Donald Hankey was aan het begin van de twintigste eeuw in dienst bij het Engelse leger, maar nam ontslag om theologie te gaan studeren. Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog meldde hij zich weer aan, na een oproep van minister van Oorlog Lord Kitchener aan de bevolking om vrijwillig dienst te nemen. Tijdens zijn jaren aan het front in Frankrijk schreef Hankey essays over het dagelijks leven in het leger. Zijn bescheidenheid en optimisme maken van deze persoonlijke getuigenis een tijdloos en waardevol oorlogsdocument. Hankeys observaties over de gevolgen van oorlog op de menselijke geest zijn nog steeds relevant.

Voor Student onder de wapenen heeft vertaler Hans Kloos een selectie gemaakt uit de twee bundels die onder de naam A Student in Arms in 1916 en 1917 verschenen.

Donald Hankey (1884-1916) was een Engelse soldaat die zich vrijwillig bij het leger had aangemeld om te vechten aan het front in Frankrijk. Hij stierf tijdens de Slag aan de Somme.

‘Donald Hankey is te vroeg gestorven. De oorlog heeft zijn schrijverstalent aangevuurd. Helaas heeft diezelfde oorlog dat talent in de kiem gesmoord. Zijn lichaam werd nooit teruggevonden. Zijn getuigenis in taal is zijn pakkende gedenkteken geworden.’

– Erwin Mortier

Donald Hankey

Student onder de wapenen

Selectie, voorwoord en vertaling Hans Kloos

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

De publicatie van Student onder de wapenen werd mogelijk gemaakt met de steun van GoneWest – Stemmen en Plekken, de artistiek-literaire herdenking van de Eerste Wereldoorlog, een initiatief van de Provincie West-Vlaanderen.

Copyright © 1916, 1917 erven Donald Hankey

Copyright voorwoord en Nederlandse vertaling © 2018 Hans Kloos

Oorspronkelijke titel A Student in Arms

Oorspronkelijke uitgever Andrew Melrose Ltd, Londen

Omslagontwerp Herman Houbrechts

Omslagillustratie © Hollandse Hoogte/Corbis Images

Verzorging e-book Ferdinand Rusch

ISBN 978 94 031 2850 4

NUR 302

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Voorwoord

De man die niet wist wat hij met zijn leven moest, eindigde midden in de Eerste Wereldoorlog als de auteur van een kersverse bestseller in een soldatengraf dat nooit werd teruggevonden. Donald Hankey zou in de eenentwintigste eeuw vermoedelijk een columnist zijn geweest. De verleiding is groot daar een ‘embedded’ columnist van te maken, om hem een ander etiket uit onze tijd op te plakken. Maar hij was geen journalist of schrijver die meereisde met het leger. Hij had zich als zoveel Britten gemeld toen Kitchener, minister van Oorlog, het beroepsleger wilde versterken met vrijwilligers. Hankey was een ex-militair die slechts twee maanden jonger was dan de maximale leeftijd van dertig, maar zijn ambitie was militair noch literair, veeleer moreel van aard.

Twee weken na zijn dood maande zijn uitgever zijn zus Hilda, die fungeerde als zijn redacteur en literair agent, om haast te maken met het vervolg op de bestseller, want ‘het lezerspubliek is wispelturig en vergeetachtig’. Na een halfjaar verscheen dat tweede boek onder dezelfde titel als het eerste met de toevoeging ‘tweede reeks’. Dat ging zo snel omdat beide boeken eigenlijk een bundeling waren van veelal eerder gepubliceerde stukken die het meest weg hebben van uit de kluiten gewassen columns.

De titel van beide boeken siert in vertaling ook deze uitgave. Het origineel, A Student in Arms, was eigenlijk geen titel maar een nom de plume. Zoals meer schrijvende militairen was Hankey uit veiligheidsoverwegingen een alias gaan gebruiken. De ‘Student’ was geen jongeman die uit de collegebanken de loopgraven in was gerold, maar een man die bepaalde zaken bestudeerde, en in dit geval was die man niet alleen gewapend, maar bestudeerde hij ook het gebruik van wapens, hoe er oorlog werd gevoerd. Hankey sloot hiermee aan bij een gebruik van eerdere, controversiële religieuze schrijvers. Voor de veiligheid van zichzelf en dierbaren publiceerden zij onder deze schuilnaam, zoals William Master, die zich verschool achter ‘a Student in Theologie’. Leger en religie, godsdienst en oorlog, strijd en geloof, het zijn de twee lijnen in Hankeys leven die zich ook in zijn schrijven vervlechten.

