Oxford-hoogleraar Bart van Es verliet Nederland jaren geleden, maar één verhaal uit zijn kindertijd verliet hem nooit: dat van het jonge Joodse meisje Lientje dat door zijn grootouders verborgen werd gehouden voor de nazi’s. Ze voedden het meisje op als hun eigen dochter, maar decennia na de oorlog werd het contact plots verbroken. Wat was haar verhaal? En wat veroorzaakte de diepe breuk?

Op een dag besluit Van Es Lientje op te zoeken. Ze is inmiddels in de tachtig en woont in Amsterdam. Er ontstaat een bijzondere vriendschap tussen hen, ook al brengen Liens verhalen verschrikkelijke gebeurtenissen aan het licht.

Ver-geet-mij-niet is een verhaal over tegenstrijdigheden – over grote moed en vrijgevigheid, maar ook over verkeerde intenties en diepe wonden. Over hoe onze pijnlijkste ervaringen ons vormen en hoe we ermee in het reine kunnen komen, zelfs een mensenleven later.

Bart van Es (1972) is hoogleraar Engelse literatuur aan de universiteit van Oxford. Hij promoveerde in Cambridge en schreef verscheidene boeken, waaronder Shakespeare in Company (2013). Hij is geboren in Nederland en woont met zijn gezin in Oxford.

‘Een genuanceerd, ontroerend en ongewoon verslag van een verloren kind.’ – Publishers Weekly

‘Meelevend en doordacht geschreven, het boek is zowel een gedenkwaardig portret van een opmerkelijke vrouw als een ode aan de helende kracht van begrip.’ – Kirkus Reviews

Bart van Es

Ver-geet-mij-niet

Over het verborgen leven van een Joods meisje

Vertaald door René van Veen

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Copyright © 2018 Bart van Es

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 René van Veen

Oorspronkelijke titel The Cut Out Girl

Oorspronkelijke uitgever Penguin Press, Londen

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagfoto en foto’s binnenwerk uit privécollectie

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

isbn 978 94 031 2760 6

nur 320

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

##

Voor

Charles de Jong en Catharine de Jong-Spiero

en

Henk van Es en Jannigje van Es-de Jong

Proloog

December 2014

‘Zonder familie heb je geen verhalen.’

De vrouw die dit zegt, is koffie aan het zetten in haar Amsterdamse woning. Ze heet Hesseline, afgekort Lien. Ze is de tachtig gepasseerd, maar bezit nog altijd een ongekunstelde schoonheid: een gave huid zonder zichtbare make-up; een klein zilveren horloge maar verder geen sieraden; glanzende, ongelakte nagels. Ze heeft een kordate manier van doen en toch heeft ze ook iets van de bohemienne, met haar lange, donkergrijze vest en wapperende, donkerrode paisleysjaal. Ik kan me niet herinneren dat ik haar al eens eerder heb ontmoet, maar ik weet dat ze is opgegroeid met mijn Nederlandse vader, die kort na de Tweede Wereldoorlog is geboren. Ze maakte deel uit van mijn familie, wat nu niet meer het geval is. De band werd verbroken door een brief. Bijna dertig jaar later is het voor Lien nog altijd pijnlijk om daarover te praten.

Vanuit haar witte open keuken gaan we naar het zitgedeelte, dat baadt in winters zonlicht, deels gefilterd door de kunstwerken van glas in lood voor de ramen. Onder een lage, glazen salontafel liggen boeken, museumcatalogi en culturele bijlagen. De meubels zijn modern, net als de litho’s aan de muur.

We spreken Nederlands.

‘In je e-mail schreef je dat je meer wilt weten van de familiegeschiedenis en er misschien een boek over wilt schrijven,’ zegt ze. ‘Nou, die familiekant speelt voor mij eigenlijk niet meer zo. De Van Essen zijn lang erg belangrijk voor me geweest, maar nu niet meer. Wat voor boeken schrijf je zoal?’

Haar toon is vriendelijk en tegelijk zakelijk. Ik vertel haar het een en ander over mijn werk als hoogleraar Engelse letterkunde aan de Universiteit van Oxford en dat ik wetenschappelijke boeken en artikelen schrijf over Shakespeare en Engelse poëzie uit de renaissance, maar dankzij internet weet ze dit grotendeels al.

‘Wat is nou je motivatie?’ vraagt ze.

Mijn motivatie? Dat weet ik niet zo precies. Ik denk dat ze een gecompliceerd, boeiend verhaal te vertellen heeft. Het is belangrijk om dat vast te leggen, zeker nu overal in de wereld het extremisme weer de kop opsteekt. Hier schuilt een onverteld verhaal waarvan ik niet wil dat het verloren gaat.

Op deze heldere decembermorgen praten we over de toestand in de wereld, over Israël, de Nederlandse politiek en de situatie in Groot-Brittannië, waar de coalitieregering van David Cameron straks aan het eind van haar vijfjarige termijn is. Bijna als in een sollicitatiegesprek stappen we snel van het ene onderwerp over op het andere.

Na ongeveer een uur duwt ze haar lege kopje opzij en zegt ze resoluut: ‘Ja, hier heb ik vertrouwen in. Zullen we aan tafel gaan zitten? Heb je papier en pen bij je?’

Ik wilde niet als een journalist bij haar binnen komen vallen, dus ik moet haar om schrijfgerei vragen. Al snel zitten we aan haar eettafel van blank, gelamineerd hout. Ik mag naar al haar herinneringen vragen: over wat mensen zeiden en deden, welke kleren ze droeg en wat ze at, de huizen waarin ze woonde en wat ze droomde.

Bij deze eerste ontmoeting zitten we urenlang in haar behaaglijke, moderne woning. De documenten – foto’s, brieven, allerlei voorwerpen – worden pas opgediept als ze eraan denkt, maar halverwege de middag, als het buiten al een beetje begint te schemeren, ligt de hele tafel vol aandenkens. Een ervan is een kinderboek met een stoomboot op het felgele omslag en een keramiektegeltje met een tekening van een verdrinkende man. Op tafel ligt ook een in rood kunstleer gebonden fotoalbum met een versleten rug. De eerste pagina van het album toont een foto van een knap stel met eronder, in blauwe pen, de woorden ‘mamma’ en ‘pappa’.

De vrouw links op de foto is Liens moeder, Catharine de Jong-Spiero. Ze zit op het puntje van een rotanstoel met een boogvormige rug die haar helemaal omgeeft. De zon schijnt vol in haar gezicht en ze glimlacht een beetje bedeesd. Voor haar op de grond zit haar echtgenoot Charles, Liens vader, in hemdsmouwen en met zijn grote handen ongedwongen op zijn knieën. Hij leunt tegen zijn vrouw aan, wier hand op zijn schouder ligt, en kijkt op met een zelfverzekerde, ironische blik. Hij heeft iets nonchalants over zich en kan wel lachen om het idee van een geposeerde foto terwijl zijn vrouw het daar, met haar strakke glimlach, veel moeilijker mee heeft.

