In het Roemenië van begin jaren twintig komt een jonge Joodse student tot de ontdekking dat hij zich niet langer thuis voelt in de wereld. Hij wordt bedreigd en in elkaar geslagen door antisemitische medestudenten, maar voelt zich ook niet verwant met zijn Joodse leeftijdsgenoten. Hij wandelt door de straten van de hoofdstad, waar hij gokt, drinkt en spreekt met revolutionairen, fanatici en libertijnen. Van Boekarest tot Parijs probeert hij een manier te vinden om zich te verhouden tot de vijandige duisternis die over Europa valt.

Sinds tweeduizend jaar verscheen voor het eerst in 1934 en is een heldere, vaak schokkende kroniek over veerkracht en wanhoop in tijden van populistische retoriek en oorlogsdreiging.

Mihail Sebastian werd in 1907 in Roemenië geboren onder de naam Iosif Hechter. Hij werkte als advocaat en schrijver, maar werd gedwongen daarmee te stoppen door de antisemitische wetgeving. Nadat hij de oorlog had overleefd, kwam hij in 1945 om bij een verkeersongeval.

Mihail Sebastian

Sinds tweeduizend jaar

Uit het Roemeens vertaald door Jan Willem Bos

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met subsidie van het Roemeens Cultureel Instituut te Boekarest.

Copyright © 1934 Iosif Hechter

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 Jan Willem Bos

Oorspronkelijke titel De două mii de ani

Oorspronkelijke uitgever Editura Naționăl

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Omslagillustratie © Cezar Popescu

Verzorging e-book Ferdinand Rusch

ISBN 978 94 031 3000 2

NUR 302

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Voorwoord

Mihail Sebastian – Kroniekschrijver van turbulente tijden

Er zijn volop Roemenen die nostalgische gevoelens koesteren ten aanzien van de periode tussen de beide wereldoorlogen, een tijdperk dat dikwijls wordt gezien als een soort Roemeense Gouden Eeuw, waarin de cultuur bloeide, de literatuur van hoog niveau was en de economie zich gunstig ontwikkelde. Vooral na de val van het communisme in december 1989 werd er teruggegrepen naar het tussenoorlogse Roemenië als een voorbeeld voor het posttotalitaire land dat zijn identiteit terugzocht. Bij dit geïdealiseerde beeld zijn veel vraagtekens te plaatsen – en die vraagtekens zijn volop te vinden in het werk van Mihail Sebastian, waarin het Roemenië van de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw wordt gepresenteerd als een problematische maatschappij met volop economische tegenwind, geteisterd door nationalistische oprispingen met onaangename antisemitische tonen.

Mihail Sebastian is de schrijversnaam van Iosef Mendel Hechter en de naam waaronder hij in de Roemeense literatuur bekendstaat. Hij werd in 1907 geboren in Brăila in een tot de middenklasse behorend seculier joods gezin. Net als de ik-persoon in Sinds tweeduizend jaar groeide hij op in dit bedaarde stadje aan de benedenloop van de Donau. Na de middelbare school vertrok Sebastian naar Boekarest om daar rechten en filosofie te gaan studeren. Na zijn afstuderen toog hij naar Parijs om daar aan zijn proefschrift te werken, een voornemen dat hij reeds na een jaar opgaf.

Terug in Boekarest werd hij door professor Nae Ionescu gevraagd om te komen werken voor het tijdschrift Cuvântul, een blad met een extreemrechtse, zo niet regelrecht fascistische signatuur, waar hij zou blijven tot 1934. Hierna werd hij aangenomen als redacteur bij de uitgeverij van de Koninklijke Fundatie totdat hij, op grond van de antisemitische wetgeving van de vroege jaren veertig, geen openbare functie meer mocht bekleden en niet langer mocht publiceren. Hij bleef echter schrijven, al moest een van zijn toneelstukken in 1943 worden opgevoerd onder het pseudoniem Victor Mincu omdat het te algemeen bekend was dat achter de schrijversnaam Mihail Sebastian een joodse auteur schuilging.

