat ik in dit belachelijke huis woon, hun moeder (mannen van dertig!) heeft gezegd dat er betere vrouwen zijn om mee om te gaan, enzovoort.

Ik houd van het huis, omdat het sterk is, omdat het onverstoorbaar overeind blijft staan met zijn elf kamers, elf hartkamers. Soms denk ik: ik ben even sterk als het huis, ik heb zijn wanden niet nodig om tegen te leunen, zijn ramen niet nodig om uit te zien, en ik sla de deur achter me dicht en loop met een opgewonden gevoel van onafhankelijkheid meer dan een half uur door de sneeuw en de kou om op bezoek te gaan bij de Emmerings, die het dichtst bij me wonen, afgezien van een paar boeren, die ik nooit spreek.

Maar eenmaal bij de Emmerings aangekomen, weet ik, dat ik zonder het huis niets ben, niets durf te zijn, alsof ik op onbekend en vijandig gebied ben, waar zelfs fluisteren gevaarlijk is en mijn aanwezigheid zonder enig recht. Ik weet niet wat ik tegen hen moet zeggen, ik vind hun hartelijkheid gênant, omdat ik die niet kan beantwoorden, omdat ik die niet wil beantwoorden. Ik kan met hem niet praten over het televisietoestel, dat ze pas gekocht hebben en waar hij blij mee is als een jongen met een blinkend zakmes, en – als hij even de kamer uit is – met haar niet over de dingen, waar sommige vrouwen vertrouwelijk met andere vrouwen over willen praten als hun man uit de buurt is. Het is ook allemaal zo keurig bij hen, zo proper ingericht, zo geregeld, hun leven heeft kennelijk zin, ze hebben de rechte weg gevonden, terwijl ik nog steeds in het struikgewas rondscharrel, zonder er enig idee van te hebben, waar ik naar toe ga en – en dat is in hun ogen natuurlijk het ergste – zonder enige wil om ergens naar toe te gaan. Ik zit daar in hun kamer en besef mijn vergissing en verlang naar het huis en verzin een grove leugen: het spijt me zo, maar ik moet weg, een afspraak met de kapper of de notaris of de loodgieter, als ik maar wegkom.

Ik heb de wanden van het huis nodig om mij heen, zoals de handen van mijn vader, zijn geur van alcohol en tabak, toen ik klein was. Maar zoals ik toen nooit zeker wist of mijn vader mij accepteerde, zo weet ik nu niet of het huis mij accepteert. Diep in de nacht, als ik warm in bed lig met poes 14 spinnend tegen mijn buik of mijn borsten of onder mijn voeten, denk ik van wel: ik ben de twaalfde kamer van het huis. Maar de volgende dag weet ik: ik heb mezelf maar wat wijsgemaakt, het huis heeft me niet nodig, zoals ik het nodig heb, het heeft zichzelf niet eens nodig, zo sterk is het.

Daarom houd ik van poes 14 (die eens, toen ik haar een maand had, poes 1 heette), omdat ze mij nodig heeft, omdat voor haar ik sterk ben, zoals voor mij het huis sterk is. Maar ze heeft me niet nodig, dat was een illusie, want nadat de mannen in de blauwe Volkswagen weg waren gereden, heb ik haar nooit meer gezien.

De eerste dagen dacht ik: natuurlijk komt ze terug, wat moet ze in de sneeuw? Het hele huis zocht ik af, ik ging zelfs naar de boeren in de omgeving om te vragen of ze daar niet aan was komen lopen en naar de Emmerings, hoewel dat natuurlijk onzin was, want die hadden haar dan wel teruggebracht. Kijk, zei hij, we hebben het toestel in de muur laten bouwen, en zij: ik begrijp niet hoe je dat volhoudt zonder man, hoe lang ben je nu niet alleen, ik zou geen dag zonder Erik kunnen, hoewel hij soms op mijn zenuwen werkt, om het maar eens eerlijk te zeggen, vooral ’s zondags als hij in zijn ondergoed door het huis loopt.

Maar poes 14 hadden ze niet gezien. Neem een andere, zeiden ze, neem toch een andere, meid. Poezen genoeg op de wereld. Mannen genoeg op de wereld.

Ik wilde ook een advertentie zetten in het streekblad. Ik ben er zelfs voor naar het dorp gegaan, maar toen ik het bureau van de krant binnen ging (een grauw herenhuis met een keurig tuintje en een drie meter lang grintpad), wist ik plotseling met zekerheid, dat een advertentie niet helpen zou: ze kon niet lezen poes 14, en niemand had haar gevonden, ze was al ver weg, in België misschien of nog verder.

