Al enkele jaren staat ongelijkheid in het middelpunt van de politieke belangstelling: in grote delen van de wereld zijn de rijksten nog vermogender geworden, terwijl de welvaart van anderen stagneert of terugloopt.

Met een internationaal team van gezaghebbende economen (verenigd in het ‘World Inequality Lab’) schreef Piketty het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018. Het presenteert de stand van zaken, ook in opkomende economieën zoals China, India en Brazilië. Deze economieën trekken zich op aan het Westen, en de ongelijkheid tussen landen lijkt te verminderen. Tegelijk heeft de ongelijkheid binnen landen zich veelal verdiept. Uit de verschillen tussen landen is op te maken welk beleid ongelijkheid bevordert. Het rapport is een belangrijk document voor iedereen die zich zorgen maakt over een van de meest urgente onderwerpen in de hedendaagse politiek en economie. De informatie die erin gepresenteerd wordt, is van vitaal belang voor politici, beleidsmakers en wetenschappers over de hele wereld.

Facundo Alvaredo is codirecteur van de World Wealth and Income Database en van het World Inequality Lab. Lucas Chancel is als onderzoeker verbonden aan het Institute for Sustainable Development. Thomas Piketty is hoogleraar aan de École d’économie in Parijs. Emmanuel Saez is hoogleraar economie aan de University of California in Berkeley. Gabriel Zucman is als onderzoeker verbonden aan de University of California in Berkeley. De auteurs zijn allen verbonden aan de World Wealth and Income Database en aan het World Inequality Lab.

Facundo Alvaredo, Lucas Chancel, Thomas Piketty, Emmanuel Saez, Gabriel Zucman

Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018

Vertaald door Olaf Brenninkmeijer en Fred Hendriks

2018

De Bezige Bij

Amsterdam

Copyright © 2017 Creative Commons Licence, 4.0-cc by-nc-sa 4.0, World Inequality Lab

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 Olaf Brenninkmeijer en Fred Hendriks

Oorspronkelijke titel World Inequality Report 2018

Oorspronkelijke uitgever World Inequality Lab

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Verzorging e-book CeevanWee, Amsterdam

isbn 978 94 031 2880 1

nur 320

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

#

Geschreven en gecoördineerd door:

Facundo Alvaredo

Lucas Chancel

Thomas Piketty

Emmanuel Saez

Gabriel Zucman

Eindcoördinator:

Lucas Chancel

Onderzoeksteam:

Thomas Blanchet

Richard Clarke

Leo Czajka

Luis Estévez-Bauluz

Amory Gethin

Wouter Lenders

Dit rapport is vooral gebaseerd op recente onderzoeksartikelen van:

Facundo Alvaredo

Lydia Assouad

Anthony B. Atkinson

Charlotte Bartels

Thomas Blanchet

Lucas Chancel

Luis Estévez-Bauluz

Juliette Fournier

Bertrand Garbinti

Jonathan Goupille-Lebret

Clara Martinez-Toledano

Salvatore Morelli

Marc Morgan

Delphine Nougayrède

Filip Novokmet

Thomas Piketty

Emmanuel Saez

Li Yang

Gabriel Zucman

WID.world fellows:

Het rapport is gebaseerd op gegevens die zijn aangeleverd, verzameld en op elkaar afgestemd door meer dan honderd wid.world fellows in meer dan vijf continenten, die bijdragen aan de World Wealth and Income Database (zie www.wid.world/team voor meer informatie). De analyses in dit boek weerspiegelen de opvattingen van de redacteuren van het rapport, en niet per se die van de wid.world fellows.

#

Ter nagedachtenis aan Tony Atkinson (1944-2017)

Mededirecteur van de World Top Incomes Database (2011-2015) en van wid.world (2015-2017)

Samenvatting

i Het doel van het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018

Het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 is gebaseerd op een innovatieve methode om op een systematische en transparante wijze ongelijkheid in inkomen en vermogen te meten. Met dit rapport probeert het World Inequality Lab een democratisch tekort op te vullen en allerlei maatschappelijke actoren van de noodzakelijke gegevens te voorzien opdat zij op grond van goede informatie kunnen deelnemen aan publieke debatten over ongelijkheid.

• Het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 wil een bijdrage leveren aan een beter onderbouwd wereldwijd democratisch debat over economische ongelijkheid. Het doet dit door de publieke discussie te voeden met de meest recente en complete gegevens.

• Economische ongelijkheid is wijdverbreid en tot op zekere hoogte onvermijdelijk. Als de toenemende ongelijkheid echter niet op de juiste wijze wordt gesignaleerd en bestreden, kan dat naar onze overtuiging leiden tot politieke, economische en sociale rampen.

• Het is niet onze bedoeling iedereen tot dezelfde opvattingen over ongelijkheid te brengen. Dat zal nooit lukken om de eenvoudige reden dat er geen enkele wetenschappelijke waarheid bestaat over het ideale niveau van ongelijkheid, laat staan over de maatschappelijk meest wenselijke mix van beleidsinspanningen en instellingen om dit niveau te bereiken. Uiteindelijk is het aan het publieke debat en aan politieke instellingen en hun processen om besluiten over deze moeilijke kwesties te nemen. Dit proces vereist echter rigoureuzere en transparantere informatie over inkomen en vermogen.

• Om burgers in staat te stellen zulke beslissingen te nemen, proberen wij ook verbanden te leggen tussen macro-economische verschijnselen (zoals nationaliserings- en privatiseringsbeleid, kapitaalvorming en de ontwikkeling van staatsschulden) en micro-economische trends in ongelijkheid (zoals individuele inkomens en overheidsuitkeringen, privévermogen en -schulden).

• Het is niet eenvoudig om gegevens over macro-economische en micro-economische ongelijkheid met elkaar te verknopen. Veel landen publiceren, of produceren zelfs, geen gedetailleerde en consistente cijfers over inkomens- en vermogensongelijkheid. Standaardmaatstaven van ongelijkheid berusten vaak op huishoudbudgetenquêtes die doorgaans het inkomen en het vermogen van mensen boven aan de sociale ladder onderschatten.

• Om dergelijke beperkingen te omzeilen hanteren wij een baanbrekende methodologie, die op een systematische en transparante wijze alle gegevensbronnen die ons ter beschikking staan combineert: overzichten over nationaal inkomen en nationaal vermogen (inclusief schattingen van buitenlands vermogen, indien mogelijk); huishoudbudgetenquêtes; fiscale gegevens die ontleend zijn aan inkomstenbelastingen; gegevens over nalatenschap en vermogen (als ze bestaan); en vermogensranglijsten.

• De reeksen in dit rapport zijn gebaseerd op de collectieve inspanningen van meer dan honderd onderzoekers uit alle continenten, die bijdragen leveren aan de wid.world-database. Alle gegevens zijn online beschikbaar op wir2018.wid.world en zijn volledig reproduceerbaar. Daardoor kan iedereen zijn of haar eigen analyse uitvoeren en zich zelf een mening vormen over ongelijkheid.

ii Onze nieuwe bevindingen over wereldwijde inkomensongelijkheid

We tonen aan dat de inkomensongelijkheid in de afgelopen decennia vrijwel overal ter wereld is toegenomen, maar niet overal even snel. Het niveau van ongelijkheid kan van land tot land enorm verschillen, zelfs bij landen met een gelijk ontwikkelingsniveau. Dat benadrukt de belangrijke rol van nationaal beleid en nationale instellingen bij het ontstaan van ongelijkheid.

Inkomensongelijkheid varieert enorm van regio tot regio. Ze is het kleinst in Europa en het grootst in het Midden-Oosten.

• Wereldwijd verschilt de inkomensongelijkheid van regio tot regio enorm. In 2016 was het aandeel in het nationaal inkomen van alleen de 10% meest verdienende mensen van een land (het inkomensaandeel van de bovenste 10%) in Europa 37%, in China 41%, in Rusland 46%, in de vs-Canada 47% en in subsaharaans Afrika, Brazilië en India 55%. Het Midden-Oosten is volgens onze schattingen de meest ongelijke regio ter wereld; daar verdient de bovenste 10% 61% van het nationaal inkomen (figuur S1).

In de afgelopen decennia is de inkomensongelijkheid in vrijwel alle landen toegenomen, maar niet overal even snel. Dat doet vermoeden dat instellingen en beleid een rol spelen bij het ontstaan van ongelijkheid.

• Sinds 1980 is de inkomensongelijkheid snel toegenomen in Noord-Amerika, China, India en Rusland. De ongelijkheid is gematigd toegenomen in Europa (figuur S2a). Historisch gezien markeert deze groei van de ongelijkheid het einde van een naoorlogs egalitair regime, dat in deze regio’s verschillende vormen heeft aangenomen.

• Er zijn uitzonderingen op het algehele patroon. In het Midden-Oosten, subsaharaans Afrika en Brazilië is de inkomensongelijkheid relatief stabiel gebleven, maar wel op een extreem hoog niveau (figuur S2b). Deze regio’s hebben nooit meegedaan aan het naoorlogse egalitaire regime; zij vormen mondiaal gezien het ‘voorland van de ongelijkheid’.

