Op zoek naar de verloren tijd is een van de grootste triomfen van de wereldliteratuur. In deze romancyclus wordt de lezer door het zintuiglijke proza van Marcel Proust gevangen in een web van subtiliteiten, onvergetelijke personages, verfijnde ironie, glasheldere zinnen en messcherpe observaties.

In De kant van Swann, het eerste deel van de cyclus, gaat de verteller herinneringsgewijs terug naar zijn jongensjaren en adolescentie. Hij vertelt over zijn initiatie in de liefde en in het complexe salonleven aan het einde van de negentiende eeuw, waarbij hij zich spiegelt aan de intrigerende figuur Charles Swann.

Marcel Proust (1871-1922) groeide op in een welgesteld milieu in Parijs, waardoor hij als volwassene het leven van een mondaine schrijver kon leiden. Door zijn astma en het verdriet om de dood van zijn ouders trok Proust zich aan het begin van de twintigste eeuw steeds meer terug uit het maatschappelijke leven. Hij wijdde zich volledig aan wat zijn levenswerk zou worden: de romancyclus Op zoek naar de verloren tijd.

‘Marcel Proust is de grootste schrijver van de twintigste eeuw.’ – Cees Nooteboom

‘Een reusachtig en toch buitengewoon lichtvoetig en transparant werk.’ – Vladimir Nabokov

‘Je moet alle delen lezen, het gaat om het geheel. Het zal je leven verrijken.’ – Karl Ove Knausgård

A LA RECHERCHE DU TEMPS PERDU

OP ZOEK NAAR DE VERLOREN TIJD

1913

Du côté de chez Swann

De kant van Swann

1918

A l’ombre des jeunes filles en fleurs

In de schaduw van meisjes in bloei

1920-1921

Le côté de Guermantes

De kant van Guermantes

1921-1922

Sodome et Gomorrhe

Sodom en Gomorra

1923

La prisonnière

De gevangene

1925

La fugitive

De voortvluchtige

1927

Le temps retrouvé

De tijd hervonden

Marcel Proust

Op zoek naar de verloren tijd

De kant van Swann

Vertaald door Thérèse Cornips en Anneke Brassinga

Ingeleid en geannoteerd door Ieme van der Poel en Ton Hoenselaars

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Fonds voor de Letteren.

De paginacijfers in Resumé verwijzen naar de gedrukte editie.

Copyright © 1987 Editions Gallimard

Copyright Nederlandse vertaling © 2009Thérèse Cornips

Copyright inleiding en noten © 2009 Ieme van der Poel en Ton Hoenselaars

Eerste druk 1979

Oorspronkelijke titel A la recherche du temps perdu. Du côté de chez Swann

Omslagontwerp Leo Nickolls

Uitvoering omslag bij Barbara

Verzorging e-book Ferdinand Rusch, Formaat

ISBN 978 90 234 2830 6

NUR 302

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de dertiende druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Inleiding

A la recherche du temps perdu, de omvangrijke roman van Marcel Proust (1871-1922), kan op veel manieren worden gelezen. De verteller maakt zijn lezers deelgenoot van de moeite die hij doet om zich het leven dat achter hem ligt voor de geest te halen en het te doorgronden. Vanuit dit perspectief gezien is de Recherche een toverachtig en beeldend verhaal over diens kinderjaren, omringd door ouders, ooms, tantes, grootouders, dienstbodes, schoolmaatjes, zijn eerste vriendinnetje, maar ook door de vrienden van de familie, kennissen en dorpsgenoten. De Recherche is een verhaal over liefde en jaloezie, over homoseksuele en lesbische relaties, over verfijnde emoties en het bizarre genot dat men zoekt in de bordelen van Parijs. Prousts roman laat zich lezen als een kroniek van de burgerij en de betere kringen – zowel de oude aristocratie als de geldadel – en speelt zich niet alleen af in de straten, de restaurants, de theaters en de salons van Parijs, maar ook op het platteland van Frankrijk, in het heden en het verleden.

Als in een caleidoscoop krijgt de lezer van de Recherche het ene moment de politieke geschiedenis van Frankrijk gepresenteerd, vanaf de Frans-Duitse Oorlog van 1870-1871 tot het einde van de Eerste Wereldoorlog in 1918, met als intermezzo, kort voor de eeuwwisseling, de Dreyfusaffaire, en het volgende moment de geschiedenis van de literatuur, de muziek en de schilderkunst uit dezelfde periode. Deze wordt door Proust altijd in een breder maatschappelijk kader geplaatst, in het licht van de algemene cultuurgeschiedenis van Frankrijk en het oude Europa.

De Recherche roept het beeld op van een continent waar oude tradities en waarden, geworteld in middeleeuwse tradities en gewoonten, plaats moeten maken voor het moderne leven. Terwijl de nieuwe tijd zich op vele manieren aankondigt, in de vorm van röntgenstralen of door de komst van het elektrisch licht, maakt Proust zijn lezers ook getuige van de teloorgang van de cultuur die haar wortels had in het lange verleden van Europa. Het verval van oude waarden en de intrede van de moderne tijd worden verwoord in een stijl die zijn weerga niet kent, even verfijnd als realistisch, veelzijdig, rijk aan beeldspraak, ironisch, en ook vol humor.

Al deze facetten van de Recherche vinden we weerspiegeld in de bonte stoet van personages die de roman bevolken: van de vileine, maar tegelijkerijd ook kwetsbare, hoogadellijke homoseksueel monsieur de Charlus tot de vlinderachtige courtisane Odette, die in de loop van het verhaal de hoogste trap van de maatschappelijke ladder zal bereiken; van de even toegewijde als hardvochtige dienstmeid Françoise, in wier taalgebruik zich het oude Frankrijk weerspiegelt, tot de musicus Vinteuil, die als kunstenaar pas na zijn dood de waardering zal krijgen die hij tijdens zijn treurige bestaan heeft moeten ontberen. En dan is er natuurlijk de mysterieuze verteller, Marcel, die niet helemaal samenvalt met de auteur Marcel Proust, ook al zien beiden het schrijverschap als de ultieme levensvervulling.

Een rijkdom aan ideeën

Du côté de chez Swann, het eerste deel van A la recherche du temps perdu, verscheen voor het eerst in 1913. Hierop volgde, in 1918, het tweede deel: A l’ombre des jeunes filles en fleurs. In de periode van 1920 tot 1922, het jaar waarin Proust overlijdt, verschijnen achtereenvolgens de twee delen van Le côté de Guermantes en Sodome et Gomorrhe (eveneens in twee delen). De laatste drie delen van de Recherche verschijnen postuum: La prisonnière in 1923, Albertine disparue in 1925 (in de editie van 1954 droeg dit deel de titel La fugitive) en Le temps retrouvé in 1927.

Een chronologische beschrijving van de inhoud van de delen waarin de Recherche in zijn definitieve vorm is opgesplitst, zou echter onmogelijk recht kunnen doen aan de complexe structuur van Prousts roman, noch aan de veelheid aan thema’s die in het werk aan de orde komen. Deze rijkdom aan ideeën maakt ook, zoals we zullen zien, dat de literaire kritiek in ieder tijdperk als het ware zijn eigen Proust creëerde en dat zal in de toekomst niet anders zijn.

Om een indruk te krijgen van wat Proust nu precies bewoog toen hij zich aan het schrijven zette, is het zinvol om in eerste instantie de ontstaansgeschiedenis van de Recherche nader te bekijken. Deze geeft niet alleen een goed inzicht in de kunstopvatting van de schrijver zoals die in zijn roman besloten ligt, maar verduidelijkt ook een aantal thema’s die daar nauw bij aansluiten. Dat geldt in het bijzonder voor het thema van de herinnering en dat van de liefde in al haar variaties, waarbij, heel specifiek voor Proust, de jaloezie, verbonden aan het verlangen de ander volledig te bezitten, het voornaamste bestanddeel vormt. Een ander belangrijk aspect van de liefde bij Proust is de maskerade: niet zijn wie je lijkt. Dat geldt in de eerste plaats voor de homoseksualiteit, die zich bij Proust altijd in het verborgene afspeelt. Daarnaast staat de maskerade in de Recherche ook in het teken van sociale mobiliteit, en voor het proces van veroudering dat in de loop van het verhaal de vertrouwde gezichten van weleer in mombakkesen doet veranderen.

In tweede instantie kan de Recherche worden gelezen als een superieure kroniek van Frankrijk tijdens het fin de siècle. Zoals inmiddels door jarenlang onderzoek is komen vast te staan, kreeg het essentiële, laatste deel van Prousts roman, Le temps retrouvé (1927), zijn definitieve vorm al in de jaren 1910-1911, dus twee jaar voordat het eerste deel, Du côté de chez Swann, voor het eerst in druk verscheen. Hoewel Proust in de tien jaren die hem nog scheidden van de dood, onophoudelijk aan dit laatste deel bleef sleutelen, liet hij de kern van het slot ervan vrijwel ongemoeid. Hij schrapte en herschreef, en bedacht – letterlijk – ellenlange toevoegingen die zijn huishoudster, Céleste Albaret, zo goed en zo kwaad als het ging, in de vorm van stroken papier, ineengevouwen als een soort muizentrapjes, tussen de dichtbeschreven regels plakte.

Deze uitbreidingen hadden echter vooral betrekking op actuele gebeurtenissen, zoals de Eerste Wereldoorlog, en de geschiedenis van Frankrijk tijdens het fin de siècle, die met de Dreyfusaffaire een dramatisch dieptepunt bereikte. Het gevolg hiervan was dat de twee delen die Proust oorspronkelijk van plan was geweest te schrijven – Du côté de chez Swann en Le temps retrouvé – en die nu het begin en het einde van de Recherche markeren, gaandeweg uitdijden tot een magnum opus in dubbele betekenis.

De esthetische inzichten van proust

Prousts kunstopvatting, die in zekere zin de ontknoping van de Recherche vormt, is terug te vinden in zijn onvoltooide essay Contre Sainte-Beuve, dat pas vele jaren na de dood van de schrijver werd uitgegeven, voor het eerst in 1954. Omdat niet meer valt na te gaan welke tekst Proust bij het schrijven van dit essay precies voor ogen had, bestaan er belangrijke verschillen tussen de verschillende edities van het manuscript, zowel in het Frans als in vertaling.

Prousts kritiek op Sainte-Beuve (1804-1869), wellicht de meest toonaangevende Franse literatuurcriticus uit de negentiende eeuw, wiens invloed zich ook nog lange tijd na diens dood deed gelden, betrof in de eerste plaats het verregaande rationalisme waarmee deze zijn kritiek bedreef. Daarnaast stelde Proust in zijn essay diens zogenaamde l’homme et l’oeuvre-methode aan de kaak, die erin bestond het werk van een schrijver met behulp van allerlei historische en biografische gegevens te verklaren. Sainte-Beuve veronachtzaamde het gevoel, de intuïtie, die in Prousts kunstopvatting nu juist een essentiële plaats inneemt.

De openingszin van de zogenaamde Clarac-editie van Contre Sainte-Beuve uit 1971 kan dan ook worden opgevat als een beginselverklaring: ‘Met de dag ken ik minder waarde toe aan het verstand.’1 In Prousts overtuiging is de menselijke rede niet bij machte om het verleden te laten herleven. Tegelijkertijd beschouwt hij het vermogen zich te herinneren en het verleden te herscheppen als datgene wat het individu tot individu maakt. En de literatuur vormt het medium bij uitstek om de verloren tijd te laten herleven.

In een van zijn schetsen voor het voorwoord van zijn essay beschrijft Proust een reeks persoonlijke ervaringen die hij later in enigszins gewijzigde vorm zou verwerken in de Recherche. De ‘ik’ uit Contre Sainte-Beuve probeert zich tevergeefs de zomers uit zijn kindertijd te herinneren. Het verleden dat hij bewust getracht heeft op te roepen, mist echter de betovering en de magie van de oorspronkelijke ervaring. Dit brengt hem tot het besef dat alleen het toeval in staat is om de essentie van de voorbije gebeurtenissen terug te halen. Zo herinnert het geluid van een lepel die tegen de rand van een bord tikt hem ineens aan het geluid van de hamers van de spoorwegwerkers die door hun werkzaamheden zijn trein tot stilstand dwongen toen hij lang geleden een treinreis maakte. Nadien had hij vaak geprobeerd om de herinnering aan die dag, met alle facetten die er deel van uitmaakten (het licht, de sfeer, zijn eigen gevoelens), op papier te krijgen, maar eenmaal op schrift gesteld, vormde de herinnering slechts een flauwe afspiegeling van de werkelijkheid. Uit het ene, toevallige geluid van de lepel, echter, ontrolt zich een verleden, zo volledig, zo volmaakt, dat de herinnering de oorspronkelijke ervaring zelfs nog overtreft. Dit moment brengt bij de ‘ik’ een soort extase teweeg.

De hoofdpersoon uit de Recherche roept in de loop van het verhaal een aantal van deze toevallige herinneringen op. Deze zijn steeds verbonden aan een zintuiglijke ervaring. Het is in dit verband opmerkelijk dat hetgeen de schrijver Proust intuïtief aanvoelde, ook in grote lijnen door de laatste inzichten op het gebied van de neuropsychologie wordt onderschreven. Ook de inmiddels door wetenschappelijk onderzoek geschraagde opvatting dat onze vroegste herinneringen vooral gerelateerd zijn aan geur en smaak, vinden we al bij Proust. In Du côté de chez Swann, het eerste deel van de roman, voert de smaak van een schelpvormig cakeje, Petite Madeleine geheten, dat in thee is gedoopt, de verteller terug naar het huis van zijn grootouders in Combray. Of, zoals de schrijver het bij monde van zijn personage verwoordt: ‘Heel Combray en zijn omgeving, kwam […] tevoorschijn […] uit mijn kopje thee.’

In het laatste deel van de Recherche, Le temps retrouvé, stuit de ik-figuur bij toeval op een van de boeken die zijn geliefde grootmoeder hem als kind in Combray ter gelegenheid van zijn naamdag cadeau had gedaan: François le Champi van de negentiende-eeuwse schrijfster George Sand. Het boek brengt niet alleen een hele reeks beelden terug die in zijn herinnering met het lezen ervan zijn verbonden, maar ook zijn stemming van dat moment. Het kind dat hij ooit was komt als het ware tot leven en neemt, zij het voor een enkel moment, de plaats in van zijn huidige ‘ik’. Tegelijkertijd doet deze ervaring de hoofdpersoon de broosheid van dit soort onwillekeurige herinneringen beseffen. Wanneer hij het exemplaar van het boek dat hij als kind ten geschenke kreeg nog in zijn bezit had, dan zou dat iedere keer als hij het opnieuw in handen nam, steeds meer van zijn ‘toverkracht’ verliezen. Het zou veranderen in een voorwerp uit het heden, waardoor de band tussen het boek en het kind dat hij vroeger was, voorgoed zou worden verbroken.

In datzelfde laatste deel van de Recherche culmineert de hele reeks van deze geprivilegieerde momenten in een explosie van vergetelheid. Een muziekstuk van zijn geliefde componist Vinteuil zet de verteller op het spoor van de uiteindelijke ‘ontknoping’ van zijn zoektocht naar het verleden. Alleen de kunstenaar, de schrijver in zijn geval, is bij machte om de verloren tijd te herscheppen door het geheel aan herinneringen en impressies om te vormen tot een literair kunstwerk. In Prousts beleving staat de kunst voor het spirituele equivalent van deze zinnelijke gewaarwordingen.

Liefde en maskerades

Behalve aan Contre Sainte-Beuve werkte Proust in de jaren 1907-1909 aan een roman, die op dat moment nog geen titel droeg. De hoofdpersoon uit dit boek keert na jarenlange afwezigheid terug naar Parijs, waar hij een mondaine soirée bezoekt. De gasten zien eruit alsof zij maskers dragen, totdat hij onder de schmink, het poeder en de pruiken, de vrienden van vroeger herkent. Een dikke dame, die inmiddels al veel ouder is dan de dame die de verteller in zijn jeugd aanbad, blijkt de dochter te zijn van deze voormalige geliefde. We vinden een herziene versie van deze gemaskerd-bal-scène terug in Le temps retrouvé.