Ik stond voor het loketje van de krant en een gezicht als een roze ballon keek me aan en vroeg wat ik wilde. Een abonnement, zei ik, of nee, toch maar niet, goedemiddag meneer.

Misschien, dacht ik later, komt ze terug als het gaat dooien en de hoofdkraan gevonden wordt door de mannen in de blauwe Volkswagen. Of misschien is ze niet weg, is ze altijd bij me, zoals mijn jeugd, maar dat is filosofie, geen tastbaar houvast en daarom een leugen. Niets komt terug, elke voorbije seconde is een verloren seconde, voorgoed verloren, tot minder dan stof vergaan.

Of hebben de mannen in de auto haar meegenomen? Uit wraak voor de gesprongen buis en de gebroken ruiten? Poes 14 wipte van mijn schouder, het portier knalde, ze reden weg, de omarming van het landschap in. Maar ze kunnen haar niet meegenomen hebben, want ze sprong van mijn schouder op het moment dat het portier knalde. Weet ik dat zeker? Nee, niets weet ik zeker; ze kunnen haar toch een eind verder op de weg opgewacht hebben. En ik wantrouw die mannen, ik heb ze altijd gewantrouwd, ze willen mij het huis afnemen, waarom zouden ze me dan poes 14 niet hebben willen afnemen? Een van hen, in de kelder bij het aftapkraantje, stak een sigaar op, de ander had ongepoetste schoenen aan. Ik kan me hun gezichten niet meer herinneren. Hebben ze poes 14 meegenomen? Ontvoerd?

Ik geloof niet meer dat ze terugkomt.

Ze zijn beneden, de mannen van de stad. Eerst hebben ze op de deur gebonsd, want de bel doet het niet meer, maar ik lig in bed en ik ga niet naar beneden. Sinds het dooit, ik weet niet hoeveel dagen al, lig ik in bed. Ze hebben eerst op de deur gebonsd en daarvoor hoorde ik al hun auto, want een Volkswagen heeft een speciaal geluid, het doet aan een stofzuiger denken. Maar nu zijn ze toch in het huis, er zijn zoveel gebroken ruiten, dat doen de jongens uit de buurt, al denken zij dat ik het doe, alsof ik gek zou zijn.

Ze roepen, de mannen. Ze roepen, is er iemand? Maar de trap durven ze toch niet op te komen, of misschien kan het hun ook niet schelen. Ik hoor ze praten. Ik probeer het niet te denken, maar ik denk: straks komen ze boven, kloppen beleefd op de deur en zeggen, mevrouw, hier heeft u uw poes terug, we hebben haar bij vergissing meegenomen en ook een beetje, omdat we kwaad waren dat u toen de waterleiding heeft laten bevriezen, maar hier heeft u uw poes terug, alles is vergeten en vergeven.

Nu zijn ze weer weg, ik hoor de auto wegrijden.

Wat gaat dat vlug, de dooi, er is geen sneeuw meer te zien in de tuin. Het gras is dood en bruin, je vraagt je af hoe dat ooit weer groen moet worden, het gras en de bomen en de struiken. Er zitten vogels op het raamkozijn, maar als ik opsta vliegen ze weg, niet ver weg, ze vliegen naar een boomtak.

De trap af. Een briefje op het tafeltje beneden in de gang. Mevrouw, u kunt het kraantje in de kelder weer gebruiken. Wilt u erom denken zolang het ’s nachts nog vriest de hoofdkraan elke avond af te sluiten. De hoofdkraan is in de tuin, links van het hek, onder een betonnen plaat. In de loop van april moet u het huis verlaten, maar u krijgt hier nog nader bericht van.

Geen woord over poes 14.

Nu ja, natuurlijk niet, poes 14 is weggelopen, gewoon weggelopen. Je weet toch wel wat dat is? Weglopen, van iemand weglopen, heb je dat niet zelf gedaan, hoe lang geleden alweer?

Hij stond tegenover je en je zag, dat hij niet van je hield. Wat ben jij een moeilijk mens om mee te leven, zei hij. Je zag ook dat hij je wilde slaan. Hij leek niet meer op iemand, die je kende.

Je zag dat hij niet van je hield, maar dat is verkeerd uitgedrukt. Je bedoelt iets anders. Je bedoelt dat je in zijn ogen zag, dat jij niet meer van hem hield. Je bedoelt dus iets heel anders. In de revers van zijn jasje stak het speldje van de roeiclub waar hij, omdat hij een paar jaar de universiteit had bezocht, lid van was, en dat speldje werd voor jou plotseling het bewijs van zijn belachelijkheid. Hoe kun je er zo mee te koop lopen, dacht je; enorme sukkel die je bent.