Na augustus 1944, toen Roemenië in de oorlog de kant van de geallieerden koos, werd de antisemitische wetgeving opgeheven. Kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog werd Mihail Sebastian in het centrum van Boekarest aangereden door een vrachtwagen ten gevolge waarvan hij kwam te overlijden. Hij was zevenendertig jaar oud.

In de literatuur had Sebastian in 1932 gedebuteerd met Fragmente dintr-un carnet găsit (Fragmenten uit een gevonden schrift), in hetzelfde jaar gevolgd door de bundel korte verhalen Femei (Vrouwen). Hierna publiceerde hij een serie romans: De două mii de ani (Sinds tweeduizend jaar, 1934), Orașul cu salcâmi (De stad met de acacia’s, 1935) en Accidentul (Het ongeval, 1940). In de Roemeense literatuurgeschiedenis gedurende de communistische tijd was hij vooral bekend met zijn toneelstukken Jocul de-a vacanța (Vakantietje spelen, 1938), Steaua fără nume (De ster zonder naam, 1943) en Ultima oră (Vers van de pers, 1946). Van hun blijvende populariteit getuigt het gegeven dat van Jocul de-a vacanța in 1951 een radiohoorspel werd gemaakt, waarna het toneelstuk tweemaal werd verfilmd (in 1981 en 1995). Ook Steaua fără nume werd in 1965 verfilmd in een Frans-Roemeense coproductie (te vinden op YouTube), en nogmaals in 1978 in de Sovjet-Unie (ook op YouTube, in het Russisch met Roemeense ondertiteling).

Een andere kant van het leven en werk van Mihail Sebastian kwam opnieuw in de belangstelling door de publicatie van zijn dagboek, dat na de oorlog per diplomatiek koerier het land uit was gesmokkeld en in Jeruzalem terechtkwam. Na lang aandringen kreeg uitgeverij Humanitas in Boekarest toestemming van de erven van de schrijver om de negen schriften die het dagboek vormen te publiceren. Het verschijnen ervan in 1996 was een groot en omstreden evenement en bracht veel tongen en pennen in beweging. Het dagboek bestrijkt de periode 1935-1944 en beschrijft de opkomst van het antisemitisme in Roemenië, in de internationale context van de bloei van het nazisme en fascisme. Sebastian noteert hoe in de jaren dertig de sfeer in Boekarest almaar grimmiger werd en hoe steeds meer van zijn intellectuele vrienden, onder wie met name de later wereldberoemd geworden schrijver Mircea Eliade, steeds verder naar rechts weggleden en nationalistische en antisemitische ideologieën omarmden. Het dagboek werd vertaald in een groot aantal talen, waaronder het Nederlands (in 2008 verschenen in vertaling van Julien Weverbergh).

Door de internationale aandacht voor Sebastians dagboek kwam ook zijn roman uit 1934, De două mii de ani, weer in de belangstelling. Deze grotendeels autobiografische roman over wat het betekent om in die tijd jood te zijn in Roemenië, had bij eerste verschijning een enorme impact gehad, mede doordat hij werd gepubliceerd met een onvervalst antisemitisch voorwoord door zijn leermeester Nae Ionescu.