In Le temps retrouvé beperkt het thema van het verval zich niet tot het uiterlijk van de personages. Ook de karakters, ja zelfs de hele Franse samenleving, heeft tijdens de afwezigheid van de hoofdpersoon een ingrijpende facelift ondergaan. De chic van vroeger is verdwenen. Bij het horen van de naam van Charles Swann, die in de eerdere delen van de Recherche als de ongekroonde koning van de Parijse high society van voor de Eerste Wereldoorlog figureert, denkt de nieuwe generatie nog slechts aan een merk vulpen, dat toevallig ook zo luidt. In plaats van markiezinnen zijn het nu rijke, Amerikaanse erfdochters die in de Parijse salons de scepter zwaaien. De oude adel steunt zwaar op buitenlands kapitaal. In dit ontluisterde milieu doet nog een ander, eigentijds fenomeen zijn intrede. De salons raken overspoeld met onttroonde vorsten en ‘groothertoginnen in lompen’, zoals in de Recherche de veelal berooide, Russische adel wordt aangeduid, die bij het uitbreken van de Revolutie van 1917 in groten getale een goed heenkomen in Parijs had gezocht.

Het thema van de maskerade (niet zijn wie je lijkt) komt bij Proust nergens beter tot uitdrukking dan in de homoseksualiteit. De lesbische liefde en de mannelijke homoseksualiteit vormen de pijlers van een tweede, verborgen samenleving, die de nauw omschreven grenzen tussen de verschillende maatschappelijke klassen doorbreekt en die zich alleen laat gelden in een steelse blik of een vluchtig gebaar. Niet alle personages respecteren deze ongeschreven code. De oude monsieur de Charlus, die in vroeger jaren zijn passie voor blonde soldaten in het diepste geheim beleed, gaat in Le temps retrouvé openlijk achter de tuinjongens aan. Het is een komisch voorval dat tegelijkertijd een bittere smaak nalaat. Het feit dat de trotse baron zijn vice, zijn zonde, niet langer verborgen houdt, maakt hem, meer dan zijn lichamelijke gebreken, tot een karikatuur van zichzelf. Het verval is in dit geval niet van fysieke maar van morele aard.

Bij Proust manifesteert de liefde – homo- of heteroseksueel – zich vooral in de vorm van een obsessieve jaloezie. In ‘Een liefde van Swann’ (dat tezamen met de twee andere hoofdstukken, ‘Combray’ en ‘Plaatsnamen: de naam’, het eerste deel van de Recherche vormt), komt dit tot uitdrukking in de uitputtende verhoren waaraan Swann zijn minnares Odette onderwerpt over haar vermeende relaties met vrouwen. Voor Swann groeit de gedachte aan haar mogelijke ontrouw uit tot een obsessie en het is moeilijk vast te stellen wiens lijden groter is: dat van Odette, die keer op keer de martelende verhoren van haar minnaar moet ondergaan, of dat van Swann zelf, wiens geest geheel in beslag genomen wordt door deze dwanggedachte. De hartstocht van de verteller voor zijn geliefde Albertine vertoont een soortgelijk patroon. Aan de ene kant wordt zijn liefde beheerst door het verlangen het voorwerp van zijn passie volledig te bezitten, niet alleen haar lichaam maar vooral ook haar geest. Aan de andere kant betekent het einde van de jaloezie ook het einde van de liefde. Liefde en lijden zijn bij Proust onverbrekelijk met elkaar verbonden.

De verschillende liefdesgeschiedenissen die in de Recherche een rol spelen, kunnen worden opgevat als evenzovele varianten op het befaamde nachtkusdrama tussen moeder en de jeugdige verteller, zoals dat wordt beschreven in ‘Combray’, het eerste hoofdstuk van Du côté de chez Swann. Het diepgevoelde verlangen van de kleine Marcel om zijn aanbeden moeder volledig voor zichzelf te hebben en de niet minder hevige angst om haar te verliezen, al is het slechts voor de duur van één nacht, vormen de aanzet tot een allesoverheersende bezitsdrang. Daarbij geldt voor vrijwel alle heteroseksuele liefdesrelaties die in de Recherche worden beschreven, dat de angst om de ander te verliezen zich zonder uitzondering vertaalt in de vrees dat deze hem of haar zal verlaten voor iemand van hetzelfde geslacht.

Proust heeft zijn plan om een uitvoerig essay over homoseksualiteit te schrijven nooit ten uitvoer gebracht. In de openingscène van het eerste deel van Sodome et Gomorrhe keren echter elementen terug die in hun totaliteit een vrij volledig beeld geven van Prousts opvattingen over ‘geïnverteerden’, zoals hij ze noemde. Anders dan voor zijn tijdgenoot de schrijver André Gide, die in een spraakmakend essay, Corydon (1920), juist zijn best deed om de homoseksualiteit van haar sociale stigma te bevrijden, is homoseksualiteit bij Proust iets wat zich bij uitstek in het verborgene afspeelt. Onder verwijzing naar de maatschappelijke uitsluiting die de schrijver Oscar Wilde tijdens en na diens proces ten deel viel, legt Proust bij monde van de verteller vooral de nadruk op de tragiek die het leven van een ‘man-vrouw’ als Wilde bepaalde, aangezien hij zijn seksuele geaardheid niet openlijk kon beleven. Tegelijkertijd is de ik-figuur zich ook terdege bewust van de erotische spanning die uitgaat van het verboden karakter van seksuele handelingen die in de tijd waarin de roman speelt als tegennatuurlijk werden beschouwd: niet voor niets is homoseksualiteit in de Recherche dikwijls verbonden met voyeurisme.

De geboorte van de roman

Omstreeks 1905 kreeg Proust het geniale idee om zijn kunsttheorie, waarvoor hij, zoals we hebben gezien, oorspronkelijk de vorm van het essay in gedachten had, en de scène van het gemaskerd bal, om te smeden tot één geheel. Maar gezien de complexiteit van deze onderneming kostte het hem vervolgens nog enkele jaren voordat hij de synthese tussen essay en roman ook daadwerkelijk had gerealiseerd. In de versie van Le temps retrouvé uit 1910-1911, die wat de opzet en de tekst betreft niet zo heel veel verschilt van de definitieve versie zoals wij die nu kennen, dragen de beide delen, dat wil zeggen, het oorspronkelijke essay en de roman in wording, nog verschillende titels: L’adoration perpétuelle en Le bal de têtes. Later zal Proust deze titels vervangen door Le temps retrouvé. De oorspronkelijke gedachte om de roman te beëindigen met een essay waarin zijn kritiek op de literatuuropvatting van Sainte-Beuve voornamelijk als opstapje zou dienen voor een uiteenzetting over zijn eigen kunstopvatting, was daarmee van de baan. De romanschrijver had voorgoed de plaats ingenomen van de essayist.

Proust in de ogen van zijn tijdgenoten

Prousts pogingen om een uitgever voor Du côté de chez Swann te vinden, waren in eerste instantie weinig succesvol. Het manuscript werd door een reeks uitgevers afgewezen. Vooral de weigering van Gallimard kwam hard aan, een beslissing overigens waarover de schrijver André Gide als een van de verantwoordelijke lectoren, achteraf meermaals zijn spijt heeft betuigd.

In 1913 wordt Du côté de chez Swann op kosten van de schrijver door uitgeverij Grasset gepubliceerd. Het boek stuit bij de lezers op nogal wat onbegrip en Proust besluit om de publicatie van het volgende en laatste deel voorlopig uit te stellen. Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog doorkruist zijn plannen definitief. In plaats van te publiceren, gaat hij door met schrijven. De geschiedenis van Swann groeit uiteindelijk uit tot een fresco van de vooroorlogse periode, waarin niet alleen het salonleven, maar ook de Dreyfusaffaire uitvoerig aan de orde komt.

Gallimard toont zich uiteindelijk toch in Prousts werk geïnteresseerd en brengt in 1918 een enigszins gewijzigde versie uit van Du côté de chez Swann, alsmede het vervolg daarop: A l’ombre des jeunes filles en fleurs. In dit tweede deel verplaatst het decor zich van het dorpje Combray en Parijs naar de mondaine badplaats Balbec (gemodelleerd naar Cabourg aan de kust van Normandië) en doen belangrijke personages als de schilder Elstir en Albertine, de latere geliefde van de verteller, hun intrede.

In 1919 wordt A l’ombre des jeunes filles en fleurs bekroond met de belangrijkste literaire prijs, de prix Goncourt, waarbij Prousts Jeunes filles een nipte overwinning behaalt op Les Croix de bois van oorlogsveteraan en schrijver Roland Dorgelès. De pers betoont zich niet onverdeeld gelukkig met de keuze van de jury. In de ogen van de critici vertegenwoordigt Dorgelès met zijn roman over de verschrikkingen van de loopgravenoorlog de nieuwe, naoorlogse en dus moderne literatuur, die, zoals een van hen het verwoordt, ‘de schoonheid van de strijd en de deugden van het licht bezingt’. Proust daarentegen wordt door dezelfde criticus getypeerd als een schrijver die zich reeds ‘aan gene zijde van het graf’ bevindt.

Deze reactie op een literair werk dat wij nu als bij uitstek vernieuwend beschouwen, laat zich in de eerste plaats verklaren door het gevoel van ontgoocheling dat de massaslachting van de Eerste Wereldoorlog teweeg had gebracht. Voor de nieuwe generatie was het tijd om af te rekenen met het vooroorlogse establishment dat het Europese continent in een allesvernietigende oorlog had gestort. Net zoals de Britse criticus Lytton Strachey in zijn Eminent Victorians (1918) een aantal negentiende-eeuwse Britse idolen van hun voetstuk stootte, zo ontstond er ook in kunstenaarskringen in Frankrijk na de oorlog een sterke reactie tegen alles wat men als vooroorlogs en passé beschouwde. Het geruchtmakende pamflet Un cadavre (1924) is daar een goed voorbeeld van. Hierin maakte een aantal jonge, surrealistische kunstenaars het nationale rouwvertoon rond de dood van Anatole France belachelijk. France gold op dat moment als de succesvolste Franse schrijver van het fin de siècle. Hij stond overigens ook model voor het personage van Bergotte, de schrijver uit de Recherche, aan wie de jeugdige verteller zijn eerste literaire probeersels laat lezen.

Dat men ook in Proust de belichaming zag van een maatschappelijke klasse en een cultuur die hadden afgedaan, had een aantal oorzaken. Tot het moment waarop hem de prix Goncourt werd toegekend, genoot hij vooral bekendheid als chroniqueur van het mondaine leven en als vertaler van het werk van John Ruskin (1819-1900). De esthetische inzichten van deze laatste waren sterk religieus geïnspireerd en vormden een ode aan het middeleeuwse erfgoed van Frankrijk. Hierdoor ontstond gemakkelijk de indruk dat diens vertaler ook tot de verdedigers van de traditionele Franse waarden behoorde en dat deze, net als Ruskin, de voorbije, negentiende eeuw vertegenwoordigde en weinig voeling had met zijn eigen tijd.

In werkelijkheid beperkte Prousts conservatisme, zo men wil, zich uitsluitend tot zijn ideeën over kunst. Zo spraken de Hollandse en Italiaanse meesters, zoals Mantegna, Rembrandt, Titiaan en Vermeer, meer tot zijn verbeelding dan de toenmalige avant-gardebewegingen van het kubisme en het futurisme. Dat neemt niet weg dat de Recherche onnoemelijk veel verwijzingen naar kunstbewegingen uit de meest uiteenlopende periodes bevat, met inbegrip van het impressionisme uit de late negentiende eeuw en de Ballets Russes uit het begin van de twintigste.

Ook speelt in het leven van Swann, de kunstminnaar, de schilderkunst een allesoverheersende rol. Hij werkt aan een studie over Johannes Vermeer en is gefascineerd door de gelijkenis die sommigen van de mensen om hem heen vertonen met figuren op de door hem bewonderde schilderijen. Zo vindt zijn passie voor de courtisane Odette haar oorsprong in zijn idee dat haar gezicht hem doet denken aan dat van een van de vrouwenfiguren op de fresco’s van Botticelli in de Sixtijnse kapel. Tegelijkertijd maakt deze hebbelijkheid ook iets duidelijk over Swanns onvermogen zijn werk als schrijver af te schermen van zijn leven in de high society. In dit opzicht vormt de mislukte schrijverscarrière van Swann – want hij zal zijn studie over Vermeer nooit voltooien – het tegendeel van de levensloop van de verteller.

Wat in grote lijnen opgaat voor Prousts voorkeur op het gebied van de schilderkunst, geldt tot op zekere hoogte ook voor zijn voorkeur op literair gebied en de manier waarop hij zelf schreef. Onder de talrijke auteurs naar wie in de Recherche wordt verwezen, nemen Saint-Simon en madame de Sévigné een speciale plaats in. Proust bewonderde beide zeventiende-eeuwse schrijvers in de eerste plaats om hun stijl. Maar hij vond ook inspiratie in hun kleurrijke beschrijvingen van het reilen en zeilen aan het hof van Lodewijk XIV. Zijn even amusante als onderhoudende beeld van de aristocratie in de laatste decennia van de negentiende eeuw zijn door deze beschrijvingen beïnvloed.

Stilistisch gezien staat Proust ongetwijfeld dichter bij de grote negentiende-eeuwse romanschrijvers dan bij de toonaangevende auteurs van de eerste helft van de twintigste eeuw, zoals André Gide of André Malraux. Maar vanwege de compositie sluit de Recherche naadloos aan bij de literatuur van het modernisme, zoals die vooral tijdens het interbellum in de Europese letteren tot ontwikkeling kwam.

Proust en de literaire kritiek

De indruk dat Proust een schrijver was die weinig voeling had met de tijd waarin hij leefde, bleef niet beperkt tot de periode van vlak na de Eerste Wereldoorlog. Tot ver in de twintigste eeuw is A la recherche du temps perdu door de kritiek beschouwd als een roman waarin de subjectieve beleving van de werkelijkheid een veel belangrijker plaats inneemt dan de reflectie op die werkelijkheid. De Recherche gold in de eerste plaats als een roman over de werking van de menselijke geest, en veel minder als een tijdsdocument dat ons een helder inzicht verschaft in het raderwerk van de Franse maatschappij tijdens het fin de siècle. Deze interpretatie werd mede ingegeven door de tekst van de roman zelf. Zo stelt Proust in een passage uit Le temps retrouvé dat het gekwinkeleer van een vogel of de geur van bloemen, eenmaal getransformeerd tot literair proza, gemakkelijker weerstand biedt aan de tand des tijds dan begrippen die sterk historisch zijn bepaald. Proust noemt als voorbeeld de sansculotten, een woord dat letterlijk ‘zonder broek’ betekent en dat de benaming was voor een radicale groepering tijdens de Franse Revolutie. Toen riep die term hevige emoties op, nu valt hij ons alleen nog op vanwege zijn ongewone karakter. Wat voor politieke kwesties uit het verleden geldt, gaat ook op voor het heden. In Prousts visie doet een sterk engagement per definitie afbreuk aan de houdbaarheid van literatuur. Hieruit vloeit voort dat hij met zijn Recherche noch een tendensroman, noch een historische roman in de gangbare betekenis van het woord heeft willen schrijven.

Het vermeende niet-geëngageerde karakter van Prousts roman verklaart tevens waarom zijn werk pas betrekkelijk laat een canonieke status verwierf. Zo bereikte de belangstelling voor Prousts magnum opus een dieptepunt in de jaren dertig van de vorige eeuw, toen er van schrijvers een duidelijk politieke stellingname werd verwacht. Dat gold niet alleen voor Frankrijk, maar ook voor Nederland, waar de mening van Eddy du Perron als literaire smaakmaker voor alles wat de Franse literatuur betrof ongetwijfeld doorslaggevend is geweest. Voor Du Perron vertegenwoordigde Prousts schrijverschap een vorm van onthechting, die onverenigbaar leek met het maatschappelijk engagement dat hij voorstond en dat voor een belangrijk deel was ingegeven door de politieke ontwikkelingen in het Europa van de jaren dertig.