• De diversiteit aan trends die we sinds 1980 wereldwijd zien, toont aan dat de dynamiek van de inkomensongelijkheid wordt bepaald door tal van nationale, institutionele en politieke contexten.

• Dit wordt geïllustreerd door de verschillende ontwikkelingen die de voormalig communistische of streng gereguleerde staten China, India en Rusland hebben doorgemaakt (figuur S2a en S2b). De ongelijkheid nam abrupt toe in Rusland, gematigd in China en relatief geleidelijk in India. Dat weerspiegelt de verschillende soorten van dereguleringsbeleid en economische opendeurpolitiek die deze landen in de afgelopen decennia hebben gevoerd.

• Vooral de ongelijkheidsniveaus van West-Europa en de vs zijn sterk uiteen gaan lopen. In 1980 waren de niveaus vergelijkbaar, maar nu verschillen ze fors van elkaar. Terwijl in 1980 het inkomensaandeel van de bovenste 1% in beide regio’s tegen de 10% was, was het in 2016 in West-Europa licht gestegen tot 12%, terwijl het in de vs omhoog was geschoten tot 20%. Intussen is in de vs het inkomensaandeel van de onderste 50% afgenomen van 20% in 1980 tot 13% in 2016 (figuur S3).

• De ontwikkeling van de inkomensongelijkheid in de vs is grotendeels het gevolg van een enorme ongelijkheid op onderwijsgebied in combinatie met een belastingsysteem dat steeds minder progressief werd, ondanks een stijging van de hoogste arbeidsinkomens in de jaren 1980 en van de hoogste kapitaalinkomens in de jaren 2000. In continentaal Europa nam de belastingprogressiviteit minder af, terwijl de loonongelijkheid ook werd getemperd door een onderwijs- en loonpolitiek die relatief gunstig was voor groepen met een laag of een middeninkomen. In beide regio’s is de inkomensongelijkheid tussen mannen en vrouwen afgenomen, maar in het bovenste deel van de distributie nog steeds groot.

Hoe heeft de ongelijkheid zich in de afgelopen decennia wereldwijd onder burgers ontwikkeld? Wij geven de eerste schattingen van de verdeling van de inkomensgroei sinds 1980 onder de wereldbevolking als geheel. Wereldwijd heeft de bovenste 1% tweemaal zoveel van die groei geprofiteerd als de onderste 50%. Het inkomen van de onderste 50% is niettemin sterk gestegen. De mondiale middenklasse (die de armste 90% van de inkomensgroepen in de eu en de vs omvat) is uitgeknepen.

Wereldwijd is de ongelijkheid sinds 1980 fors toegenomen, ondanks de sterke groei in China.

• De armste helft van de wereldbevolking heeft een significante inkomensgroei gekend dankzij de enorme groei in Azië (in het bijzonder in China en India). Vanwege de grote en nog groeiende ongelijkheid binnen landen heeft de bovenste 1% in de wereld sinds 1980 echter tweemaal zoveel groei gekend als de onderste 50% (figuur S4). De inkomensgroei is gering of zelfs nul geweest voor mensen met inkomens tussen de onderste 50% en de bovenste 1%. Hiertoe behoren alle Noord-Amerikaanse en Europese lagere en middeninkomensgroepen.

• De toename van de wereldwijde ongelijkheid is niet gestaag geweest. Terwijl het inkomensaandeel van de mondiale bovenste 1% steeg van 16% in 1980 tot 22% in 2000, is die daarna licht gedaald tot 20%. Het inkomensaandeel van de mondiale onderste 50% is sinds 1980 rond de 9% blijven hangen (figuur S5). De trendbreuk na 2000 is het gevolg van een afname van de gemiddelde inkomensongelijkheid tússen landen, terwijl de ongelijkheid bínnen de landen is blijven toenemen.

iii Het belang van de ontwikkeling van privé- en overheidskapitaalbezit voor ongelijkheid

Economische ongelijkheid ontstaat grotendeels doordat het kapitaal, dat ofwel in privébezit ofwel in handen van de overheid kan zijn, ongelijk verdeeld is. We tonen aan dat er sinds 1980 in vrijwel alle landen (zowel de rijke als de opkomende) zeer grote overdrachten van overheids- naar privévermogen hebben plaatsgevonden. Terwijl het nationaal vermogen substantieel is toegenomen, is in rijke landen het overheidsvermogen nu negatief of vrijwel nul. Dit beperkt uiteraard de mogelijkheden van regeringen om ongelijkheid aan te pakken; dat heeft belangrijke gevolgen voor de vermogensongelijkheid onder individuen.

In de laatste decennia zijn landen rijker geworden, maar regeringen armer.

• De verhouding tussen netto privévermogen en het netto nationaal inkomen geeft inzicht in de totale waarde van het vermogen waarover individuen in een land beschikken, in vergelijking met het overheidsvermogen van regeringen. De som van privé- en overheidsvermogen is gelijk aan het nationaal vermogen. De balans tussen privé- en overheidsvermogen is een cruciale factor om het niveau van ongelijkheid te bepalen.

• In de afgelopen decennia hebben we het netto privévermogen algeheel zien toenemen, van 200-350% van het nationaal inkomen in de meeste rijke landen in 1970 tot 400-700% vandaag de dag. De financiële crisis van 2008 en de vastgoedzeepbellen in landen als Japan en Spanje hadden hier nauwelijks invloed op (figuur S6). In China en Rusland is de groei van het privévermogen bijzonder sterk geweest; na hun overgang van een communistisch georiënteerde naar een kapitalistisch georiënteerde economie respectievelijk verviervoudigde en verdrievoudigde het privévermogen. De verhouding tussen privévermogen en inkomen in deze landen benadert de niveaus in Frankrijk, het vk en de vs.

• Daarentegen is het netto overheidsvermogen (overheidsactiva minus staatsschulden) sinds de jaren 1980 in vrijwel alle landen afgenomen. In China en Rusland daalde het overheidsvermogen van 60-70% van het nationaal vermogen tot 20-30%. Het netto overheidsvermogen is in recente jaren zelfs negatief geworden in de vs en het vk en is nog maar net positief in Japan, Duitsland en Frankrijk (figuur S7). Dit beperkt de mogelijkheden van een regering om de economie te reguleren, het inkomen te herverdelen en de groei van de ongelijkheid te matigen. De enige landen waar het overheidsbezit niet is afgenomen, zijn olierijke landen met sovereign wealth funds (staatsbeleggingsfondsen), zoals Noorwegen.

iv Onze nieuwe bevindingen over mondiale vermogensongelijkheid

De combinatie van grote privatiseringen en toenemende inkomensongelijkheid binnen landen heeft de groei van vermogensongelijkheid onder individuen gevoed. In Rusland en de vs is de groei van vermogensongelijkheid extreem geweest, terwijl die in Europa gematigder was. De vermogensongelijkheid is nog niet terug op het extreem hoge niveau van het begin van de twintigste eeuw in rijke landen.

Vermogensongelijkheid onder individuen is met verschillende snelheden sinds 1980 wereldwijd toegenomen.

• De toenemende inkomensongelijkheid en de grote overdrachten van overheids- naar privévermogen die we in de afgelopen veertig jaar hebben gesignaleerd, hebben geleid tot groeiende vermogensongelijkheid onder individuen. De vermogensongelijkheid heeft echter nog niet het niveau bereikt dat ze in het begin van de twintigste eeuw in Europa of de vs had.

• De toename van de vermogensongelijkheid is niettemin enorm geweest in de vs, waar het vermogensaandeel van de bovenste 1% steeg van 22% in 1980 tot 39% in 2014. De groei in ongelijkheid kwam grotendeels door de toename van de bovenste 0,1% van vermogensbezitters. De groei van het aandeel van de rijkste vermogensbezitters in Frankrijk en het vk was in de afgelopen veertig jaar gematigd, deels dankzij het temperende effect van het groeiende onroerend vermogen van de middenklasse en een geringere inkomensongelijkheid dan in de vs (figuur S8).

• Grote stijging van het vermogensaandeel van de rijkste mensen vond ook in China en Rusland plaats na hun overgang van het communisme naar een meer kapitalistische economie. Zowel in China als in Rusland verdubbelde tussen 1995 en 2015 het vermogensaandeel van de bovenste 1%, respectievelijk van 15% tot 30% en van 22% tot 43%.

v De toekomst en aanpak van de wereldwijde ongelijkheid

We berekenen de inkomens- en vermogensongelijkheid tot 2050 onder verschillende scenario’s. In een toekomst waarin de huidige ontwikkeling zich voortzet, zal de ongelijkheid wereldwijd verder toenemen. Als in de komende decennia echter alle landen Europa’s pad van gematigde ongelijkheid volgen, kan de wereldwijde inkomensongelijkheid worden verkleind; in dat geval kan er ook substantieel vooruitgang worden geboekt bij het uitbannen van wereldwijde armoede.

Als de huidige ontwikkeling zich voortzet, zal de mondiale middenklasse worden uitgeknepen.

