Dit is het waargebeurde verhaal van een visser en zijn dochter, die al een tijd geleden hun vaderland ontvluchtten. Hung stak in een kleine vissersboot de zee over om hier in een dorp achter een hoge dijk een nieuw leven te beginnen. Gwen bouwde een succesvolle zaak op, maar worstelt nu met haar eigenheid. 

Het is ook het verhaal van de tientallen reisgenoten die langdurig ronddobberden op zee: een kleine gemeenschap van met elkaar verknoopte levens, bijeengebracht op een beslissend moment. Niet iedereen heeft het overleefd. Sommigen voelden zich verloren. Anderen werden dokter, ingenieur, bankier of ondernemer. 

Wanneer het water breekt is het verhaal van de diepe breuk die migratie is – voor de betrokkenen en voor de bevolking. Hoe komen migrant en maatschappij tot een nieuwe vorm van samenleven? Een verhaal van deze tijd, op een persoonlijke manier verteld door Chris de Stoop, die de familie al jaren kent en met tientallen reisgenoten sprak.

Chris de Stoop (1958) is auteur van spraakmakende boeken en schreef ruim dertig jaar reportages voor het tijdschrift Knack. Zijn werk werd bekroond met journalistieke en literaire prijzen. In zijn debuut Ze zijn zo lief, meneer (1992) beschreef hij de internationale vrouwenhandel van binnenuit, wat grote beroering veroorzaakte in binnen- en buitenland. In 2004 ontving De Stoop voor het vervolg Zij kwamen uit het Oosten de Gouden Uil Publieksprijs. In Vrede zij met u, zuster (2010) schreef De Stoop als eerste over Belgische jihadisten die naar Syrië en Irak reisden. Zijn boek Dit is mijn hof (2015), over de teloorgang van het boerenland, was Boek van de Maand bij De Wereld Draait Door, stond op de shortlist van de ECI Literatuurprijs en werd onderscheiden met de Confituur Boekhandelsprijs. De Stoops laatste boek, Wanneer het water breekt, vertelt een universeel, aangrijpend verhaal over de diepe breuk die migratie is.

Chris de Stoop

Wanneer het water breekt

2018

De Bezige Bij

Amsterdam

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een financiële bijdrage van Schrijversvereniging ‘De Bezige Bij’.

Copyright © 2018 Chris de Stoop

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Omslagillustratie Jason deCaires Taylor, Raft of Lampedusa, 2016 © Jason deCaires Taylor. All rights reserved, c/o Pictoright/DACS/Artimage 2018. Photo: Jason deCaires Taylor

Verzorging e-book CeeVanWee, Amsterdam

isbn 978 94 031 2870 2

nur 320

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

#

‘Ik ben aangekomen. Ik ben thuis.’

– Thich Nhat Hanh

PROLOOG

Hemellicht

Traag schuift een schip langs het hoge riet achter de tuin van Hung. Vroeger was hier veel nijverheid aan de stroom gevestigd, maar nu zit er alleen nog een brasserie in de oude pakhuizen. Toen Hung in Wichelen aankwam, werd de oever vooral door palingvissers gebruikt. En er was het pad der verliefden.

‘Nooit heb ik mij eenzamer gevoeld,’ zegt Hung, die vanmiddag Vietnamees gekookt heeft voor mij. Hij laat een stilte vallen. Dan glimlacht hij breed: ‘Ik vond nergens werk, maar gelukkig kon ik, als boeddhist, hier hulpkoster worden in de katholieke kerk.’

Het binnenschip op de rivier valt in het niet bij de mammoetschepen die over een van de drukste vaarroutes ter wereld voeren, tussen Hongkong en Singapore, maar die voor Hung en zijn reisgenoten niet wilden stoppen. Zelfs niet om wat water of eten te geven. Dat benadrukt Hung nog het meest, wanneer hij over z’n reis vertelt.

Hij kan zich vergissen, maar hij denkt dat er zesentwintig schepen passeerden. Sommige zagen hen misschien niet, of deden alsof ze hen niet zagen. Maar andere kwamen tot op nauwelijks honderd meter van de stuurloze vissersboot. Soms zag hij zelfs mensen op het schip lopen. Ze keken niet op of om.

‘Help, help, kom ons alsjeblieft redden,’ riepen de vluchtelingen, wanneer er weer een schip aan de einder verscheen. En weer verdween.

Ze maakten zo veel mogelijk misbaar, gaven lichtsignalen, zwaaiden tot hun arm er bijna af viel. Geen reactie.

Ze dachten dat de matrozen misschien bang waren van piraten en lieten alleen nog vrouwen en kinderen op het bovendek. Zonder resultaat.

Ze dachten dat de matrozen misschien ook bang waren van vrouwen en kinderen en deden alsof iedereen dood op het dek lag. Vergeefse moeite.

Ze zagen Australische, Japanse, Zuid-Koreaanse en andere schepen koudweg voorbijvaren. Ze begonnen al die landen, waar ze zo naar gehunkerd hadden, hartgrondig te haten. Telkens als ze een schip zagen vatten ze hoop, en telkens als het schip wegvoer voelden ze wanhoop. Geen drie keer, geen acht keer, maar zesentwintig keer. Dat was misschien nog erger dan de honger en dorst: dat mensen je zagen doodgaan, en ervoor kozen om je dood te laten gaan. Je leven was niets waard. Je was minder dan niets. Een rottend blad op de oceaan.