Anders dan bijvoorbeeld de door Du Perron zo bewonderde André Malraux, die in zijn roman La condition humaine (1933) een reportageachtig verslag geeft van een eigentijds politiek conflict waarbij hij als auteur ook duidelijk partij kiest voor een van de strijdende partijen, geeft Proust in zijn beschrijving van de historische werkelijkheid de voorkeur aan wat je de omtrekkende beweging zou kunnen noemen. Gebruikmakend van satire en poëzie laat hij zien hoe bijvoorbeeld de Eerste Wereldoorlog, juist omdat deze zo verschrikkelijk is, ieders voorstellingsvermogen te boven gaat en zich dus ook niet op realistische wijze laat beschrijven. Sterker nog, Proust beschrijft de Eerste Wereldoorlog als een ‘antiheldendicht’, om de woorden van de Franse filosooof Jacques Rancière te gebruiken. Door, in plaats van de historische frontlinies, Parijs als plaats van handeling te kiezen, dat ondanks het oorlogsgeweld zijn karakter als centrum van cultuur en vermaak had behouden, toont Proust ons als het ware de keerzijde van de krijgsheroïek: statenlozen en helden verenigd in het (mannen)bordeel, dat al eerder ter sprake kwam. De loopgravenoorlog krijgt zo het verrassende karakter van Paris by night, waar de homoseksueel monsieur de Charlus de verduisterde straten doorkruist in de hoop een mooie, zwarte soldaat van een van de koloniale regimenten te versieren.

De receptie van de recherche na de tweede wereldoorlog

Waren de critici uit de jaren dertig van de twintigste eeuw, zoals Du Perron in Nederland, van mening dat Proust, wegens diens vermeende gebrek aan engagement, als schrijver enigszins passé was, ook in de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog was de interesse voor de Recherche, zowel in Frankrijk als daarbuiten, betrekkelijk gering. Zo zoekt men de naam van Proust vergeefs in de toonaangevende literatuurgeschiedenis van de Franse criticus Georges Poulet, Panorama de la littérature française (1949). Poulet dacht dat Prousts proza te zeer gedateerd was om eigentijdse lezers nog te kunnen boeien. Ook Sartre, in de jaren vijftig de meest toonaangevende intellectueel van Frankrijk, had weinig op met een schrijver die hij beschouwde als een ‘handlanger van de burgerlijke propaganda’. Het is dan ook geen toeval dat de belangstelling voor Prousts werk sterk toenam aan het begin van de jaren zestig, toen in de literatuurkritiek niet langer het engagement voorop stond, zoals in de jaren dertig en vijftig, maar de belangstelling zich veeleer richtte op het autonome karakter van literaire werken.

En mooi voorbeeld daarvan vormt de inleiding die S. Dresden in 1979 schreef voor de eerste volledige uitgave van de Nederlandse vertaling van Prousts Recherche. Dresden opent zijn essay met het beeld van de boeuf à la mode, een van de fraaiste staaltjes van de kookkunst van Françoise, de kokkin en latere huishoudster van de hoofdpersoon uit Prousts roman. Deze stoofschotel, die in een gesloten pan bereid dient te worden zodat er niets van de rijkdom van sappen en geuren verloren gaat, staat volgens Dresden symbool voor de ‘open beslotenheid’ van de Recherche. Prousts literaire meesterwerk vormt vóór alles een ‘wereld in woorden’, om de titel van een ander werk van Dresden te citeren. Het is een literaire werkelijkheid die uitsluitend naar zichzelf verwijst en die op geen enkele wijze met de ‘andere’ wereld, de wereld buiten het boek, is verbonden.

Het bewijs voor deze opvatting vindt Dresden in de eerste plaats in de cirkelvormige structuur van de roman. Deze eindigt immers op het moment dat de verteller het plan opvat om de roman te schrijven die de lezer op het punt staat dicht te slaan. Maar daarnaast wijst hij ook op de strikte scheiding die Proust zelf maakte tussen het schrijvend ‘ik’ en het ‘ik’ als sociaal wezen, waarbij hij het eerste aanmerkelijk hoger aansloeg dan het tweede. Dresden trekt hieruit de conclusie ‘dat het zinloos is en bovendien lijnrecht ingaat tegen Prousts bedoelingen en opvattingen, naar reële voorbeelden te zoeken van wat in de Recherche aan de orde wordt gesteld’.

Zoals wel vaker het geval is met trends – en de literaire kritiek vormt daar geen uitzondering op – ontaardde de premisse dat er geen enkel verband bestaat tussen literatuur en historische werkelijkheid ten slotte in een karikatuur van zichzelf. Een aardige illustratie daarvan is te vinden in de autobiografische roman Le Jardin des Plantes (1997) van de Franse schrijver Claude Simon, wiens werk vaak in verband is gebracht met dat van Proust. In de desbetreffende passage beschrijft Simon een wetenschappelijk debat over zijn werk dat, getuige de bron waarnaar in de roman wordt verwezen, inderdaad letterlijk zo heeft plaatsgevonden. In 1971, op het moment dat het geloof in het puur zelfreflexieve karakter van literatuur zijn hoogtepunt had bereikt, vond in het Franse congrescentrum Cérisy-la-Salle een wetenschappelijk congres plaats over de nouveau roman, een stroming waartoe ook het werk van Simon gerekend werd. Simon beschrijft niet zonder humor hoe er onder de hooggeleerde deelnemers aan dat congres een enorme verwarring ontstond toen hij hun een brief van een oud-militair toonde die hem complimenteerde vanwege het realisme waarmee hij zijn ervaringen als cavalerist tijdens de Tweede Wereldoorlog had beschreven. Sommigen van de aanwezigen beschouwden Simon als een ‘verrader’, die door het tonen van de brief het door hen allen gehuldigde standpunt ‘dat een tekst uit taal bestaat die uitsluitend naar zichzelf verwijst’, had willen ondermijnen. Een andere deelneemster bracht naar voren dat er in sommige passages bij Simon weliswaar ‘iets werkelijks’ wordt gesuggereerd, maar dat deze toch hun diepere betekenis ontlenen aan de wijze waarop ze zich verhouden tot andere passages binnen het boek en niet tot de realiteit daarbuiten.

Een lofzang op de moderne tijd

De discussie in Cérisy geeft wel aan dat de opvatting dat literatuur en werkelijkheid niets met elkaar te maken hebben in 1971 een point of no return had bereikt. In datzelfde jaar verscheen de eerste aflevering van het tijdschrift Etudes Proustiennes, dat zich in de eerste plaats ten doel stelde teksten van de schrijver te publiceren die nog niet eerder openbaar waren gemaakt. Inmiddels omvat dit Proustarchief tegen de tweehonderd kladjes, aantekenschriften, manuscripten, typoscripten en drukproeven van de Recherche, waaronder ook de beroemde paperoles, de ellenlange muizentrapjes vol toevoegingen en varianten op de oorspronkelijke versie van de tekst.

Deze enorme hoeveelheid schetsen en ander voorbereidend materiaal vormt sindsdien een belangrijk studieobject voor de critique génétique, die zich, zoals de naam al aangeeft, bezighoudt met het reconstrueren van de buitengewoon complexe ontstaansgeschiedenis van de Recherche. Maar zoals de Franse Proustkenner Antoine Compagnon terecht heeft opgemerkt, heeft dit onderzoek ook in belangrijke mate bijgedragen aan de ontwikkeling van een andere, veel positievere kijk op Prousts schrijverschap. Op grond van de bestudering van het bestaande archiefmateriaal is de mythe dat Proust een mondaine snob was die van de ene op de andere dag veranderde in een literaire kluizenaar niet langer houdbaar gebleken. De wetenschap dat de schrijver in feite al zijn hele leven bezig was met wat zijn magnum opus moest worden, maakt hem in de ogen van zijn critici serieuzer en dus minder oppervlakkig en mondain dan lange tijd werd aangenomen.

Maar net zoals Proust in de Recherche het voortschrijden van de tijd, noch het uiterlijk van de personages, noch hun sociale banden of de lengte van de damesrokken ongemoeid laat, zo kent ook de literatuurkritiek haar wisselende modes. Vanaf de jaren tachtig opende de overgang naar een meer op de historische en sociale context gerichte benadering van literatuur nieuwe wegen voor de bestudering van de Recherche. Critici zoals Antoine Compagnon, Luc Fraisse en Emily Eells, om enkele namen te noemen, legden bijvoorbeeld de nadruk op het encyclopedische karakter van Prousts werk. De Recherche is voor hen een onuitputtelijk naslagwerk van de ideeën en uitvindingen die de westerse samenleving van het fin de siècle in een stroomversnelling brachten. De voorbeelden daarvan zijn legio. Zo vertolkt de grootmoeder in ‘Combray’ met haar passie voor stoere wandelingen in de frisse buitenlucht het gedachtegoed van de zogenaamde hygiénistes. Deze artsen, van wie dr. Adrien Proust, de vader van de schrijver, wellicht de meest toonaangevende was, stonden aan de wieg van een nieuwe gezondheidsleer die de nadruk legde op het belang van licht, lucht en properheid, teneinde de uitbraak van gevreesde volksziektes als tuberculose en cholera in de toekomst te voorkomen.

Overigens spelen artsen en de geneeskunst in de Recherche een belangrijke rol. Ook hierin toont Proust zich een chroniqueur van zijn tijd. Het fin de siècle was niet alleen een periode waarin de medische wetenschap grote vooruitgang boekte, maar waarin ook, en in verband daarmee, de medische stand zich voor het eerst in de geschiedenis een belangrijke mate van maatschappelijk aanzien verwierf. Sommigen van de geneesheren die in de roman met naam en toenaam worden genoemd, hebben ook werkelijk bestaan. Hun rol in het verhaal is vaak dubbelzinnig. Dit wordt geïllustreerd door het personage Cottard. Enerzijds is hij een medicus van wie het diagnostische inzicht wordt geroemd, anderzijds komt hij naar voren als een komische figuur. Proust zet hem neer als een niet altijd even handig opererende carrièremaker, die alleen afziet van zijn mondaine verplichtingen als de zieke aan wiens ziekbed hij is ontboden een zekere sociale status bezit. Zo kan het gebeuren dat hij wél in het geweer komt voor een grieperige generaal, maar zijn eigen keukenmeid bijna laat doodbloeden uit angst dat zij zijn witte smokingvest zal besmeuren met haar bloed.

Ook allerlei technologische vernieuwingen mochten zich in Prousts niet-aflatende belangstelling verheugen, en in de Recherche vinden we daar de weerslag van. Zo behoorde hij tot de eerste Parijzenaars die zich op de zogenaamde theatrofoon abonneerden, een vorm van telefonie die het mogelijk maakte om theatervoorstellingen en muziekuitvoeringen thuis te beluisteren. Op die wijze maakte Proust onder meer kennis met de opera Pelléas et Mélisande van Claude Debussy, die in 1911 in de Opéra-Comique werd opgevoerd en die ook een rol speelt in Sodome et Gomorrhe. Ook deed hij in 1913 zijn grote liefde en secretaris, de ex-chauffeur Alfred Agostinelli, vlieglessen cadeau, met de bedoeling om, wanneer deze eenmaal zijn vliegbrevet zou hebben behaald, een vliegtuigje voor hem te kopen. Maar kort daarop verdween de onfortuinlijke chauffeur tijdens een van zijn lessen in zee, zijn beschermheer ontroostbaar achterlatend.

Andere voorbeelden van verwijzingen naar de moderne technologie in de Recherche zijn de fietsende jonge meisjes op de strandboulevard in Balbec, het gebruik van röntgenstralen en de eerste experimenten met betrekking tot het vastleggen van bewegende beelden. Zo wordt in ‘Combray’ in het voorbijgaan gerefereerd aan het werk van de Amerikaan Eadweard Muybridge, die bekend werd door zijn pogingen de bewegingen van een galopperend paard vast te leggen (1877), om ze vervolgens te kunnen projecteren. Prousts enthousiasme voor de verworvenheden van zijn tijd bereikt een hoogtepunt in een scène uit het eerste deel van Le côté de Guermantes, waarin de verteller het wonder van de telefonie ontdekt. Hij beschrijft deze noviteit als een vorm van pure magie die het mogelijk maakt om, als in een sprookje, het beeld van een geliefd persoon op te roepen dat tegelijkertijd heel dichtbij is en onbereikbaar ver. Deze humoristische passage bereikt zijn toppunt in een lofzang op de ‘Telefoonjuffrouwen’ die alleen blijk geven van hun aanwezigheid wanneer het gesprek, waarvan zij tot op dat moment onhoorbaar en onzichtbaar getuige waren, een naar hun gevoel onacceptabele, want te intieme wending neemt.

Geschiedenis en topografie

De wetenschappelijke publicaties die in de laatste decennia over Proust verschenen, besteden opmerkelijk veel aandacht aan de plaats die de geschiedenis inneemt in de Recherche. Want in weerwil van de karakterisering die Vestdijk in zijn Gallische facetten (1968) van Proust gaf als ‘een mens die buiten zijn tijd leeft’, wemelt het in de Recherche van de verwijzingen naar historische personen, plaatsen en gebeurtenissen. Zowel de stad Parijs als de politieke verwikkelingen in Frankrijk tijdens het fin de siècle zijn prominent aanwezig. Op sommige momenten is er zelfs sprake van een overdaad aan waarheidsgetrouwe details. Zo lezen we in ‘Een liefde van Swann’ dat de hoofdpersoon aan zijn vriendin, de princesse de Parme, druiven van Crapote stuurt, aardbeien van Jauret en peren van Chevet, een drietal leveranciers van naam en faam die ook werkelijk hebben bestaan.

Zoals we al gezien hebben, verwijzen ook de namen van een aantal artsen die in de Recherche worden genoemd naar figuren die niettegenstaande hun romaneske namen echt hebben bestaan, zoals Bouffe de Saint-Blaise en Dieulafoy. Cottard is weliswaar een fictioneel personage, maar dat geldt niet voor het adres waar hij woont: in de Parijse rue du Bac, op nummer 34. Heel vaak combineert Proust de namen van historische personen met die van fictieve personages, een ‘truc’ die hij aan de schrijver Balzac ontleende en die ertoe dient het realisme van de vertelling te versterken. Zo noemt hij de legendarische actrice Sarah Bernhardt in één adem met La Berma, een fictieve diva die nooit heeft bestaan maar die door Proust wél gemodelleerd werd naar het voorbeeld van de eerstgenoemde.

Paradoxaal genoeg vindt de overdaad aan realistische details in de Recherche deels zijn verklaring in het feit dat Proust juist geen realistische roman in de negentiende-eeuwse traditie heeft willen schrijven. Anders dan bijvoorbeeld Honoré de Balzac of Emile Zola introduceert hij zijn romanpersonages nooit door een gedetailleerde beschrijving te geven van hun uiterlijk, hun afkomst of hun huis. Hij geeft nooit expliciet aan tot welke sociale klasse een bepaald personage behoort, maar doet dat impliciet, bijvoorbeeld door de namen van allerlei kunstwerken en kunstenaars te noemen waar de man of vrouw in kwestie van houdt. Zo heeft de aristocraat Swann een grote voorliefde voor het werk van Vermeer, rond 1880 een schilder wiens genialiteit slechts bekend was bij de happy few, en iets soortgelijks geldt voor het andere voorwerp van Swanns bewondering: de opera’s van Wagner.

Als blijkt dat de geliefde van Swann, de courtisane Odette, denkt dat Vermeer een nog levende schilder is, dan maakt hij daarmee indirect duidelijk dat zij een vrouw is met weinig culturele bagage. Het wordt echter lastiger wanneer wij lezen dat Olivier Métra’s Rozenwals tot haar favoriete muziekstukken behoort en dat ze voor haar begrafenis het inmiddels volstrekt vergeten muziekstuk Arme dwaas van de eveneens vergeten componist Tagliafico heeft uitverkoren. Terwijl kunstminnaar Swann tijdens zijn uitstapjes naar het Franse platteland bij voorkeur authentieke romaanse kerkjes bezoekt, zoals dat van Saint-Loup-en-Naud, maakt Odette liever een tripje naar het in Eftelingstijl herbouwde, middeleeuwse kasteel van Pierrefonds. Wanneer je het verschil tussen Swann en zijn maîtresse naar onze tijd zou vertalen, dan zou de laatste wellicht tot het slag toeristen behoren dat Parijs niet in de eerste plaats voor het Louvre of de Notre-Dame bezoekt, maar liever naar Disneyland gaat. Zij zou wellicht tot les people behoren, zoals het Franse equivalent van de BN’ers wordt aangeduid.

