Een van Amerika’s belangrijkste auteurs schrijft over de thema’s die haar werk kenmerken: ras, grenzen, migratie, angst, het verlangen om ergens thuis te zijn. Wat is ras en waarom is het zo belangrijk? Waarom heeft de mens behoefte aan de Ander? En waarom beangstigt de aanwezigheid van de Ander ons? In De oorsprong van de ander gaat Toni Morrison op zoek naar antwoorden. Ze grijpt terug naar haar eigen jeugd, maar onderzoekt ook de geschiedenis, de politiek en de literatuur. Ze schrijft over de negentiende-eeuwse literatuur waarin slavernij werd geromantiseerd en vergelijkt deze boeken met de dagboekaantekeningen van slavenhouders. Morrison onderzoekt wat het betekent om zwart te zijn en verkent verschillende opvattingen over raciale zuiverheid, globalisering en massamigratie in deze eeuw. De oorsprong van de ander is Morrisons persoonlijkste non-fictiewerk tot nu toe.

Toni Morrison (Lorain, Ohio, 1931) is een van de grootste Amerikaanse schrijvers van de afgelopen decennia. Ze heeft vele boeken op haar naam staan, waaronder Het blauwste oog, Het lied van Solomon, Beminde en Het paradijs. Voor haar werk ontving ze onder meer de Pulitzer Prize, de National Book Critics Circle Award en in 1993 de Nobelprijs voor de Literatuur.

‘Toni Morrison is een klassieke Amerikaanse auteur, in de traditie van Poe, Melville, Twain en Faulkner.’ – Newsweek

‘Toni Morrison is een van de belangrijkste stemmen in de Amerikaanse literatuur.’ – The New York Review of Books

Toni Morrison

De herkomst van Anderen

Vertaald door Nicolette Hoekmeijer

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Copyright © 2017 Toni Morrison

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 Nicolette Hoekmeijer

Oorspronkelijke titel The Origin of Others

Oorspronkelijke uitgever Harvard University Press, Londen

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagfoto © Timothy Greenfield-Sanders

Verzorging e-book Ferdinand Rusch

ISBN 978 94 031 2990 7

NUR 302

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Voorwoord –
Ta-Nehisi Coates

In het voorjaar van 2016 gaf Toni Morrison een reeks lezingen aan Harvard University, over ‘the literature of belonging’ – de literatuur van het ‘erbij horen’. Gezien de aard van Morrisons opmerkelijke oeuvre zal het weinigen verbazen dat ze zich richtte op de rassenkwestie. Morrison had nauwelijks een geschikter moment kunnen kiezen voor haar lezingen. Het was het laatste jaar van Barack Obama’s tweede termijn als president. Obama’s populariteit was nog altijd stijgende. De opkomende Black Lives Matter-beweging bracht in het hele land de discussie op gang over politiegeweld, en in tegenstelling tot de meeste ‘discussies over ras’ wierp deze discussie ook echt vruchten af. Obama’s twee zwarte ministers van Justitie, Eric Holder en Loretta Lynch, zetten in enkele staten een onderzoek in gang naar het functioneren van de politie. De bevindingen in Ferguson, Chicago en Baltimore onderschreven de vermoedens dat er sprake was van stelselmatig racisme, vermoedens die tot dan toe waren afgedaan als wilde verhalen. De algehele verwachting was dat deze voortvarende aanpak doorgang zou vinden onder de eerste vrouwelijke president van Amerika, Hillary Clinton, die op het moment dat Morrison aan haar lezingenreeks begon, een grote voorsprong had op de man die door iedereen werd weggezet als een politiek lichtgewicht. Alles wees erop dat Amerika voornemens was in het reine te komen met zijn geschiedenis om ten langen leste uit te komen aan de rechtvaardige kant van het brede morele spectrum.

Maar op datzelfde moment werd dat morele spectrum opgerekt.

De eerste reactie op de overwinning van Donald Trump was het bagatelliseren van wat zijn overwinning zei over het racisme in Amerika. Overal doken verhalen op dat de verkiezingen van 2016 een populistische revolte waren tegen Wall Street, aangewakkerd door diegenen die binnen de nieuwe economie tussen wal en schip waren geraakt. Clinton zou haar eigen ondergang hebben bewerkstelligd door zich vast te bijten in ‘identiteitspolitiek’. Veel van deze redeneringen haalden zichzelf impliciet onderuit. Niemand wist uit te leggen hoe het kwam dat de mensen die aan het kortste eind trokken in de nieuwe economie – zwarten en kleurlingen uit de arbeidersklasse – geen aansluiting vonden bij de Trump-coalitie. Bovendien zetten sommige mensen die Clinton hadden aangevallen op haar ‘identiteitspolitiek’ daar vervolgens zelf hard op in. Senator Bernie Sanders, Clintons tegenstander in de voorverkiezingen, ging er de ene week nog prat op afkomstig te zijn uit de blanke arbeidersklasse, om een week later de Democraten op te roepen boven de identiteitspolitiek uit te stijgen. Kennelijk zijn niet alle vormen van identiteitspolitiek gelijk.