Hung voelde alle ogen op hem gericht, de schipper. Hij zag de lichamen in al hun ellende, met nog nauwelijks onderscheid tussen mannen en vrouwen, zo mager en smerig waren die lijven. Sommigen waren door een zonnesteek geveld. Velen hadden diepe brandwonden. Verdroogde huid kwam in grote stukken los van hun lichaam.

Hung zag ook de lompen, het vuilnis, de uitwerpselen in zijn boot. Hij spande een touw rond de boeg en vroeg de mensen zich in het water onder te dompelen om af te koelen. De meesten gingen aan het touw hangen, zelfs de grootmoeder van vierenzestig, ondanks de haaien die in het gebied voorkwamen. Hij maakte intussen het dek zo veel mogelijk schoon, want een vuile, stinkende boot vol drek en braaksel bracht alleen maar ongeluk en was een vloek voor de godin van de zee.

Al dat water om hen heen, en geen druppel om hun dorst te lessen.

Zelfs urine was er niet meer om te drinken, zo uitgedroogd waren ze.

Het werd ook voor een ervaren visser als Hung een ondraaglijke, gekmakende gedachte. Hij nam een kom en sprong in de golven. Als een waterduivel klom hij weer in de boot, stak de kom boven zijn hoofd en danste op en neer. Hij sprak: ‘De Godin van Genade, oftewel de patrones van de zee, heeft me gezond water gegeven. Iedereen moet een slok drinken. Het is gegarandeerd veilig.’

Bijna iedereen wilde hem geloven en dronk van de kom. Het was toch het einde, wat maakte het nog uit? Het was zo voorbestemd, ze konden het alleen maar aanvaarden.

’s Avonds weer de lichtjes van schepen. Hung probeerde nog kleren in brand te steken als noodsignaal. Een vrachtschip kwam zo dichtbij. Het vertraagde niet. Het versnelde. Hij schudde ongelovig het hoofd.

Toen zag Hung een plek aan de hemel die onwerkelijk fel oplichtte. Ook vele anderen zagen de flits, als een grote ster die openspatte. De ziel van een gestorvene, dachten ze. Hung was erg geraakt en vroeg zijn reisgenoten om te bidden. Zelfs Phong met z’n grote mond, die in God noch gebod geloofde en zich tot baas maakte van de boot, bad mee...

‘Komaan, pak nog een loempia,’ besluit Hung, weer met een glimlach die vertrekt bij zijn mondhoeken, zich snel naar zijn ogen verspreidt en dan zijn hele gezicht verlicht.

‘Wat was dat hemellicht?’ vraag ik.

‘De geest van mijn overleden moeder,’ zegt Hung, die me nog twee zakken eten meegeeft, genoeg om een vluchtelingenfamilie bijna een week te voeden. ‘Een voorteken van wat komen zou.’

DEEL I
Moederkoek en navelstreng

1. Het water brak

Hoe dan ook, het is altijd het beste om bij het begin te beginnen. Alleen, hij zou niet weten wat het begin is. ‘Ik weet niet eens wanneer ik geboren ben,’ zegt Hung, en hij kijkt me onzeker aan, ineens bevangen door twijfel.

‘Op papier ben je van 1944, maar in werkelijkheid een stuk jonger,’ zegt zijn dochter Quyen. ‘Want volgens de familie ben je geboren in het jaar van de Rat.’

‘Er waren geen geboorteakten. Het was volop oorlog.’

‘Vertel het zoals het echt is, Ba,’ zegt Quyen nadrukkelijk, terwijl ze met een krabbenpootje in zijn richting priemt. ‘Vertel gewoon hoe de dingen gingen.’

Hij gaat laten we zeggen stilaan naar de zeventig. We zitten aan het strand van Qui Nhon, dicht bij de plek waar hij als visser leefde en werkte, rond een lange tafel met veel familie. Er staat een dozijn schotels op, met gestoomde zeebaars, geroosterde inktvis, geroerbakte groenten, noedels, rijst, vissaus en veel verse kruiden. We kraken de krabbenrug, schrapen het vlees eraf, zuigen het merg eruit. Quyen proeft van alles, elke keer een hapje. Hung leegt zijn kom tot de laatste slok en tot de laatste slurp. Behendig manoeuvrerend om zijn satijnen hemd en gouden halsketting niet te besmeuren.

In Wichelen, waar hij als eerste kleurling aanbelandde en waar hij nog altijd met overall en pet de kerkvloeren schrobt, ziet hij er enigszins anders uit. Ik heb de familie Truong lang geleden toevallig leren kennen, via een bevriende buurman, en heb Hung vaak in Wichelen bezocht. Het dorp heeft volgens hem bijna niets met Qui Nhon gemeen, behalve dat het ook aan het water ligt, in een grote bocht van de Schelde. De mensen kleumen er meestal rond de kachel van de kou en eten boterhammen met kaas of paté als ontbijt en konijn met pruimen en puree als het feest is. Hung kent er iedereen en heel Wichelen kent Hung. Maar wie kent hem echt?

Toegegeven, hij kent hier in centraal Vietnam lang zoveel mensen niet meer. Maar kijk, de welige groene bergen in de achtergrond, beneden de baai met kleurige vissersboten, daarachter de broeierige stad, wie zou dat niet missen? Ook daarom wil hij, sinds hij met pensioen is, het liefst teruggaan naar het land waar de mensen z’n moedertaal spreken en eruitzien zoals hij. Misschien ook omdat ze hem daar het gevoel geven dat hij iemand is. Wil niet iedereen iemand van betekenis zijn? Hij heeft geen diploma, geen carrière, was visser in Vietnam en hulpkoster in Vlaanderen, maar hij durfde zijn leven in te zetten voor iets hogers, iets dat groter was dan hemzelf. Hij was een bootvluchteling en zit in feite nog altijd op die boot. Soms vraagt hij zich af waar en wanneer hij gaat aanmeren.