Ondanks de overvloed aan verwijzingen naar historische personen, plaatsen en gebeurtenissen, is het onmogelijk om de Recherche precies te dateren of de plaatsen van handeling exact te lokaliseren. Dit laatste wordt heel aardig geïllustreerd door Prousts beschrijving van het dorp Combray, waar de verteller als kind zijn vakanties doorbrengt. Hoewel het plaatsje Illiers bij Chartres zich sinds Prousts honderdste geboortedag, in 1971, Illiers-Combray mag noemen, heeft Jean-Yves Tadié in zijn uitstekend gedocumenteerde biografie van de schrijver overtuigend aangetoond dat Combray in de roman in werkelijkheid een ingenieuze mix vormt van de twee plaatsen waar de schrijver als kind dikwijls logeerde: Illiers, waar zijn familie van vaderskant vandaan kwam, en Auteuil, de lommerrijke voorstad van Parijs waar zijn oom van moederskant, Louis Weil, een grote villa bezat die omgeven was door een park. Ook over de precieze locatie van het stadspaleisje van de Guermantes, dat in de Recherche zo’n prominente rol vervult, laat Proust zijn lezers in het ongewisse. We weten in feite niet eens of het zich nu op de rechter- of juist op de linkeroever van de Seine bevindt en dat is met betrekking tot de geografie van de stad Parijs toch een onderscheid van enig belang.

Ondanks de veelheid aan historische details is het evenmin mogelijk om vast te stellen aan welke periode Prousts roman nu precies refereert. Ook in dit opzicht deed de schrijver er alles aan om de toestand zo ondoorgrondelijk mogelijk te maken. Het beste voorbeeld daarvan vormen de twee delen van Sodome et Gomorrhe. Hoewel dit deel van de Recherche ongetwijfeld de meeste verwijzingen naar actuele gebeurtenissen en bestaande personen bevat, is het onmogelijk gebleken de handeling ervan met zekerheid in een bepaald jaar of bepaalde periode te situeren.

De dreyfusaffaire

Dit brengt ons op de vraag waarom Proust zoveel moeite nam om een precieze datering van hetgeen in de roman beschreven wordt, onmogelijk te maken. Om hierop een antwoord te vinden, is het wellicht zinvol om iets gedetailleerder in te gaan op een historische gebeurtenis uit het fin de siècle die in de Recherche uitvoerig aan de orde komt: de Dreyfusaffaire.

Alfred Dreyfus was een joodse legerofficier die er ten onrechte van beschuldigd werd dat hij een Duitse spion zou zijn. Deze beschuldiging moet gezien worden in het licht van de sterke anti-Duitse sentimenten die binnen de Franse samenleving bestonden, nadat het land in januari 1871 verpletterend door de Duitsers was verslagen. Maar ook het toenemende antisemitisme speelde bij deze gebeurtenissen een belangrijke rol.

Nadat Frankrijk in 1791 als eerste Europese natie een wet had uitgevaardigd die de joden de status van volwaardige Franse burgers verleende, trok dit veel joodse immigranten aan, veelal afkomstig uit het Rijnland. Mede dankzij het heersende klimaat van tolerantie en verdraagzaamheid wist deze minderheid zich binnen twee of drie generaties op te werken tot een zeer invloedrijke bevolkingsgroep, die niet alleen volledig geïntegreerd was binnen de Franse samenleving, maar zich daarbij ook onderscheidde op het terrein van de wetenschap, het bankwezen, de in die tijd opkomende nieuwe industrieën en op het gebied van kunst en cultuur.

Ook de familie Weil, Prousts familie van moederskant, behoorde tot deze zo succesvolle, ‘nieuwe’ Fransen, evenals Fromentin Halévy, de componist van de opera La Juive (1834), waarnaar in de Recherche bij herhaling wordt verwezen. Het is in dit verband veelzeggend dat Proust, in een passage uit ‘Combray’ die hij uiteindelijk schrapte (wellicht omdat hij deze te persoonlijk vond), maar die in de Franse Pléiade-editie van de Recherche als tekstvariant is opgenomen, een direct verband legt tussen het gemak waarmee de moeder van Swann weet door te dringen tot de hoogste kringen en haar joodse afkomst: ‘Ze kwam omhoog als een bel die, lichter en glanzender, geluidloos opstijgt te midden van de moleculen van een vloeistof, die door hun cohesie tot een grotere mate van bewegingloosheid zijn veroordeeld.’ Doordat ze nog maar net ‘uit de Oriënt’ is aangekomen, zoals Proust letterlijk schrijft, beschikt de oude madame Swann over een grotere mate van sociale mobiliteit dan degenen die al sinds mensenheugenis in Franse bodem zijn geworteld.

Volgens de Franse historicus Michel Winock is het geen toeval dat de Dreyfusaffaire ontstond op het moment dat de Franse joden toetraden tot regering en parlement, dus op het moment dat hun maatschappelijke integratie haar voltooiing had bereikt. Nadat de zeer populaire schrijver Zola zich in de strijd had gemengd en zich met met zijn beroemde pamflet J’accuse (1898) in het voordeel van Dreyfus had uitgesproken, wordt de affaire het gesprek van de dag. Hij verdeelt de Franse bevolking in twee kampen: voor of tegen Dreyfus.

Proust zelf was vanaf het allereerste begin een verklaard dreyfusard, dat wil zeggen een voorstander van de heropening van het proces tegen de onfortuinlijke officier die inmiddels naar het Duivelseiland, de beruchte strafkolonie voor de kust van Frans-Guyana, was verbannen. De antidreyfusards daarentegen, bij wie racistische en antisemitische gevoelens niet altijd maar wel vaak een belangrijke rol speelden, verdedigden de stelling dat de eer van het leger en dus het belang van het vaderland in deze zaak zwaarder dienden te wegen dan het recht van het individu. Zij waren dus principieel tegen heropening van het proces, hoewel er gaandeweg steeds minder twijfel bestond aan de onschuld van Dreyfus. Uiteindelijk werd de strijd gewonnen door de dreyfusards, het vonnis werd herzien en Dreyfus aanvankelijk alleen vrijgesproken. Op 12 juli 1906 werd hij uiteindelijk ook gerehabiliteerd en onderscheiden met het Legioen van Eer. Honderd jaar later, in 2006, werd deze gebeurtenis in Frankrijk groots herdacht. De Franse president Jacques Chirac huldigde Dreyfus als iemand die als jood, dat wil zeggen als behorende tot een etnische en religieuze minderheid, veroordeeld werd maar die vervolgens in zijn hoedanigheid van Frans staatsburger in zijn eer was hersteld.

Feit en fictie

De wijze waarop Proust de affaire in de latere delen van de Recherche verwerkte (met name in het tweede deel van Sodome et Gomorrhe en La prisonnière), is om verschillende redenen opmerkelijk. In de eerste plaats spelen de drie centrale figuren uit het drama, Dreyfus, Picquart en Esterhazy, in de Recherche geen enkele rol.2 In de tweede plaats kiest de verteller, anders dan Proust zelf, die zich vanaf het allereerste moment aansloot bij de verdedigers van Dreyfus, op geen enkel moment partij in de affaire: hij is en blijft volkomen neutraal. Ten slotte verplaatste Proust het schandaal van de rechtszaal en de binnenplaats van de Ecole militaire, waar Dreyfus publiekelijk werd gedegradeerd, naar de Parijse salons.

Door op deze wijze een zekere afstand te scheppen tussen de realiteit en de wereld van de roman, verkreeg Proust de mogelijkheid om te laten zien dat de motieven die zijn personages doen besluiten om voor of tegen Dreyfus te zijn vaak niets met het verlangen naar waarheidsvinding van doen hebben. Dit wordt bijvoorbeeld geïllustreerd door de hertog de Guermantes, antidreyfusard van het eerste uur, die na een avondje uit met ‘drie charmante dames’, om de verteller te citeren, als bij toverslag tot het inzicht is gekomen dat Dreyfus ónschuldig is.

De Dreyfusaffaire verschafte Proust bovenal de gelegenheid om de subtiele psychologische mechanismen bloot te leggen die aan xenofobie en racisme ten grondslag liggen. De antisemiet manifesteert zich in de allereerste plaats als iemand die bezeten is van joden: hij ziet ze overal of, zoals hij zelf zou zeggen: ze zítten overal, zelfs daar waar ze niet zijn. Zo is er de obsessie met joods klinkende namen. ‘Hoe heet je vriend die vanavond komt?’ vraagt de grootvader uit ‘Combray’ langs zijn neus weg aan zijn kleinzoon. ‘Dumont, grootvader.’ ‘Dumont, hm! Dat zegt nog niks,’ antwoordt de grootvader, om vervolgens via een ‘slinkse ondervraging’ van de vriend in kwestie zijn vermoeden bevestigd te krijgen dat de jongen inderdaad joods is. Hierop geeft de grootvader, al neuriënd, een deuntje uit de bekende opera La Juive van Halévy ten beste, tot wanhoop van zijn kleinzoon uiteraard, die vreest dat zijn vriendje deze toespeling zal begrijpen.

In een van de pastiches die Proust schreef als vingeroefening voor de Recherche, steekt hij de draak met zijn tijdgenoot, de rabiaat antisemitische journalist Edouard Drumont en diens bewering dat joodse familienamen niet zelden een ‘christelijke’ inslag hebben, zoals Lemoine (de monnik) of Lemoustiers (klooster). Drumont was de auteur van het geruchtmakende boek La France juive (1886). In het tweede deel van Sodome et Gomorrhe keert deze vermeende joodse perversie terug in een vermakelijke scène, waarin de reeds aangehaalde monsieur de Charlus zijn antisemitisme de vrije loop laat. Dit weerhoudt deze al wat oudere, homoseksuele aristocraat er overigens niet van een meer dan gebruikelijke belangstelling aan de dag te leggen voor joodse jongens, zoals Bloch, een vriend van de hoofdpersoon. Op de vraag van Charlus waar de jongen woont, antwoordt de verteller dat hij dat niet weet, maar dat diens vader in de rue des Blancs-Manteaux woont. Dit verleidt de oude baron tot de volgende, komische tirade:

Rue des Blancs-Manteaux? Wat een heiligschennis! Bedenk dat die door Monsieur Bloch bezoedelde blancs manteaux toebehoorden aan de bedelbroeders, genaamd servieten van de Heilige Maagd, die daar door Lodewijk de Heilige gehuisvest zijn. En de straat is altijd van de kloosterordes geweest. Een duivelse profanatie, te meer omdat er vlak bij de rue des Blancs-Manteaux een straat is, waarvan mij de naam nu ontschiet, die in zijn geheel voor de joden was vrijgegeven [...] zonder meer de Judengasse van Parijs [...] Dáár had Monsieur Bloch horen te wonen.

Wat deze scène heel mooi illustreert, behalve dat hij het antisemitisme belachelijk maakt, is hoe belangrijk het is voor antisemieten dat je joden direct kunt herkennen, bijvoorbeeld doordat je ze allemaal bij elkaar stopt in een straat of een speciale wijk. Want wat de racist het meeste vreest, is dat hij de Ander niet als Ander zal herkennen. Immers, naarmate de Franse joden tegen het einde van de negentiende eeuw stegen op de maatschappelijke ladder en zich gaande dit proces volledig assimileerden aan de Franse samenleving, waren ze ook niet langer zichtbaar als minderheid. En daarmee werden ze in de ogen van de antisemieten des te gevaarlijker. Zij zouden namelijk het blanke ras kunnen ‘bezoedelen’, zoals in de ogen van monsieur de Charlus, de joodse familie Bloch, door uitgerekend in de rue des Blancs-Manteaux te gaan wonen, de witte pijen ‘bezoedelt’ van de monniken van de bedelorde, naar welke de straat is genoemd.

Daarnaast laat Proust zien hoe ook twijfel aan de loyaliteit van de joden jegens hun nieuwe vaderland een belangrijk bestanddeel vormt van de verdachtmakingen die tegen hen zijn gericht. Degenen die, zoals de estheet Swann, het maatschappelijk gezien het verst hebben geschopt en tot de hoogste kringen zijn doorgedrongen, wordt ook vaak ondankbaarheid jegens het nieuwe vaderland verweten. Proust geeft daar in het tweede deel van Sodome et Gomorrhe een mooi voorbeeld van. Het betreft M. de Guermantes die Charles Swann verwijt dat deze, door zich aan te sluiten bij de dreyfusards, verraad pleegt aan de Franse adel die hem, een jood nog wel, in zijn kring had opgenomen:

Nooit zou ik dat van hem hebben gedacht – van zo’n fijnproever als hij [...], een collectioneur, een vriend van oude boeken, lid van de Jockey [...], die ons de beste port stuurde die je je wensen kan [...] een huisvader. Ja, na de vriendschap die mijn vrouw hem altijd heeft bewezen [...] had hij niet solidair met ze [de joden] mogen blijven.

Behalve als ondankbaar wordt Swann hier ook als onbetrouwbaar neergezet. De argumenten die de hertog, een overtuigd antisemiet, hierbij naar voren brengt, suggereren dat de op het oog volledig verfranste joodse bovenklasse in werkelijkheid een vijfde kolonne vormt. Ook hier speelt de angst voor een onzichtbare vijand een belangrijke rol. Wanneer de vertegenwoordigers van een minderheid stijgen op de maatschappelijke ladder en daarbij, à la Charles Swann, even elegant of misschien wel eleganter ogen dan de gemiddelde ‘autochtoon’, raken hun tegenstrevers in het nauw. Nu hun de vertrouwde wapens uit handen zijn geslagen, is verdachtmaking het enige strijdmiddel dat hun nog rest.

Hoewel de huidige samenleving natuurlijk in belangrijke mate verschilt van de wereld van het fin de siècle, laten de fraaie staaltjes van xenofobie zoals Proust ons die voorschotelt, zich zonder moeite transponeren naar onze tijd. Door globalisatie en migratie van ongekende omvang is deze thematiek actueler dan ooit. Juist door het drama van Dreyfus te fictionaliseren en het daardoor als het ware los te weken uit zijn specifieke, historische context, verleent Proust aan deze gebeurtenis een extra dimensie. Hierin ligt tevens de verklaring voor het feit dat de schrijver zoveel moeite nam om een precieze datering van de historische gebeurtenissen waaraan hij in zijn roman refereert, onmogelijk te maken en, in het geval van de Dreyfusaffaire, op geen enkel moment in de tekst te refereren aan de drie historische personen die in deze dramatische episode uit de Franse geschiedenis een hoofdrol hadden vervuld.

Door feit en fictie op onnavolgbare wijze dooreen te mengen, markeert Proust als schrijver niet alleen het definitieve einde van het negentiende-eeuwse realisme in de romankunst, maar laat hij tevens zien dat maatschappelijke uitsluiting als sociaal mechanisme niet gebonden is aan een bepaalde plaats of tijd. Hierin schuilt tevens de actualiteitswaarde van de Recherche of het universalisme van Prousts literatuur, dat wil zeggen zijn vermogen om ons door middel van de literatuur bepaalde dingen duidelijk te maken die betrekking hebben op onszelf en op onze eigen tijd.

Ieme van der Poel

Geraadpleegde literatuur

Barthes, Roland. ‘L’Effet de réel’, in: Oeuvres Complètes (III). Parijs, Seuil, 2002, pp. 25-39.

Bekkering, H. ‘Vestdijk en Proust tegenover Ter Braak en Du Perron’, in: Nederlandse literatuur, een geschiedenis (M.A. Schenkeveld-van der Dussen, red.). Groningen, Martinus Nijhoff, 1993, pp. 653-660.

Bouillaguet, Annick, en Brain G. Rogers. Dictionnaire Marcel Proust. Parijs, Honoré Champion, 2004.

Buuren, M. van. Proust (hoorcollege over Op zoek naar de verloren tijd als audioboek). Home Academy, 2005.

Buuren, M. van. Verschuivingen, verdichtingen. Amsterdam, Querido, 1993.

Compagnon, Antoine. ‘La “Recherche du temps perdu” de Marcel Proust’, in: Pierre Nora. Les Lieux de mémoire (III). Parijs, Gallimard, 1997, pp. 3835-3873.

Compagnon, Antoine. Proust entre deux siècles. Parijs, Seuil, 1989.

Dresden, S. ‘Inleiding’, in: Marcel Proust. Op zoek naar de verloren tijd. De kant van Swann. Amsterdam, De Bezige Bij, 2002, pp. 7-34.

Eells, Emily. Proust’s Cup of Tea: Homoeroticism and Victorian Culture. Aldershot, Ashgate, 2002. 

Fraisse, Luc. Sodome et Gomorrhe de Marcel Proust. Parijs, SEDES, 2000.