Zijn zelfvertrouwen spreekt ook uit andere foto’s op die eerste pagina van het album. Op een ervan zit hij op de achterbank van een auto omringd door een groepje keurig geklede jongemannen. Stiekem steekt hij bij wijze van konijnenoren zijn vingers op achter het hoofd van een vriend, die met handschoenen en een wandelstok in de hand op de treeplank voor hem poseert. Op een andere foto staat hij met zijn hoed in de hand voor een grote, zwarte deur en steekt een been met een gepoetste schoen naar voren. Er zijn een stuk of tien van zulke vroege foto’s. De meest verfomfaaide – gevouwen, ingescheurd en met vergeelde lijm geplakt – is er een van een gezelschap van zo’n twintig jonge mannen en vrouwen in badpak op het strand. Ze glimlachen en sommigen hebben hun armen om elkaar heen geslagen. Een vrouw in een wit badpak staat in het midden en heeft zo te zien een volleybal in haar handen. ‘Mamma, pappa, tante Ro, tante Riek en oom Manie’, zo luidt het handgeschreven onderschrift.

Hoewel ik geen interviewervaring heb, vormt zich tijdens ons gesprek al snel een vast patroon. Ik stel talloze vragen, probeer details te achterhalen en maak aantekeningen.

‘Hoe zag de kamer eruit?’

‘Hoe was de lichtinval?’

‘Welke geluiden hoorde je?’

Pas als alle details van een gebeurtenis boven tafel zijn gekomen en ze er niets naders meer over kan vertellen, stappen we over op het volgende onderwerp.

Het versje van pappa

Het is al donker als Lien haar poesiealbum ter sprake brengt. Bijna alle meisjes hadden zo’n album. Aanvankelijk kan ze het niet vinden, maar nadat ze in een zijkamer heeft gezocht, vraagt ze of ik op een stoel wil klimmen om boven op de boekenkast te kijken. Daar is het album – in een doorzichtig plastic hoesje tegen het stof – weggestopt. Het meet ongeveer acht bij tien centimeter en heeft een omslag van grijs linnen met een verbleekt bloemenpatroon. Op de eerste rechterpagina staan vier coupletten met de dagtekening ‘Den Haag 15 September 1940’ en het onderschrift ‘Je Vader’. Het eerste couplet gaat zo:

Dit boekje is om in te schrijven

Aan allen, die het met je meent,

Dat je vele jaren gespaard mag blijven

En altijd lacht en nimmer weent.

Ik blijf even staan om het schuine handschrift te lezen. Op de pagina links zijn drie ouderwetse poesieplaatjes in pasteltinten geplakt: bovenaan een tenen mand met bloemen, eronder twee meisjes met strohoedjes op. Het meisje rechts glimlacht en ziet er gelukkig uit, net als Liens moeder op de foto, maar het meisje links klemt haar lippen op elkaar en houdt haar boeketje stevig vast. Ze kijkt weg, alsof ze niet in staat is de toeschouwer aan te kijken.

1

Eigenlijk is het Hitler die Lien Joods maakt. Haar ouders zijn lid van een Joodse sportvereniging (op een teamfoto zit haar vader links vooraan met dikke kousen en een shirt met open hals), maar verder houden ze zich amper aan Joodse tradities. Met Pesach eten ze matse en op aandringen van hun familie zijn ze getrouwd in een synagoge. Als meisje van zeven is Lien dan ook niet bezig met Joodse feestdagen, maar met Sinterklaas. Ze weet nog goed hoe woedend ze was toen ze te horen kreeg dat de goedheiligman niet echt bestond. Voor haar gevoel hebben de grote mensen haar voor de gek gehouden. Boos en verward verstopt ze zich in de kast onder de trap naar de bovengelegen woningen.

Die trapkast van Pletterijstraat 31 in Den Haag bevindt zich aan het begin van de gang naar haar slaapkamer, die je meteen ziet als je door de voordeur binnenkomt. Haar kamer heeft vlak onder het plafond, te hoog om erdoorheen te kunnen kijken, vier bovenlichten die het vertrek in een schemerig licht zetten. Ze staan in verbinding met de achterste slaapkamer, waar haar ouders slapen. De derde slaapkamer, met zicht op de straat, ligt naast de keuken en is onderverhuurd aan mevrouw Andriessen, een nogal voorname, oude dame. Ook zij schrijft in Liens poesiealbum en geeft haar goede raad: ‘Lieve Lientje, blijft steeds een gehoorzaam kind,/ Dan word je door iedereen bemind.’ Lien heeft meer aandacht voor de bloemenplaatjes die mevrouw Andriessen erbij plakt dan voor haar wijze woorden.

Wanneer mevrouw Andriessen op 20 april 1941 haar versje schrijft, is het Joden in bezet Nederland al veel lastiger gemaakt om te gehoorzamen. Ze moeten een persoonsbewijs op zak hebben waar een J op staat en zijn verbannen uit overheidsdienst, uit bioscopen en cafés en van de universiteiten. Het bezit van een radio wordt Joden aangerekend als een misdrijf. Maar voor Lien lijkt er nog weinig aan de hand. Ze gaat naar een gemengde school en het zijn vooral niet-Joodse namen die netjes met de kroontjespen in haar poesiealbum worden geschreven.

‘Laat ons maar goeden vriendjes blijven./ Zeg Lientje, hoe vind je dat?’ vraagt Ria.

‘Een zonnig, blij leven/ zij steeds je gegeven,’ van ‘je vriendinnetje Mary van Velsen’.

‘Gaarne zou ik weten/ of jij ook zonder albumblad/ mij nimmer zult vergeten,’ schrijft Harrie Klerks.

Met die laatste bijdrage is Lien niet zo blij, want ook al had Harrie nog zo beloofd netjes te werken, hij heeft zoveel vlekken gemaakt dat er met een mesje een hele pagina uit het album gesneden moet worden. Ze geeft hem gul een tweede kans.

Liens echte zorgen, als ze die onder woorden had kunnen brengen, gaan niet over de oorlog, maar over het huwelijk van haar ouders. Ze is nog maar tweeënhalf als ze weg moet uit de etage die het gezin boven een winkel huurt en ze elders in de stad bij tante Fie, oom Jo en hun twee kinderen gaat wonen. Pappa en mamma gaan scheiden. Mamma komt bij haar op bezoek, maar pappa ziet ze heel lang niet meer. Twee jaar later slaan pappa en mamma die bladzijde om; ze hertrouwen en gaan in de Pletterijstraat wonen. Pappa gaat niet meer zo vaak van huis als toen hij nog als vertegenwoordiger voor opa werkte en hij probeert elke avond thuis te zijn. Onder de grote lamp in de keuken maakt hij houten kinderpuzzels met zijn figuurzaag. Voor Lien schildert hij Jan Klaassen en Katrijn, en het schilderijtje is haar dierbaarste bezit. Jan Klaassen en Katrijn zitten in het zonnetje op een grijze wolk waar onder hen regen uit valt en allebei houden ze glimlachend een parapluutje vast. Misschien lijken Jan Klaassen en Katrijn wel een beetje op pappa en mamma, die ook blij zijn dat de donkere wolken uit hun leven zijn verdwenen.