Sebastian had de eerste opzet van zijn roman gemaakt in zijn Parijse periode, in 1931, en reeds toen had hij Nae Ionescu, die hij mateloos bewonderde, verzocht om een voorwoord te schrijven bij het boek waar hij nog maar nauwelijks aan was begonnen. De hoogleraar schreef zijn voorwoord drie jaar later, overigens zonder het boek te hebben gelezen, al kende hij Sebastians opvattingen wel van de lange gesprekken die ze tijdens gezamenlijke wandelingen hadden gevoerd. In zijn voorwoord staat Ionescu stil bij de conditie van de joden in het algemeen, in een historische context geplaatst, waarbij hij oordeelt vanuit het theologische argument dat de joden al het leed dat hun overkomt aan zichzelf te wijten hebben omdat ze de Heiland niet erkennen. ‘De Messias is gekomen, Iosef Hechter – en jij hebt hem niet herkend. Dat is alles wat er van je wordt verlangd, in ruil voor alle goedheden die God voor jou heeft gehad: waakzaam zijn. En jij bent niet waakzaam. Of je hebt het niet gezien – omdat je hoogmoed schellen op je ogen heeft gelegd.’ En hij eindigt op dreigende toon: ‘…Iosef Hechter, voel je niet hoe je door koude en duisternis wordt bevangen?’

Hoewel Sebastian diep geschokt was over Nae Ionescu’s tekst, publiceerde hij hem toch als voorwoord bij zijn roman, die, juist daarom, veel opschudding veroorzaakte. Misschien wilde Sebastian alleen maar laten zien dat hij een man van eer was en gunde hij daarom Nae Ionescu zijn weerwoord; of wellicht zag hij het zelfs als een onderbouwing van de standpunten die hij in zijn boek met zoveel kracht en overtuiging bestrijdt. Hij ging hoe dan ook de discussie niet uit de weg en verzamelde vervolgens alle reacties op de roman en het voorwoord in een boek genaamd Cum am devenit huligan (Hoe ik een hooligan ben geworden, 1935).

Na de Tweede Wereldoorlog, ten tijde van het communistische bewind, bleef Sebastian dankzij zijn toneelstukken een populaire en veelgelezen schrijver. Zijn dagboek was nog onbekend en Sinds tweeduizend jaar werd tijdens de communistische dictatuur niet gepubliceerd omdat het regime zijn vingers niet wilde branden aan ‘de joodse kwestie’. Na de val van het regime werd de roman echter dadelijk weer uitgegeven, waardoor Sebastians schrijverschap in al zijn aspecten opnieuw in de belangstelling kwam te staan. Dit werd nog versterkt door de verschijning van het dagboek in 1996. Zijn kritische toon daarin ten aanzien van vooraanstaande intellectuelen van zijn generatie, die zich hadden laten meeslepen door de nationale en internationale extreemrechtse en vooral antisemitische tendensen, leidde tot felle reacties – zowel voor als tegen Sebastian. Ook na de val van het communisme blijft de kwestie van het Roemeense antisemitisme en de vervolging van de Roemeense joden voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog in Roemenië een heikel onderwerp.

Dat ook Sebastian zelf niet geheel immuun was geweest voor de verleidingen van het extremisme, werd een aantal jaren geleden naar voren gebracht door Marta Petreu in Diavolul și ucenicul său: Nae Ionescu – Mihail Sebastian (De duivel en zijn leerjongen: Nae Ionescu – Mihail Sebastian, 2006; derde, herziene uitgave 2016). Petreu toont aan dat Sebastian, in de paar jaar dat hij voor Cuvântul schreef, een opmerkelijk tolerante houding aan de dag legde ten aanzien van de antidemocratische, nationalistische en antisemitische gezindheid van het blad en dat hij ook artikelen schreef waarin hij uitdrukking gaf aan bewondering voor deze ideologie. Voor een groot deel is Sebastians houding terug te voeren op zijn respect voor en vertrouwen in Nae Ionescu – die met zijn voorwoord in 1934 zou laten zien hoe eenvoudig een dergelijk vertrouwen kon worden beschaamd. En wellicht valt zij ook te verklaren uit Sebastians verlangen om deel uit te maken van een grote intellectuele beweging waar zoveel vooraanstaande leden van zijn generatie toe behoorden. Totdat hij besefte zichzelf te compromitteren en zijn positie – als joods redacteur bij een antisemitisch blad – onhoudbaar was geworden. Deze episode laat eens te meer zien hoezeer een complexe en – het mag best gezegd worden – tegenstrijdige persoonlijkheid als Sebastian in die tijd worstelde met zijn identiteit als joodse Roemeen en/of Roemeense jood.