Jansen, Yolande. Intersections of Secularism and Assimilation: Reading Marcel Proust in a (Post) Secular Age. Amsterdam, Amsterdam University Press, 2010.

Kahn, Robert. Images, Passages: Marcel Proust et Walter Benjamin. Parijs, Kimé, 1998.

Karpeles, Eric. Paintings in Proust. A Visual Companion to ‘In Search of Lost Time’. Londen, Thames & Hudson, 2008.

Marcel Proust. L’Ecriture et les arts (tentoonstellingscatalogus, samenstelling Jean-Yves Tadié). Parijs, Gallimard, 1999.

Morin, Hervé. ‘L’hippocampe de Proust’, in : Le Monde, 15 juli 2008.

Proust, Marcel. Contre Sainte-Beuve (bezorgd door Pierre Clarac in samenwerking met Yves Sandre). Parijs, Gallimard, 1971.

Proust, Marcel. La bible d’Amiens (bezorgd door Yves-Michel Ergal). Parijs, Bartillat, 2007.

Proust, Marcel. Matinée chez la princesse de Guermantes (bezorgd door Henri Bonnet). Parijs, Gallimard, 1983.

Proust, Marcel. Tegen Sainte-Beuve. Relaas van een ochtend (samengesteld en vertaald door Marjan Hof). Amsterdam, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2009.

Rancière, Jacques. Politique de la littérature. Parijs, Galilée, 2007.

Simon, Claude. Le Jardin des Plantes, in: Claude Simon. Oeuvres (bezorgd door Alastair B. Duncan in samenwerking met Jean H. Duffy). Parijs, Gallimard, 2006, pp. 903-1178.

Tadié, Jean-Yves. Marcel Proust. Parijs, Gallimard, 1996.

Wesemael, Sabine van. De receptie van Proust in Nederland. Academisch proefschrift, Universiteit van Amsterdam, 1999.

Winock, Michel. Le Siècle des intellectuels. Parijs, Seuil, 1997.

De kant van Swann

Voor M. Gaston Calmette1

Als blijk van genegenheid en diepe erkentelijkheid

MARCEL PROUST

Deel een  Combray

I

Lang ben ik bijtijds gaan slapen. Soms, de kaars maar net gedoofd, vielen mijn ogen zo vlug dicht dat ik niet de tijd kreeg om bij mijzelf te denken: ‘Ik val in slaap.’ En een halfuur later maakte de gedachte dat het tijd was om in slaap te komen me wakker; ik wilde het boek dat ik nog in mijn handen meende te hebben wegleggen en mijn lichtje uitblazen; al slapend was ik blijven nadenken over het gelezene, maar dat denken had een wat eigenaardige wending genomen; het leek me dat ik het zelf was waar het boek over ging: een kerk, een strijkkwartet, de rivaliteit tussen Frans de Eerste en Karel de Vijfde. Dat idee bleef bij mijn ontwaken een paar seconden hangen; het druiste niet in tegen mijn verstand maar lag als schellen over mijn ogen en belette ze te constateren dat de blaker niet meer brandde. Vervolgens begon het onbevattelijk te worden, zoals na de zielsverhuizing de denkbeelden uit een vorig bestaan; het onderwerp van het boek liet mij los, het stond me vrij er al dan niet mee bezig te zijn; meteen kreeg ik mijn gezichtsvermogen terug en merkte stomverbaasd dat het om mij heen donker was, zacht en rustgevend voor de ogen, maar misschien meer nog voor mijn brein, waar het zich aan voordeed als iets zonder oorzaak, onbegrijpelijk, iets werkelijk duisters. Ik vroeg me af hoe laat het zou zijn; ik hoorde het fluiten van de treinen dat mij, ver of minder ver weg, als vogelzang in een bos de afstanden aangevend, de uitgestrektheid beschreef van het verlaten landschap waar de reiziger zich rept naar het dichtstbijzijnde station; en het weggetje dat hij volgt zal in zijn geheugen worden gegrift door de prikkeling die hij dankt aan nieuwe plekken, aan onalledaagse handelingen, aan het zojuist gevoerde gesprek, aan de afscheidswoorden onder andermans lamp die hem nog vergezellen in de stilte van de nacht, aan de nabijzijnde weldadige thuisreis.

Ik drukte teder mijn wangen tegen de mooie wangen van het kussen die, vol en koel, als de wangen zijn van onze kindertijd. Ik streek een lucifer af om op mijn horloge te kijken. Bijna middernacht. Het is het tijdstip dat de zieke, die op een noodzakelijke reis in een hem onbekend hotel moet overnachten, wakker wordt van een hevige aanval van zijn ziekte en blij is bij het zien van een streep daglicht onder de deur. Gelukkig, het is al ochtend! Zo dadelijk zal het personeel zijn opgestaan, zal hij kunnen bellen, iemand zal hem te hulp komen. De hoop op verlichting geeft hem de moed om te lijden. Daar dacht hij werkelijk stappen te horen; de stappen komen dichterbij, verwijderen zich weer. En de streep daglicht onder zijn deur is verdwenen. Het is middernacht; het gaslicht is uitgedaan; de laatste bediende is vertrokken en hij zal de hele nacht reddeloos moeten blijven lijden.

Ik sliep weer in, en werd nog maar af en toe even wakker, lang genoeg om het inwendig gekraak van de lambrisering te horen, mijn ogen open te doen om in de caleidoscoop van het donker te staren, mij dankzij een kort opflakkeren van het bewustzijn te laven aan de slaap waarin de meubels, de kamer, dat alles waar ik maar een klein onderdeel van was, gedompeld waren, die gevoelloze wereld waar ik vlug weer in zou opgaan. Ofwel ik had al slapend moeiteloos weer een voor altijd voorbije leeftijd gekregen uit mijn vroegste bestaan, beleefde weer bepaalde kinderangsten, zoals dat mijn oudoom aan mijn krullen trok, een angst die werd verdreven op de dag – voor mij het begin van een nieuw tijdperk – dat ze werden afgeknipt. Ik was die gebeurtenis in mijn slaap vergeten, de herinnering eraan kwam boven zodra het me gelukt was wakker te worden om aan de handen van mijn oudoom te ontkomen, maar voorzichtigheidshalve trok ik mijn kussen helemaal om mijn hoofd heen alvorens in de wereld der dromen terug te keren.

Soms werd tijdens mijn slaap, zoals Eva uit een rib van Adam werd geschapen, een vrouw geboren uit een verkeerde ligging van mijn dij. Voortgebracht als zij werd door het genot dat ik op het punt stond te ondergaan, verbeeldde ik me dat zij het was die het me gaf. Mijn lichaam, dat in het hare mijn eigen warmte voelde, wilde zich ermee verenigen, ik werd wakker. De rest van het mensdom leek mij ver weg vergeleken bij deze vrouw die ik nog maar net had laten gaan; mijn wang was nog warm van haar kus, mijn lichaam geradbraakt onder haar gewicht. Als zij, zoals soms voorkwam, de trekken had van een vrouw die ik in het werkelijke leven kende, ging ik me helemaal wijden aan dit ene doel: haar terug te zien, als wie op reis gaan om met eigen ogen de stad van hun verlangen te aanschouwen, en zich verbeelden dat men in een werkelijkheid de charme van mijmeringen kan ondergaan. Geleidelijk aan vervaagde de herinnering, ik was het meisje uit mijn droom vergeten.

Een slapend mens houdt in een cirkel om zich heen de draad der uren, de ordening der jaren en werelden vast. Hij richt zich er instinctief naar als hij wakker wordt en leest er in een oogwenk aan af op welk punt van de aarde hij zich bevindt, hoeveel tijd er vóór zijn ontwaken is verstreken; maar de rangen kunnen door elkaar lopen, verbroken worden. Zou hij tegen de ochtend na enige slapeloosheid door de slaap worden overmand terwijl hij ligt te lezen in een al te andere houding dan die waarin hij gewoonlijk slaapt, dan is zijn opgeheven arm al genoeg om de zon staande te houden en terug te drijven,2 en zal hij de eerste minuut na zijn ontwaken niet weten hoe laat het is en het idee hebben nog maar net naar bed te zijn gegaan. Zou hij in een nog minder geëigende, nog meer afwijkende houding wegdommelen, bijvoorbeeld zittend in een leunstoel na het avondeten, dan wordt in de uit hun baan geslingerde werelden de verwarring compleet, zal de toverstoel hem in allerijl door tijd en ruimte laten reizen en zal hij op het moment dat hij zijn oogleden opslaat denken een paar maanden eerder te liggen slapen in andere contreien.3 Maar mijn slaap hoefde, ook in mijn eigen bed, maar diep te zijn of mijn geest, geheel ontspannen, maakte zich los van de omgeving waar ik was ingeslapen; en als ik dan midden in de nacht wakker werd, niet wetend waar ik me bevond, wist ik het eerste ogenblik niet eens wie ik was; ik had alleen een bestaansgevoel, in de oereenvoud van dien, zoals het misschien trilt in een dier; ik was berooider dan de holenmens; maar dan kwam de herinnering – nog niet aan de plaats waar ik was maar aan sommige andere waar ik had gewoond of waar ik had kunnen zijn – me als van boven af te hulp om mij uit het niets te halen waar ik in mijn eentje niet uit zou zijn gekomen; in een seconde vloog ik over eeuwen van beschaving heen, en uit een vaag geziene glimp van petroleumlampen, vervolgens van hemden met omgeslagen boorden, werden langzaamaan de oorspronkelijke trekken van mijn ik hersteld.

Misschien wordt de bewegingloosheid van de dingen om ons heen ze opgelegd door onze zekerheid dat zij het zijn en geen andere, door de bewegingloosheid van ons denken ertegenover. In ieder geval, als ik op die manier wakker werd en mijn brein zich tevergeefs afpijnigde om te weten te komen waar ik was, draaide alles in het donker om mij heen, de dingen, de landstreken, de jaren. Mijn lichaam, te verdoofd om zich te verroeren, probeerde aan de hoedanigheid van het vermoeide gevoel de ligging van zijn ledematen vast te stellen om daar de richting van de muur, de plaats van de meubels uit af te leiden en zo de behuizing waar het zich bevond te reconstrueren en te benoemen. Zijn geheugen, het geheugen van zijn ribben, zijn knieën, zijn schouders, liet achtereenvolgens een aantal kamers zien waar het geslapen had, waarbij de onzichtbare muren, van plaats veranderend al naar de vorm van het in de verbeelding opgekomen vertrek, rondwervelden in de duisternis. En nog voordat mijn gedachten, aarzelend op de drempel der tijden en vormen, het huis hadden thuisgebracht door de omstandigheden erbij te halen, herinnerde mijn lichaam zich van elk ervan het soort bed, de plaats van de deuren, de raamkant, de aanwezigheid van een gang, samen met de gedachten waarmee ik daar was ingeslapen en die mij bij mijn ontwaken weer invielen. Mijn verstijfde zijde, in een poging zich te oriënteren, waande zich bijvoorbeeld languit liggend naar de muur toe in een groot hemelbed, en meteen dacht ik bij mezelf: ‘Nu ben ik toch in slaap gevallen terwijl mama mij niet goedenacht is komen zeggen’; ik was op het land bij mijn grootvader, die al jaren dood is; en mijn lichaam, de zij waarop ik lag, trouwe bewakers van een verleden dat mijn brein nooit had mogen vergeten, brachten me de vlam te binnen van het Boheems glazen nachtlampje in de vorm van een urn, dat aan kettinkjes van het plafond hing, en de schoorsteen van Siennamarmer in mijn slaapkamer in Combray, bij mijn grootouders, in lang vervlogen dagen die ik op dat moment ervoer als het heden zonder ze me precies voor te stellen en die ik zo dadelijk, als ik helemaal wakker was, beter voor me zou zien.

Dan kwam het herinneren weer boven door een nieuwe houding; de muur liep in een andere richting: ik was in mijn kamer bij Mme de Saint-Loup, op het land; hemel, het is minstens tien uur, ze zijn vast al klaar met eten! Ik heb natuurlijk het dutje te lang gerekt dat ik iedere avond doe na mijn wandeling met Mme de Saint-Loup, voor ik me in rok steek. Want er is menig jaar verstreken na Combray, toen het, als onze terugtocht erg laat uitviel, de rode weerschijn van de ondergaande zon was die ik in het vensterglas van mijn raam zag. Het is een ander soort leven dat je leidt in Tansonville, bij Mme de Saint-Loup, een ander soort genoegen dat ik erin schep pas als de avond valt naar buiten te gaan, in het maanlicht de wegen te volgen waar ik vroeger in de zon speelde; en de kamer waar ik in slaap moet zijn gevallen in plaats van me te verkleden voor het diner, zie ik van verre, als we op huis aangaan, doorschenen met de stralen van de lamp, enig lichtbaken in het donker.

Die ronddwarrelende, verwarde herinneringsbeelden duurden nooit langer dan een paar seconden; dikwijls kon mijn moment van onzekerheid over de plaats waar ik me bevond de diverse veronderstellingen die het inhield niet van elkaar onderscheiden, net zomin als wij, kijkend naar een rennend paard, de successieve standen die de kinetoscoop aan ons vertoont los van elkaar zien.4 Maar ik had van alle kamers die ik in mijn leven heb bewoond nu eens de ene, dan weer de andere voor me gezien, en ten slotte herinnerde ik ze mij weer allemaal als ik na het wakker worden lag te dromen: winterse kamers waar je, zodra je in bed ligt, je hoofd in een nest vlijt dat je van de meest uiteenlopende dingen hebt gevlochten: een punt van het kussen, de hoog optrokken dekens, een eindje sjaal, de bedrand en een nummer van de Débats roses,5 die je volgens de techniek der vogels met eindeloos geduw aan elkaar metselt;6 waar, bij een ijzige kou, het genot dat je smaakt bestaat uit het gevoel afgezonderd te zijn van de buitenwereld (zoals de oeverzwaluw die zijn nest achter in een onderaardse gang bouwt, in de warmte van de aarde) en waar je, doordat het vuur in de haard de hele nacht wordt aangehouden, in een grote mantel slaapt van warme, rokerige lucht, doorschenen met de gloed van telkens opvlammende houtblokken, een soort schimmige alkoof, een warm hol binnen in de ruimte van de kamer, een hete zone met veranderlijke thermische contouren, geventileerd door luchtstromen die je gezicht verfrissen, komend uit de hoeken en van plekken in de buurt van het raam of ver bij de haard vandaan, waar het is afgekoeld; – zomerse kamers waar je graag één bent met de zoele nacht, waar het maanlicht leunend tegen de kierende luiken tot aan de voet van het bed zijn toverladder neerlegt, waar je bijna in de open lucht slaapt zoals de mees, schommelend in het koeltje op de uiterste punt van een manestraal; – soms de Louis Seize-kamer, zo vrolijk dat ik er zelfs de eerste avond niet al te ongelukkig was geweest en waar de zuiltjes die luchtig het plafond schraagden zo gracieus opzijgingen om de plaats voor het bed te laten zien en vrij te houden; – soms daarentegen het kleine kamertje met de torenende zoldering in piramidevorm, over de hoogte van twee verdiepingen uitgediept en gedeeltelijk beschoten met mahonie, waar ik vanaf de eerste seconde geestelijk werd vergiftigd door de mij onbekende vetiverlucht,7 overtuigd van de vijandigheid van de paarse gordijnen en de brutale onverschilligheid van de pendule, die luid doorkakelde alsof ik er niet was; – waar een vreemde en meedogenloze, rechthoekige staande spiegel, een van de hoeken van het vertrek schuin afsluitend, plompverloren in de aangename wijdheid van mijn gewone gezichtsveld een plaats voor zichzelf inruimde die niet was voorzien; – waar mijn brein, met urenlange pogingen om los te komen, zich in de hoogte te rekken om precies de vorm van de kamer aan te nemen en erin te slagen die gigantische trechter tot boven aan toe te vullen, moeilijke nachten te verduren had gehad, terwijl ik met open ogen, een angstig luisterend oor, een weerspannige neus en kloppend hart languit in bed lag: totdat de gewenning zo ver zou zijn om de kleur van de gordijnen te veranderen, de pendule het zwijgen op te leggen, de schuinstaande, wrede spiegel medelijden bij te brengen, de vetivergeur te verdoezelen, zo niet geheel te verdrijven, en de opvallende hoogte van de zoldering aanzienlijk te verlagen. De gewenning! Handige, maar trage inrichtster die ons brein eerst wekenlang laat lijden onder een provisorische huisvesting, maar met wie het zich desondanks gelukkig prijst, want zonder de gewenning en alleen op eigen kracht zou het niet in staat zijn een onderkomen bewoonbaar voor ons te maken.