Ook Quyen, de populaire chef van het toprestaurant Little Asia in Brussel, waar ze haar dankbare klanten met veel charme koestert (‘zeg maar Gwen’), heeft ineens, de veertig voorbij, het gevoel gekregen alleen hier nog zichzelf te kunnen zijn, ook al weet ze niet meer precies wie ze zelf is. Ze wil weten waar ze vandaan komt, hoe het was, hoe het ging zoals het ging, en waarom. Ze wil op zoek, samen met mij. Ik heb intussen al heel wat foto’s en documenten verzameld en verschillende passagiers van de boot van Hung gesproken. Ik wil ze liefst allemaal terugvinden.

Pas toen ik de afgelopen jaren de beelden in het journaal zag van de bootvluchtelingen op de Middellandse Zee – die donkere, anonieme mensenmassa’s – begon ik Hung anders te zien. Ineens realiseerde ik me dat hij me nooit het verhaal van de bootreis zelf had verteld, alsof hij zomaar was overgebeamd. Alsof hij er een gekuiste versie van had gemaakt.

‘Ik kende maar drie mensen op zijn boot,’ zegt Quyen. ‘Loc, de helper van mijn vader. Phap, een visser uit de buurt. En Wang, het zoontje van tante Du.’

‘Hoe oud was je toen precies?’ vraag ik.

‘Ik ben een Varken,’ zegt ze aarzelend. ‘Maar ook mijn precieze geboortedatum kennen we niet. Het was niet lang voor Tet, het Vietnamese nieuwjaar.’

Met haar rechterhand zit ze een tandenstoker in haar gebit te prikken, terwijl ze haar linkerhand voor haar mond houdt. Ze praat binnensmonds voort.

‘Het was in elk geval tijdens het stormseizoen, dus zeker in het najaar...’

Haar moeder Tot, een warme vrouw die moederlijk mijn kommetje volgooit terwijl ze ‘eten! eten!’ gebiedt in gebroken Nederlands, vertelt dat er die avond een stormvloed was. Ze had angstig staan toekijken. Grote witte golven braken op de vissershuizen, gooiden de boten overhoop, zetten de kust onder water. Een visser verdronk toen zijn sloep omsloeg. De regen gutste neer op het strand dat vol afgerukte bomen en ingestorte muren lag.

Daarop voelde Tot hevige buikpijn. ‘En toen brak haar water,’ lacht Quyen, ‘in volle storm, in volle oorlog.’

Hung bracht haar door de regen twee straten verder naar het provinciale ziekenhuis, waar Amerikaanse zusters en Nieuw-Zeelandse dokters gewonde soldaten verzorgden. De maan viel bijna uit de lucht van ellende toen Quyen die nacht ter wereld kwam, najaar 1971. Een klein meisje met een bruin velletje en zwart krulhaar, dat Hung liefkozend ‘krullenkopje’ zou noemen.

Hij wilde haar officieel de naam Huyen geven, wat zoiets als zacht betekent, maar de ambtenaar schreef Quyen op, en dat betekent macht; een vergissing die haar een slecht karma heeft bezorgd en haar karakter in een verkeerde plooi heeft gelegd, denkt ze nog altijd. Haar geboorteakte werd pas na de oorlog opgemaakt, en toen werd er een slag geslagen naar de juiste datum. In Vietnam werd de verjaardag van je geboorte toch niet gevierd, maar wel de verjaardag van je dood. En hoe.

O ja, Hung betekent held.

Kom, gebaart hij en hij trekt me mee naar enkele jonge palmbomen met witgekalkte bast. Ze wiegen zacht in de wind, hun dunne stammen kaarsrecht naar de hemel, hun dak van bladeren uitgespreid als een parasol om schaduw te geven in de middagzon.

Hung moet even zoeken voor hij de juiste plek vindt, want hij heeft bijna geen herkenningspunten meer. Hier ongeveer stond het stenen huisje met zinken dak van zijn vader. Daar het schuurtje waar de netten werden opgeborgen en gerepareerd. De boot lag gewoon voor het huis aan het strand.

‘Dit is de plaats,’ zegt Hung theatraal, en hij staat te wijzen naar een huis dat er niet meer is, ‘waar mijn navelstreng werd doorgesneden en de moederkoek begraven.’

Ik begrijp dat het een oud Vietnamees gebruik is om navelstreng en placenta dicht bij het huis te begraven, zodat je bloed vanaf het begin vermengd wordt met de grond van je geboorteplek. Samen met het bloed van je broers en zussen. Verbonden met de aarde en met elkaar.

‘En de navelstreng van Quyen?’ vraag ik.

‘Ook,’ lacht Hung.

‘Zeg alleen iets als het juist is,’ roept Quyen. ‘Anders schrijft de professor weer een brief tegen ons.’

Hung is bijna altijd meegaand, wil het mensen naar de zin maken, niet tegenspreken, en soms heeft Quyen een hekel aan die gedienstigheid die ze ‘typisch Vietnamees’ noemt.