Als zoon van welgestelde ouders was hij naar de elitekostschool van Rugby en de militaire academie geweest, waarna hij zich als tweede luitenant midden in de Indische Oceaan liet stationeren op het eiland Mauritius, toen nog onderdeel van het immense Britse wereldrijk. Daar leerde hij ook de minder fraaie kanten van het Britse leger en van de staatskerk kennen. Geplaagd door ernstige dysenterie keerde hij na zo’n drie jaar terug naar Engeland, waar hij min of meer noodgedwongen werk ging maken van zijn geloofsovertuiging. Hij studeerde theologie in Oxford en begon aan de anglicaanse priesteropleiding, maar liet zich uiteindelijk toch niet wijden. Wel had hij zich inmiddels in het binnenlandse missie- en diaconiewerk gestort, met name in de slums van Londen, waar de armoe rond 1900 nog schrikbarend was. Maar ook dat hield hij niet vol en hij vertrok benedendeks op een schip naar Australië. Daar verrichtte hij voor kost en inwoning zware lichamelijke arbeid bij arme Britten die hun geluk op Australische grond beproefden. Hij schreef er ook de eerste stukken die in druk zouden verschijnen, en wel in de invloedrijke Westminster Gazette. Hij vertelde over het harde leven in Australië en de zijns inziens kwalijke rol van de overheid bij de immigratie. Tegelijkertijd had hij plannen voor een boek met religieuze thematiek waarin de Engelse kerk niet gespaard zou blijven. Om dat te schrijven keerde hij terug naar Engeland. Toen dat binnen een jaar van dag en nacht doorwerken af was en op punt van verschijnen stond, brak de oorlog uit.

Zijn indiensttreding leidt direct tot het schrijven van korte stukken die ook in de Westminster Gazette verschijnen, zoals Kitcheners leger. Hij raakt gewond bij een van de talloze gevechten om Hooge, het dorpje bij Ieper dat in de loop van de oorlog volledig is weggevaagd. Hij moet in het vaderland herstellen en ook daar blijft hij doorschrijven. In een herstellingsoord legt hij de laatste hand aan Een heengaan in juni 1915, dat zijn eerste stuk zal zijn voor The Spectator, het invloedrijke, conservatieve opinieweekblad. Die allegorische samenspraak van personages als Vader Zon, Lukrake Kogel, soldaat Cecil, Eergeest en Plichtgeest roept direct reacties op die kenmerkend zijn voor de ontvangst van vrijwel al zijn oorlogsstukken. Lezers vragen of het apart als vlugschrift gedrukt kan worden omdat zij denken dat lezing ervan ook anderen goed zal doen. Dat zal later met andere artikelen zeker gebeuren, soms in zeer hoge oplages. Een heengaan wordt echter geen vlugschrift, maar een luxe uitgave voor de lucratieve kersttijd. Maar zijn artikelen worden grif gedeeld. Een majoor leest een later stuk voor aan een hal vol gewonde soldaten die muisstil zitten te luisteren en soms in snikken uitbarsten bij passages over gesneuvelde, onbegraven kameraden.