• De toenemende vermogensongelijkheid binnen landen heeft mede geleid tot een toename van de wereldwijde vermogensongelijkheid. Als we ervan uitgaan dat China, Europa en de vs samen de wereldtrend vertegenwoordigen, is het vermogensaandeel van de rijkste 1% ter wereld gegroeid van 28% tot 33%, terwijl het aandeel van de armste 75% tussen 1980 en 2016 rond de 10% schommelde.

• Bij voortzetting van verleden trends in de vermogensongelijkheid zal het vermogensaandeel van de bovenste 0,1% van de vermogensbezitters wereldwijd rond 2050 het aandeel van de wereldwijde vermogensmiddenklasse bijhalen (waarbij China, de eu en de vs representatief zijn voor de wereld) (figuur S9).

Als de huidige ontwikkeling zich voortzet, zal ook de wereldwijde inkomensongelijkheid toenemen, zelfs bij optimistische aannamen over de groei in opkomende landen. Dit is echter niet onvermijdelijk.

• Wereldwijde inkomensongelijkheid zal ook toenemen als landen de ontwikkeling voortzetten die ze sinds 1980 volgen, zelfs bij voorspellingen van een relatief sterke inkomensgroei in landen in Afrika, Latijns-Amerika en Azië in de komende drie decennia. De wereldwijde inkomensongelijkheid zal verder groeien als alle landen de ontwikkeling volgen die de vs tussen 1980 en 2016 hebben doorgemaakt. De wereldwijde ongelijkheid zal echter matig afnemen als alle landen de ontwikkeling van de eu tussen 1980 en vandaag volgen (figuur S10).

• De dynamiek van de ongelijkheid binnen een land heeft een enorme invloed op het uitroeien van wereldwijde armoede. Afhankelijk van het soort ongelijkheidsontwikkeling dat landen volgen, kan het inkomen van de onderste helft van de wereldbevolking rond 2050 variëren met een factor twee (figuur S11), variërend van € 4500 tot € 9100 per jaar per volwassene.

De aanpak van de wereldwijde ongelijkheid in inkomen en vermogen vereist belangrijke verschuivingen in het nationale en mondiale belastingbeleid. In veel landen moet men het onderwijsbeleid, de corporate governance en de loonpolitiek heroverwegen. De transparantie van gegevens is ook cruciaal.

Belastingprogressiviteit is een beproefd instrument in de strijd tegen de groeiende inkomens- en vermogensongelijkheid aan de top.

• Uit onderzoek is gebleken dat belastingprogressiviteit een effectief instrument is in de strijd tegen ongelijkheid. Progressieve belastingtarieven verminderen niet alleen de ongelijkheid na belastingheffing, maar ook de ongelijkheid vóór belastingheffing doordat ze de topverdieners minder prikkels geven zich hogere aandelen in de groei toe te eigenen via agressieve onderhandelingen over loonsverhogingen en vermogensaccumulatie. In rijke en sommige opkomende landen is de belastingprogressiviteit tussen de jaren 1970 en halverwege de jaren 2000 sterk afgenomen. Sinds de wereldwijde financiële crisis van 2008 is de neerwaartse trend tot stilstand gekomen en in bepaalde landen zelfs omgekeerd, maar toekomstige ontwikkelingen blijven onduidelijk en zullen afhankelijk zijn van democratische discussies. Bovendien kennen opkomende landen met een grote ongelijkheid niet of nauwelijks erfbelasting; dat biedt ruimte voor belangrijke belastinghervormingen in deze landen.

Een wereldwijd financieel register waarin het eigendom van financiële activa is vastgelegd, zou een ernstige klap toebrengen aan belastingontduiking, het witwassen van geld en het vergroten van de ongelijkheid.

• Hoewel het belastingsysteem een cruciaal instrument is om ongelijkheid aan te pakken, kent het ook mogelijke obstakels. Een van de belangrijkste daarvan is belastingontduiking, zoals onlangs door de onthullingen van de Paradise Papers is geïllustreerd. Het vermogen dat in belastingparadijzen is gestald, is sinds de jaren 1970 aanzienlijk gegroeid en is momenteel goed voor meer dan 10% van het wereldwijde bbp. De groei van belastingparadijzen maakt het in de geglobaliseerde wereld moeilijk om vermogen en kapitaalinkomen goed te meten en te belasten. Registers voor grond en onroerend goed bestaan al eeuwen, maar bieden geen zicht op een groot deel van het vermogen dat huishoudens tegenwoordig hebben, aangezien vermogen steeds vaker de vorm aanneemt van financiële waardepapieren. Er bestaan allerlei technische opties om een wereldwijd financieel register op te zetten, dat nationale belastingautoriteiten vervolgens zouden kunnen gebruiken om fraude effectief te bestrijden.

Gelijkwaardiger toegang tot onderwijs en goedbetaald werk is cruciaal om de stagnerende of trage inkomensgroei van de armste helft van de bevolking aan te pakken.

• Uit recent onderzoek blijkt dat er een grote afstand kan bestaan tussen enerzijds het publieke debat over gelijke kansen en anderzijds de werkelijkheid van ongelijke toegang tot onderwijs. In de Verenigde Staten gaat bijvoorbeeld slechts 20-30% van de kinderen van ouders die behoren tot de slechtst betaalde 10% naar het hoger onderwijs, tegenover 90% van de kinderen van ouders die tot de best betaalde 10% behoren. Onderzoek toont echter ook aan dat elite-instituten voor hoger onderwijs die zich inspannen meer studenten met een arme achtergrond te werven hun resultaten niet hoeven te verslechteren om dat doel te bereiken. In zowel de rijke als de opkomende landen is het misschien noodzakelijk om niet alleen veranderingen in het financierings- en toelatingssysteem door te voeren, maar ook om transparante en verifieerbare doelen te stellen om gelijke toegang tot onderwijs mogelijk te maken.

• Algemene toegang tot onderwijs kan veel opleveren, maar zonder mechanismen die ervoor zorgen dat mensen aan de onderkant van de verdeling toegang hebben tot goedbetaald werk, zal onderwijs alléén de ongelijkheid niet kunnen verkleinen. Betere vertegenwoordiging van arbeiders in het bestuur van bedrijven en gezonde minimumlonen zijn belangrijke instrumenten om dit te bereiken.

Regeringen moeten investeren in de toekomst om de huidige inkomens- en vermogensongelijkheid aan te pakken en te voorkomen dat die verder groeit.

• Om de bestaande ongelijkheid aan te pakken en de verdere groei ervan te voorkomen moeten overheden investeren in het onderwijs, de gezondheidszorg en de milieubescherming. Dit is echter bijzonder lastig aangezien regeringen in rijke landen arm zijn geworden en veel schulden hebben. Het terugdringen van de staatsschuld is beslist geen gemakkelijke taak, maar er bestaan verschillende instrumenten om dit te doen, waaronder vermogensbelasting, schuldenverlichting en inflatie. Dergelijke opties zijn in het verleden vaak gebruikt wanneer overheden veel schulden hadden; zo konden zij jongere generaties stimuleren.

Inleiding

Het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 wil een bijdrage leveren aan een beter onderbouwde wereldwijde openbare discussie over ongelijkheid door dit debat te voeden met de meest recente en complete gegevens.

Economische ongelijkheid is wijdverbreid en tot op zekere hoogte onvermijdelijk. Wanneer de groeiende ongelijkheid echter niet op de juiste wijze wordt bestreden, kan dat naar onze overtuiging leiden tot allerlei politieke en sociale rampen. Om dat te voorkomen moeten we om te beginnen alle relevante gegevens zo actueel mogelijk houden.

Overal ter wereld vinden mensen ongelijkheid erg belangrijk. Veranderingen in het niveau van ongelijkheid hebben concrete gevolgen voor de leefomstandigheden van mensen en ze stellen onze meest basale en gekoesterde noties van rechtvaardigheid en eerlijkheid op de proef. Krijgen verschillende sociale groepen wat ze verdienen? Heeft het economisch systeem een uitgebalanceerde en rechtvaardige uitwerking op verschillende categorieën loonverdieners en vermogensbezitters, zowel lokaal als mondiaal? Over de hele wereld koesteren mensen sterke en vaak tegenstrijdige opvattingen over wat acceptabele en niet-acceptabele ongelijkheid is.

Ook dit zal tot op zekere hoogte altijd zo zijn. Het is niet onze bedoeling iedereen tot dezelfde opvattingen over ongelijkheid te brengen. Dat zal nooit lukken om de eenvoudige reden dat er geen enkele wetenschappelijke waarheid bestaat over het ideale niveau van ongelijkheid, laat staan over de ideale maatschappelijke beleidsinspanningen en instellingen om dit niveau te bereiken en te behouden. Uiteindelijk is het aan het publieke debat en aan politieke instellingen en hun processen om de moeilijke besluiten over deze kwesties te nemen.