Het visserskwartier was vroeger een buurt met kleine steegjes tot aan het strand, maar tien jaar geleden werden honderden huizen afgebroken om plaats te maken voor een geasfalteerde boulevard en een promenade met mediterrane allures. De communistische overheid wil Qui Nhon promoten als badplaats, maar voorlopig zonder groot succes. Waar het huis van zijn vader stond, is er nu alleen maar hard olifantsgras te zien. Doodzonde, vindt Hung, die het nog makkelijker zou kunnen aanvaarden als er een hotel in de plaats was gekomen. De familie kreeg een minieme onteigeningsvergoeding. Na z’n vlucht heeft Hung z’n vader overigens nooit meer teruggezien, want korte tijd later ging hij al dood. Hung had geen afscheid van hem genomen, en het trof hem diep toen hij het in Wichelen vernam via een telegram. Hij mocht van die katholieke pastoor wel een klein boeddhistisch altaartje in de pastorie oprichten, dat bood hem wat troost en houvast.

Hung trekt aan zijn sigaret en kijkt roerloos naar de baai, de eilanden voor de kust, de Zuid-Chinese Zee erachter. Het doet hem goed om zo ver over de zee te kunnen kijken en zo rustig te staan roken op de grond waar zijn navelstreng werd begraven. Meer opwinding heeft hij niet meer nodig in zijn bestaan. Het is alsof hij niet alleen de zee maar zijn hele leven overziet.

Ook aan de andere kant van de wereld heeft hij nooit de smaak van de noedelsoep thuis kunnen vergeten, de tabaksgeur van zijn vader, de bombardementen door de Franse koloniale troepen, de vlucht in de binnenlanden, de schielijke dood van zijn moeder, zijn trouwfeest op het platteland, de boten en netten vol vis, de Amerikaanse B-52’s, de napalm over de brandende jungle, de romantische verhalen van het hoertje Kieu, het aroma van verse vissaus, de honger in de strafkampen, de zieltogende bootvluchtelingen, de lommerrijke palmbomen en de lieflijke lotusvijver van de grote pagode. Een half mensenleven vervlochten met het wereldgebeuren.

Hij wijst naar het strand een kilometer verder, bij het Victoriebeeld en het Saigon Qui Nhon Hotel. ‘Daar had ik met de vluchtelingen afgesproken. Maar het hotel en het standbeeld waren er toen nog niet. Alleen maar onkruid.’

Een hele tijd geleden, het jaar doet er nauwelijks toe, het is tegenwoordig niet anders, is hij daar dus met zijn boot vertrokken, voorgoed, ondanks zijn begraven navelstreng. Het was een winderige dag, 5 augustus, op het heetst van het jaar. Je zag de bergen zweten, de golven koken. Zijn boot leek prima in orde, net opgeknapt. Hij had de oude schuit gekocht van een visser verderop, die een grotere boot ging aanschaffen. Wekenlang moest Hung er nog aan werken. De dieselmotor van 10 pk repareren, het houtwerk timmeren, een nieuwe laag teer op de kiel strijken, de romp verven. Marineblauw was zijn schip, met een gele en rode streep over de hele lengte.

Tot slot had hij het registratienummer aan bakboord op de zijkant van de lage motorcabine gezet: nb 1010 ndc. Een kleine houten vissersboot van twaalf meter lang en tweeënhalve meter breed, met onder de dekplanken veel ruimte om vis op te bergen. Gebouwd voor ondiepe waters langs de kust of in de rivier, niet voor de open zee.

Hung vroeg een waarzegger in de buurt of de sterren gunstig stonden. Volgens de horoscoop was 5 augustus een geschikte dag. Alle tekenen waren goed.

Dit zou zijn tweede geboorte worden, maar nu als dertiger, met een tobberig brein en angstig hart. Een lastige, langgerekte geboorte.

Die namiddag kwamen z’n vrouw Tot en hun kinderen, de jongste een zuigeling van twee maanden oud, in stoet naar het strand om de boot in te zegenen. Ze hadden wierook mee, rijst, bananen en koekjes, alles wat nodig was om het geluk af te smeken en het ongeluk af te weren. Ze baden tot de Boeddha, de Godin van Genade, de voorouders. De nieuwe boot was van levensbelang voor de hele familie.

Hung vouwde de handen, boog diep, murmelde een gebed met de ogen dicht, bracht de offergaven aan boord.

Op de dag van het inwijdingsritueel, een ommekeer in hun leven, begon de laatste reis van de boot die veel vis en voorspoed moest brengen.

‘Ik was negen, bijna tien,’ zegt Quyen met schorre stem. ‘Ik dacht echt dat we moesten bidden voor een goede vangst.’

‘Nee, ik had de boot gekocht om te vluchten,’ zegt Hung bedremmeld. Hij wendt zijn blik af en kijkt naar de grond. ‘Maar ik was de baai nog niet uit of ik huilde al van spijt. Ik wilde terug. Omdat mijn vrouw er niet bij was.’

Wat later zegt Quyen stil tegen mij: ‘Zijn tweede vrouw. Tante Du.’

2. Een baai vol lijken

Hoe vaak heeft Hung zijn verhaal al verteld? Bijna nooit, denkt Quyen. Ze vraagt zich zelfs af of haar moeder het wel kent. Vroeger, dat was altijd iets om vlug te vergeten. Het verleden, Quyen huivert ervoor en tegelijk hunkert ze ernaar.