Lien heeft last van erge buikpijn en lust alleen nog maar toetjes. Ze krijgt medicijnen van de dokter en een keer gaat ze,
omdat ze echt heel mager is geworden, zes weken naar een kinderkolonie waar iedereen veel melk krijgt te drinken en havermoutpap moet eten. Het zou heel naar zijn om daar nog eens heen te moeten, dus ze eet zoveel ze kan van de boerenkoolstamppot die mamma voor haar maakt, ook al zit ze daardoor heel erg lang aan tafel.

Voor zijn nieuwe werk heeft pappa net zo’n fabriekje als opa, dat eigenlijk gewoon een schuur is. Om er te komen hoef je alleen maar de achtertuin door te lopen. Hij maakt jam en tafelzuren waarvoor hij grote vaten vol vruchten en groenten heeft staan en glazen potten in allerlei maten gebruikt. Lien kijkt weleens toe als pappa aan het werk is, maar ze mag hem niet helpen, want dit is heel schoon werk en kinderhandjes zouden alles kunnen verknoeien. In plaats daarvan is ze meestal op straat te vinden, waar ze kinderliedjes zingt en spelletjes doet als zakdoekje leggen. Daar is ze dol op. Wanneer de zon schijnt, speelt ze bijna altijd buiten. Ook een beetje regen vindt ze niet erg zolang ze maar plezier heeft.

Ze zit ook op ballet, zo deftig is dat, en soms is er een uitvoering. Bij pappa en mamma op de slaapkamer hangt een foto van haar met het decor op de achtergrond. Het is na de uitvoering en ze heeft haar balletpakje aan, een zwarte rok en witte blouse, en haar rechterhand zit in een handpop die ze omhooghoudt. De pop heeft een rare vorm want hij lijkt op een uil maar eigenlijk stelt hij Mickey Mouse voor. Behalve van haar balletpakje is ze helemaal weg van haar twee mooiste jurken. De ene, van blauwgrijze zijde, heeft ze samen met mamma gekocht in de Bonneterie, het grote warenhuis met zijn glazen deuren en hoge plafond dat hen helemaal opslokte toen ze er naar binnen gingen. De vloer glanst er zo dat je je gezicht erin kunt zien en wanneer je vanaf het binnenbalkon naar de entree in de diepte kijkt, lijken de mensen daar net mieren. Haar andere lievelingsjurk is een klokjurk van satijn met petticoat, die haar moeder zelf heeft gemaakt.

Liens wereld is er een van school, van buiten spelen en van opa’s en oma’s, ooms en tantes en neefjes en nichtjes. Overal in de buurt woont familie, en om die te zien hoef je vanuit de Pletterijstraat maar een klein stukje te voet of even met de tram. ’s Zomers gaan ze met de tram naar Scheveningen om op het strand te spelen. Pretty, de hond, vindt het er heerlijk. Ze rent heel hard over het natte zand vlak langs het water en laat een lang spoor van viertenige pootafdrukken achter dat de zee weer wegspoelt. Als Lien een tennisbal gooit, brengt Pretty hem een paar tellen later bij haar terug: drijfnat, plakkerig en vol zand.

Haar lievelingsnichtje is Rini, haar lievelingsneefje Daafje. Het zijn bijna haar zusje en broertje omdat Lien zo lang bij hen heeft gewoond, toen pappa en mamma elkaar niet lief meer vonden. Op een van de vele dagen die ze samen doorbrengen, schrijft Rini een kort, moraliserend versje in Liens poesiealbum over ‘Neem de mensen zo ze zijn’. Erg toepasselijk is het niet, want Lien heeft zelden een oordeel over wie of wat dan ook, maar soms is het gewoon makkelijker om een standaardversje te schrijven en dat geeft niet zolang het netjes geschreven is en de poesieplaatjes mooi zijn, dus Lien schrijft ook iets moraliserends en stichtelijks in Rini’s album.

En er is tante Riek met neefje Bennie en de twee kleintjes, Nico en de baby Robbie, die Lien weleens mag helpen verzorgen. Er is een foto van tante Riek en mamma boven op elkaar op een houten stoel terwijl ze allebei ook nog een kind op schoot hebben: Bennie (duim in de mond) en Lien (witte strik in het haar). Mamma zit op een armleuning en houdt links Lien en rechts tante Riek vast. De stoel ziet er heel wankel uit en lijkt elk moment met iedereen erop te gaan kapseizen. Mamma houdt haar serieuze glimlach-voor-op-de-foto vol, maar haar schoonzus begint al in lachen uit te barsten.

Ze komt graag in de ijzerhandel van oom Manie, die dichter bij het centrum ligt en waar de schappen met schroeven, deurkloppers, hamers en fietsbellen tot aan het plafond komen. Lien krijgt er een keer een prachtig paar schaatsen met een bovenkant van wit leer en scherpe, lange, zilverkleurige ijzers. Zodra het winter wordt, kan Lien ze uitproberen. Ze ziet zichzelf al moeiteloos andere kinderen voorbijglijden en voorop snellend in het zonlicht een pirouette draaien op het ijs.

De Duitse inval in mei 1940 komt voor Lien letterlijk uit de lucht vallen – een blauwe lucht, herinnert ze zich. Samen met pappa en mamma staat ze buiten en ziet ze de vliegtuigen, en zij vertellen haar: ‘Dit is de oorlog.’ Afgezien daarvan gebeurt er niet veel. Duitse soldaten zitten op de caféterrassen en patrouilleren soms door de straten. Ze zijn vriendelijk. Pas langzaam gaan er dingen veranderen.

Vanaf de herfst van 1941 veranderen de namen in Liens poesiealbum. Of eigenlijk worden ze meer hetzelfde. Roosje Sanders, Judith Hirsch, Ali Rosenthal, Jema Abrahams: alle namen die er tussen september 1941 en maart 1942 in worden geschreven zijn onmiskenbaar Joods, en dat is omdat Lien nu naar een Joodse school moet. De versjes gaan nog steeds over vriendschap, engeltjes en bloemen, maar de pastelkleurige poesieplaatjes van bloementuiltjes en meisjes in hoepelrok, waar de eerdere pagina’s vol mee staan, zijn een zeldzaamheid geworden. Op 15 september 1941 komen er nieuwe borden bij bibliotheken, markten, parken, musea en zwembaden: voor joden verboden.