Het ministerie van Oorlog is vanwege zulke passages niet altijd even blij met zijn stukken en verhindert bijvoorbeeld dat een vermelding van een gasaanval op de eigen troepen in druk verschijnt. The Spectator weigert ook eigener hand sommige stukken die slecht voor de moraal zouden kunnen zijn. Hankeys uitgever heeft minder scrupules, al geeft ‘––––’ ook in deze Nederlandse uitgave nog de plekken aan waar informatie stond die de censor niet duldde. Uitgever, weekblad en Hankey zelf krijgen talloze brieven, van strijders in België en Frankrijk, maar ook van het thuisfront, en heel vaak wordt hij aangeduid als een ‘vriend’. Hij raakt een snaar bij zijn lezers. Zijn toon, zijn vrijdenkerij binnen geloof en krijgstucht, zijn toewijding aan zijn meerderen en ondergeschikten, zijn directe stijl, al die kenmerken samen maken hem tot een schrijver in wiens werk lezers troost en erkenning vinden. Hij weet wat zij of hun geliefden hebben doorstaan, neemt het voor hen op als ze slecht worden behandeld. En zijn ongedurige ambitie anderen ten dienst te zijn, die hem voordien steeds van plan deed veranderen, lijkt in zijn schrijven eindelijk een bestendige vorm te hebben gevonden.

Die vorm is er niet een die met allerlei literaire conventies breekt, zoals gebeurt in Tussentijd van David Jones, die op dezelfde slagvelden heeft gestreden. Hankeys conventionele, maar frisse, betogende stijl maakte hem populair, en die combinatie van essayistische openhartigheid en zijn geliefdheid bij zijn lezers maakt van zijn oorlogsstukken inkijkjes in de gemoedstoestand van de mensen die zo welgemutst aan een oorlog zijn begonnen dat het voor ons 21e-eeuwers haast onvoorstelbaar is. Maar in het schrijven van deze student onder de wapenen leeft dat denken en voelen een eeuw later nog altijd en dat maakt dit boek tot een op zijn minst historisch belangrijk document. Al was het maar omdat er wellicht een parallel zou kunnen worden getrokken tussen het zelfopofferingsdenken van veel gelovige Britten dat Hankey zo helder verwoordt, en de deels religieus gemotiveerde, gewapende strijd van de eenentwintigste eeuw die de gelovigen van nu vaak een bevrijdingsoorlog noemen.

Een halfjaar nadat de eerste bundeling stukken verschijnt, direct gevolgd door herdrukken, is de schrijver al weer geruime tijd aan het front van de dan al ruim drie maanden durende Slag aan de Somme – ‘Het is nogal een grimmig oord waar we nu zitten,’ schrijft hij in de laatste brief aan zijn zuster, vier dagen voor hij door Duitse machinegeweren wordt neergemaaid als hij zelf vooropgaat in een charge die vrijwel direct mislukt. Zijn lijk kan pas na een dag worden weggehaald. Zijn mannen begraven hem in een graf dat later nooit meer is teruggevonden.

Als het nieuws van zijn dood Groot-Brittannië bereikt, wordt hij bijna heilig verklaard. In kerken wordt niet gepreekt uit de Bijbel, maar leest men in plaats daarvan een van de stukken uit zijn boek, dat soms meerdere herdrukken in één maand beleeft. Het vindt niet alleen gretig aftrek in het vaderland, maar in heel het dan nog wereldomvattende Britse Rijk. Het ministerie van Buitenlandse Zaken ondersteunt een Amerikaanse uitgave in de hoop dat het helpt de Amerikanen over de streep te trekken om deel te nemen aan de oorlog. Maar die steun is overbodig, want ook in de vs wordt Hankeys boek direct een bestseller. Dat de uitgever zijn nog rouwende zus aanspoort om het tweede boek snel gereed te maken is in het licht van die rage wellicht minder verbazingwekkend dan het op het eerste gezicht lijkt.

Dat tweede boek bestaat uit eerder verschenen stukken, een aantal dat klaarlag voor publicatie en enkele uit de nalatenschap, zoals de biografische schets van zijn jeugd, een paar samenspraken en enkele brieven waarin hij onder andere de volgende wereldoorlog al voorspelt. De volgorde lijkt redelijk willekeurig. In deze Nederlandse selectie uit beide boeken zijn de stukken voor het eerst zo veel mogelijk chronologisch gerangschikt in de hoop dat zo zichtbaar wordt dat deze student meer van de wapenen heeft geleerd dan hem lief was.

Hans Kloos – april 2018, Amsterdam

‘Als deze artikelen iets fris en origineels hebben, dan komt dat niet voort uit literaire genialiteit of zorgvuldigheid, maar uit een ongewone samenloop van omstandigheden. Ze moeten nu op eigen benen staan, niet als de volkomen waarheid, maar als een aspect ervan. Feit en fictie komen erin samen, maar de schrijver komt de fictie even waar voor als de feiten, want ze typeert die feiten – dat is althans de bedoeling.’