We volgen een klein, kronkelig voetweggetje tussen de huizen door. Overal wasdraden met kleren eraan. Vogelkooien aan de gevels. Mensen zitten buiten op de grond te eten of te praten. Ze groeten haar geestdriftig. Hier is Quyen weer het meisje van de visserswijk, maar tegelijk ook iemand anders, iemand die welstand en succes belichaamt, iemand die een brevet van bekwaamheid in het Westen heeft behaald. Want slecht karma of niet, zij is inmiddels gekroond tot de rijkste vrouw uit de hele vissersbuurt.

Het pad komt uit in het Nguyen Lac-straatje, waar de huizen van Kleine Broer en Grote Broer naast elkaar staan. Vlak ervoor, half op straat, stond het huisje van Hung, de middelste broer. Hij stapt het af met grote passen en wijst het met brede armgebaren aan: vier meter op vier, zo groot was de enige kamer, waarin zes kinderen opgroeiden. Binnen twee bedden en nog een paar meubels. Muren van planken, een vloer van beton en een dak van ijzeren golfplaten. Ernaast een hokje om te koken en een varkenskotje om één of twee varkens vet te mesten. Water haalden ze uit de waterput aan de overkant van de straat, waar ze ook de vaat, de kleren en zichzelf wasten. Het toilet was op het strand of in zee, met bananenbladeren om zich af te vegen.

Het vissersdorp was nog afgescheiden van de stad, maar is de laatste jaren door de oprukkende bebouwing ingehaald. Het is nu Khu 2, het tweede district van Qui Nhon. De straatjes waren vroeger onverhard en een modderpoel tijdens het moessonseizoen. Bijna elk najaar stond het water kniehoog in huis.

Tien jaar geleden kwam ik hier al voor het eerst met hen. Er is in deze straat, anders dan aan het strand, weinig veranderd. Toen werd er een feestmaal georganiseerd in het huis van Grote Broer, waarna niet alleen ik maar ook Quyen de hele nacht op het toilet zat. Ze was geschokt dat zelfs haar eigen Vietnamese ingewanden de volkse Vietnamese keuken niet meer aankonden. Ze schonk haar nooddruftige oom toen een vissersboot van vierduizend euro. Maar de zee is zo goed als leeggevist. Je moet tegenwoordig een groter schip hebben en ver de oceaan op gaan. Grote Broer ging failliet en heeft zijn boot weer weggedaan.

In het huis ligt nu Hungs stiefmoeder te wiegen in een blauwe hangmat. Wanneer ze ons ziet binnenkomen, gaat ze in lotushouding rechtop zitten. Een vrouwtje vol kreukels en vouwen, met een grauwe en vlekkerige huid, de kleine ogen diep in de kassen, bijna negentig jaar oud. Haar dunne grijze haar samengebonden in een gladde wrong in haar nek. De hele familie schaart zich rond haar. Quyen neemt haar knokige handen stevig vast.

‘Stiefmoeder, wat dacht je toen ik gevlucht was?’ vraagt Hung lachend.

‘Dat je zomaar kon vertrekken zonder ons iets te zeggen,’ zucht ze.

‘Dat we doodsbang waren dat je een ongeluk zou krijgen,’ zegt ze.

‘Dat je nog liever verdronk op zee dan bij je familie te blijven,’ zegt ze.

Het wordt stil in de kamer. Ook neven en nichten staan op de trap met open mond toe te kijken. Op de muur achter hen grote familieportretten.

‘Maar dat was nog niet het ergste dat je meemaakte,’ zegt Quyen, om van onderwerp te veranderen. ‘Vertel eens over het einde van de oorlog.’

Zoals uit een jukebox stroomt het hele verhaal eruit, onsamenhangend, verwarrend. De communistische Vietcong had in het voorjaar van 1975 een offensief ingezet tegen de Zuid-Vietnamese regering, die gesteund werd door de Amerikanen. De rebellen rukten razendsnel op en de president nam de noodlottige beslissing om zijn troepen terug te trekken naar het zuiden. Daarop stortte het leger in elkaar. Wat volgde, werd later het Konvooi van Tranen genoemd. Een immense vluchtelingenstroom van soldaten en hun families, achtervolgd en neergemaaid door de Vietcong.

De steden vielen als dominostenen. In Qui Nhon, waar de Amerikanen een belangrijke marinebasis hadden, werden de soldaten met schepen geëvacueerd. Een van hen was Hung, die zoals de meeste jonge mannen ingelijfd was. Hij heeft nooit gevochten, maar vervoerde als vrachtwagenchauffeur wapens en voedsel.

Kort daarna besloot zijn achtergebleven familie om te vluchten voor de Vietcong, die de stad omsingelde en de wegen afsneed. Grootvader bracht hen met z’n vissersboot naar het Groene Eiland, op zeventien kilometer voor de kust. Daar leefden alleen vissers en zeeschildpadden. Het eiland was een vrijhaven in de oorlog. Duizenden vluchtelingen sliepen er op het strand. Een goeie week later werd gemeld dat Qui Nhon gevallen was en iedereen naar huis moest.

Het landschap dat ze na hun terugkeer aantroffen was met bloed doordrenkt. De baai dreef vol lijken. Ook in de straten van de vissersbuurt lagen opgezwollen doden, vooral militairen die nog geprobeerd hadden de boten te halen. Overal achtergelaten wapens en uniformen van soldaten die hoopten op te gaan in de burgerbevolking. Veel huizen in puin. Het strand één groot slagveld, met vastgelopen en stukgeschoten tanks. Heel de kust rook naar rottend vlees.