Weliswaar was ik nu klaarwakker; mijn lichaam was nog een laatste keer omgezwenkt en de goede engel van de zekerheid had alles om mij heen tot staan gebracht, mij onder mijn dekens gelegd, in mijn slaapkamer, en in het donker mijn commode, mijn schrijftafel, mijn schoorsteen, het raam aan de straatkant en de twee deuren ongeveer op hun plaats gezet. Maar al wist ik dat ik me niet in de huizen bevond waarvan de onwetendheid van het wakker worden mij meteen, zo niet een duidelijk beeld had geboden, dan toch de aanwezigheid voor mogelijk liet houden, mijn geheugen was wel op gang gebracht; meestal probeerde ik niet meteen weer in te slapen; ik bracht het grootste deel van de nacht door met terugdenken aan ons vroegere leven, in Combray bij mijn oudtante, in Balbec, in Parijs, in Doncières, in Venetië, en elders nog, met terugdenken aan de plaatsen, aan de mensen die ik er had gekend, aan wat ik van ze had meegemaakt, aan wat mij over ze was verteld.

In Combray, iedere dag tegen het eind van de middag, lang voor het tijdstip dat ik naar bed zou moeten en daar zonder te slapen ver van mijn moeder en grootmoeder vandaan zou zijn, werd mijn slaapkamer weer het vaste en droeve middelpunt van mijn zorgen. Om mij op de avonden dat ik er al te ongelukkig uitzag af te leiden, had men bedacht mij een toverlantaarn te geven die, in afwachting van het avondeten, over mijn lamp werd gezet; en, op de manier van de eerste bouwmeesters en glazeniers van de gotiek, liet die de massiviteit van de muren plaatsmaken voor ontastbare irisaties, voor bovennatuurlijke veelkleurige verschijningen waarin legendes werden uitgebeeld als op een flikkerend en maar even zichtbaar gebrandschilderd raam. Maar ik werd er des te treuriger van, doordat alleen al de veranderde belichting de gewenning tenietdeed die de kamer, op de beproeving van de bedtijd na, draaglijk voor me was gaan maken. Nu herkende ik hem niet meer en voelde me onveilig, zoals in een hotelkamer of ‘chalet’ waar ik voor het eerst was beland na een treinreis.

Met de hortende stap van zijn paard kwam Golo, vol snode plannen, tevoorschijn uit het driehoekige bosje dat de helling van een heuvel een donzige donkergroene kleur gaf, en reed springerig op het kasteel van de arme Geneviève de Brabant af.8 Dit kasteel was doormidden gesneden met een gebogen lijn die niets anders was dan de rand van een van de glazen ovalen gevat in het raampje dat je in de sleuf van de lantaarn schoof. Het was maar een stukje kasteel, met ervoor een dorre vlakte waar Geneviève, een blauwe gordel om haar middel, te dromen zat. Het kasteel en de vlakte waren geel en ik had niet eens gewacht tot ik ze zag om hun kleur te weten, want, eerder dan de glaasjes, had de goudbronzen klank van de naam Brabant het duidelijk laten blijken. Golo stond even stil om met een treurig gezicht te luisteren naar de door mijn oudtante voorgelezen palavers, die hij volkomen scheen te begrijpen, zijn houding met een inschikkelijkheid, die een zekere majesteit niet uitsloot, in overeenstemming brengend met wat de tekst aangaf; daarna verwijderde hij zich met dezelfde hortende stap. En niets kon zijn trage rit tegenhouden. Als de lantaarn werd verschoven kon ik Golo’s paard zien doorlopen over de gordijnen, opbollend op hun plooien, afdalend in hun spleten. Golo’s lichaam, van even bovennatuurlijke aard als die van zijn rijdier, schikte zich naar ieder materieel obstakel, ieder hinderlijk voorwerp dat hij op zijn weg tegenkwam door het als gebeente aan te nemen en te verinnerlijken, al was het de deurknop waar zijn rood gewaad of zijn bleke, altijd even voorname en melancholieke gezicht, dat geen enkel blijk van onrust gaf over deze wervelverspringing, zich naar voegde en onoverwinnelijk op kwam bovendrijven.

Natuurlijk had ik wel aardigheid in die schitterende lichtbeelden die vanuit een Merovingisch verleden leken te komen en zulke aloude flitsen geschiedenis om mij heen lieten rondgaan. Maar het is niet te beschrijven wat een onbehagen dat binnendringen van het mysterie en de schoonheid mij desondanks bezorgde in een kamer die ik op den duur zozeer met mijn ik was gaan vullen dat ik er al net zo min aandacht aan schonk als aan dat ik. Nu de verdovende invloed van de gewenning was opgehouden begon ik te denken, te voelen – een zo treurig iets. De knop van mijn kamerdeur, die voor mij van alle andere deurknoppen ter wereld hierin verschilde dat hij vanzelf leek open te gaan, zonder dat ik hem hoefde om te draaien, zo onbewust was ik mij van die handeling geworden, deed nu dienst als astraallichaam van Golo. En zodra de bel ging voor het avondeten wist ik niet hoe vlug ik in de eetkamer moest komen, waar de grote hanglamp, die van Golo en Blauwbaard geen weet had en die mijn ouders en het rundergebraad kende, zijn licht van iedere avond verspreidde, en hoe vlug ik in de armen moest vallen van mama die mij door de rampspoed van Geneviève de Brabant nog dierbaarder werd, terwijl de euveldaden van Golo mij aanzetten tot een nader onderzoek van mijn eigen geweten.

Na het avondeten moest ik helaas algauw weggaan bij mama die bij de anderen bleef zitten praten, in de tuin als het mooi weer was, in de kleine salon waar iedereen heen ging als het slecht weer was. Iedereen, behalve mijn grootmoeder die het ‘zonde vond om binnen te blijven als je op het land was’ en die eindeloze woordenwisselingen met mijn vader had op al te natte regendagen, omdat hij me naar mijn kamer stuurde om te lezen, in plaats van naar buiten. ‘Op die manier wordt hij nooit groot en flink,’ zei zij treurig, ‘vooral dit joch dat zo nodig moet aansterken en meer wilskracht moet krijgen.’ Mijn vader haalde zijn schouders op en bestudeerde de barometer, want hij hield van meteorologie, terwijl mijn moeder, die zo stil mogelijk deed om hem niet te storen, hem met vertederde eerbied aankeek, maar niet te indringend, om niet te doen of zij het geheim van zijn superioriteit wilde doorgronden. Maar mijn grootmoeder, haar kon je in weer en wind, zelfs als het goot van de regen en Françoise in allerijl de kostbare rieten stoelen had binnengehaald uit angst dat ze nat werden, in de lege, door de stortbui gestriemde tuin haar verwaaide grijze lokken naar achteren zien strijken om haar voorhoofd de heilzame kracht van wind en regen beter te laten opnemen. ‘Eindelijk haal je adem!’ zei zij, en liep over de kletsnatte paadjes – volgens haar al te symmetrisch aangelegd door de nieuwe, van gevoel voor de natuur verstoken tuinman aan wie mijn vader vanaf de vroege morgen had gevraagd of het zou opklaren – met haar geestdriftige hortende pasjes, afgestemd op de diverse impulsen die de roes van het onweer, de macht van de gezondheidsideeën, de onzinnigheid van mijn opvoeding en de symmetrie van de tuin in haar ziel opwekten, veeleer dan op de behoefte, die haar vreemd was, haar prune rok te vrijwaren voor de modderspatten waar de stof tot een voor haar kamermeisje altijd wanhopigmakende en problematische hoogte onder verdween.9

Als die ommetjes van mijn grootmoeder na het avondeten plaatsvonden was er één ding dat haar kon doen binnenkomen: en wel wanneer – op zo’n moment dat de rondgang van haar wandeling haar terugvoerde, keer op keer, als een insect, langs het licht vanuit de kleine salon, waar op de speeltafel de likeuren werden geserveerd – mijn oudtante haar toeriep: ‘Bathilde! Kom gauw en zorg dat je man geen cognac drinkt!’ Om haar te plagen, namelijk (zij had in de familie van mijn vader een zo andere geest meegebracht dat iedereen haar graag een beetje voor de gek hield en tergde), liet mijn oudtante mijn grootvader die geen sterke drank mocht hebben, een paar slokjes drinken. Mijn arme grootmoeder kwam binnen en bezwoer haar man de cognac te laten staan; hij werd kwaad, dronk toch zijn glaasje leeg, en mijn grootmoeder ging treurig en ontmoedigd weer naar buiten, glimlachend niettemin, want zij was zo bescheiden van aard en zo zachtzinnig dat haar genegenheid voor anderen en het geringe belang dat zij hechtte aan haar eigen persoon en aan haar leed zich in haar blik verenigden tot een glimlach waarin, anders dan je op het gezicht van veel mensen ziet, alleen ironie lag voor haarzelf en voor ons allen als het ware een kus van haar ogen, die niet naar haar beminden konden kijken zonder hen met hun blik hartstochtelijk te liefkozen. Die beproeving die mijn oudtante haar aandeed, het schouwspel van de vergeefse smeekbeden van mijn grootmoeder en van haar zwakheid die zich bij voorbaat gewonnen gaf, als zij vruchteloos probeerde mijn grootvader het likeurglas te onthouden, dat waren het soort dingen waar je later zo aan went dat je het lachend aanziet en nogal kordaat en vrolijk de partij van de kwelgeest kiest om jezelf ervan te overtuigen dat er van kwelling geen sprake is; het boezemde me destijds zo’n afschuw in dat ik mijn oudtante wel had willen slaan. Maar zodra ik hoorde: ‘Bathilde, kom gauw en zorg dat je man geen cognac drinkt!’ deed ik, wat lafheid betreft al een volwassene, wat wij, eenmaal groot geworden, allemaal doen wanneer we getuige zijn van verdriet en onrecht: ik wilde het niet zien; ik ging het uitsnikken, hoog boven in huis naast de studeerkamer, onder het dak, in een klein vertrek dat naar iris rook en waar ook de geur hing van een wilde zwartebessenstruik die buiten tussen de stenen van de muur groeide en een bloeiende tak door het halfopen raam naar binnen stak. Bedoeld voor een meer speciaal en banaler gebruik, diende dit kleine vertrek, vanwaar je overdag zover kon kijken als de donjon van Roussainville-le-Pin, lange tijd tot toevluchtsoord voor mij, denkelijk omdat het het enige was dat ik op slot mocht doen, voor al het soort bezigheden dat onschendbare afzondering vereist: lezen, dromen, tranen en wellust. Ach, ik wist niet dat, heel wat treuriger dan de kleine dieetzonden van haar man, mijn gebrek aan wilskracht, mijn zwakke gezondheid en de onzekerheid die daaruit voortvloeide voor mijn toekomst, mijn grootmoeders gedachten in beslag namen op dat eindeloze dolen ’s middags en ’s avonds, als wij haar mooie, schuin ten hemel geheven gezicht steeds weer voorbij zagen komen, met de bruine doorgroefde wangen, op haar oude dag haast zo mauve geworden als ploegveld in de herfst, afgeschermd, wanneer zij uitging, met een half opgeslagen voile, en waarop, door de kou of een of andere treurige gedachte, altijd een onwillekeurige traan aan het drogen was.

Mijn enige troost, als ik naar boven naar mijn slaapkamer ging, was dat mama mij een kus zou komen geven als ik in bed lag. Maar dat goedenachtzeggen duurde zo kort, zij ging zo vlug weer naar beneden, dat het moment waarop ik haar naar boven hoorde komen en er daarna door de gang met de openslaande deuren het zachte ruisen kwam van haar blauwe mousselinen tuinjurk, waar koordjes van gevlochten stro aan hingen, een smartelijk moment voor me was. Het kondigde het moment aan dat erop zou volgen, dat zij bij mij zou zijn weggegaan, weer terug naar beneden zou zijn. Vandaar dat ik van lieverlee ging hopen dat het goedenachtzeggen waar ik zo van hield, zo laat mogelijk zou plaatsvinden en dat het respijt, de tijd dat mama er nog niet was, lang zou duren. Soms als ze, na mij een nachtkus te hebben gegeven, de deur opendeed om weg te gaan, wilde ik haar terugroepen en zeggen: ‘geef me nog een kus’, maar ik wist dat zij meteen haar strenge gezicht zou zetten, want het tegemoetkomen dat zij deed aan mijn treurigheid en onrust door naar boven te gaan en mij die vredeskus te brengen, ergerde mijn vader die het een absurd ceremonieel vond, en verre van mij eraan te laten wennen haar als zij al in de deuropening stond om nog een kus te vragen, had zij wel willen zorgen dat ik van die behoefte, die gewoonte afraakte. En haar boos te zien deed alle rust teniet die zij mij vlak tevoren had gegeven als zij haar liefhebbende gezicht over mijn bed boog en het mij toereikte als een hostie voor een communie van vrede waarin mijn lippen haar lijfelijke aanwezigheid en de kracht om in te slapen van haar zouden ontvangen. Maar de avonden dat mijn moeder al met al zo kort in mijn kamer bleef waren nog gezegend vergeleken bij avonden dat er etensgasten waren en zij mij daardoor niet goedenacht kwam zeggen. ‘Gasten’, dat beperkte zich meestal tot M. Swann die, afgezien van enkele wel eens langskomende kennissen, ongeveer de enige was die bij ons aankwam in Combray, soms om mee te eten als buurman (minder vaak sinds dat verkeerde huwelijk van hem, omdat mijn ouders zijn vrouw niet wilden ontvangen), soms onaangekondigd na het avondeten. De avonden dat we, buiten onder de grote kastanjeboom om de ijzeren tafel gezeten, achter in de tuin de bel hoorden, niet de overdadige en schelle rinkelbel met zijn ijzerachtige, onvermoeibare en kille lawaai dat oorverdovend over iedere huisgenoot in het langsgaan werd uitgestort als hij het bij zijn binnenkomen ‘zonder bellen’ ontketende, maar het tweevoudig geklingel, bedeesd, ovaal en goudglanzend, van het belletje voor bezoekers, vroeg iedereen zich meteen af: ‘Bezoek? Wie kan dat zijn?’ maar we wisten dat het alleen M. Swann kon zijn; mijn oudtante zei met luide stem, om het goede voorbeeld te geven, op een toon die zij natuurlijk probeerde te laten klinken, dat we niet zo moesten fluisteren; dat dit buitengewoon onheus was tegenover iemand die eraan komt en die daardoor denkt dat er dingen worden gezegd die hij niet mag horen; mijn grootmoeder, altijd blij met een voorwendsel om nog weer een ommetje door de tuin te maken, werd op verkenning uitgestuurd, en nam de gelegenheid te baat om in het voorbijgaan stiekem een paar stutstokjes bij de rozenstruiken weg te trekken zodat ze er wat natuurlijker bijstonden, als een moeder die, om het op te doffen, door het haar van haar zoon strijkt, dat de kapper al te plat heeft gemaakt.