2

Het is januari 2015. Nadat ik Lien in december een dag heb gesproken, blijf ik ditmaal een paar weken in Nederland om mijn gesprekken met haar te vervolgen. We hebben ook geconcludeerd dat ik er baat bij kan hebben de plekken te bezoeken waar ze heeft gewoond, om met foto’s haar geheugen op te frissen en me er ook zelf een beeld van te vormen. Dus ik ben op weg naar Den Haag.

In de loop van zijn geschiedenis is Den Haag altijd een dorp geweest, geen stad. Tot verwarring van veel buitenlanders is het wel de regeringszetel, maar niet de hoofdstad van Nederland. Eind zestiende eeuw werd het de plaats waar de Staten-Generaal van de nieuwe Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vergaderde, maar Den Haag heeft nooit stadsrechten verworven en werd nooit de eer vergund van een universiteit of zelfs maar een stadsmuur. De protestantse afgevaardigden van de zeven provinciën die zich hadden afgescheiden van het Spaanse Rijk kozen juist voor Den Haag omdat het neutraal was en geen bedreiging vormde voor de onderlinge machtsverhoudingen. Ze vergaderden in een met een gracht omgeven fort, het Binnenhof, waar de Eerste en Tweede Kamer nog altijd vergaderen. Den Haag mag zich, ook zonder belangrijke haven of handelstraditie, met recht de plek noemen waar de huidige Staat der Nederlanden is ontstaan. De stad ligt op duinen en de restanten van een moerassige kuststrook die in de negende eeuw door mensenhand is onttrokken aan de Noordzee.

Onderweg naar Den Haag rijd ik over snelwegen die de voormalige zeebodem doorsnijden, een monochroom tapijt van identieke rechthoeken. Vergeleken met Engeland, waar ik sinds mijn tienertijd woon, maakt het Nederlandse landschap vanwege zijn vlakke, onberispelijk geordende uniformiteit een heel moderne indruk. Om de zoveel minuten passeer ik een keurige boerderij van roodbruine baksteen met puntdak. Op het erf van deze boerderijen staan brandschone tractors en voedersilo’s, en er is niets te bespeuren van de rommel die je op boerenbedrijven aan de andere kant van de Noordzee ziet. Zelfs het vee oogt gestandaardiseerd: rechthoekige koeien, elk voorzien van een variant op dezelfde zwart-wittekening. Rechte, zilverkleurige sloten delen het land op in gelijke delen die zich uitstrekken tot in de ochtendnevel.

Wanneer ik de stad nader, maken de boerderijen plaats voor een reeks strakke bouwwerken van glas en staal: autoshowrooms, distributiecentra, geluidswallen en kassen waar een gecontroleerde leefomgeving van kooldioxide en licht heerst. Net als de boerderijen komen ze bijna kunstmatig op me over. Vanuit de auto lijkt Nederland in het geheel geen geschiedenis te kennen.

Ik verlaat de snelweg en ben al snel in een buurt met hoge, rode bakstenen huizen die betere tijden hebben gekend. Ik parkeer in de Pletterijstraat, waar Lien als kind woonde. Toen deze huizen begin vorige eeuw werden gebouwd, groeide de stad onstuimig. Aanplakbiljetten met illustraties in art-nouveaustijl prezen Den Haag aan als de ideale woonplaats voor mensen van het overbevolkte platteland en voor immigranten uit de koloniën en Oost-Europa. Plotseling was Den Haag niet zomaar een stad, maar een stad voor de hele wereldbevolking. In 1900 werd het de zetel van het Permanent Hof van Arbitrage, dat in 1920 tot het Hof van Internationale Justitie werd omgedoopt. Vanaf 1913 huisde het hof in het statige, spiksplinternieuwe Vredespaleis. Net als tijdens zijn ontstaan was Den Haag weer een neutrale vergaderplek voor grootmachten geworden. De in 1912 voltooide Pletterijstraat maakte deel uit van deze stad van de hoop.

De straat heeft nog altijd voornamelijk etagewoningen. Er is een winkel op de hoek en er zijn wat kleine garages die tweedehands auto’s verkopen. Op nummer 31 is in het benedenhuis een klein behandelcentrum gevestigd met fysio fitness in zwarte letters op een geel ovaal over de hele breedte van de matglazen ruiten. Ik druk op de bel en wacht tot een lange jongeman in trainingspak opendoet. Het is een van de instructeurs. In de wachtruimte achter hem zie ik twee heren op leeftijd in sporttenue: verkreukelde korte broek, verwassen sweater, felgekleurde sportschoenen en iets te lange sokken.

Ik blijf alleen achter in het halletje terwijl de oefeningen beginnen in de kamer die van mevrouw Andriessen was. De instructeur moedigt de twee oudere mannen aan.

Rechts van me is de kast waarin Lien wegkroop toen ze hoorde dat Sinterklaas niet bestond. Voor me is haar oude slaapkamer, nu een kantoortje met paramedische certificaten aan de muren. Door de bovenlichten valt vaal januarilicht.

Ik heb niet veel tijd nodig om de driekamerwoning te bekijken. Alles ziet er keurig en onopvallend uit. Het is er redelijk ruim. Achter het kantoortje is de slaapkamer van Liens ouders, waar nu een massagetafel staat en een anatomisch skelet met een rode ijsmuts op zijn schedel. Ernaast is een smalle keuken met een waterkoker en een paar fitnessfolders op het aanrecht. De kleine stadstuin is opslagplaats geworden voor van alles en nog wat: een metalen afvalemmer, een sneeuwschep, een fiets, betonblokken, een stapel borden en wat kapotte stoelen. Ik kijk over de schutting en probeer te bedenken waar het fabriekje van Charles de Jong gestaan kan hebben.

Na nog geen tien minuten door de voormalige woning te hebben gelopen, ga ik weer weg, beleefd zwaaiend naar de instructeur en de oude mannen.

Als ik op straat sta zonder een volgend doel voor ogen, vraag ik me opeens af waar ik mee bezig ben. Ik mag dan academicus zijn, ik ben niet deskundig op het terrein van de Nederlandse geschiedenis of de nazivervolgingen. Kunnen mijn bezoeken aan de adressen waar Liens verhaal me heen voert wel voor echt onderzoek doorgaan? Enigszins van slag door die vraag loop ik de straat in.

Aan het eind van het interbellum werd deze buurt steeds Joodser. In 1920, toen de huizen nog nieuw waren, woonden er in de Pletterijstraat maar zeven Joodse gezinnen. In 1940 waren het er negenendertig. Vrijwel recht tegenover Liens huis stond vanaf 1929 het Joodse weeshuis, dat dit pand speciaal toegewezen had gekregen en niet lang daarna ook Duitse vluchtelingen begon op te nemen. Toen de nazi’s aan de macht kwamen, vluchtten 35.000 Joodse mannen, vrouwen en kinderen naar Nederland.