Uit het voorwoord van de auteur bij het eerste deel.

Thuis en school

I
Thuis

Wat moet je over thuis zeggen? Dat is lastig te bepalen. Ik zie dat biografen heel precies zijn over de geboortedatum, het exacte adres van de zuigeling, de sociale positie en afkomst van de ouder. Dat is vermoedelijk alles wat ze te weten kunnen komen. Maar als autobiograaf wil ik er meer van maken, een beeld geven van het thuis waar, zoals ik nu begrijp, idealen, smaken, vooroordelen en gewoontes zijn gevormd die hebben standgehouden tijdens alle innerlijke omwentelingen die mijn bestaan sindsdien overhoop hebben gehaald.

Ik probeer het beeld voor ogen te krijgen en een stortvloed aan details verwoest direct de eenvoud en harmonie ervan. Wat is het moeilijk, zelfs vanaf deze afstand, om te bepalen wat de treffende kenmerken zijn. Ik moet het proberen, maar ik weet dat ik vanuit het oogpunt van psychologische ontwikkeling heel makkelijk de factoren over het hoofd kan zien die juist het belangrijkst waren.

Ik herinner me een groot huis in een rij grote huizen, in een zijstraat die van het East Cliff in Brighton helemaal tot aan de rand van de kale golvende duinen liep. Het zag er precies zo uit als alle huizen in dat deel van Brighton: een gepleisterde voorgevel, vier verdiepingen en een souterrain, drie ramen aan de voorkant op elke bovenverdieping, en twee ramen en een deur bij de begane grond en het souterrain. Achter was een kleine tuin met bloembedden rond een vierkant van grind en in een hoek een driewielerschuurtje. Die tuin had een poort die uitkwam op een straat met kleinere huizen. Die poort was van strategisch belang.

Maar het is niet nodig om het huis tot in elk detail te beschrijven. Het leek in alles op duizenden andere huizen die aan het begin van de negentiende eeuw waren gebouwd. Hoog, fatsoenlijk, lelijk en nogal onhandig ingedeeld met veel trappen, twee, drie grote kamers, een heleboel kleine en zonder badkamer. Het was in wezen een gezinswoning, bedoeld voor mensen met een redelijk inkomen en een groot gezin. Tegenwoordig worden er mooiere huizen gebouwd, met een badkamer, maar die zijn niet bedoeld voor grote gezinnen.

Wij waren wel een groot gezin, en behoorlijk luidruchtig ook. Bovendien waren wij buitengewoon op onszelf. Veel vrienden hadden we niet, we ontvingen zelden gasten, het diner was midden op de dag, met ’s avonds een lichte maaltijd.

Dan had je mijn vader, die een kluizenaar was, mijn moeder, die vooral onze moeder was, de twee meisjes en vier jongens. Ik was een nakomertje, zeven jaar jonger dan de broer direct boven mij, die zeven jaar lang Bé (‘baby’) was genoemd, wat zelfs na mijn verschijning nog aan hem bleef kleven.

Daar kwam nog bij dat Bé en ik allebei onafscheidelijke vrienden hadden die op nog geen steenworp afstand van ons woonden. Ronnie was tot mijn veertiende mijn ‘alter ego’, en wel zo sterk dat ik geen enkele andere vriend had. Zelfs nu kunnen we, ook al scheiden onze wegen ons voortdurend en verschillen onze interesses en ideeën principieel, volmaakt tevreden bij elkaar op de kamer zitten. Wij weten zoveel van elkaar dat het niet meer mogelijk is om ons anders voor te doen dan we zijn. Wij zitten daar en zijn onszelf, open en bloot en onbeschroomd zogezegd, en dat is heel rustgevend.