Hoewel wij niet streven naar een consensus over het ideale niveau van ongelijkheid, hopen en denken we niettemin dat het mogelijk is om overeenstemming te bereiken over een aantal feiten over ongelijkheid. Met dit rapport willen wij in de allereerste plaats nieuwe gegevensreeksen uit de World Wealth and Income Database (wid.world) bij elkaar brengen om een aantal pas ontdekte trends in de wereldwijde ongelijkheid te documenteren.

wid.world is een cumulatief wetenschappelijk samenwerkingsproces dat in het begin van de jaren 2000 is opgestart en waaraan nu meer dan honderd onderzoekers deelnemen die meer dan zeventig landen op alle continenten bestrijken. wid.world biedt vrije toegang tot de uitgebreidste beschikbare database over de historische ontwikkeling van de wereldwijde verdeling van inkomen en vermogen, zowel binnen als tussen landen.

In de context van het huidige rapport kunnen we langs drie belangrijke lijnen nieuwe bevindingen presenteren. Ten eerste bieden wij dankzij sinds kort beschikbare gegevensbronnen een beter inzicht in de situatie in opkomende landen en de wereld als geheel. Tot voor kort concentreerden studies over ongelijkheid zich doorgaans op de ontwikkelde landen in Europa, Noord-Amerika en Japan, grotendeels omdat de gegevens over die landen gemakkelijker voorhanden waren. Met het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 kunnen we vanaf nu bevindingen presenteren over de dynamiek van de ongelijkheid in opkomende en ontwikkelingslanden, waaronder China, India, Brazilië, Zuid-Afrika, Rusland en het Midden-Oosten. We tonen aan dat de ongelijkheid in de afgelopen decennia in de meeste gebieden ter wereld is toegenomen, maar niet overal in hetzelfde tempo. Dat doet vermoeden dat verschillende beleidsinspanningen en instellingen een substantieel verschil kunnen maken. Dankzij deze geografische spreiding van gegevens kunnen we de groeisnelheden van het inkomen van wereldwijde inkomensgroepen traceren en de ongelijkheid onder burgers wereldwijd analyseren.

Ten tweede bestrijken wij op consistente wijze de volledige verdeling van inkomens, van onder tot boven. Tot voor kort concentreerden de meeste beschikbare langlopende gegevensreeksen over ongelijkheid zich op de inkomensaandelen van de topverdieners. In dit rapport presenteren we nieuwe bevindingen over de ontwikkeling van de aandelen die naar de onderste bevolkingsgroepen gaan. We tonen aan dat de inkomensaandelen van de onderste groepen in veel landen significant zijn afgenomen. In het bijzonder constateren wij sinds 1980 een drastische achteruitgang in het inkomensaandeel van de onderste 50% in de Verenigde Staten, maar niet in andere hoogontwikkelde economieën. Ook dat doet vermoeden dat het beleid een sleutelrol speelt.

Ten derde kunnen wij dankzij onze nieuwe gegevens een analyse maken van de ontwikkelingen op het gebied van de verdeling van vermogen en de structuur van bezit. De meeste beschikbare reeksen over ongelijkheid hebben zich meer op inkomen dan op vermogen gericht. In het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 presenteren we nieuwe bevindingen over de veranderende structuur van overheids- tegenover privévermogen en over de concentratie van persoonlijk vermogen. We laten zien dat het netto overheidsvermogen (bezittingen minus schulden) in veel ontwikkelde landen bijna nul of zelfs negatief is. Dit staat in contrast met de situatie die we in sommige opkomende landen zien (vooral China).

Dit zijn belangrijke analytische vorderingen, maar we beseffen terdege dat we nog steeds tegen ernstige beperkingen aanlopen wanneer we de ontwikkeling van inkomens- en vermogensongelijkheid proberen te meten. Wij willen heus niet beweren dat we in wid.world en het Rapport over de ongelijkheid in de wereld over perfecte gegevensreeksen beschikken, maar wel dat we duidelijk maken wat we wel en wat we niet weten. We proberen op systematische wijze de verschillende gegevensbronnen die ons ter beschikking staan te combineren en met elkaar in overeenstemming te brengen: overzichten over nationaal inkomen en nationaal vermogen; huishoudbudgetenquêtes; fiscale gegevens die zijn ontleend aan inkomsten-, erf- en vermogensbelastingen (als ze bestaan); en vermogensranglijsten.

Geen enkele van deze gegevensbronnen en de daarmee samenhangende methodologieën zijn op zichzelf voldoende. In het bijzonder benadrukken we dat onze mogelijkheden om de verdeling van vermogen te meten beperkt zijn en dat de verschillende gegevensbronnen die ons ter beschikking staan niet altijd helemaal met elkaar overeenstemmen. We denken echter dat we kunnen bijdragen aan een beter onderbouwd publiek debat door deze gegevensbronnen op een redelijke en expliciet beschreven manier te combineren. De methoden en aannamen die ten grondslag liggen aan onze reeksen zetten we helder uiteen in wetenschappelijke artikelen die online beschikbaar zijn. We maken alle primaire gegevensbronnen en programmeercodes gemakkelijk beschikbaar, zodat anderen ons werk kunnen reproduceren en uitbreiden.

Deels willen wij met dit rapport regeringen en internationale organisaties onder druk zetten om meer primaire gegevens over inkomen en vermogen vrij te geven. Het gebrek aan transparantie met betrekking tot inkomens- en vermogensongelijkheid vormt volgens ons een ernstige bedreiging voor een vreedzame democratische discussie in de hedendaagse geglobaliseerde economie. In het bijzonder is het cruciaal dat regeringen openbare toegang bieden tot betrouwbare en gedetailleerde belastingcijfers, wat op zijn beurt weer vereist dat ze goed functionerende rapportagesystemen voor inkomens, erfenissen en vermogens hanteren. Anders is het erg moeilijk een goed onderbouwd debat te voeren over de ontwikkeling van ongelijkheid en wat eraan gedaan moet worden.

De belangrijkste reden waarom wij alle noodzakelijke details over gegevensbronnen en concepten geven, is dat wij betrokken burgers in staat willen stellen hun eigen mening over deze belangrijke en moeilijke kwesties te ontwikkelen. Economische kwesties zijn niet alleen van belang voor economen, statistici, overheidsfunctionarissen of zakelijk leiders. Ze zijn voor iedereen van belang, en wij willen met dit boek eerst en vooral de macht van de massa wat vergroten.

DEEL I
Het wid.world-project en het meten van economische ongelijkheid

1
Het wid.world-project en het meten van economische ongelijkheid

Dit rapport is gebaseerd op economische gegevens die beschikbaar zijn op wid.world, de uitgebreidste database over de historische ontwikkeling van de wereldwijde verdeling van inkomen en vermogen, zowel binnen als tussen landen.

• wid.world is een cumulatief wetenschappelijk samenwerkingsproces dat in het begin van de jaren 2000 is opgestart en waaraan nu meer dan honderd onderzoekers deelnemen, die meer dan zeventig landen op alle continenten bestrijken.

• Officiële metingen van ongelijkheid zijn vooral gebaseerd op enquêtes waarvan de gegevens door mensen zelf zijn ingevuld. Deze gegevens onderschatten regelmatig het niveau van de hoogste inkomens en stroken gewoonlijk niet met macro-economische groeicijfers.

• Daardoor kunnen mensen de groeicijfers over het bbp die ze via de media vernemen vaak maar moeilijk rijmen met de ontwikkelingen van het individuele inkomen en vermogen die ze om zich heen zien. Dit kan leiden tot een gebrek aan vertrouwen in economische statistieken en kan een gezond publiek debat over ongelijkheid in de weg staan.

• wid.world probeert iets aan dit probleem te doen door op een consistente en systematische wijze beschikbare bronnen (nationale rekeningen, belasting- en vermogensgegevens, enquêtes) te combineren; bij sommige landen bestrijken die bronnen een periode van maar liefst tweehonderd jaar.

• Wij willen cijfers over ongelijkheid presenteren die stroken met macro-economische cijfers zoals het bbp en die het publiek gemakkelijk kan begrijpen en gebruiken om het democratische debat met feiten te staven.

• We gebruiken moderne digitale instrumenten om deze gegevens vrijelijk beschikbaar te maken op wid.world. Onze gegevensreeksen zijn volledig transparant en reproduceerbaar; onze programmeercodes, aannamen en gedetailleerde wetenschappelijke artikelen zijn online beschikbaar, zodat alle belanghebbenden ze kunnen bekijken en gebruiken.

#

Hoe meet je ongelijkheid in inkomen en vermogen?

Economische ongelijkheid is een complex verschijnsel, dat je op diverse manieren, met behulp van verschillende indicatoren en gegevensbronnen, kunt meten. Welke indicatoren je kiest, is niet neutraal en kan de resultaten wezenlijk beïnvloeden. Het gaat hierbij niet slechts om een academisch debat tussen statistici. Iedereen die goed beleid wil ontwikkelen, moet een helder begrip hebben van de huidige en de verleden dynamiek van de ongelijkheid. Daarom bespreken wij hieronder de belangrijkste concepten die cruciaal zijn om de rest van dit rapport te begrijpen.