Degenen die in de jaren twintig en dertig hun intrek namen in deze etagewoningen stamden niet af van de Sefardische Joden, die aan het eind van de vijftiende eeuw vanuit Portugal naar Nederland waren gevlucht. De nieuwkomers waren van Duitse en Poolse afkomst, maar ook zij volgden gebaande paden. Sinds de achttiende eeuw waren vele Asjkenazische Joden, die niet het Hebreeuws maar het Jiddisch als eerste taal hadden, vanuit Oost-Europa naar Nederland getrokken. In Den Haag werd de eerste ‘Hoogduitsche’ synagoge in de jaren twintig van de achttiende eeuw gebouwd. In de loop der jaren zouden tienduizenden door Europa naar de Noordzeekust trekken. In Nederland waren geen pogroms, je kon er als Jood lid worden van een gilde en burger van een stad, en dat burgerschap was zelfs overerfbaar. Hoewel sommige delen van Den Haag Joodser waren dan andere, waren er geen scheidslijnen. Nieuwe generaties van deze immigranten namen de gewoonten en voorkeuren van hun nieuwe landgenoten over totdat ze helemaal vernederlandst waren. Dus toen Napoleon Nederland bij het Franse keizerrijk inlijfde en in 1811 afkondigde dat iedereen een achternaam moest laten registreren, namen veel Joden de gelegenheid te baat om de hunne te vernederlandsen. Joseph Izak bijvoorbeeld koos als gevestigd burger voor het simpele, volstrekt Nederlands klinkende ‘Joseph de Jong’.

De eerder gearriveerde Portugezen bewaarden afstand tot de nieuwkomers, die veelal uit de lagere klassen afkomstig waren. Deze Sefardische Joden vormden een soort aristocratie die hecht verankerd was in de politiek en de handel. Ze hadden hun opkomst gemaakt als geldschieters nadat het Derde Lateraans Concilie in 1179 christenen had verboden elkaar rente in rekening te brengen, waren de vervolgingen in het zuiden ontvlucht en in de zeventiende eeuw tot welstand gekomen in de havensteden van Noord-Europa. Hoewel de Sefardische Joden minder dan 0,01 procent van de Nederlandse bevolking uitmaakten, bezaten zij een kwart van de suikerplantages in Suriname en waren zij onmisbaar voor de financiële infrastructuur van de nieuwe republiek. Zo was het de Portugees-Joodse bankier Francisco Lopez Suasso die stadhouder Willem iii de 2 miljoen gulden voorschoot en de zesduizend Zweedse huursoldaten regelde die de prins van Oranje nodig had om in 1688 de Britse kroon te kunnen opeisen.

De Sefardische gemeenschap van Den Haag stond zo mogelijk in nog hoger aanzien dan die van Amsterdam. De met veel pracht en praal omgeven uitvaart van de sceptische Joodse filosoof Baruch Spinoza in 1677 vond dan ook plaats vanuit de protestantse Nieuwe Kerk in Den Haag. Dit was een opzienbarende blijk van hoogachting, ook al werd het graf korte tijd later ontmanteld door de kerkelijke autoriteiten omdat de rekeningen niet waren betaald.

Dankzij de dorpsstatus van Den Haag en het feit dat het huis van Oranje er resideerde, werden bijzondere smeekbeden er snel verhoord. Dus toen er in 1690 onder de Haagse Joden enig gekrakeel ontstond over sommige passages in de Talmoed, was een oplossing snel gevonden. Het gekrakeel betrof het op de sabbat in het openbaar meedragen van voorwerpen, wat de Talmoed ondubbelzinnig verbood. De vraag was echter wat al dan niet tot ‘in het openbaar’ kon worden gerekend. In Amsterdam was beslist dat de hele ommuurde stad redelijkerwijze als ‘thuis’ kon worden opgevat, maar Den Haag had helaas geen stadsmuren. Geleerde rabbijnen hadden echter vastgesteld dat als de twee stenen bruggen over de grachten van de stad vervangen werden door ophaalbruggen, ook het Den Haag binnen die grachten logischerwijze als ‘thuis’ kon worden beschouwd. Daarop benaderde een Joodse delegatie de magistratuur. Zouden de bruggen aangepast mogen worden op kosten van de Joodse gemeenschap? Twee jaar later werden ze, in een onvervalst staaltje van politieke inschikkelijkheid, gesloopt en vervangen door ophaalbruggen.

De Duitse en Poolse immigranten die in de jaren twintig en dertig in de Pletterijstraat kwamen wonen, waren geenszins in staat zulke lasten te dragen, als ze al genegen waren zich met vergelijkbare scherpzinnigheid aan de interpretatie van de goddelijke wetten te wagen. Maar ook al waren ze niet rijk, de Rivierenbuurt was een heel prettige plek om te wonen. Net als nu was het een diverse wijk, waar rassen en religies gemoedelijk door elkaar woonden. Wel heerste er onder niet-Joden enige wrevel over het aantal migranten, waarop de regering een maximum vaststelde. Afhankelijk van in welke kringen je je bewoog, werden Joden argwanend beschouwd als socialisten, als kapitalisten, als zionisten, als arm en laaggeschoold of als rijk en overgekwalificeerd, waarbij ze de beste banen inpikten. In de jaren dertig kon het Joden moeite kosten om een tafel in een restaurant te reserveren. Niettemin behaalde de nsb bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 niet meer dan 4 procent van de stemmen.

Ik loop het oude weeshuis voorbij en sla, op zoek naar een café, een zijstraat van de Pletterijstraat in. Ik passeer een basisschool met boven de deuren in fraaie jugendstilbelettering het jaar van haar voltooiing: 1923. Sindsdien is aan de gevel een muurschildering toegevoegd van een giraf die door een geschilderd raam kijkt met een glimlachend meisje op zijn rug. Dichter bij de grond zie ik andere kinderfiguren op de bakstenen muur staan en op een perspex naamplaat staat dat dit een protestants-christelijke school is. Verderop in de straat zie ik een soort winkelcentrum, dus ik ga die kant op, in de hoop er een kop koffie te kunnen bemachtigen.

Het is niet wat ik verwacht had. Het is er even keurig en schoon als ik van een afstandje dacht te zien, met rijen aantrekkelijk verlichte etalages, maar daar zijn alleen vrouwen in lingerie te zien. Ze zitten op een barkruk met achter zich een schemerig, donkerrood verlicht hokje. Voor sommige ramen zijn de gordijnen dicht, op andere staan aanprijzingen als sensuele massage, twee vrouwen of kinky seks. In het ijzeren urinoir aan de overkant van waar ik sta geven twee mannen terwijl ze staan te plassen hun ogen de kost.