Wij zaten allemaal in gespannen afwachting van het nieuws dat mijn grootmoeder ons over de vijand zou brengen, als konden we weifelen tussen een mogelijk groot aantal bestormers, en algauw zei mijn grootvader: ‘Ik herken de stem van Swann.’ Je herkende hem inderdaad alleen aan zijn stem, je kon zijn gezicht, met de gebogen neus en groene ogen onder een hoog voorhoofd omlijst door bijna rossig blond, à la Bressant geknipt haar,10 niet goed onderscheiden, doordat we om geen muggen te lokken zo min mogelijk licht aanlieten in de tuin, en ik ging onopvallend vragen de vruchtensiropen te komen brengen; mijn grootmoeder hechtte er, omdat zij dat aardiger vond, veel waarde aan dat die er niet bij wijze van uitzondering en alleen vanwege de visite leken te staan. Hoewel veel jonger, had M. Swann een nauwe band met mijn grootvader, die een van de beste vrienden was geweest van zijn vader, een voortreffelijke, maar merkwaardige man, bij wie, schijnt het, de kleinste aanleiding soms volstond om een gemoedsbeweging te doorbreken of een gedachtegang een andere wending te geven. Een paar keer per jaar hoorde ik mijn grootvader aan tafel anekdotes vertellen, steeds dezelfde, over het gedrag van M. Swann senior na het sterven van diens vrouw, bij wie hij dag en nacht had gewaakt. Mijn grootvader die hem lang niet had gezien was dadelijk bij hem aangegaan op het landgoed dat de Swanns in de buurt van Combray bezaten, en was erin geslaagd hem een ogenblik, opdat hij niet bij de kisting aanwezig zou zijn, geheel in tranen uit de sterfkamer mee te nemen. Ze liepen wat door het park, waar een beetje zon was. Plotseling had M. Swann mijn grootvader bij zijn arm gegrepen en geroepen: ‘Ach, oude vriend, wat heerlijk om zo samen te wandelen in dit mooie weer! Vindt u het niet prachtig, al die bomen, die meidoorns en mijn vijver, waarmee u me nooit hebt gecomplimenteerd! U zet een gezicht als een oorwurm. Voelt u dat zuchtje wind? Ach, wat ze ook mogen zeggen, het leven is zo kwaad nog niet, beste Amédée!’ Opeens kwam de gedachte aan zijn gestorven vrouw weer bij hem boven en vermoedelijk omdat hij het te ingewikkeld vond om te bedenken hoe hij zich op een dergelijk moment zo kon laten gaan in een opwelling van vreugde, liet hij het erbij, om met een gewoontegebaar dat hij had als zich een lastige kwestie aan hem opdrong over zijn voorhoofd te strijken, in zijn ogen te wrijven en de glazen van zijn knijpbril te poetsen. Hij was nochtans ontroostbaar over het verlies van zijn vrouw, maar in de twee jaren dat hij haar overleefde zei hij altijd tegen mijn grootvader: ‘Het is raar, ik denk heel vaak aan mijn lieve vrouw, maar ik kan niet lang achter elkaar aan haar denken.’ ‘Vaak, maar niet lang achter elkaar, zoals de goede oude Swann’, was een van de favoriete gezegden geworden van mijn grootvader die het bij de meest uiteenlopende gelegenheden bezigde. Ik zou die vader van Swann waarschijnlijk voor een onmens hebben gehouden als mijn grootvader, die mij meer tot oordelen bevoegd leek en wiens uitspraken, voor mij wet zijnde, mij later vaak fouten hielpen vergeven die ik geneigd zou zijn geweest te veroordelen, niet had uitgeroepen: ‘Wat nu! Hij had een hart van goud!’

Heel wat jaren, waarin M. Swann junior, vooral voor zijn huwelijk, hen in Combray toch vaak kwam opzoeken, hadden mijn oudtante en mijn grootouders er geen vermoeden van dat hij helemaal niet meer in de kringen leefde waarin zijn ouders hadden verkeerd en dat zij, onder het soort incognito dat hem die naam Swann bij ons verschafte – met de volmaakte onschuld van fatsoenlijke hoteliers die zonder het te weten een beroemde boef in huis hebben – een van de meest vooraanstaande leden van de Jockeyclub herbergden, naaste vriend van de comte de Paris en de prins van Wales, een van de meest gezochte mannen in de society van de faubourg Saint-Germain.11

Dat wij onkundig waren van dat briljante mondaine bestaan van Swann lag natuurlijk ten dele aan het gereserveerde en bescheidene van zijn karakter, maar ook aan het feit dat de burgerij van toen een nogal hindoe-achtige voorstelling van de maatschappij had en dacht dat die bestond uit gesloten kasten waar iedereen vanaf zijn geboorte in dezelfde rang terechtkwam als zijn ouders en waar niets, of het moest de toevalligheid van een uitzonderlijke loopbaan zijn of van een huwelijk boven verwachting, je uit kon halen om je te laten doordringen tot een hogere kaste. M. Swann senior was makelaar in effecten; Swann junior ging voor zijn hele leven tot een kaste behoren waar de vermogens, zoals bij een categorie van belastingplichtigen, varieerden tussen bepaalde inkomensgrenzen. Men wist in welk milieu zijn vader had verkeerd, men kende dus het zijne en wist met welke mensen hij ‘in een positie was’ omgang te hebben. Als hij nog anderen kende, waren dat de relaties van een jonge man, door oude vrienden van zijn familie, zoals mijn ouders dat waren, des te welwillender door de vingers gezien omdat hij ons nadat hij wees was geworden trouw bleef opzoeken; maar je kon er tien tegen een om verwedden dat die ons onbekende mensen met wie hij omging van een slag waren dat hij, als hij ze in ons gezelschap had ontmoet, niet had durven groeten. Als men op Swann met alle geweld een maatschappelijke coëfficiënt had willen toepassen die hem persoonlijk zou hebben onderscheiden van andere zoons van beursmakelaars met dezelfde positie als die van zijn ouders, dan waren zijn papieren iets minder uitgevallen, want, zeer eenvoudig in zijn levenswijze en van jongs af ‘tuk’ op antiek en schilderijen, bewoonde hij nu een oud herenhuis dat hij volstouwde met zijn verzamelingen, en waar mijn grootmoeder dolgraag op bezoek zou gaan, maar dat aan de quai d’Orléans stond, een buurt die mijn oudtante schandelijk vond om in te wonen.12 ‘Bent u wel kenner? Ik vraag het in uw belang omdat u zich door de handelaars vast rommel laat aansmeren,’ zei mijn oudtante tegen hem; zij hield hem dan ook voor volstrekt ondeskundig en had zelfs wat zijn intellect betrof geen hoge dunk van een man die in de conversatie alle serieuze onderwerpen vermeed en een zeer nuchtere precisie aan den dag legde, niet alleen als hij ons tot in de kleinste details keukenrecepten gaf, maar zelfs als de zusters van mijn grootmoeder over kunst spraken. Werd hij door hen gepord om zijn mening over een schilderij te geven, om zijn bewondering te uiten, dan bewaarde hij een bijna onbeleefd stilzwijgen, en haalde de schade weer in als hij over het museum waar het hing of over de datum waarop het was geschilderd concrete inlichtingen kon verschaffen. Maar meestal probeerde hij ons alleen maar te amuseren door iedere keer iets nieuws te vertellen dat hem was overkomen met mensen die hij koos uit degenen die wij kenden: met de apotheker van Combray, met onze kokkin of onze koetsier. Hoewel mijn oudtante om die verhalen moest lachen, kon zij niet goed uitmaken of het was om de belachelijke rol die Swann er zichzelf altijd in toebedeelde of om de geestige manier waarop hij ze vertelde: ‘Wat bent u toch een type, monsieur Swann!’ Zij was als enige in onze familie een tikje banaal en droeg dan ook zorg buitenstaanders erop te wijzen, wanneer er over Swann werd gesproken, dat hij, als hij had gewild, ook aan de boulevard Haussmann of de avenue de l’Opéra had kunnen wonen, dat hij de zoon was van M. Swann die zeker vier of vijf miljoen had nagelaten, maar dat dit zo zijn idee was. Een idee dat overigens volgens haar voor de anderen zo vermakelijk moest zijn dat zij, als M. Swann haar in Parijs op nieuwjaarsdag zijn zakje marrons glacés kwam brengen en er gasten waren, niet naliet tegen hem te zeggen: ‘En, monsieur Swann, woont u nog steeds bij het wijndepot, om zeker te zijn dat u de trein niet mist als u richting Lyon gaat?’ En ze keek uit haar ooghoek, over haar knijpbril, de andere bezoekers aan.

Maar als men mijn oudtante had verteld dat deze Swann, die als Swann junior volkomen ‘gekwalificeerd’ was om door heel de ‘hogere bourgeoisie’ te worden ontvangen, door de aanzienlijkste notarissen en procureurs van Parijs (een voorrecht waar hij naar het leek een beetje de klad in had laten komen), als het ware in het geheim nog een heel ander leven leidde; dat hij na bij ons te zijn weggegaan, in Parijs, met de mededeling dat hij naar huis en naar bed ging, zodra hij de hoek om was rechtsomkeert maakte en zich naar deze of gene salon begaf die geen enkele makelaar of compagnon van een makelaar ooit te aanschouwen kreeg, zou dat voor mijn tante even ongelooflijk zijn geweest als voor een meer geletterde vrouw het denkbeeld persoonlijk bevriend te zijn met Aristaeus, van wie zij zou hebben begrepen dat hij, na met haar te hebben gepraat, diep de domeinen van Thetis in ging duiken, een aan de ogen der stervelingen onttrokken rijk waar hij, zo laat Vergilius ons zien, met open armen wordt ontvangen;13 ofwel – om bij een beeld te blijven dat meer kans had bij haar op te komen, want zij kende het van de afbeeldingen op onze gebakschoteltjes in Combray – Ali Baba te gast te hebben gehad die wanneer hij weet dat hij alleen is, de van onvermoede schatten glinsterende grot zal binnengaan.14

Op een dag dat hij ons in Parijs na het avondeten was komen opzoeken, zich verontschuldigend dat hij in rok was, en Françoise na zijn vertrek zei van de koetsier te hebben gehoord dat hij had gedineerd ‘bij een prinses’, had mijn tante schouderophalend en zonder van haar breiwerk op te kijken met serene ironie geantwoord: ‘Ja, bij een prinses van de demi-monde.’15

Mijn oudtante ging dan ook familiair met hem om. Omdat zij dacht dat hij zich gevleid moest voelen door onze uitnodigingen, vond ze het heel gewoon dat hij ons ’s zomers nooit kwam opzoeken zonder een mandje met perziken of frambozen uit zijn tuin bij zich te hebben en dat hij van al zijn reizen naar Italië foto’s van meesterwerken voor mij had meegebracht.

Hij werd zonder enige omhaal op onderzoek uitgestuurd als er een recept nodig was voor kappertjessaus of ananassalade voor grote diners waar hij niet op werd uitgenodigd omdat men hem niet een man van voldoende gewicht vond om aan buitenstaanders voor te zetten die voor het eerst kwamen. Als het gesprek toevallig over de prinsen van het Franse koningshuis ging, zei mijn oudtante tegen Swann, die misschien een brief uit Twickenham16 in zijn zak had: ‘mensen die u noch ik ooit zullen kennen en we doen het best zonder, nietwaar’; zij liet hem de piano verschuiven en de muziek omslaan op avonden dat de zuster van mijn grootmoeder zong, deze elders zo gezochte figuur behandelend met de naïeve ruwheid van een kind dat zonder omhaal, als was het een goedkoop voorwerp, met een antieke snuisterij speelt. En weliswaar was de Swann die in diezelfde tijd een bekende was voor zoveel clubmen, iemand die wel zeer verschilde van degene die mijn oudtante creëerde als zij ’s avonds in de kleine tuin van Combray, nadat het belletje zijn twee aarzelende klingels had laten horen, het donkere en ongewisse personage dat zich, vergezeld van mijn grootmoeder, tegen een schemerige achtergrond aftekende en aan zijn stem was te herkennen, bestempelde en bezielde met alles wat zij over de familie Swann wist. Maar zelfs wat betreft de onbeduidendste dingen in het leven zijn wij niet een stoffelijk gevormd geheel, identiek voor de hele wereld, waar iedereen maar kennis van hoeft te gaan nemen als van leveringsvoorwaarden of van een testament; onze maatschappelijke persoonlijkheid is een schepping van andermans brein. Zelfs de zo simpele daad die wij noemen ‘iemand zien die wij kennen’, is voor een deel geestesactiviteit. Wij stoppen in het uiterlijk van de mens die wij zien alle noties die wij van hem hebben, en in het totale beeld dat wij ons voorstellen hebben die noties ongetwijfeld het grootste aandeel. Ze laten de wangen op den duur zo perfect bollen, volgen de lijn van de neus zo precies erlangs, matigen zich zozeer aan de stem een scala van klanken te geven alsof die niet meer is dan een transparante huls, dat het, telkens wanneer wij naar dat gezicht kijken en die stem horen, dezelfde noties zijn die wij terugzien en beluisteren. En weliswaar hadden uit onwetendheid mijn familieleden nagelaten in de Swann die zij voor zichzelf hadden opgebouwd tal van bijzonderheden op te nemen uit zijn mondaine leven, die de oorzaak waren dat anderen, wanneer ze in zijn nabijheid waren, in zijn gezicht deftigheid zagen overheersen en zagen ophouden bij zijn gebogen neus als bij een natuurlijke grens; maar zijzelf hadden dan ook, in dat van zijn maatschappelijk prestige ontdane, ruime en vacante gezicht, in die niet naar waarde geschatte ogen, de onbestemde, zoete neerslag kunnen ophopen – half herinnerd, half vergeten – van de ontspannen uren, samen doorgebracht na onze wekelijkse etentjes, om de speeltafel of in de tuin, gedurende ons bestaan van goede buren op het land. Het lichamelijk omhulsel van onze vriend was hiermee, evenals met een paar herinneringen betreffende zijn ouders, dusdanig volgestopt dat die Swann een compleet en levend wezen was geworden en ik het gevoel heb de ene persoon te verlaten om naar een andere te gaan die ervan verschilt, wanneer ik in mijn geheugen van de Swann die ik later heel goed heb leren kennen overstap op die eerste Swann – die eerste Swann in wie ik het aardige soort dwalingen van mijn jeugd terugzie en die overigens minder op de andere lijkt dan op de personen die ik in diezelfde periode heb gekend, als was het in ons leven net als in een museum waar alle portretten uit eenzelfde tijd een familiegelijkenis vertonen, een grondtoon delen –, die eerste Swann, vol van de atmosfeer van vrije tijd en de geuren van de grote kastanjeboom, mandjes frambozen en een takje dragon.

Evenwel, toen mijn grootmoeder een keer een dienst was gaan vragen aan een mevrouw die zij kende van Sacré-Coeur17 (en met wie zij vanwege onze opvattingen over de kasten de omgang niet had willen voortzetten ondanks een wederzijdse sympathie), de marquise de Villeparisis van de beroemde familie Bouillon,18 had deze tegen haar gezegd: ‘Ik geloof dat u monsieur Swann goed kent, een grote vriend van mijn neef en nicht des Laumes.’ Mijn grootmoeder was van haar bezoek vol geestdrift teruggekeerd, zowel over het huis dat op tuinen uitkeek en waar Mme de Villeparisis haar aanried iets te huren, als over een vestenmaker en zijn dochter die hun bedrijfje op de binnenplaats hadden en bij wie zij was binnengegaan om te vragen haar rokzoom, die zij op de trap had gescheurd, vast te naaien. Mijn grootmoeder had het voortreffelijke mensen gevonden; zij verklaarde dat het meisje een juweel was en de vestenmaker de beschaafdste man die zij ooit had gezien. Want beschaving was voor haar volstrekt onafhankelijk van iemands plaats in de maatschappij. Zij was zo opgetogen over een antwoord dat de vestenmaker haar gaf, dat ze tegen mama zei: ‘Sévigné had het niet beter kunnen zeggen’,19 en zei daarentegen van een neef van Mme de Villeparisis, die zij bij haar had ontmoet: ‘O, kind, wat is die ordinair!’

Welnu, de opmerking over Swann had niet het effect hem in de achting van mijn oudtante te doen stijgen, maar Mme de Villeparisis erin te doen dalen. Klaarblijkelijk schiep het respect dat wij op mijn grootmoeders gezag Mme de Villeparisis verleenden, voor haar de verplichting niet iets te doen waardoor zij het minder waard zou zijn en was ze tekortgeschoten door van Swanns bestaan te hebben gehoord, door van mensen die familie van haar waren goed te vinden dat ze met hem omgingen. ‘Wat! Kent zij Swann? En dat voor iemand die volgens jou familie is van de maréchal de MacMahon!’20 Deze opinie van mijn familieleden over Swanns relaties werd nadien in hun ogen bevestigd door zijn huwelijk met een vrouw uit het ergste milieu, welhaast een cocotte, die hij overigens nooit probeerde te introduceren – al bleef hij in zijn eentje op bezoek komen, zij het steeds minder vaak – maar naar wie zij de hun onbekende kringen waarin hij meestal verkeerde meenden te kunnen beoordelen, in de veronderstelling dat hij haar daar vandaan had.