Je dacht, nu zal hij wel gaan huilen, zoals meestal bij scènes, waarvan hij voelt, dat hij ze zal verliezen, maar hij deed iets onverwachts, hij ging aan tafel zitten en begon de krant te lezen. Hij keek niet eens op, toen je zei: ik ga weg. En hij liep je niet achterna, toen je inderdaad wegging.

De buit

De oude man scharrelde langzaam naar het voorbalkon van de tram. Terwijl de tram knarsend tot stilstand kwam, wrong de jongen zich langs hem. Aan de kop van de halte stond een agent met een aktetas onder zijn arm. Als agenten tassen onder hun arm dragen, hebben ze geen dienst, dacht de jongen, die uitstapte. En als agenten geen dienst hebben, mogen ze niemand arresteren. Hij wist niet zeker of dit waar was, maar het leek hem aannemelijk. Wel mochten ze, ook buiten de dienst, weduwen, wezen en grijsaards helpen en dat deed deze agent dan ook: hij pakte de oude man bij een arm en hielp hem met uitstappen.

‘Voorzichtig maar, opa, dan breekt het lijntje niet,’ zei hij vriendelijk.

Opa antwoordde niet. Een eeuwigheid zweefde zijn rechtervoet tussen de tree van het trambalkon en de veilige stenen van de halte, alsof hij blind was en voor een afgrond stond en dat met de intuïtie van de blinde begon te vermoeden. Hij had vuilwitte versleten gymnastiekschoenen aan, zag de jongen, die zich een paar passen verwijderd had en geboeid toekeek.

Het was een warme zomerdag; er was geen ontkomen aan de zon, die je van alle kanten tegemoetstraalde: van de hemel, die zo blauw was als luchtpostpapier, van het zachte asfalt, de blinkende spatborden van auto’s, de grote schone ruiten van winkels, het koekblikdeksel vol wisselgeld op het karretje van de ijscoman en het trage water in de grachten. Eerst waren de mensen prikkelbaar geweest, maar nu, murw geslagen door de hitte van de zon, brachten ze het alleen nog maar tot lome vermoeidheid.

De tram reed weg met de agent; de jongen en de oude man bleven op de halte achter. De oude man keek de tram na, toen zette hij zich langzaam in beweging. Hij heeft iets van een krab, dacht de jongen, een oude grijze krab, die niet zo goed meer mee kan komen. Hij zal de zee nooit meer bereiken. Hij is gevangen in een diepe kuil van droog, heet zand; hij is mijn prooi, al weet hij dat nog niet. Mijn voet zweeft dreigend boven hem, ik hoef mijn voet maar neer te zetten en hij bestaat niet meer.

Toen de oude man op het trottoir was gekomen, dat tegenover de tramhalte lag, stak ook de jongen de straat over en slenterde achter de oude man aan. Eigenlijk was hij op weg geweest naar school, maar de oude man had hem een excuus gegeven om de school te laten in de zekerheid, dat hij er de volgende morgen niet als een kinderachtige spijbelaar, maar als een held ontvangen zou worden.

‘Wat moet je oud zijn om zo langzaam te kunnen lopen,’ dacht hij.

Zijn grootvader was zo oud, dat hij helemaal niet meer kon lopen, maar de hele dag in zijn bed zat, een paar grote witte kussens in zijn rug. Praten deed zijn grootvader trouwens ook al sinds jaren niet meer, alleen kreunen als hij iets nodig had of als hij wilde dat er wat meer belangstelling aan hem werd geschonken. Maar nu zijn zuster, die met haar man bij hen in huis woonde, omdat ze geen eigen woning konden vinden, een kind had gekregen, kwam dat laatste niet zo vaak meer voor.

Toch leek het alsof deze oude man, hoewel hij nog kon lopen, ouder was dan zijn grootvader. Misschien kwam het doordat zijn moeizame voortschuifelen juist de nadruk op zijn ouderdom legde, terwijl zijn grootvader, stel dat hij kon lopen, misschien wel heel hard zou lopen. Dat wist de jongen niet zeker en het verschil was, dat hij het van de oude man wel zeker wist.

In de verte naderde een agent op de fiets. Hij reed langzaam recht op het zadel gezeten langs de stoeprand. De schrik sloeg de jongen om het hart. Misschien wist de agent wat er gebeurd was en had men hem er op uitgestuurd om de oude man te arresteren. Dan had de jongen geen enkel excuus meer om van school weg te blijven. Hij bleef stilstaan en durfde bijna niet te kijken. Maar de agent fietste langs de oude man, die op- noch omkeek, en enige ogenblikken later ook langs de jongen.