Ik loop verder en voel me een indringer. Het valt niet mee om geen oogcontact met de vrouwen te maken. Mijn blik glijdt snel langs de ramen. Ik ben me ervan bewust dat ik door hier te zijn hun tijd verspil en toch word gezien als een van al die mannen. In het warme licht achter de ramen lijken de vrouwen met hun dikke lagen make-up bijna leeftijdloos, alsof het verveelde, moedeloze verkoopsters zijn die de deur van de winkel in de gaten houden. Een jonge blondine kijkt me glimlachend aan. Als ik voorbij ben, richt ze haar blik meteen weer op haar telefoon.

Binnen drie, vier minuten ben ik het buurtje alweer uit en sta ik op de doorgangsweg naar het station. Vanaf hier kan ik met een bocht teruglopen naar mijn auto in de Pletterijstraat.

Opnieuw sta ik perplex over het merkwaardige karakter van dit mij toch zo bekende land, waar ik veertig jaar geleden als driejarige uit weg ben gegaan en alleen in de zomervakanties naar ben teruggekomen. Ik ben nu waarschijnlijk eerder Engels dan iets anders, wat verklaart waarom die keurige prostitutiebuurt zo ver van me afstaat. Nederlanders gaan pragmatisch met zulke dingen om: het spreekt vanzelf dat seks en softdrugs in alle openheid te koop zijn en dat euthanasie bij wet is toegestaan, aan regels gebonden maar zonder er moeilijk over te doen. De overheid probeert hoogstens te voorkomen dat prostitutie en wietverkoop te dicht in de buurt van scholen plaatsvinden.

Het is alsof ik het laatste uur helemaal ben ingewijd in Nederland: perfecte snelwegen, een protestantse basisschool, een rosse buurt en een voormalige woning van een Joods gezin die nu een fysio-fitnessruimte is. Dit land heeft tolerantie hoog in het vaandel staan: laat anderen gewoon hun gang gaan, bemoei je niet met andermans zaken zolang jij daar geen last van hebt. Dit maakt Nederland tot een progressief land, maar is het ook de verklaring voor het feit dat de Duitsers vaak geen strobreed in de weg werd gelegd? Het Nederland van de jaren dertig was nog een echte zuilenmaatschappij. Tussen leden van de diverse zuilen was alleen oppervlakkig contact en men groette elkaar beleefd, maar daar bleef het meestal bij. Je hield je aan de wet en zorgde dat je je zaakjes op orde had. Je had geen enkele reden om je met die van een ander te bemoeien.

Van de 18.000 Joden die in 1940 in Den Haag woonden, bleven er tweeduizend in leven. Van de vierhonderd van oorsprong Portugese Joden, die zo onlosmakelijk deel hadden uitgemaakt van de staat en de stad, keerden er slechts acht terug. Het Joodse weeshuis aan de overkant van de straat werd op 13 maart 1943 ontruimd. Geen van de kinderen die er waren ondergebracht, heeft de oorlog overleefd.

3

‘Jood.’ In mei 1942 ziet Lien haar moeder aan de eettafel in de keuken zitten met een grote lap gele stof. Er staan gele sterren op met een zwarte rand eromheen en in het midden van elke ster staat het woord jood. Om elke ster staat een stippellijntje dat de weg wijst bij het uitknippen. Ze moeten die ster op al hun bovenkleding dragen, dus mamma naait heel precies een ster met het woord jood op de zijde van de Bonneterie-jurk.

Op straat doen de kinderen die ze kent niet anders dan normaal, maar de kinderen die ze op weg naar school tegenkomt, zijn helemaal niet aardig. Soms gooien ze met stenen. Op een dag rent een groepje kinderen op haar af. Ze grijpen haar vast, duwen haar een steegje in en scanderen: ‘We hebben een Jood gevangen.’ Als ze niet thuiskomt, gaat haar vader naar haar op zoek. Het groepje slaat op de vlucht als het pappa ziet, maar als hij haar bij de hand heeft gepakt, komt er een brutaal joch op hen af. ‘Vieze Jood,’ mompelt hij toch wat verlegen, klaar om weer weg te rennen. Pappa negeert hem, maar niet met zijn gewone kalmte. Zijn hand trilt als hij met haar de steeg uit loopt, terug naar huis.

Als ze nummer 31 naderen, zien ze mevrouw Andriessen half op de stoep bij de trap naar de bovenwoningen op de uitkijk staan. De bezorgde, speurende trek op haar gezicht maakt plaats voor een gespannen glimlachje van opluchting als ze Lien ziet. Een beetje gek is het wel, want mevrouw Andriessen komt bijna nooit haar naar zeep ruikende kamer uit. De wangen van de oude dame zien er glanzend rood uit, en ze draait zich naar de openstaande deur van hun woning en roept iets naar binnen. Ze zegt vast tegen mamma dat alles in orde is. Opeens bedenkt Lien dat mevrouw Andriessen ook wel Joods zal zijn, omdat ze bij hen in de Pletterijstraat mag wonen, al weet ze dat niet zeker.

Tante Elly is dan weer niet Joods, want zij is eigenlijk ook geen tante maar gewoon een goede vriendin van mamma die de hele tijd op bezoek komt, ook al hoeft ze geen ster te dragen.

Als het zomervakantie is, is Lien vaak in de tuin of de keuken, of ze zit op de trap aan de straatkant. Ze leert Lilla kennen, die in de bovenwoning op nummer 29 woont. Lilla trekt in Liens poesiealbum met potlood vier lijnen op gelijke afstand van elkaar en schrijft daar precies op het midden van de pagina haar versje op:

Rozen bloeien op de heide

Rozen groot en rozen klein

Zachter moet Lientjes hartje

Dan die roosjes zijn.

In de linkerhoek van de pagina trekt Lilla nog een paar lijntjes, dit keer schuine: ‘Ik lag in bed/ En maakte pret/ Maar moes/ zag het/ niet.’ Telkens als ze dat aan elkaar voorlezen, beginnen ze te giechelen.

Op een avond begin augustus, het is nog vakantie, komt mamma net als altijd haar slaapkamer binnen om haar in te stoppen en een nachtzoen te geven. Ze gaat op de stoel naast het bed zitten, legt haar ene hand op de dekens en streelt met de andere Liens haar. ‘Ik moet je een geheimpje vertellen,’ zegt ze. ‘Je gaat een tijdje ergens anders heen.’

Er valt een stilte. Wat er hierna is gebeurd, is vervaagd, maar dit zinnetje, gezegd door haar moeders stem, is altijd blijven hangen. Lien herinnert zich dat haar moeder heel lief was, en aardig, en dat ze zich geliefd voelde.