Nu nog wordt die buurt aan zee Eo Nin Tho genoemd, ‘de plaats waar men de adem moet inhouden’. Maar voor vastgoedmakelaars is de grond er nu de duurste van de hele stad.

‘Ik was drieënhalf,’ zegt Quyen tegen mij. ‘Het is mijn vroegste herinnering. Die baai vol lijken. Mijn grootvader moest zich een weg banen door met zijn roeispanen de lichamen opzij te duwen.’

Een maand later volgde op 30 april de val van de hoofdstad Saigon. Zoals velen, zie ik zelf nog de televisiebeelden voor me van de helikopters die van het dak van de Amerikaanse ambassade vertrokken en duizenden smekende mensen achterlieten. In mijn jeugd was Vietnam voortdurend in het nieuws. Het was de eerste oorlog die bijna live op tv was te volgen. Mijn sympathie ging uit naar de communistische guerrilla die de Amerikanen versloeg. Er waren toen ook de massale protestdemonstraties tegen de oorlog. Er waren de foto’s van het naakte, door napalm verbrande meisje dat een Amerikaans bombardement ontvluchtte. Die beelden waren toen even iconisch als de foto’s van de aangespoelde peuter Alan Kurdi op een Turks strand een paar jaar geleden.

‘In de tijd dat Hung vertrok zaten we helemaal aan de grond,’ besluit stiefmoeder. ‘Het waren de hongerjaren. Achteraf gezien is zijn vertrek goed geweest voor ons.’

Kleine Broer komt erbij staan en zegt lachend: ‘Ze vertrokken in vissersbootjes als armoedzaaiers, maar nu worden ze gevierd als koningen die het geldschip binnenbrengen.’

Ik weet van Quyen dat Kleine Broer zich bedrogen en bestolen voelde, want hij was voor de helft eigenaar van de boot waarmee Hung vluchtte. Zelf had hij eerder al geprobeerd een vlucht te organiseren, maar zonder succes. Later hoefde het niet meer, want hij kon gewoon vrij zijn dochter gaan bezoeken, die met een toeristenvisum naar Brussel trok, stiekem in het restaurant van Quyen begon te werken en met haar souschef trouwde.

‘Ik blijf nu liever hier, waar ik de taal spreek en mijn vrienden ken,’ zegt Kleine Broer. ‘Wat kan ik daar doen? Je blijft daar toch de Vietnamees. Hier ben ik thuis. Ik ben geen Viet Kieu.’

Zo worden de overzeese Vietnamezen genoemd, de Viet Kieu. Kleine Broer moet lachen bij dat woord, dat rijkdom en luxe uitstraalt en dat hij nog altijd niet kan rijmen met Hung, die vroeger vissaus en bakolie per lepel moest kopen. Een volle rijstkom was toen zowat alles waar hij op kon hopen in het leven. Nu worden de Viet Kieu geacht hun familie te overladen met geld en geschenken. Je herkent ze in het straatbeeld van Qui Nhon omdat ze altijd een flesje water in hun handen geklemd houden, zoals een baby een zuigfles, alsof ze anders meteen zouden omkomen van uitdroging onder de tropische zon. Ze lopen anders, kijken anders, praten anders. Ze zijn beter gekleed, groter, ronder, gezonder.

‘De mensen beseffen hier niet hoe hard de Viet Kieu moeten werken,’ zucht Hung. De schijn van rijkdom maakt dat er een kloof gaapt tussen wie hij is en wie hij verondersteld wordt te zijn.

‘Waarom ging je broer niet mee?’ vraag ik hem tijdens het theedrinken.

‘Hij was gewoon te bang,’ zegt Hung. ‘Er was afgesproken dat ik achtendertig mensen zou meenemen. Maar de boot vertrok aan het strand, en andere mensen snapten dat we gingen vluchten. En toen wilden ze allemaal mee...’

In een kooi boven z’n hoofd begint een vogel met een kuif luid te kirren. Hagedissen schieten weg over de muren.

‘En uiteindelijk waren er drieënzestig mensen aan boord. Vreselijk.’

‘Eén vrouw was hoogzwanger,’ zeg ik. ‘Dus 63,5 met het ongeboren kind erbij.’

‘Ja, dat kind werkt nu op een groot advocatenbureau in Brussel,’ lacht Hung. ‘Anderen zijn dokter, ingenieur, bankier, ondernemer...’

Maar niet iedereen heeft het overleefd.

3. Kauwgomjongen

Het voelt voor Quyen vreemd aan om in een strandstoel op dezelfde plek te zitten waar haar vader in 1981 vertrok, zelfs op hetzelfde tijdstip. Toen was de politie omgekocht om ’s avonds een uur lang een oogje dicht te knijpen; één uur om de grote groep vluchtelingen te laten inschepen. Nu is het strand zo goed als uitgestorven.

De duisternis komt snel en bruusk. De stad baadt ineens in neon. Een soort kerstverlichting boven de straten, maar dan in de vorm van hamers en sikkels. Langs de nieuwe promenade beginnen vrouwen in groene overalls en met kegelvormige hoeden het gras te besproeien en vuilnis op te halen. Om de twintig meter staat er een vuilnisbak in de gedaante van een opzittende pinguïn met open bek. Een grote rat duikt weg in het struikgewas.