De jongen bleef staan, tot de oude man een flinke voorsprong op hem had genomen. Hij ging zelfs voor de etalage van een radiowinkel staan (zo’n televisietoestel was duur, maar misschien zou zijn vader er volgende maand een op afbetaling kopen) en telde tot twintig vóór hij weer naar de oude man keek, die aan het einde van de straat bezig was opnieuw over te steken.

‘Hij gaat naar het park,’ dacht de jongen.

Hij herinnerde zich hoe hij vorig jaar, op net zo’n dag als deze, met zijn vader was gaan vissen buiten de stad. Als je beet hebt, had zijn vader gezegd, moet je niet direct ophalen. Je moet zo’n vis de ruimte geven tot hij zich goed vast heeft gebeten. Alle goeie hengelaars doen dat zo. Ze hadden brood en koffie bij zich en hij had van zijn vader een sigaret mogen roken en aan het einde van de ochtend was het zo warm, dat ze het niet meer konden uithouden en naar een uitspanning een eindje verderop waren gegaan. Daar hadden ze wat gedronken, zijn vader bier en hij coca-cola. Toen namen ze de bus naar huis toe. Ze hadden niet één keer beet gehad.

De oude man ging de ingang van het park in. De jongen zette het op een lopen, tot hij op een paar meter afstand van de oude man was gekomen. Dicht bij de ingang was een bank vrij, waar de oude man op ging zitten.

De jongen wist niet goed, wat hij moest doen. Hij durfde nog niet naast de oude man te gaan zitten en hij durfde ook niet stil te blijven staan, omdat de oude man dan misschien wel argwanend zou worden. Daarom slenterde hij fluitend verder, langs de bank. Toen stond hij plotseling toch stil, terwijl een schok van angst zijn knieën deed knikken. Zijn moeder! Hij herinnerde zich (hoe had hij het kunnen vergeten!) dat zijn moeder, als het mooi weer was, altijd met het kind van zijn zuster in het park ging wandelen. Hij keek schichtig om zich heen, maar zag haar niet. Hij kalmeerde een beetje, want hij had tenslotte een excuus om te spijbelen, maar helemaal op zijn gemak voelde hij zich toch niet.

Hij hakte de knoop door, liep weer terug en zette zich op het bankje naast de oude man, die even naar hem keek en zich toen weer op zijn bezigheden concentreerde. Op zijn schoot lag een geopende portemonnaie en met de vingers van zijn rechterhand haalde hij er, muntje voor muntje, het geld uit, dat hij in zijn linkerhand deponeerde. Papiergeld was er niet bij, maar misschien zat dat in een apart vakje of had hij dat al in de zak van zijn versleten bruine jasje gedaan.

‘Meneer,’ zei de jongen, maar de oude man scheen hem niet te horen.

‘Meneer,’ herhaalde de jongen. De oude man keek hem nors aan. De jongen wist niet meer hoe hij verder moest gaan. Hij slikte, keek een andere kant uit (een mus pikte aan een stukje brood) en was toen opeens niet bang meer. Hij zag de bevende vingers en de waterige ogen van de oude man en hij voelde zich sterk en jong en overmoedig, alsof hij in een botsautootje zat op de kermis.

‘Ik heb wel gezien wat je deed, opa,’ zei hij.

‘Wat moet je?’ vroeg de oude man vijandig.

‘Ik heb wel gezien, dat je die portemonnaie hebt gestolen,’ zei de jongen.

‘Ga je weg, kwaje aap!’ zei de oude man. Zijn mond beefde.

‘Op de tram,’ ging de jongen door en er was nu iets treiterigs in zijn stem. ‘Uit een boodschappentas. Een blauwe boodschappentas. Ik denk dat ik maar eens een agent ga roepen.’

De oude man stond half op en toen, onverhoeds, probeerde hij de jongen te slaan. Maar hij was niet snel genoeg en de jongen bukte zich bijtijds. De portemonnaie was in het zand gevallen. De oude man wilde hem oprapen, maar de jongen plantte zijn voet erop.

‘Afblijven, opa,’ zei hij. ‘Die is niet van jou.’ Hij pakte de portemonnaie van de grond en stak hem in zijn broekzak.

‘Nou de rest,’ zei hij. ‘Je hebt nog...’ Hij zweeg.

Er gebeurde iets afschuwelijks met de oude man. Hij opende zijn mond wijd, alsof hij wilde gaan schreeuwen of huilen, maar het niet kon. Toen kreunde hij, een laag, onmenselijk geluid, zijn ogen keken star langs de jongen heen en hij zakte traag opzij, in de richting van de jongen.