De volgende ochtend zit Lien boven op de buitentrap met Lilla en een paar andere kinderen en de opwinding over het geheim neemt haar helemaal in beslag. Ze wil het zo graag verklappen. Het voelt bijzonder om een geheim te hebben, maar het is niet leuk om het zo lang te moeten bewaren. Wanneer mamma thuiskomt, rent Lien naar haar toe. ‘Mag ik het verklappen?’ fluistert ze. ‘Ik vind het een erg leuk geheimpje.’ Maar het mag niet van mamma. Het is heel erg belangrijk dat niemand anders het weet.

Die avond komen de ooms en tantes, die allemaal in de keuken gaan zitten, en als daar niemand meer bij kan, kijken ze vanaf de drempel van pappa’s en mamma’s slaapkamer toe. Het is geen verjaardagsfeestje, want er zijn geen kinderen bij (behalve zijzelf en de baby Robbie), maar toch staat Lien in het middelpunt van de belangstelling. Ze heeft de kleverige smaak van chocola in haar mond, en dat is bijna vreemd, en bijna alle grote mensen vragen of ze bij hen op schoot komt zitten. Om een of andere reden besluit ze stout te zijn. Ze wijst naar een pukkel op de neus van tante Elly en lacht hoog en schril, ook al heeft mamma daar een hekel aan, maar hoe vaak ze ook gilt en naar mensen wijst, er komt geen standje. Haar gegil snerpt dwars door het gemompel van de andere stemmen heen; de volwassenen praten zachtjes met elkaar en hebben alleen oog voor Lien. Alles gaat zo snel. Er is geen tijd om te praten of zelfs maar na te denken over de vragen die in haar opkomen en net buiten haar bereik in een hoekje van haar hoofd kruipen. Er is het gevoel van haast, maar de avond is een urenlange opeenvolging van omhelzingen en gefluister; ze is zich er maar half van bewust dat ze in slaap sukkelt en dat pappa haar naar haar slaapkamer draagt.

De volgende ochtend staat er, als ze net haar boterham met kaas opheeft, een dame voor de deur die nog deftiger is dan mevrouw Andriessen, maar niet zo oud. Ze is kordaat en joviaal, net als de zuster in de spreekkamer bij de dokter, en ze zegt aardige dingen over Lien en vraagt wat ze op school heeft geleerd en wat voor boeken ze mooi vindt. Lien schaamt zich een beetje omdat ze niet veel leest, maar dan bedenkt ze dat ze kan zeggen dat ze Jan Klaassen en Katrijn leuk vindt. De mevrouw is nog erg jong, maar ze is heel anders dan een moeder. Het is een echt avontuur om met haar mee te gaan, zo’n avontuur waar je je een beetje ziek door voelt. Aan de buitenkant is ze opgetogen, maar vanbinnen voelt ze kalmte. Met snelle vingers halen de twee vrouwen de sterren van haar jurken.

Lien mag haar eigen voor- en achternaam – De Jong – houden, maar ze mag niets zeggen over pappa of mamma of haar familie. Ze is nu niet meer Joods, maar een gewoon meisje uit Rotterdam van wie de ouders omgekomen zijn bij het bombardement. Als iemand ernaar vraagt, moet ze zeggen dat de dame mevrouw Heroma heet en haar naar haar tante in Dordrecht brengt. Het is belangrijk om heel dicht bij de dame te blijven, zich stevig tegen haar aan te drukken, zodat niemand die haar kent, kan zien dat ze haar ster niet draagt. Mamma zegt precies dezelfde dingen als de dame en laat Lien het allemaal nazeggen, ook al vindt Lien dat ze het al weet. En dan, na een kus en een knuffel die een beetje pijn doet, staat ze buiten op de Pletterijstraat en moet ze snel lopen om de dame bij te houden en doet ze haar best om zich tegen haar jas aan te drukken. Het tasje met haar spullen, ook haar poesiealbum en pappa’s puzzel, hangt aan de schouder van mevrouw Heroma en de rand van de tas slaat bij elke stap tegen haar aan.

Het is niet ver van Liens huis naar het station, en voor ze er erg in heeft zijn ze door de straten en het park (daar mogen Joden niet komen) al bij Hollands Spoor aangekomen. Aan de buitenkant is het station net een paleis, maar ze hebben geen tijd om er lang naar te kijken, want de trein vertrekt al bijna. Lien denkt even aan haar slaapkamer, zo dichtbij dat ze ernaar terug kan rennen.

Mevrouw Heroma praat met haar over grappige straatnamen. Die zijn er heel veel in Nederland, zegt ze. Bijvoorbeeld de Dubbeleworststeeg in Amsterdam, de Snor in Groningen of de Eendekotsweg in Zeeland. Er is ook een straat die Achter Het Wild Varken heet. Lien vindt deze namen grappig. Ze vindt mevrouw Heroma aardig en giechelt terwijl ze de huizen van Den Haag steeds sneller langs het coupéraam zien schieten en het kedoeng kedoeng van de wielen op de rails steeds harder klinkt, steeds korter na elkaar. De rook van de locomotief is vies maar hij ruikt schoon. Of Lien ook grappige straatnamen kent? Na lang nadenken schiet haar de Koediefstraat te binnen, die kent mevrouw Heroma nog niet. ‘De Koediefstraat, dat is een goeie!’ zegt ze.

Die ligt vlak bij ons huis, wil Lien bijna zeggen, maar ze houdt nog net op tijd haar mond.

Anders dan Den Haag heeft Dordrecht maar één station. Dat ziet er ook uit als een paleis, maar dan kleiner en zonder de prinsessentorens van het station waar ze eerst waren. Ze lopen opnieuw door een park – groter dan het park thuis en slaperig in de middagzon – en daarna door straten met kleine huizen, die er heel anders uitzien dan de etagewoningen in Den Haag met hun drie verdiepingen. Haar benen zijn moe geworden en telkens duurt het weer ietsje langer om bij de volgende hoek te komen, maar bij elke hoek vertelt mevrouw Heroma hoe die straat heet en daarna zegt ze een grappige straatnaam van ergens in Nederland, dus Lien houdt vol. Ze komen bij de Mauritsweg (waar mevrouw Heroma ‘Broekenstraat’ zegt), daarna bij de Krispijnseweg (‘Boterbergstraat’) en uiteindelijk in de Bilderdijkstraat (‘Konijnenpijp’). Daar moeten ze zijn. Alle huizen die Lien onderweg heeft gezien, lijken klein in vergelijking met die in Den Haag, maar die in de Bilderdijkstraat zijn het kleinst van allemaal. Eigenlijk is het net alsof de straat helemaal geen huizen heeft, alleen maar twee lage, lange, rode bakstenen muren die almaar doorgaan, zo ver Lien kan kijken, met deuren en ramen erin.