Welke gegevensbronnen en meetmethode je ook gebruikt om economische ongelijkheid te traceren, je begint altijd te meten vanuit dezelfde fundamentele input: de distributie, oftewel verdeling of hiërarchie. Voor elke inkomens- of vermogensgroep toont een verdeling het aantal personen in deze groep en hun aandeel in het totale inkomen of vermogen van de groep. Als zodanig is een verdeling een relatief complexe verzameling informatie, die niet eenvoudig samen te vatten is. Ongelijkheidsindexen proberen dergelijke complexe gegevensverzamelingen op een synthetische wijze te beschrijven.

Officiële rapporten over ongelijkheid en statistici hanteren vaak synthetische maatstaven van ongelijkheid, zoals de Gini-index. Technisch gesproken geeft deze index de gemiddelde afstand aan tussen het inkomen of vermogen van alle paren individuen. Om hem internationaal en historisch vergelijkbaar te maken, is hij genormaliseerd, zodat volledige gelijkheid correspondeert met 0, en volledige ongelijkheid (waarbij één persoon alles bezit) correspondeert met 1. De Gini-index wordt vaak voorgesteld als een gemakkelijk synthetisch instrument waarmee je ongelijkheid kunt vergelijken in tijd en ruimte.

Een index als deze is echter zeer technisch, zowel wat betreft de berekening ervan als wat betreft de wiskundige kennis die de lezer nodig heeft om hem te interpreteren. Volgens de Wereldbank was de Gini-index voor consumptieve ongelijkheid in Vietnam in 2014 bijvoorbeeld gelijk aan 0,38. Is dit groot of klein? Een Gini van 0,38 impliceert dat de afstand die Vietnam scheidt van volkomen ongelijkheid (1 op de index) 0,62 is. Is dit een acceptabele afstand tot volmaakte ongelijkheid? Het is voor burgers, journalisten en beleidsmakers niet eenvoudig zo’n maatstaf te begrijpen.

Daar komt nog bij dat de kracht van de Gini-index, namelijk dat hij informatie over alle individuen in een samenleving combineert, tevens zijn grootste zwakte is. Omdat hij een verdeling in één enkele index vat, kan een bepaalde waarde voor de Gini-coëfficiënt voortkomen uit verdelingen die eigenlijk radicaal van elkaar verschillen. Zo kan in een land bijvoorbeeld de armoede afnemen, waardoor de Gini kleiner wordt, en tegelijkertijd de bovenste 10% een groter inkomensaandeel krijgen, waardoor de Gini groter wordt. Als deze effecten elkaar opheffen, kan de algehele Gini hetzelfde blijven en daarmee de indruk wekken dat de verdeling van inkomen niet verandert, terwijl in werkelijkheid de middenklasse uitgeknepen wordt.

Vanwege zijn onderliggende wiskundige eigenschappen relativeert de Gini-index vaak ook verschuivingen die plaatsvinden in het bovenste en het onderste segment van de verdeling, precies waar zich in de afgelopen decennia de grootste ontwikkelingen hebben voltrokken. Ten slotte zijn de primaire gegevens waarmee de Gini-indexen berekend worden vaak van relatief slechte kwaliteit, zeker in het bovenste deel van de verdeling: de genoemde inkomens- en vermogensniveaus van het topsegment zijn vaak onwaarschijnlijk laag. Het gebruik van synthetische indexen kan soms een manier zijn om dit soort gegevens-technische problemen onder het vloerkleed te vegen.

Het is volgens ons beter om niet slechts één index, maar diverse meeteenheden van ongelijkheid te gebruiken en transparant te zijn over welke specifieke bevolkingsgroepen de ontwikkeling van ongelijkheid aanjagen. Dit is de keuze die wij in dit rapport hebben gemaakt. Je kunt verdelingen ontleden in concrete sociale groepen die vaste segmenten van de bevolking vertegenwoordigen, bijvoorbeeld de onderste 10% van de bevolking, de volgende 10%, enzovoort tot aan de bovenste 10% en de bovenste 1%. Het is vervolgens mogelijk voor elke groep het gemiddelde inkomen te bepalen en het minimuminkomen dat vereist is om er lid van te zijn. In de Verenigde Staten moet bijvoorbeeld een volwassene in 2016 meer dan $ 124.000 per jaar verdienen (€ 95.000) om tot de bovenste 10% te behoren. Gemiddeld verdienen mensen uit de bovenste 10% $ 317.000 per jaar (€ 242.000). Mensen in de onderste 50% verdienen daarentegen gemiddeld slechts $ 16.000 per jaar (€ 13.000). Elke Amerikaan kan zulke maatstaven begrijpen en deze waarde met zijn of haar eigen inkomen vergelijken.

Een ander krachtig criterium om ongelijkheid te meten is het aandeel in het nationaal inkomen dat elke groep verdient. In de Verenigde Staten verdient in 2016 bijvoorbeeld de bovenste 10% 47% van het nationaal inkomen. Dat betekent dat het gemiddelde inkomen in de bovenste 10% 4,7 keer groter is dan het gemiddelde inkomen in de economie als geheel; leden van deze groep verdienen 4,7 keer zoveel als ze zouden verdienen in een volkomen gelijke samenleving. De onderste 90% verdient daarentegen 53% van het nationaal inkomen, dus mensen in de onderste 90% verdienen gemiddeld 59% van het gemiddelde inkomen per volwassene (0,53 gedeeld door 0,90). Aan deze uitspraak kleeft geen moreel oordeel: de aandelen van de verschillende groepen kunnen wel of niet gerechtvaardigd zijn. Waar het hier om gaat, is dat deze meeteenheid zowel nauwkeurig als zinvol is.

De analyse mag niet stoppen bij de bovenste 10%, maar moet ook de aandelen en inkomensniveaus beschrijven van andere inkomensgroepen, zoals de onderste 50%, of de 40% tussen de onderste 50% en de bovenste 10%, die vaak de ‘middenklasse’ wordt genoemd. Het is ook zinnig het bovenste segment van de verdeling verder onder te verdelen en bijvoorbeeld naar de bovenste 1% te kijken, aangezien uit recent onderzoek is gebleken dat de ongelijkheid binnen de bovenste 10% groot is en nog steeds groeit. Het kan ook relevant zijn om de bovenste 1% nog verder op te splitsen en te kijken naar de bovenste 0,1% en zelfs naar de bovenste 0,01%. Deze benadering biedt de mogelijkheid het niveau en de ontwikkeling van ongelijkheid gedetailleerder, maar nog steeds helder te beschrijven in vergelijking met de resultaten die we met synthetische indexen bereiken.

Waar vinden we gegevens over de wereldwijde ongelijkheid?

Begrijpelijke indexen voor ongelijkheid zijn onontbeerlijk, maar we hebben meer nodig om degelijke discussies over ongelijkheid mogelijk te maken. Het belangrijkst zijn betrouwbare economische gegevensbronnen. Het kost echter veel tijd om betrouwbare cijfers over ongelijkheid te produceren en het is onmogelijk zulke schattingen voor diverse landen en over lange tijdsperioden te maken zonder de medewerking van veel onderzoekers. Deze onderzoekers moeten specifieke kennis over bepaalde landen beschikken, toegang hebben tot gegevensbronnen en afdoende op de hoogte zijn van de typische politieke, economische en culturele eigenschappen van elk land. Dit kan mede verklaren waarom de productie van cijfers over ongelijkheid tot dusverre gedecentraliseerd was over verschillende onderzoeksgroepen, die zich vaak van verschillende concepten en schattingstechnieken bedienden.

Er bestaan vandaag de dag diverse databases over ongelijkheid in de wereld: PovcalNet van de Wereldbank, de Luxembourg Income Study (lis), de Socio-Economic Database for Latin-America and the Caribbean (sedlac) en de Income Distribution Database van de oeso (idd). Er zijn ook bronnen die de zojuist genoemde databases combineren ter aanvulling van hun eigen gegevens. De belangrijkste daarvan zijn het World Panel Income Distribution (lm-wpid) en de Standardized World Income Inequality Database (swiid). Ten slotte stellen de Verenigde Naties de World Income Inequality Database (wiid) samen, een vrijwel uitputtende inventaris van alle primaire databases en individuele onderzoeksinitiatieven, die bovendien gedetailleerde informatie over de gebruikte concepten biedt.

Deze databases zijn nuttig gebleken voor onderzoekers, beleidsmakers, journalisten en algemene belangstellenden die zich bezighouden met de ontwikkeling van ongelijkheid in de afgelopen decennia. De gegevens zijn echter vrijwel uitsluitend gebaseerd op één specifieke informatiebron, namelijk huishoudbudgetenquêtes, die belangrijke beperkingen hebben met betrekking tot het meten van ongelijkheid. Huishoudbudgetenquêtes (hierna ook wel ‘budgetonderzoeken’ genoemd) bestaan voor het merendeel uit persoonlijke of virtuele interviews met mensen die vragen moeten beantwoorden over hun inkomen, vermogen en andere sociaaleconomische aspecten van hun leven. Zulke onderzoeken zijn vooral waardevol omdat ze niet alleen informatie over inkomen en bezittingen verzamelen, maar ook over sociale en demografische dimensies. Daarmee geven ze een beter inzicht in de bepalende factoren van inkomens- en vermogensongelijkheid en helpen ze inkomens- en vermogensongelijkheid in bredere contexten te plaatsen, zoals ongelijkheid op het gebied van ras, woonomgeving, onderwijs of geslacht.