Maar toen las mijn grootvader een keer in de krant dat M. Swann een van de trouwste gasten was op de zondagse déjeuners van de duc de X..., wiens vader en oom de meest geziene staatslieden waren geweest tijdens de regering van Louis-Philippe.21 Nu was mijn grootvader nieuwsgierig naar ieder feitje dat hem kon helpen zich in het privéleven van mannen als Molé, de duc Pasquier of de duc de Broglie in te denken.22 Hij vond het prachtig om te horen dat Swann met mensen omging die hen hadden gekend. Mijn oudtante daarentegen legde dit nieuwtje uit in een voor Swann ongunstige zin: iemand die zijn kennissen zocht buiten de kaste waarin hij was geboren, buiten zijn maatschappelijke ‘klasse’, declasseerde zich volgens haar op bedenkelijke wijze. Het leek haar dat je er met één klap van afzag de vruchten te plukken van alle mooie relaties met gezeten mensen die de vooruitziende families keurig voor hun kinderen hadden onderhouden en binnengehaald (mijn oudtante ging zelfs niet langer om met de zoon van een bevriende notaris omdat hij een hoogheid had gehuwd en daardoor in haar ogen van de achtenswaardige rang van notariszoon was afgezakt naar die van het soort avonturiers, voormalige kamerdienaren of stalknechten, voor wie, naar verteld wordt, koninginnen soms een zwak hadden). Zij laakte het plan van mijn grootvader Swann, op de eerstvolgende avond dat hij zou komen eten, te vragen naar die vrienden die hij bleek te hebben. Voorts verklaarden de twee zusters van mijn grootmoeder, oude vrijsters die wel haar nobele aard maar niet haar geest hadden, dat zij niet begrepen wat voor genoegen hun zwager eraan kon beleven over dergelijke onnozelheden te praten. Het waren vrouwen met een hang naar het hogere, die juist daardoor niet in staat waren zich te interesseren voor wat geklets heet, ook al was het historisch belangwekkend, noch, in het algemeen, voor alles wat niet rechtstreeks met schoonheid of deugd had te maken. Hun gebrek aan belangstelling ten aanzien van alles wat van nabij of in de verte met de society had te maken was dusdanig groot dat hun gehoorzin – die op den duur zijn tijdelijke nutteloosheid was gaan begrijpen wanneer het gesprek aan tafel een oppervlakkige of ook maar alledaagse toon kreeg zonder dat het de beide oude dames gelukt was het weer op onderwerpen te brengen die hun na aan het hart lagen – zijn ontvangstorganen dan op non-actief zette en ze zodoende aan een begin van heuse atrofie onderhevig liet zijn. Als dan mijn grootvader nodig de aandacht van de twee zusters wenste te trekken, moest hij zijn toevlucht nemen tot het soort fysieke signalen dat krankzinnigenartsen bij bepaalde lijders aan ziekelijke afwezigheid toepassen: herhaalde tikken met het lemmet van een mes tegen een glas, vergezeld van een bruusk sommeren met de stem en de blik, geweldsmiddelen die deze psychiaters dikwijls transponeren naar hun gewone omgang met gezonde mensen, hetzij uit professionele gewoonte, hetzij omdat in hun ogen iedereen een beetje gek is.

Zij waren iets meer geïnteresseerd toen op de vooravond van de dag dat Swann zou komen eten en hij aan hen persoonlijk een kist Astiwijn had gestuurd, mijn tante met een nummer van de Figaro in de hand, waar achter de titel van een schilderij dat op een Corottentoonstelling hing,23 vermeld stond: ‘uit de collectie van M. Charles Swann’, tegen ons zei: ‘Hebben jullie gezien dat Swann de Figaro heeft gehaald?’ – ‘Ik heb jullie toch altijd al gezegd dat hij veel smaak heeft,’ zei mijn grootmoeder. – ‘Natuurlijk, jij moet het weer zo nodig oneens zijn met óns,’ antwoordde mijn oudtante die, wetend dat mijn grootmoeder het nooit met haar eens was, en niet heel zeker of wij haarzelf altijd gelijk gaven, ons een veroordeling en bloc wilde ontlokken van mijn grootmoeders opinies, waartegen zij ons met alle geweld probeerde te winnen voor de hare. Maar wij bleven zwijgen. Toen de zusters van mijn grootmoeder het voornemen te kennen gaven met Swann over die vermelding in de Figaro te spreken, ried mijn oudtante het hun af. Altijd wanneer zij hoorde van iets gunstigs voor anderen, hoe gering ook, dat zij niet had, praatte zij zich in dat het niet gunstig maar ongunstig was, en beklaagde hen om hen niet te hoeven benijden. ‘Ik geloof niet dat je hem daar een plezier mee zou doen; ik weet van mezelf dat ik het zeer onaangenaam zou vinden mijn naam zo open en bloot in de krant te zien staan, en ik zou helemaal niet gevleid zijn als erover werd gesproken.’ Overigens deed zij geen bijzondere moeite om de zusters van mijn grootmoeder te overtuigen; want uit afkeer van banaliteit dreven deze de kunst om onder vindingrijke omschrijvingen een persoonlijke toespeling te verbergen zo ver dat die vaak zelfs bij degene tot wie zij zich richtten onopgemerkt bleef. Wat mijn moeder betreft, het enige waar zij aan dacht was van mijn vader gedaan te krijgen dat hij met Swann zou spreken, niet over zijn vrouw maar over zijn dochter, die hij aanbad en om wie hij, naar men zei, dit huwelijk ten slotte was aangegaan. ‘Je hoeft maar een paar woorden tegen hem te zeggen, te vragen hoe het met haar gaat. Het moet toch hard voor hem zijn.’ Maar mijn vader werd kwaad: ‘Ach, nee! Wat een absurd idee van je. Het zou belachelijk zijn.’

Maar de enige onder ons voor wie de komst van Swann het voorwerp werd van treurige gedachten was ik, en wel omdat op de avonden dat er gasten waren of alleen maar M. Swann, mama niet naar mijn kamer kwam. Ik at vóór de anderen en ging daarna tot acht uur mee aan tafel zitten, het uur dat ik, zoals de afspraak was, naar boven moest; de kostbare en broze kus die mama me anders vlak voor het slapen gaan in mijn bed toevertrouwde, moest ik van de eetkamer naar mijn kamer overbrengen en de hele tijd dat ik me uitkleedde bewaren zonder dat de zachtheid ervan verloren ging, zonder dat de ijle kracht ervan zich verspreidde en vervloog, en juist die avonden, waarop het nodig zou zijn geweest hem met bijzondere voorzorg te ontvangen, moest ik hem pakken, hem vlug en waar iedereen bij was roven, zonder de vereiste tijd en een voldoende helder hoofd te hebben om aan wat ik deed die aandacht te besteden die manisch geobsedeerden hebben als ze zich inspannen om bij het dichtdoen van een deur nergens anders aan te denken, zodat, wanneer de ziekelijke onzekerheid terugkomt, zij triomfantelijk de herinnering aan het ogenblik dat ze hem gesloten hebben ertegenin kunnen brengen. Wij zaten allemaal in de tuin toen het aarzelend klingelende belletje tweemaal overging. We wisten dat het Swann was; niettemin keek iedereen elkaar vragend aan en werd mijn grootmoeder op verkenning uitgestuurd. ‘Vergeet niet hem op een begrijpelijke manier te bedanken, je weet, het is een heerlijke wijn en het is een enorme kist,’ drukte mijn grootvader zijn beide schoonzusters op het hart. ‘Ga niet fluisteren,’ zei mijn oudtante. ‘Prettig hoor, ergens aan te komen waar iedereen zachtjes praat!’ – ‘Ah, daar is monsieur Swann. We zullen hem vragen of hij denkt dat het morgen mooi weer wordt,’ zei mijn vader. Mijn moeder dacht dat een woord van haar al het verdriet dat Swann sinds zijn huwelijk door onze familie mocht zijn aangedaan zou uitwissen. Het lukte haar hem even apart te nemen. Maar ik ging haar achterna; ik kon het niet opbrengen ook maar een tel uit haar buurt te zijn bij de gedachte haar straks in de eetkamer te moeten achterlaten en alleen naar boven te moeten zonder, zoals op andere avonden, de troost dat zij mij een nachtzoen kwam brengen. ‘Toe, monsieur Swann,’ zei ze tegen hem, ‘vertel mij eens iets over uw dochter; ze heeft zeker al net zoveel gevoel voor het schone als haar papa.’ – ‘Kom toch bij ons in de veranda zitten,’ zei mijn grootvader, op ons toe komend. Mijn moeder was genoodzaakt het gesprek af te breken, maar zelfs aan deze belemmering ontleende zij nog een fijngevoelige gedachte, zoals de tirannie van het rijm goede dichters dwingt tot de vondst van hun grootste schoonheden: ‘Wij spreken nog wel over haar als wij met ons tweeën zijn,’ zei ze op gedempte toon tegen Swann. ‘Alleen een moeder is het gegeven u te begrijpen. Ik weet zeker dat de hare het met me eens zou zijn.’ We gingen allemaal om de ijzeren tafel zitten. Ik wilde liefst niet aan de uren van benauwenis denken die ik die avond alleen in mijn kamer zou doormaken zonder te kunnen inslapen; ik probeerde me in te praten dat het niets te betekenen had omdat ik het morgenochtend immers zou zijn vergeten, me vast te houden aan toekomstgedachten die mij als over een brug voorbij de naderende afgrond moesten brengen die me schrik aanjoeg. Maar mijn van al dat hoofdbreken gespannen brein, bolstaand als de blik die ik op mijn moeder bleef afvuren, liet geen ander gevoel toe. De gedachten drongen er wel in door, maar alleen als ze ieder element van schoonheid of enkel van grappigheid weglieten waardoor ik zou zijn geroerd of afgeleid. Zoals een zieke dankzij plaatselijke verdoving de operatie die bij hem wordt uitgevoerd volkomen lucide meemaakt, maar zonder iets te voelen, kon ik dichtregels waar ik van hield bij mezelf opzeggen of de pogingen gadeslaan van mijn grootvader om met Swann over de duc d’Audiffret-Pasquier te praten, zonder dat ik bij het eerste enige emotie of bij het tweede enige vrolijkheid ondervond. Die pogingen waren vruchteloos. Amper had mijn grootvader Swann over genoemde redenaar een vraag gesteld of een van mijn grootmoeders zusters, in wier oren die vraag weerklonk als een diep doch misplaatst stilzwijgen dat je zo beleefd moest zijn te verbreken, sprak luid de andere aan: ‘Verbeeld je, Céline, ik heb kennisgemaakt met een jonge Zweedse onderwijzeres die mij hoogst interessante bijzonderheden heeft verteld over de coöperaties in de Scandinavische landen. Ze moet hier eens komen eten.’ – ‘Dat lijkt me ook!’ antwoordde haar zuster Flora,24 ‘maar ik heb mijn tijd net zo min verdaan. Ik heb bij monsieur Vinteuil een oude geleerde ontmoet die Maubant goed kent en die zich door Maubant uitvoerig heeft laten uitleggen hoe hij een rol gestalte geeft.25 Hoogst interessant. Hij is een buurman van monsieur Vinteuil, ik wist daar niets van; en hij is heel aardig.’ – ‘Monsieur Vinteuil is niet de enige die aardige buren heeft,’ riep tante Céline met een van verlegenheid harde stem, die gemaakt klonk door de opzettelijkheid, daarbij een wat zij noemde veelbetekenende blik op Swann werpend. Tegelijkertijd keek tante Flora, die had begrepen dat dit Célines bedankje voor de Asti was, Swann eveneens aan, met een half complimenteus, half ironisch gezicht, hetzij gewoon ter onderstreping van haar zusters geestigheid, ofwel omdat zij Swann benijdde dat de aanleiding bij hem lag, ofwel omdat zij het niet kon laten zich vrolijk over hem te maken, denkend dat hij zich onder vuur genomen voelde. ‘Ik geloof dat het ons wel zal lukken die mijnheer eens te eten te krijgen,’ ging Flora voort; ‘als je met hem over Maubant of Madame Materna begint,26 praat hij uren aan een stuk door.’ – ‘Dat moet heerlijk zijn,’ zuchtte mijn grootvader, aan wiens brein de natuur helaas volstrekt had nagelaten de mogelijkheid mee te geven zich hartstochtelijk voor de Zweedse coöperaties of voor de opbouw van Maubants toneelrollen te interesseren, zoals zij ook vergeten was dat van mijn grootmoeders zusters het korreltje zout te verschaffen dat men zelf moet toevoegen om een verhaal uit het privéleven van Molé of de comte de Paris enigszins pikant te vinden. ‘Weet u,’ zei Swann tegen mijn grootvader, ‘wat ik wil vertellen heeft meer met uw vraag te maken dan het lijkt, want in bepaalde opzichten is de wereld niet zo erg veel veranderd. Vanochtend herlas ik bij Saint-Simon iets dat u amusant zou hebben gevonden.27 Het staat in het deel over zijn gezantschap in Spanje;28 het is niet het beste van hem, nauwelijks meer dan een verslag, maar dan toch een prachtig geschreven verslag, wat al een groot verschil is met de stomvervelende krantenverslagen die wij ons ’s ochtends en ’s avonds verplicht voelen te lezen.’ – ‘Dat ben ik niet met u eens, er zijn dagen dat de krant lezen heel plezierig is, lijkt me...,’ viel tante Flora hem in de rede, om te laten merken dat ze het bijschrift over Swanns Corot in de Figaro had gelezen. ‘Als ze schrijven over dingen of mensen die ons interesseren!’ deed tante Céline er een schepje op. ‘Dat ontken ik niet,’ antwoordde Swann verbaasd. ‘Wat ik op de kranten heb aan te merken is dat we dagelijks op onbelangrijke dingen attent worden gemaakt, terwijl we drie of vier keer in ons leven de boeken lezen waarin iets essentieels staat. Als we iedere ochtend toch zo koortsachtig de wikkel van de krant scheuren, dan zouden ze het anders moeten doen en in de krant, weet ik veel, de... Pensées van Pascal moeten zetten!’29 (hij gaf de titel een aparte ironische nadruk om niet pedant te lijken). ‘En in het boek met goud op snee dat wij maar één keer in de tien jaar openslaan,’ voegde hij eraan toe, blijk gevend van die geringschatting voor wereldse zaken die sommige mannen van de wereld voorgeven, ‘zouden we dan lezen dat de koningin van Griekenland naar Cannes is vertrokken of dat de princesse de Léon een gekostumeerd bal heeft gegeven.30 Dan was alles weer in proportie.’ Maar omdat het hem hinderde zich ertoe te hebben laten verleiden zelfs luchtig over serieuze zaken te praten, zei hij ironisch: ‘Mooie conversatie hebben we; ik weet niet waarom we ons in zulke hoogten begeven’; en zich tot mijn grootvader wendend: ‘Dus, Saint-Simon vertelt dat Maulévrier de euvele moed had zijn zoons de hand te reiken. U weet wel, die Maulévrier van wie hij zegt: “Ik heb in die dikke ton niets dan humeurigheid, grofheid en stommiteiten kunnen ontwaren.”’31 – ‘Dik of niet, ik ken tonnen waar iets heel anders in zit,’ zei Flora vlug, die er prijs op stelde ook van haar kant Swann te hebben bedankt, want de Asti was voor hen beiden bestemd. Céline begon te lachen. Verbluft ging Swann verder: ‘Ik weet niet of het onbenul of valstrik was, schrijft Saint-Simon, maar hij wilde mijn kinderen een hand geven. Ik merkte het tijdig genoeg om het hem te beletten.’ Mijn grootvader was al in vervoering over ‘onbenul of valstrik’, maar Mlle Céline, bij wie de naam Saint-Simon – een literator – een algehele anesthesie van de gehoororganen had verhinderd, was al verontwaardigd: ‘Wat? Hebt u daar bewondering voor? Nu, het is wat moois! Wat heeft het eigenlijk te betekenen; is de ene mens niet even veel waard als de andere? Wat doet het ertoe of iemand hertog is of koetsier, als hij maar verstand en gevoel heeft. Hij had een fraaie manier van opvoeden, die Saint-Simon van u, als hij zijn kinderen niet gebood alle fatsoenlijke mensen een hand te geven. Het is gewoon abominabel. En dat citeert u zomaar?’ En mijn grootvader, mistroostig de onmogelijkheid beseffend om bij zoveel obstructie Swann de verhalen te laten vertellen waar hij plezier in zou hebben gehad, zei zachtjes tegen mama: ‘Hoe is de versregel ook weer die jij me hebt geleerd en die me op dit soort momenten zo oplucht. O ja! “Seigneur, que de vertus vous nous faites haïr!” Ah! Goed is dat!’32