Op straat is een groepje jongens aan het rennen en schreeuwen. Zonder op de herrie te letten loopt mevrouw Heroma op de deur van nummer 10 af en klopt hard op het ronde raampje. Lien weet niet dat ze in haar jaszak een brief heeft. Die is geschreven in hetzelfde regelmatige handschrift als haar moeders versje op de tweede pagina van haar poesiealbum. De brief, die de jaren heeft doorstaan en nu in Liens Amsterdamse woning ligt, is gedateerd ‘Augustus 1942’. De tekst is als volgt:

Zeer Geachte Heer en Mevrouw,

Alhoewel persoonlijk geheel onbekend, stel ik mij voor een man en een vrouw die als een vader en moeder voor mijn eenig kind, onder deze omstandigheden door mij afgestaan, naar beste willen en weten zullen zorgen.

Stelt U zich voor, het afscheid tusschen haar en ons. Wanneer zullen wij haar weer zien? 7 September wordt zij negen jaar. Ik hoop, dat het voor haar een vreugdevolle dag zal worden.

Tevens spreek ik de wensch uit, dat zij U geheel als een vader en moeder zal beschouwen en dat U haar in haar droevige oogenblikken die ongetwijfeld zullen komen als zoodanig zult kunnen troosten.

Als God wil, zullen we elkaar allen na de oorlog de hand drukken in blij en gelukkig weerzien.

Uw toegenegen vader en moeder van

Lientje

4

Ik zit in de trein en nader Dordrecht, de stad waar Lien in de zomer van 1942 naartoe is gebracht. Vanaf de spoorwegbrug, vlak voordat de trein het station binnenrijdt, zie ik de Grote Kerk boven fraaie gevelhuizen uittorenen, met daarachter havens en een gebied met zware industrie. Dordrecht is met zijn circa 120.000 inwoners naar huidige maatstaven klein, maar ooit was het de grootste stad van Holland, gebouwd op een eiland bij de samenvloeiing van een aantal rivieren. De hoogtijdagen van Dordrecht lagen in de vijftiende eeuw, toen de stad zich ontwikkelde tot een natuurlijke stapelplaats van landbouwgoederen. Een tijdje was het een handelsstad. De dichtgeslibde rivieren waren echter ontoegankelijk voor de grotere schepen waar de zeevaart al snel niet meer buiten kon, en dat betekende dat Dordt in de loop der jaren overvleugeld werd door het westelijker gelegen, grotere Rotterdam.

Het was Dordrecht, niet Den Haag, waar een begin werd gemaakt met de onafhankelijkheid van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1572 vond in Dordrecht de Eerste Vrije Statenvergadering plaats, waar Willem van Oranje openlijk aankondigde in opstand te komen tegen de Spaanse koning. En na de geslaagde opstand stelde de nieuwe republiek tijdens de Synode van Dordrecht de staatsgodsdienst vast. Van november 1618 tot mei 1619 vergaderden de protestantse kerken van Europa over belangrijke theologische vraagstukken. Aan de ene kant stonden de volgelingen van Jacobus Arminius, die van mening waren dat het mogelijk moest zijn zich in zekere mate naar het katholieke geloof te schikken. Kon de mens niet toch ‘genade’ (de goddelijke daad van vergiffenis voor de aangeboren menselijke zondigheid) over zichzelf afroepen door zijn daden, zoals boetedoening of goede werken? Aan de andere kant stonden de calvinisten, die hamerden op wat ze de ‘totale verdorvenheid’ van de mens noemden. Volgens Calvijn was slechts een kleine groep door God uitverkozen mensen voorbeschikt om gered te worden van de verdoemenis, ongeacht hoe verwoed anderen probeerden zich bij deze ‘uitverkozenen’ te voegen. De synode eindigde in een triomf voor de calvinisten en slechts vier dagen daarna werd raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt, de belangrijkste beschermheer van de arminianen, onthoofd. De ‘totale verdorvenheid’ van de mens werd daarmee bevestigd.

Nadat ik het functioneel ingerichte station heb verlaten, werp ik een blik op zijn klassieke gevel en loop ik via de hoofdweg naar het stadscentrum. Ik wil beginnen met een bezoek aan het kleine oorlogsmuseum, Museum 1940-1945. Dat is niet ver lopen, eerst door een buurt met moderne kantoorgebouwen en dan door enkele fraaie middeleeuwse straatjes vol fietsers en winkelpubliek. Op dit ochtendlijke uur zijn dat vooral gepensioneerde echtparen, praktisch gekleed in joggingbroek en felgekleurde regenjacks: paars, limoengroen en roze.

Het museum, dat in een herenhuis tegenover de oude haven is gevestigd, is zoals zoveel andere musea: een beetje vervallen, een beetje krap en met te felle verlichting, waardoor alles onwerkelijk lijkt. In het midden van de toegangshal prijkt op een tapijt van kunstgras een legerjeep. In de jeep zitten stijve etalagepoppen. De riempjes van hun brandschone helmen zitten strak om hun kin gesnoerd. Met de glimlach van legomannetjes kijken ze recht voor zich uit. Achter hen hangen kaarten waarop de Duitse invasie en de bevrijding door de geallieerden zijn aangegeven. Brede pijlen voorzien van data en aantallen tonen de troepenbewegingen. Elders zijn er foto’s en vitrines met wapens, documenten en medailles.

Dordrecht is een van de plaatsen waar echt is gevochten toen de Duitsers Nederland binnenvielen. Bij het eerste daglicht van 10 mei 1940 werden parachutisten gedropt om de bruggen te veroveren. De stad beschikte over een garnizoen van 1500 soldaten, maar het Nederlandse leger, dat al ruim tweehonderd jaar geen echte strijd meer had hoeven leveren, was verbazingwekkend slecht voorbereid op de oorlog. Slechts enkele manschappen hadden een volledige gevechtstraining gehad en de meeste munitie lag achter slot en grendel in een centraal magazijn, waardoor ze maar over een minimale hoeveelheid patronen beschikten. Tijdens de eerste uren van de invasie staarden veel landsverdedigers alleen maar vol ontzag naar de Junkers-bommenwerpers in de lucht. Anderen verspilden hun kleine voorraad kogels aan pogingen die uit de lucht te halen.

Toch vonden er, toen de Nederlandse soldaten over de eerste schrik heen waren, hier en daar gevechtshandelingen plaats. Op de eerste dag werden tientallen Duitse aanvallers verwond of gedood en zo’n tachtig manschappen gevangengenomen en nog net op tijd naar Engeland verscheept. Vervolgens reden er op 13 mei een stuk of twintig Duitse tanks de stad binnen, waarvan er – ten koste van de levens van vierentwintig Nederlandse soldaten – vijftien werden uitgeschakeld. Maar na slechts vier dagen van gevechten gaf Dordrecht zich net als de rest van Nederland over, en besteedde de krijgsmacht zijn laatste energie aan de vernietiging van het eigen materieel om te voorkomen dat het in handen van de vijand zou vallen.