Het grote probleem met budgetonderzoeken is echter dat ze gewoonlijk volkomen berusten op zelf verstrekte informatie over inkomen en vermogen. Als gevolg daarvan geven ze een verkeerd beeld van het inkomen en het vermogen van de rijkste mensen, en dus over ongelijkheid in het algemeen. Dit kan ook bijdragen aan belangrijke inconsistenties tussen macro-economische groei (zoals vastgelegd door de bbp-cijfers) en de groei van het inkomen van huishoudens (zoals vastgelegd door budgetonderzoeken onder de onderste en middelste segmenten van de verdeling). Daardoor leiden ze tot een gebrek aan vertrouwen in economische statistieken (box 1.1, p. 44).

Fiscale gegevens tonen de dynamiek van ongelijkheid waar gegevens uit budgetonderzoeken dat niet kunnen

Schattingen over ongelijkheid op basis van budgetonderzoeken berusten op informatie die zelf wordt verstrekt door groepen die representatief zijn voor de nationale bevolking. Het eerste probleem met dergelijke onderzoeken is hun beperkte steekproefgrootte. Het aantal extreem rijke mensen in een land is klein, zodat de kans dat zij in budgetonderzoeken worden meegenomen doorgaans zeer gering is. Sommige onderzoekers proberen dit probleem te ondervangen door meer rijken in de steekproef op te nemen, maar dit is gewoonlijk niet genoeg om betrouwbare informatie over de kapitaalkrachtige mensen te verkrijgen omdat juist zij dikwijls niet reageren. Daar komt nog bij dat zeer hoge zelf vermelde inkomens in budgetonderzoeken soms het gevolg zijn van fouten in de verslaglegging. Daarom passen de verwerkers van de enquêtes vaak correcties toe om extreme waarden weg te poetsen. Om deze redenen onderschatten budgetonderzoeken in het algemeen het inkomens- en vermogensniveau in het allerhoogste segment van de verdeling, precies de plek waar enkele van de grootste veranderingen in de afgelopen decennia hebben plaatsgevonden.

Onderzoekers kunnen deze beperking omzeilen door verschillende soorten gegevensbronnen met elkaar te combineren, en in het bijzonder door zich te baseren op zowel belastinggegevens als gegevens uit budgetonderzoeken (enquêtegegevens). Belastinggegevens worden in eerste instantie verzameld om belastingen te kunnen innen, maar ze zijn ook waardevol voor onderzoekers. In vergelijking met enquêtegegevens geven ze een completer en betrouwbaarder beeld van de verdeling van inkomen en vermogen onder de rijken.

We kunnen de verschillen in ongelijkheidsschattingen tussen enquêtegegevens en fiscale gegevens illustreren aan de hand van de volgende voorbeelden. Volgens officiële enquêtegegevens verdiende de bovenste 1% van de Chinezen in 2015 6,5% van het nationaal inkomen. Nieuwe schattingen die zijn gemaakt in het kader van het wid.world-project laten zien dat, na correcties op de budgetonderzoeken aan de hand van pas vrijgegeven belastinggegevens, het aandeel van de bovenste 1% in het nationaal inkomen bijna 11,5% blijkt te zijn.1 In Brazilië zou volgens enquêtegegevens het inkomen dat de rijkste 10% in 2015 verdiende net boven de 40% van het totale inkomen liggen. Wanneer enquêtegegevens echter worden gecombineerd met belastinggegevens en nationale rekeningen, zien we dat deze groep in feite meer dan 55% van het nationaal inkomen verdient (zie figuur 1.1). Uit deze twee voorbeelden blijkt dat de mate waarin budgetonderzoeken het inkomensaandeel van de allerrijksten onderschatten van land tot land kunnen verschillen – en ook van percentiel tot percentiel – maar dat de onderschatting zelf waarschijnlijk wel altijd substantieel is. De kans is groot dat internationale vergelijkingen onbetrouwbaar zijn als ze zijn gebaseerd op enquêtegegevens die niet voor het bovenste segment zijn aangepast door rekening te houden met gegevens van de belastingen en de nationale rekeningen.

De slechte vertegenwoordiging van de rijken in budgetonderzoeken kan ook nauwkeurige historische vergelijkingen in de weg staan. Volgens enquêtegegevens nam in Brazilië bijvoorbeeld de ongelijkheid tussen 2001 en 2015 af. Uit belastinggegevens blijkt echter dat de ongelijkheid in deze periode in werkelijkheid halsstarrig groot is gebleven. Vergelijkbare resultaten zien we in China. Daar nam het inkomensaandeel van de bovenste 10% tussen 1978 en 2015 met 15 procentpunten toe, terwijl de toename volgens de schattingen op grond van de officiële budgetonderzoeken slechts 9 procentpunten bedroeg. In India bood de afwezigheid van topverdieners in de enquêtegegevens een verklaring voor zo’n 30% van de kloof tussen de zeer lage macro-economische consumptieve groei die uit de enquêtegegevens bleek en het veel hogere groeitempo dat uit de gegevens van de nationale rekeningen naar voren kwam.2

Ook aan belastinggegevens kleven problemen als we de inkomens in het bovenste segment willen meten. Als gevolg van belastingontduiking onderschatten ook deze gegevens doorgaans het inkomen en vermogen van de allerrijksten. Om die reden zijn onze ongelijkheidsschattingen in de meeste gevallen aan de lage kant. Deze lagere schattingen zijn echter wel plausibeler dan de schattingen op basis van budgetonderzoeken. In alle landen, ook in landen waar belastingontduiking mogelijk veel voorkomt, zien we dat de hoogste inkomensniveaus volgens de belastinggegevens substantieel hoger uitvallen dan volgens de enquêtegegevens. Dit heeft een eenvoudige reden: belastingontduikers lopen het risico straf te krijgen als ze hun inkomsten te laag opgeven aan de belastingautoriteiten, terwijl zulke sancties niet bestaan als zij hun inkomen in een enquête te laag opgeven. Bovendien verzamelen belastingautoriteiten steeds meer gegevens van derde partijen (zoals werkgevers en banken), waardoor de belastingnaleving toeneemt.

Een ander voordeel van het gebruik van belastinggegevens ten opzichte van enquêtegegevens is dat ze lange tijdsperioden bestrijken. Gegevens over de inkomstenbelasting zijn gewoonlijk vanaf het begin van de twintigste eeuw per jaar beschikbaar en die over de erfbelasting in sommige landen zelfs vanaf het begin van de negentiende eeuw. Representatieve nationale budgetonderzoeken worden daarentegen zelden jaarlijks uitgevoerd en vonden in het algemeen voor de jaren 1970 en 1980 überhaupt niet plaats. Die budgetonderzoeken zijn dan ook onbruikbaar voor onderzoek naar ontwikkelingen op de lange termijn, en dat is een ernstige beperking aangezien enkele van de belangrijkste veranderingen in ongelijkheid zich in lange tijdsperioden voltrekken. Dankzij gegevens die veel decennia bestrijken kunnen onderzoekers langetermijntrends die een afspiegeling zijn van grote macro-economische veranderingen onderscheiden van kortetermijnvariaties als gevolg van periodieke crises of meetproblemen.

De hernieuwde aandacht voor inkomensongelijkheid en de World Top Incomes Database

In de afgelopen vijftien jaar is er opnieuw belangstelling ontstaan voor het onderzoek naar de langetermijnontwikkeling van inkomensongelijkheid. Veel onderzoekers hebben in een groot aantal landen studies verricht naar het inkomensaandeel van de allerrijksten.3 Deze studies hebben grote hoeveelheden gegevens opgeleverd, die zijn bedoeld als basis voor verdere wetenschappelijke analyse én als bron van informatie voor het publieke debat over ongelijkheidstrends. Deze literatuur heeft grotendeels het pionierswerk van Simon Kuznets voortgezet en diens methoden om inkomensaandelen te meten op meer landen en jaren toegepast.4

In januari 2011 werd de World Top Incomes Database (wtid) opgezet om mensen gemakkelijk vrije toegang tot deze gegevensreeksen te verlenen. Dankzij de bijdrage van meer dan honderd onderzoekers bevat de wtid momenteel gegevensreeksen over inkomensongelijkheid in meer dan dertig landen en uit het grootste deel van de twintigste en het begin van de eenentwintigste eeuw. Deze reeksen hadden een enorme invloed op het wereldwijde debat over ongelijkheid omdat ze het mogelijk maakten de inkomensaandelen van de bovenste groepen (bijvoorbeeld van de bovenste 1%) over lange tijdsperioden te vergelijken. Dat bracht nieuwe feiten aan het licht en leidde tot hernieuwde aandacht voor de groei in ongelijkheid die in de afgelopen decennia werd vastgesteld.