Ik zit met Quyen in de Surf Bar van het Saigon Qui Nhon Hotel, waar ik nu voor de tweede keer logeer. We zijn de enige klanten in de strandbar. Houten vlonderpaden lopen tot aan zee. Het Tiger-bier smaakt nog net als tien jaar geleden. Maar in het hotel, gebouwd in de Sovjetstijl van de jaren tachtig, logeerde toen alleen een peloton militairen in olijfkleurig uniform, nu een stel toeristen in bermudabroek. Vietnamese toeristen, want ik ben er nog altijd de enige buitenlander. De norse receptionist heeft als vanouds mijn paspoort achtergehouden voor controle door de politie.

Het Victoriebeeld op het kale plein tussen het hotel en de zee toont in steen gekapte mannen en vrouwen met geheven vuisten en wapens. Aan weerskanten de rode vlag met gele sterren en de affiches met socialistische propaganda. Maar gelukkig geen luidsprekers meer die je bij het krieken van de dag uit je bed schreeuwen.

Vanmorgen kwam Hung me ophalen in de lobby van het hotel, vergezeld door zijn twee vrouwen. Allebei deftige dames van rond de zeventig, in het zwart gekleed, met permanent en zonnebril. Allebei drie kussen op de wang.

Ik was verstomd toen ik het gezelschap zag. Ik wist niet dat Hung een geheim meedroeg, waar ik in al die jaren nooit over gehoord had. Ik had wel gelezen dat het vroeger normaal was dat een man een tweede vrouw nam. Pas in 1958 werd polygamie wettelijk verboden. Maar ook daarna bleef het nog een gewoonte om een concubine te hebben.

‘In de periode voor de vlucht was het een hevige strijd tussen mijn moeder en tante Du,’ lacht Quyen. ‘Ze waren tegelijk zwanger van mijn vader. Ja, mannen deden toen die dingen.’

‘Je wist ervan?’

‘Ik schrok toen ik hoorde dat hij een soort dubbelleven leidde, dat hij nog een vrouw had. Mijn moeder vertelde mij als oudste dochter alles, wat niet makkelijk was voor mij. Ik herinner me dat ik ’s avonds samen met haar steentjes moest gaan gooien op het dak van tante Du. Dan kwam het tot vreselijke scènes.’

‘Maar daarna werden ze de beste vriendinnen?’

‘Na de vlucht voelden ze zich allebei in de steek gelaten. Tante Du was een weduwe met twee kinderen die bij ons om de hoek woonde. Ze had daar een rijsthandel, maar ging ook regelmatig met de trein naar Hanoi om gedroogde vis te verkopen. Ze hielp ons soms. Nu kunnen mijn moeder en tante Du niet meer zonder elkaar. Ze zijn elke dag samen.’

‘Uiteindelijk is Hung alleen vertrokken?’

‘Ja, we zijn allemaal achtergebleven. Alleen Wang, het zoontje van tante Du, is meegevlucht, zonder dat hij het zelf wist. Hij was toen veertien en hielp mijn vader op de boot. Hij dacht dat ze gewoon gingen vissen. Pas vijf jaar later zijn wij naar Brussel gereisd.’

Zelf heeft ze haar man vorige week in Hongkong achtergelaten, waar ze voor zijn voorouders waren gaan bidden. Rob heeft Chinese wortels. Een rustige, voorkomende man, die voor haar restaurant het werk achter de schermen doet, en een zorgzame vader voor hun twee kinderen.

Een haveloos jongetje in een gescheurde broek probeert ons kauwgom te verkopen. Quyen, in een modieuze spijkerbroek met een gat aan haar knie, geeft hem een groot biljet en zegt dat hij zijn snoep mag houden. Er komt een vochtige glans op haar bruine ogen. Herkent ze zichzelf in die kauwgomventer? Denkt ze dat ze voor hetzelfde geld zelf een straatverkoper of marktvrouw was geweest? Ze heeft een scheur in haar broek en een scheur in haar ziel.

Kauwgomjongen schudt het hoofd en roept dat hij zoveel geld niet wil en dat hij snoep verkoopt. Zo’n jongen die je, ondanks zijn prille leeftijd, niets meer wijs kunt maken. Ze zegt dat hij het biljet moet houden. Maar hij wil geen aalmoes, gooit tien pakjes kauwgom op tafel en holt weg.

Quyen zegt verontwaardigd dat een jongetje van een jaar of tien ’s avonds toch niet op straat zou moeten gaan leuren. Ze praat altijd snel, gejaagd, gesticulerend, alsof elk gesprek van groot gewicht is. Zelfs als ze stilzit, wat zelden gebeurt, is alles aan haar nog in beweging, haar zwaaiende handen, haar rollende ogen, haar krullende lippen.

Ze vindt het heerlijk om aan zee te zitten. Ze mist wel de bedrijvigheid van de vissersboten, die hier niet meer mogen aanmeren, om het strand en zeewater niet te vervuilen voor de toeristen. Er lagen vroeger niet alleen die blauwe boten voor anker, maar ook de karakteristieke ‘drijvende manden’, waarin vissers heen en weer peddelden om hun vangst aan land te brengen. Kleine, ronde roeibootjes, meestal gemaakt van gevlochten bamboe en dichtgesmeerd met teer, leem of buffelstront.

Quyen kijkt naar het witte schuim dat achterblijft op het strand. Zelfs als de Zuid-Chinese Zee kalm is, voel je de duistere kracht die eronder schuilt, de stille dreiging, het water dat ineens hoge golven kan opstuwen, kusten overstromen, dorpen vernielen.