De herkomst van Anderen – Morrisons nieuwste boek, een bundeling van een serie lezingen aan Harvard – heeft niet direct betrekking op de opkomst van Donald Trump. Maar het is onmogelijk om haar bespiegelingen te lezen over inclusie, over wie al dan niet binnen de samenleving past, zonder die te betrekken op de situatie van dit moment. Herkomst begeeft zich op het terrein van de Amerikaanse geschiedenis en richt zich daarmee op de oudste en meest invloedrijke vorm van identiteitspolitiek die Amerika ooit heeft gekend – de identiteitspolitiek van racisme. Dit is een boek over anderen tot vreemdeling bestempelen en over het plaatsen van hekken, een boek waarin gebruik wordt gemaakt van literaire kritiek, geschiedenis en memoires, in een poging te begrijpen hoe en waarom we die hekken zijn gaan associëren met pigment.

Morrison brengt een grote hoeveelheid teksten samen die in de loop van de afgelopen eeuw zijn verschenen en waarin overtuigend wordt gesteld dat het witte racisme onuitroeibaar is. Haar bondgenoten zijn onder meer Sven Beckert en Edward Baptist, die de gewelddadige aard van dat racisme hebben blootgelegd en hebben laten zien wat de opbrengsten ervan waren; James McPherson en Eric Foner, die hebben laten zien hoe dat racisme eerst de kiem legde voor de Amerikaanse Burgeroorlog en vervolgens de pogingen tot wederopbouw van het land ondermijnde; Beryl Satter en Ira Katznelson, die hebben uitgelegd hoe racisme de New Deal saboteerde; en Khalil Gibran Muhammad en Bruce Western, die hebben laten zien hoe dat racisme de weg heeft geplaveid voor ons huidige tijdsgewricht waarin de gevangenissen voller zitten dan ooit.

Maar het meest verwant aan Morrisons eigen werk is vermoedelijk Racecraft, het boek van Barbara Fields en Karen Fields, waarin wordt gesteld dat Amerikanen hebben geprobeerd de misdaad van het racisme, een actief concept, uit te wissen door het te vervangen door het concept ras, dat niet actief is. Door te spreken van ‘ras’ in plaats van ‘racisme’, concretiseren we het idee dat ras op de een of andere manier een kenmerk is van de natuurlijke wereld, en dat racisme daar op logische wijze uit voortvloeit. Hoewel de wetenschappelijke studies zich opstapelen waarin wordt aangetoond dat dit een omgekeerde voorstelling van zaken is en dat racisme voorafgaat aan ras, hebben Amerikanen dat nog niet helemaal meegekregen. Zodoende hebben we het over ‘rassenscheiding’, ‘een raciale kloof’, ‘raciaal profileren’ of ‘raciale verscheidenheid’ – alsof die begrippen stuk voor stuk zijn geworteld in iets waarin wij niet zelf de hand hebben gehad. De impact hiervan moet niet worden onderschat. Als ‘ras’ het werk is van genen of goden, of allebei, dan hoeven we het onszelf niet al te zwaar aan te rekenen dat wij het probleem niet de wereld uit hebben weten te helpen.

Morrison vertrekt in haar zoektocht vanuit de veel minder gerieflijke positie dat ras slechts zijdelings van doen heeft met genen. Vanuit dat standpunt helpt ze ons begrijpen hoe een concept dat zo op losse schroeven staat, toch miljoenen mensen in zijn greep weet te houden. De sleutel schuilt in het verlangen de eigen menselijkheid overeind te houden in weerwil van onmenselijk handelen, betoogt Morrison. Ze bestudeert de verslagen van plantagebezitter Thomas Thistlewood, die een logboek bijhoudt waarin hij de stelselmatige verkrachtingen noteert van tot slaaf gemaakte vrouwen, op achteloze toon, alsof het gaat om het scheren van schapen. ‘Tussen de seksuele activiteiten door vermeldt hij gegevens over de oogst, het werk op het land, bezoekers, ziekten et cetera’, luidt Morrisons huiveringwekkende bijschrift. Wat voor psychologisch proces moet er in Thistlewoods hoofd hebben plaatsgevonden dat verkrachting hem zo onverschillig liet? Het psychologische proces van othering, mensen wegzetten als de Ander – jezelf ervan weten te overtuigen dat er een zekere natuurlijke en door God gegeven hiërarchie bestaat tussen de slavenhouder en de tot slaaf gemaakte. Na een analyse van de wrede wijze waarop de tot slaaf gemaakte Mary Prince wordt afgeranseld door haar meesteres, schrijft Morrison:

De noodzaak om de slaaf tot een vreemde soort te bestempelen lijkt een wanhopige poging om het beeld overeind te houden dat je zelf normaal bent. De drang om onderscheid te maken tussen hen die tot het menselijk ras behoren en hen die zonder meer onmenselijk zijn, is zo sterk dat de schijnwerper wegdraait en niet diegene belicht die wordt vernederd, maar degene die vernedert. Zelfs wanneer we aannemen dat de slaven overdrijven, dan nog getuigen de slavenhouders van een groteske fijngevoeligheid. Het is alsof ze schreeuwen: ‘Ik ben geen beest! Ik ben geen beest! Ik martel de machtelozen om te bewijzen dat ik niet zwak ben.’ Het gevaar van medeleven met de vreemdeling is het risico een vreemdeling te worden. Je door ras bepaalde positie verspelen betekent het gewaardeerde en gekoesterde verschil verspelen.

Morrison heeft het over slavenhouders en tot slaaf gemaakten, maar wat zij zegt over sociale positie gaat ook vandaag de dag nog op. De afgelopen jaren hebben we een gestage stroom beelden gezien waarin Amerikaanse agenten zwarten in elkaar slaan, taseren, de keel dichtknijpen en neerschieten om een betrekkelijk licht vergrijp, of zelfs wanneer er helemaal geen sprake is van enig vergrijp. Hier is met afgrijzen op gereageerd door Afro-Amerikanen, en ook door veel andere Amerikanen. Maar toch kwam de taal waarin de rechtvaardigingen werden gegoten, akelig vertrouwd voor. Nadat agent Darren Wilson in Ferguson Michael Brown had doodgeschoten, zei hij dat Brown zich ‘zo breed mogelijk leek te maken, alsof hij dwars door de kogels heen wilde rennen’. Op die manier schilderde hij Brown af als bovenmenselijk, maar daarmee uiteindelijk ook als minder dan een mens. Dit beeld, dat Brown minder dan een mens zou zijn, werd versterkt door de beslissing om zijn lichaam midden in de zomer op straat te laten liggen, in de brandende zon. Brown afschilderen als een soort monster rechtvaardigt de moord en laat de plaatselijke agenten – afgaande op het rapport van het ministerie van Justitie een stelletje tuig – in de waan dat zij niets verkeerd hebben gedaan, dat zij volkomen menselijk zijn.

Racistische ontmenselijking is niet alleen symbolisch – het bakent de grenzen af van de macht. ‘Ras,’ schrijft de geschiedkundige Nell Painter, ‘is een idee, geen gegeven. In Amerika betekent dit idee van ras mede dat iemand met een lichte huid automatisch minder kans loopt om de dood te vinden op de manier van Michael Brown, Walter Scott of Eric Garner. En de dood is slechts het meest extreme voorbeeld van wat het betekent om te leven als een ‘Ander’, om buiten de grenzen te vallen van een brede ‘inclusiviteit’. De ‘economisch onzekere positie’ die naar verluidt veel kiezers in de armen van Donald Trump heeft gedreven, zou voor veel zwarten nog een aanzienlijke verbetering zijn. Bij de Republikeinse voorverkiezingen bleek het gemiddelde gezinsinkomen van een Trump-stemmer ongeveer twee keer zo hoog als dat van een gemiddeld zwart gezin in Amerika. De huidige golf van medeleven met betrekking tot een opiatenepidemie die voornamelijk (hoewel niet exclusief) witten treft, is niet te vergelijken met de storm van verontwaardiging die opstak tijdens de crackcrisis in de jaren tachtig. De huidige golf van onrust in reactie op het hogere sterftecijfer onder bepaalde groepen witte mannen is van een geheel andere orde dan de lijdzame berusting in reactie op de hoge sterftecijfers die het zwarte leven in dit land altijd al hebben geteisterd.