Beelden zweven voor mijn ogen. Laat me er een paar uitkiezen. Ik zie een behoorlijk dik, onverstoorbaar jongetje met zijn bouwsteentjes zitten spelen midden in een grote, ruime kinderkamer op de bovenste verdieping. Buiten stormt het met vlagen en regent het, en het jongetje hoopt dat hij de hele middag binnen zal mogen blijven om met zijn bouwstenen te spelen. Maar dat zit er niet in. Een kleine, dunne man, met vriendelijke grijze ogen, korte krulbaard, een oude zwarte overjas en een zwarte platte vilthoed, komt binnen. Het kind moet wat frisse lucht hebben. Het kind is boos, maar berustend, wordt goed ingepakt, in zijn wagen gezet en over de Madeira Road heen en weer gereden.

‘Pa’ verscheen niet vaak, behalve soms voor zo’n soort aangelegenheid, maar ‘Ma’ liet zich om de haverklap zien. ‘Ma’ was alles, de enige vrouw die ik ooit al mijn liefde heb geschonken, al mijn vertrouwen, bij wie het verlangen mijn liefde te tonen mij door de ziel sneed.

Een later beeld. De jongen is groter en niet zo dik meer. Hij heeft geen kinderjuffrouw meer en heeft afstand moeten doen van de kinderkamer, die nu is ingenomen door zijn grote zussen. Hij heeft een kamertje helemaal voor zichzelf nu, een heel klein kamertje dat uitkijkt op het westen. De zuidwesterstormen slaan in de winter tegen het venster, en niet heel ver weg buldert de zee. Het is fijn om je op te rollen in een lekker warm bed en naar de huilende wind en de golven te luisteren.

’s Ochtends zijn er lessen van zijn oudste zus Gertrude. In het leslokaal hangen ringen en een trapeze, een boekenplank vol jongensboeken en er staan kasten vol bouwstenen, kanonnen en soldaatjes. De jongen denkt alleen maar aan bouwstenen en soldaatjes. Lessen en wandelingen naar de stad met ‘Ma’ en zijn zussen of Ronnie vindt hij vervelend. Die verstoren het bouwen van kathedralen maar en het pleit van de oorlog, dat het lot van naties bepaalt.

Hij was een onverstoorbaar, rustig jongetje, geheel en al in beslag genomen door zijn kathedralen en generalen, geheel en al toegewijd aan ‘Ma’ en de rest vond hij maar hinderlijk. Ronnie mocht hij wel. Hij ging graag op theevisite bij hem en wandelen met hem en zijn kinderjuffrouw, maar behalve cricket hadden ze niet veel gemeen. Ronnie had grote soldaten die je niet omver kon kegelen met kanonskogels en die geen geschiedenis konden schrijven omdat ze met te weinig waren, en bijna allemaal Engels. De mijne waren van elke Europese grootmacht of van een van de vele Aziatische. Ze waren in miniatuur en met heel veel; ze konden schuilen in een woud van dennenappels en waren buitengewoon geschikt om neer te maaien met het kanon. De koning van Engeland had een prachtig postuur. Hij had één been en één arm en de pluim van zijn dragonderhelm was eraf geschoren, maar zijn broze, opgerichte gedaante zag er nog altijd nobel uit op een imposante witte telganger. De Franse strijdkrachten stonden meestal onder bevel van maarschalk Petit, een montere kerel die nog een complete set ledematen had en goed te paard zat. Hij had een jongere broer die bijna even befaamd was. Een koning van Frankrijk kan ik mij niet herinneren. Dat moet een arme drommel zijn geweest. De sultan van Turkije, de kedive van Egypte en Li Hongzhang staan mij nog helder voor de geest, maar ik kan mij niets herinneren van de tsaar of de keizers van Duitsland en Oostenrijk, of van de koning van Italië, al weet ik dat zij bestonden.

In dit rustige bestaan ontstond drie keer per jaar flinke opschudding. De oudste broers, Hugh, Tommy en Bé, kwamen tij-dens de vakantie thuis van Sandhurst en Rugby, en R. verscheen dan ook en werd haast een gezinslid. Dan braken er woelige tijden aan, met een paar voordelen en veel nadelen.