Ze is niet gek op de nieuwe promenade, die eruitziet zoals in elke moderne kuststad ter wereld. Maar toch voelt het nog erg vertrouwd, toch vindt ze in deze buurt haar weg nog met de ogen dicht. De zee is waar ze vroeger was en waar ze altijd zal zijn.

Ze stond als klein meisje met de zon op en liep met haar moeder langs het pad tussen de huizen naar het strand. Toen was er nog veel vis. Marktkramers en groothandelaars kwamen alles ter plekke opkopen. Quyen hielp met het sorteren van de vis en mocht soms kleine visjes houden die ze nog voor schooltijd op de markt in de buurt verkocht.

Op de boot mocht ze nooit mee, in tegenstelling tot haar broers. Een vrouw op een boot brengt ongeluk, werd gezegd. Ze stelde zich daar geen vragen bij. Het was nu eenmaal zo. Ze sprong soms in het zilte water en trok zich aan de boot omhoog om over de rand te gluren.

De ochtend na Hungs vlucht stond ze zoals gewoonlijk om vijf uur te wachten op de vangst van de voorbije nacht. Maar de boot kwam niet.

De volgende morgen ook niet.

De dag erna ook niet.

Die ervaring heeft hun leven bepaald. Het is aan dit strand dat hun toekomst werd getekend. Quyen zag dat haar moeder Tot zo boos was, zo bang. Ze bleef achter met zes kinderen en wist niet hoe dat moest. Ze ging naar de politie, met haar zuigeling op de arm, en Quyen moest haar vergezellen.

‘Mijn man is vermist,’ zei Tot.

‘Vermist? Uw man is met zijn boot gevlucht, een wegloper, een verrader.’

‘Daar weet ik niets van. Hij is gaan vissen, maar nog niet teruggekeerd.’

‘Heb je er veel goud voor gekregen?’

‘Maar nee, hij is gaan vissen.’

Ze moest in een cel wachten op verder verhoor. De volgende week zou ze elke dag worden ondervraagd. En hoe boos ze ook was, ze bad vooral dat Hung niet door een storm zou vergaan of door piraten worden vermoord.

De eerste dag werd het huisje al door een paar agenten doorzocht, vooral op zoek naar geld. Nghia, toen veertien, zei dat hij niet wist wat er met zijn vader gebeurd was. In werkelijkheid had Hung hem gevraagd of hij mee wilde, maar hij had de vraag niet serieus genomen en afgewimpeld. Hij werd in zijn gezicht geslagen door een agent. Daarna stopte hij met school en ging hij vissen met opa. Als oudste zoon kreeg hij, als vervanger van zijn vader, een zware verantwoordelijkheid op zijn jonge schouders.

Quyen moest als oudste dochter opdraaien voor het huishouden, terwijl haar moeder de markt deed. Ze weet dus nog precies wanneer zij, de chef, voor het eerst heeft gekookt: de dag dat haar vader niet kwam opdagen en haar moeder vastzat op het politiekantoor.

Grote Broer zei haar vissoep te maken. Gewoon een vis laten koken en er wat rijst, groenten en kruiden bij doen. En de volgende dag, als er niets meer aan de graat zit, de kop nog eens afkoken. En dan nog eens.

Quyen ziet er mooi opgemaakt uit vanavond. Een smetteloze teint, zwart golvend haar, dure juwelen. Een figuur dat nog even slank is als toen ze jong was, ook al zijn de eerste rimpeltjes rond haar ogen verschenen. In Brussel wordt ze door mannen bewonderd, maar niet hier.

‘Hier hebben de mannen graag lijkbleke en volslanke vrouwen,’ beweert ze.

Daar komen Dung en Thao eindelijk op brommertjes aangereden. Quyen omhelst hen innig. Thao was haar beste vriendin en woonde in hetzelfde straatje. Ze is volslank en poeslief. Dung is het jeugdvriendje van Quyen, haar eerste liefde. Nu een man met een fijn snorretje, sprankelende ogen, een innemende lach.

Em noemt hij haar nog familiair, zusje, en dat vertedert haar.

Na schooltijd fietste ze met Thao door de straat, tot ze ineens Dung kruiste, die haar indringend aankeek en zich prompt omdraaide. Ze ziet die blik nog altijd voor zich. Zou hij dat nog weten? Zou hij nog weten dat hij zo naar haar keek? Dat hij haar achternafietste?

Quyen straalt als ze met hem praat, giechelt af en toe, schatert het dan uit. Het is lang geleden dat ik haar zo heb horen lachen. De laatste jaren heb ik haar nooit zo dicht bij haar geluk gezien als nu. Het meisje van vroeger en de vrouw van vandaag komen elkaar hier tegen.

4. Een bord met een gouden randje

De taxi laveert toeterend tussen de brommers, fietsers en riksja’s door. Auto’s zijn nog altijd redelijk schaars in het straatbeeld van Qui Nhon, maar de stroom brommers lijkt angstaanjagend. Ze knetteren tegen elkaar op, duwen zich tegen elkaar af, rijden frontaal op elkaar in, om pas op het laatste moment, het scheelt maar centimeters, uit te wijken.

De vrouwen zien eruit als gemaskerde ninja’s, bijna onzichtbaar verstopt achter grote stofbrillen, monddoekjes en handschoenen tot aan hun ellebogen, niet om zich tegen de uitlaatgassen te beschermen maar tegen de zonnestralen. Een bleke huid is het absolute schoonheidsideaal.