De jongen sprong op, verbijsterd van angst, en rende weg, zo hard als hij kon. De oude man bonsde met zijn hoofd op het hout van de bank. Een vrouw, die een kinderwagen voortduwde, kwam op dat moment het park in. Ze zag de oude man van de bank vallen en ze haastte zich naar hem toe. De kinderwagen bleef verlaten aan de ingang van het park staan. Pas later (de ziekenauto was al weg) herinnerde de vrouw zich, dat er een jongen langs haar was gerend, even voor ze het park betrad, die een beetje op haar zoontje leek, voor zover ze dat in de gauwigheid had kunnen zien. Maar haar zoontje zat op school, dus die kon het niet zijn.

De school was een somber, streng gebouw; de ramen zaten zo hoog, dat de kinderen maar nauwelijks over de vensterbank heen konden kijken, en in de slechtverlichte gangen hing een onaangename lucht, die nooit meer weg zou trekken. Misschien was het niet goed mogelijk om in zo’n gebouw een held te zijn. Misschien kon je je er alleen maar onderscheiden door te spijbelen.

De jongen met het mes

Je stampte met je voet op de grond en er was een feest. ’s Zomers en ’s winters geurden de avonden en de nachten naar alcohol. Om drie uur ’s nachts was niets meer onmogelijk: je kon een handstand maken op een jeneverfles, vliegen naar New York, boerenknecht worden en tussen het koren liggen, schatrijk worden van vandaag op morgen en jaren later, vol champagne, sterven in een zwembad op een maanloze nacht. ’s Zomers, als de ochtend kwam met vogels en schone straten en een bleke zon, reed je weg naar het strand, je hand zweette zout en alcohol en drukinkt van het verse ochtendblad, dat je had gekocht. In de avond kwam je loodzwaar thuis, schoenen vol zand, warhoofd vol hoofdpijn: je had een meisje geslagen, met een vriend gebroken, gelachen en geschreeuwd, je pupillen wijd, zwarte poelen, geplaagd door zwermen muggen. Je gedachten waren uiteengevallen in losse woorden, sleutelwoorden, die je onophoudelijk mompelde, omdat je bang was er niet meer te zijn, als je ook die woorden nog vergat. En je viel in slaap tot het volgende feest je wekte.

Dick legde zijn hand op Wessels schouder.

‘Er zijn hier mensen die niet drinken,’ zei hij.

‘Waar dan?’ vroeg Wessel.

‘Daar op de divan zit er een,’ wees Dick.

‘Die lange? Wie is dat? Wat doet hij hier?’

‘Het is een vriend van Erik. Erik heeft hem meegenomen. Maar daar gaat het nu niet om. Het gaat erom, dat hij niet drinkt. Er zijn tenslotte grenzen.’

‘Volkomen gelijk,’ zei Wessel.

‘Erik,’ zei hij, toen hij Erik had gevonden. ‘Erik, op de divan zit een lange jongen, die niet drinkt. Er wordt gefluisterd dat jij hem hebt meegenomen. Wie is het en wat doet hij hier, als hij niet drinkt?’ Erik keek naar de divan.

‘Dat is een heel gekke jongen,’ zei hij. ‘Een fotograaf.’

‘Waar is zijn camera?’ vroeg Wessel.

‘Juist,’ zei Dick. ‘Ook dat nog.’

‘Die heeft hij niet meegenomen. Hij was bang dat hij kapot zou gaan.’

‘O,’ zei Wessel. ‘Was hij daar bang voor? En heeft hij hem toen niet meegenomen? Is hij meer een landschapsfotograaf?’

‘Het is een heel gekke jongen,’ hield Erik vol.

‘Fotografen zijn nooit gekke jongens,’ zei Dick. ‘Jongens die bang zijn dat hun camera kapot gaat, zijn geen gekke jongens. En ze zijn vreselijk ambitieus. Jongens die ambitieus zijn, zijn nooit gekke jongens.’

‘Ik hou alleen van oorlogsfotografen,’ zei Wessel.

‘Hij maakt heel mooie foto’s,’ zei Erik.

‘Wat fotografeert hij dan?’ vroeg Dick.

‘De Leidsepleinjeugd,’ zei Erik.

‘De wát?’

‘De Leidsepleinjeugd.’

‘Wat is dat?’

‘Nou, die jongens die op het Leidseplein rondhangen.’

‘Waarom fotografeert hij die?’

‘Nou, zo maar.’

‘O.’

‘Er is nooit oorlog op het Leidseplein,’ zei Wessel.

‘Nou, jullie zoeken het maar uit, hoor,’ zei Erik en liep weg.