‘Tommy’ was voor zover ik mij herinner een merkwaardig eenzelvige jongen die met grote volharding en aanzienlijk succes cello speelde. Met oorlogje was hij bijkans geniaal, al waren zijn spelletjes dermate ingewikkeld dat ze bij mij allerminst in de smaak vielen. In zijn hoogtijdagen als soldaat was hij niet alleen een onderdeel van de geschiedenis, hij schreef haar ook – een hoogte die ik nooit heb bereikt.

Tijdens de vakanties werd cricket in de achtertuin een belang-rijk evenement, en Tommy was een geweldenaar als werper. Ik vermoed dat de minutieus uitgewerkte, maar ook zeer genoeglijke vorm van het spel bij hem vandaan is gekomen. In de achtertuin speelden we niet alleen cricket, maar schreven we ook ge-schiedenis, cricketgeschiedenis. Twee county-teams werden er genoteerd en we kwamen om de beurt aan slag voor de verschillende cricketers en deden ons best hun speelwijze na te bootsen. Onze werpstijl was ook elke keer een grove imitatie van de verscheidene county-werpers die wij moesten voorstellen. Deze gang van zaken behoedde ons voor persoonlijke rivaliteit, zorgde dat wij het cricket van de hoogste klasse zeer goed bij-hielden en maakte het mogelijk wedstrijden zo nodig wekenlang door te laten gaan. Het was ook bevorderlijk voor een eerlijke, onpersoonlijke en onbevooroordeelde kijk op buitensporten.

In cricket, oorlogje en muziek kwamen de vakanties ons ongetwijfeld ten goede, vooral in de zomers als we naar het platteland gingen en vaak in een kostschoolhuis zaten met een gymzaal, cricketnetten en een behoorlijke grote tuin. Kerkelijke gebouwen hadden er echter wel onder te lijden…

Hugh was een grandioos, glorieus figuur , een hoog oprijzende, weldoende despoot als hij verscheen… Ikzelf aanbad hem van ganser harte als een held. Hij was de ‘beschermer van de armen’ die de rest van ons in toom hield. Hij was een prachtkerel die een revolutie teweegbracht in de kunst van de oorlogvoering door de introductie van explosieven. Hij was een groot wandelaar en heeft mij allereerst de liefde bijgebracht voor lang en ver door de duinen zwerven, dankbaar de heerlijke lucht opsnuivend, en voor hun kale, door stormen geteisterde contouren. Hugh stond voor alles in mijn leven wat gezond, inspannend en in de buitenlucht was. Zonder hem had ik slechts een zittend leven geleid. Zo was hij ook een fervent bokser en gymnast. Voor die activiteiten veinsde ik dan vastberaden enthousiasme en onder-drukte ik mijn schroom.

Nog enkele beelden. Eerst zondagochtend. Gertrude vertrekt naar zondagsschool. Ze houdt van onderwijzen en commanderen. Hilda en Hugh, die grotere vrinden zijn dan broer en zus vaak zijn, tijgen naar de St. James, waar er goede muziek zal klinken en een interessante preek. Tommy gaat naar de St. Mark, een goed protestants onderkomen, of naar het strand, waar wekelijks bij-zondere, obscure leren worden besproken en betwist. Bé gaat naar de St. George, als protest. Daar voelt hij zich helemaal thuis, in de gedeelde, stevige afkeer van Rome, en Ma ergert zich er een beetje aan. Pa is nog niet op. Ma en ik gaan naar de All Souls, omdat het de dichtstbijzijnde armenkerk is en Ma liever de eredienst bijwoont waar er geen bankenpacht is, geen kussens liggen en weinig rijke mensen komen. Ik volg Ma altijd trouw.

Ik vraag me vaak af of de reden waarom iedereen in ons gezin nu nog steeds naar de kerk gaat, niet is dat we toen zelf onze kerk konden kiezen.

Het volgende beeld is zondagavond. ‘Pa’ en ik, en misschien nog een paar van de jongens, vertrekken richting de St. Paul aan de andere kant van de stad. En na de dienst volgt een enorme wandeling helemaal door de achterbuurten van de stad. We praten over Australië, waar Pa nog een schapendrift heeft gehad; over theologie, over het verleden en de toekomst. Deze wekelijkse wandeling is min of meer een privilege, en nogal plechtig. Ik voel me er ouder door.