De gegevensreeksen over het inkomensaandeel van de topverdieners die beschikbaar waren in de wtid hadden allemaal dezelfde methodologische basis en hetzelfde doel: aan de hand van belastinggegevens de langetermijnontwikkeling van de concentratie van inkomen beschrijven. De observatie-eenheden, de inkomensconcepten en de gebruikte statistische methoden waren echter nooit volledig homogeen gemaakt en konden van periode tot periode en van land tot land verschillen. Bovendien beperkte de aandacht zich grotendeels tot de bovenste 10% van de verdeling in plaats van zich op de hele verdeling te richten. Daarnaast hadden deze reeksen vooral betrekking op inkomen, en niet op vermogen. Dit alles duidde op de noodzaak tot hernieuwd onderzoek naar en opheldering over de methodologie.

In december 2015 werd de wtid opgenomen in de wid, de World Wealth and Income Database (wid.world). De naamsverandering weerspiegelt de grotere reikwijdte en ambitie van het project. De nieuwe database wil niet alleen inkomensongelijkheid, maar ook vermogensongelijkheid meten en ze wil zich niet alleen richten op de dynamiek van inkomen en vermogen in de top, maar op die in de hele verdeling.

De belangrijkste innovatie van WID.world: nationale rekeningen op een consistente manier verdelen

De belangrijkste innovatie van het wid.world-project is dat het zogeheten Distributional National Accounts (dina) oplevert op basis van een consistente en systematische combinatie van belastinggegevens, budgetonderzoekgegevens, vermogensgegevens en gegevens van nationale rekeningen.5 De volledige methodologische richtlijnen van dina (Alvaredo et al., 2016) en alle programmeercodes en gedetailleerde gegevensreeksen en onderzoeksartikelen zijn online beschikbaar op wid.world. Hier geven we slechts een samenvatting van enkele van de belangrijkste methodologische kwesties.

Zoals hierboven uitgelegd zijn overheidsgegevens over inkomen en vermogen doorgaans betrouwbaarder informatiebronnen dan de gegevens van budgetonderzoeken. Helaas geven ze slechts informatie over een deelverzameling van de bevolking, namelijk de deelverzameling van mensen die aangifte doen. Deze kwestie is vooral van belang in opkomende landen. In India vormen de mensen die inkomstenbelasting betalen bijvoorbeeld slechts iets meer dan 6% van de volwassen bevolking; daardoor zijn gegevens uit budgetonderzoeken de enige beschikbare informatiebronnen om ongelijkheid in de onderste 94% van de verdeling te meten. We moeten kritisch en behoedzaam gebruikmaken van enquêtegegevens in combinatie met gegevens uit fiscale en vermogensbronnen en uit nationale rekeningen om de verdeling van het nationaal inkomen of vermogen te ramen.

Een andere beperking van belastinggegevens is dat ze onderhevig zijn aan veranderingen in fiscale concepten, zowel in de loop van de tijd als internationaal. Afhankelijk van de vraag of inkomenscomponenten (zoals arbeidsinkomen, dividenden en kapitaalinkomen) belastbaar zijn, kunnen ze wel of niet opduiken in de belastinggegevens waaruit verdelingsstatistieken kunnen worden berekend. Deze verschillen kunnen internationale en historische vergelijkingen bemoeilijken.

Tot op zekere hoogte kunnen we deze harmonisatieproblemen oplossen door gegevens uit nationale rekeningen, en in het bijzonder de concepten nationaal inkomen en nationaal vermogen, als maatstaf te gebruiken. Dat wij deze concepten voor de analyse van ongelijkheid hebben gekozen, betekent niet dat wij ze helemaal bevredigend achten. Integendeel, wij vinden dat de cijfers van nationale rekeningen onvoldoende zijn en sterk verbeterd moeten worden.

Om de gegevens van de nationale rekeningen effectiever te gebruiken kun je ze volgens ons echter het best naast andere bronnen plaatsen en proberen het nationaal inkomen en vermogen te verdelen over percentielen. Het belangrijkste voordeel van nationale rekeningen is dat ze internationaal gestandaardiseerde definities volgen om de economische activiteit van landen te meten. Als zodanig bieden ze mogelijkheden voor een consistentere vergelijking in de loop van tijd en internationaal dan fiscale gegevens. De vaststelling van nationale rekeningen in het bijzonder is niet afhankelijk van de lokale variaties in een belastingwetgeving of andere delen van het juridisch systeem.

Een van de meest gebruikte indicatoren van de nationale rekeningen is het bruto binnenlands product (bbp). De cijfers voor het bbp geven echter geen informatie over de mate waarin de verschillende sociale groepen van groei profiteren (of niet).6 Daarnaast is het bbp geen bevredigende maatstaf voor het totale inkomen van een land. Een land dat te kampen heeft met uitgebreide kapitaalvermindering of een grote uitstroom van inkomen naar het buitenland, kan immers wel een groot bbp hebben, maar veel minder inkomen om onder zijn inwoners te verdelen.

Het concept nationaal inkomen (ni) is een beter criterium om landen te vergelijken en de verdeling van inkomen en groei te analyseren. Het nationaal inkomen is gelijk aan bbp minus kapitaalvermindering plus netto buitenlands inkomen. Het is een betere afspiegeling van het inkomen van een land dan het bbp. De wid.world-database combineert macro-economische gegevens uit verschillende bronnen om ni-reeksen te produceren voor ongeveer tweehonderd landen. Deze schattingen van het nationaal inkomen zijn consistent met die van internationale organisaties, met één belangrijke verbetering: onze reeksen verhelpen het probleem dat in gepubliceerde nationale rekeningen een deel van het inkomen ontbreekt. Volgens de officiële gegevens is het wereldwijd betaalde buitenlands inkomen groter dan het wereldwijd ontvangen buitenlands inkomen. Dat komt doordat een deel van het in belastingparadijzen ontvangen inkomen nergens is gedocumenteerd. Wij bepalen dit wereldwijd verdwenen inkomen op basis van methoden die voor het eerst zijn ontwikkeld door Zucman (2013).7

Het totale fiscale inkomen (zoals gemeten aan de hand van de belastinggegevens) is altijd lager dan het nationaal inkomen (zoals gemeten in de nationale rekeningen). Dat verschil is deels het gevolg van belastingvrije inkomensstromen zoals de huurwaarde (de waarde die een huis bij verhuur zou opleveren) en niet-uitgekeerde winsten (de bedrijfswinsten die niet worden uitgekeerd aan individuen, maar waarvan uiteindelijk de bedrijfseigenaren profiteren). Wanneer gegevens beschikbaar en nauwkeurig genoeg zijn, wijzen we het deel van het nationaal inkomen dat in de fiscale gegevens ontbreekt toe aan de inkomensgroepen die van deze inkomensbronnen profiteren. Deze operatie kan significante gevolgen hebben voor de inkomensverdeling. Wanneer we bijvoorbeeld niet-uitgekeerde winsten bij het fiscaal inkomen voegen, neemt het inkomensaandeel van de bovenste 1% in China in 2015 toe van 11,5% naar 14%. Enkele recente wetenschappelijke artikelen hebben geprobeerd cijfers over ongelijkheid samen te stellen door rekening te houden met het belastingvrij inkomen, zowel in ontwikkelde als in opkomende landen, waaronder de Verenigde Staten, China, Frankrijk, Brazilië en Rusland.

Door de beperkingen van onze gegevens is het in een aantal landen momenteel echter onmogelijk dergelijke aanpassingen te doen. Dat betekent dat de schattingen voor de ongelijkheid in deze landen doorgaans te laag zijn. In dergelijke gevallen gebruiken we simpelweg onze ni-reeksen om fiscale inkomens proportioneel op te schalen en zo het nationaal inkomen te berekenen.8 Dit is niet van invloed op de inkomensverdeling, maar stelt ons wel in staat een zinvollere vergelijking te maken tussen de historische en internationale inkomensontwikkelingen. Uit onze gegevens blijkt bijvoorbeeld dat het gemiddelde nationaal inkomen vóór belastingheffing per volwassene binnen de bovenste 1% in India en China in 2013 vergelijkbaar is (respectievelijk € 131.000 en € 157.000), maar dat het in Brazilië en de Verenigde Staten veel groter is (respectievelijk € 436.000 en € 990.000).

Rekening houden met vermogensongelijkheid

Eén reden voor de groeiende belangstelling voor vermogensongelijkheid is het besef dat de toename van inkomensongelijkheid in de afgelopen jaren deels het gevolg is van de stijgende kapitaalinkomens (naast veranderingen in lonen en arbeidsinkomen). Tot deze kapitaalinkomens behoren rente, dividenden, niet-uitgekeerde bedrijfswinsten en huuropbrengsten. Terwijl het grootste deel van de bevolking weinig kapitaalinkomen heeft, is het bovenste deel van de inkomensverdeling voor een groot deel van zijn inkomen afhankelijk van deze inkomensvorm.

Een andere reden voor de hernieuwde belangstelling voor vermogen, is dat het totale vermogen zelf sneller groeit dan het inkomen, zodat het nationaal vermogen in veel landen verhoudingsgewijs veel sneller stijgt dan het nationaal inkomen (zoals voor het eerst aangetoond door Piketty en Zucman, 2004). Een van de gevolgen daarvan is dat geërfd vermogen, dat in een groot deel van de twintigste eeuw afnam, in een aantal landen opnieuw belangrijker wordt. Uit talrijke aanwijzingen (bijvoorbeeld de ranglijsten van miljardairs) blijkt bovendien dat de allerrijkste vermogensbezitters ter wereld in een veel hoger tempo vermogen hebben vergaard dan de gemiddelde persoon en dat daardoor hun aandeel in het wereldwijde vermogen veel sterker is gegroeid.

Omdat de meeste landen vermogen niet rechtstreeks belasten, kunnen we alleen betrouwbare schattingen van vermogensongelijkheid maken door verschillende gegevensbronnen te combineren, zoals ranglijsten van miljardairs en gegevens over inkomstenbelasting en erfbelasting; zie daarvoor het baanbrekende werk van A.B. Atkinson en A. Harrison (1978).9 De globalisering van het vermogensmanagement sinds de jaren 1980 levert extra problemen op, aangezien een steeds groter deel van het wereldwijde vermogen zich in buitenlandse financiële centra bevindt. Uit onderzoek onder leiding van Gabriel Zucman blijkt dat het enorme gevolgen voor het meten van vermogen in het uiterste topje van de verdeling heeft, wanneer we rekening houden met deze buitenlandse bezittingen (zie figuur 1.2).10 Meer in het algemeen gesproken wordt het cruciaal de inkomens- en vermogensongelijkheid te meten vanuit wereldwijd perspectief, en niet alleen op landelijk niveau, zoals we hierna zullen bespreken.

Van nationale naar regionale en mondiale verdelingen van inkomen en vermogen

Het wid.world-project heeft als belangrijk doel inkomens- en vermogensverdelingen te produceren. Dat betekent dat we op mondiaal niveau alle mensen, van arm tot rijk, moeten rangschikken en daarbij nationale grenzen moeten negeren. We geven ook schattingen van inkomens- en vermogensongelijkheid voor grotere regio’s, zoals Europa en het Midden-Oosten.

Je kunt je afvragen of het zin heeft wereldwijde schattingen over ongelijkheid te geven, aangezien de meeste beleidsinspanningen (onder meer om ongelijkheid tegen te gaan) op nationaal niveau worden ontwikkeld en uitgevoerd. Wij denken dat studies over de ongelijkheidsdynamiek op het nationale, regionale en mondiale niveau elkaar aanvullen. Ten eerste bestaat er weliswaar geen wereldregering, maar zijn er wel pogingen om via mondiale samenwerking problemen als belastingontduiking en ongelijkheid op milieugebied aan te pakken. Ten tweede moeten we, als gevolg van de toenemende onderlinge economische afhankelijkheid van landen, naar de wereldwijde ongelijkheidsdynamiek kijken, willen we volledig inzicht krijgen in de onderliggende economische krachten die nationale ongelijkheid veroorzaken. Ten slotte worden iemands politieke inzichten over ongelijkheid misschien niet alleen bepaald door zijn of haar positie binnen een gegeven land, maar ook door vergelijkingen met anderen op regionaal en mondiaal niveau.

Sinds de jaren 1980 is de wereld op economisch, financieel en cultureel gebied steeds verder geïntegreerd. Hoewel we op grond van bijvoorbeeld recente verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten vandaag de dag misschien vraagtekens zouden kunnen plaatsen bij de globalisering, blijft de wereld niettemin een onderling nauw verweven omgeving. Daarin zijn kapitaal, goederen, diensten en ideeën uiterst mobiel en wordt de circulatie ervan mogelijk gemaakt door innovaties in de informatietechnologie. Tot op zekere hoogte bestaat er reeds een mondiale gemeenschap, en in deze mondiale omgeving is het logisch dat de burgers zichzelf met elkaar vergelijken.

Mensen in een bepaald land kunnen zich misschien vanuit ethisch perspectief grote zorgen maken over de situatie van mensen aan de onderkant van de mondiale verdeling.11 Zij maken zich misschien ook zorgen over hun eigen positie in de mondiale of regionale verdeling van inkomen en vermogen. Misschien heeft de stagnatie of trage stijging van het inkomen van de lage en middelste inkomensgroepen in rijke landen tegenover de snelle stijging in opkomende landen en aan de top van de wereldwijde inkomenspiramide bijgedragen aan de anti-establishmentsstemming in de afgelopen jaren. Burgers denken misschien al over de grenzen heen.

We hebben de gegevens over wereldwijde ongelijkheid ook nodig om de gevolgen van globalisering voor de verschillende verdelingen te kunnen analyseren. Is de groei aan de mondiale top onevenredig groot? Of is het aandeel in de totale groei dat de mondiale bovenste 1% zich toe-eigent klein in vergelijking met de groei die de onderste 50% heeft gekend? Een antwoord op deze fundamentele vragen begint met het verzamelen en produceren van cijfers over mondiale ongelijkheid die alle groepen van de bevolking bestrijken, van onder tot boven.

Zoals we in hoofdstuk 2.1 bespreken, stevenen we met de nodige behoedzaamheid op dit doel af. We tellen immers uitsluitend regio’s en landen mee waarvoor we consistente gegevensreeksen hebben. We presenteren resultaten voor de mondiale inkomensverdeling, maar door de beperkingen van onze gegevens kunnen we nog niet de mondiale vermogensverdeling analyseren. (Onze schattingen voor het ‘mondiaal’ vermogen beperken zich tot de Verenigde Staten, Europa en China.) De productie van echte reeksen over de mondiale vermogensverdeling zal een belangrijk doel worden van toekomstige edities van het Rapport over de ongelijkheid in de wereld. Uiteindelijk willen we ook proberen dieper inzicht te verwerven in de wisselwerking tussen mondiale economische ongelijkheid en andere vormen van mondiale ongelijkheid, bijvoorbeeld op milieugebied.12 Cijfers over dergelijke vormen van ongelijkheid kunnen helpen bij het formuleren van milieu- en economisch beleid, bijvoorbeeld wanneer we inspanningen om de klimaatverandering tegen te gaan moeten toewijzen aan individuen, landen en regio’s.

Open toegang, transparantie en reproduceerbaarheid zijn fundamenteel in wid.world en het Rapport over de ongelijkheid in de wereld

In januari 2017 hebben we de eerste versie van de wid.world -website gepubliceerd. Met behulp van een gebruiksvriendelijke interface wilden we een breed publiek van onderzoekers en algemene belangstellenden bereiken. Dankzij het werk van meer dan honderd onderzoekers in vijf verschillende continenten verzamelt de wid.world-website momenteel gegevens over inkomensongelijkheid voor meer dan zeventig landen, gegevens over vermogensongelijkheid en overheids- en privévermogen voor meer dan dertig landen, en gegevens over nationaal inkomen en bbp voor meer dan honderdtachtig landen. Zo biedt wid.world toegang tot de meest uitgebreide database over de historische ontwikkeling van inkomens- en vermogensongelijkheid, zowel internationaal als nationaal. Omdat we de gegevens over ongelijkheid voor zo veel mogelijk mensen toegankelijk wilden maken, hebben we wid.world beschikbaar gemaakt in vier talen: Chinees (Mandarijn), Engels, Frans en Spaans. Daarmee kunnen we drie miljard mensen in hun eigen taal bedienen (zie figuur 1.3).

Open toegang, transparantie en reproduceerbaarheid zijn de fundamentele waarden van het wid.world-project. De website is zodanig ontworpen dat iedereen, zowel de expert als de leek, toegang heeft tot en inzicht kan krijgen in historische gegevens over mondiale ongelijkheid. Alle wid.world-reeksen gaan bovendien vergezeld van een methodologisch artikel met uitgebreide beschrijvingen van de gebruikte methode en concepten.

Primaire gegevens en de programmeercodes die zijn gebruikt om ongelijkheidsschattingen te produceren worden ook bijgewerkt op de website. Dit niveau van transparantie is eveneens een belangrijke innovatie in het landschap van de aanbieders van economische gegevens. Het geeft elke geïnteresseerde onderzoeker de mogelijkheid onze schattingen te verfijnen, andere aannamen te maken als ze dat willen en nieuwe ideeën te helpen ontwikkelen om ongelijkheid beter te meten en nieuwe manieren te bedenken om de samenleving van deze gegevens te laten profiteren. Onze website bevat ook een verzameling instrumenten om economische ongelijkheid te analyseren.

Het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 is onderdeel van het initiatief om de toegang tot cijfers over ongelijkheid te democratiseren. Alle reeksen die in het rapport worden besproken en gepresenteerd zijn ook online beschikbaar en zijn volledig reproduceerbaar. We moeten echter opmerken dat dit rapport analyses bevat die specifiek voor het rapport zijn uitgevoerd. Dat betekent dat het rapport niet per se de opvattingen van alle wid.world-medewerkers vertegenwoordigt. Het Rapport over de ongelijkheid in de wereld 2018 is een product van het World Inequality Lab, dat zich baseert op onderzoek dat is uitgevoerd in het kader van het wid.world-project en op nieuw onderzoek naar de dynamiek van wereldwijde ongelijkheid.

Box 1.1