In Sinds tweeduizend jaar klinkt Sebastian dikwijls verbazingwekkend – en verontrustend – actueel. Zo draait het bij hem niet alleen om het eeuwige ‘joodse vraagstuk’, maar bijvoorbeeld ook om de vraag hoeveel generaties lang leden van een bevolkingsgroep in een land moeten wonen om als burgers te worden beschouwd, zelfs als deze groep een geloof aanhangt (of tot een op een godsdienst stoelende cultuur behoort) dat niet dat van de meerderheid van de bevolking is? De diverse, joodse en niet-joodse, personages die de auteur opvoert, vertegenwoordigen verschillende houdingen ten opzichte van de maatschappij waarmee ze worstelen: S.T. Haim is de internationaal ingestelde marxist, Sulitzer verheerlijkt de cultuur van het getto, Sami Winkler is de zionist, Pârlea de sloper die chaos wil om daaruit een nieuwe maatschappij op te bouwen, professor Ghiță Blidaru (voor een groot deel geënt op Nae Ionescu) is de autochtonist met Blut-und-Boden-theorieën.

Het resultaat is een rijke, veelzijdige roman die blijft boeien. Niet voor niets werd Sinds tweeduizend jaar in 2016 als For Two Thousand Years gepubliceerd door Penguin Books in Groot-Brittannië (op initiatief van vertaler Philip Ó Ceallaigh), waar het boek zeer gunstig werd ontvangen. Een vertaling in het Nederlands leek daarom ook zeer opportuun.

Jan Willem Bos

‘J’ose non seulement parler de moy, mais parler seulement de moy: je fourvoye quand j’escris d’autre chose, et me desrobbe à mon subjet. Je ne m’aime pas si indiscretement, et ne suis si attaché et meslé à moy, que je ne me puisse distinguer et considerer à quartier, comme un voysin, comme un arbre.’

Montaigne, Essais, De l’art de conférer

‘Ik durf niet alleen over mezelf te praten, maar praat alleen over mezelf: ik dwaal af wanneer ik over iets anders schrijf en mijn onderwerp van mezelf beroof. Ik houd niet zo onbescheiden van mezelf en ben niet zozeer aan mezelf gehecht en in mezelf verwikkeld, dat ik mezelf niet meer afzonderlijk kan zien en beschouwen, als een buurman, als een boom.’

Montaigne, Essays, Over de kunst van het gesprek

Deel een

I

Ik denk dat ik nooit echt bang ben geweest voor mensen of dingen, maar slechts voor tekens en symbolen. Mijn kindertijd werd vergald door de derde populier op de binnenplaats van de Petruskerk, mysterieus, hoog en zwart, waarvan de schaduw tijdens zomernachten door het venster naar binnen viel, tot boven mijn bed – een zwart lint dat mijn sprei in stroken sneed – een aanwezigheid die me angst aanjoeg, zonder dat ik het begreep, zonder dat ik ernaar vroeg.

Niettemin zwalkte ik blootshoofds door de verlaten straten van de stad onder Duitse bezetting: witte strepen in de lucht duidden op het overkomen van vliegtuigen, her en der landden de bommen, soms vlakbij, eerst met een droog en kort geluid, dan weids galmend in de open vlakte.

Ik keek echter onverstoorbaar, met de kille nieuwsgierigheid van een kind, naar de karren met stijf bevroren Turken die in december langs ons huis reden, en voordat ik deze piramides van lijken had gezien, opgetast als boomstronken in een stapel brandhout, had de aanwezigheid van de dood me nooit aangegrepen.

Maar ik stak de Donau over, in een lekke roeiboot, bij de monding, naar de dorpen van de Lipoveners, en ik stroopte eenvoudigweg de mouwen van mijn overhemd op toen ik de indruk kreeg dat de rotte bodem het niet langer zou houden. En God weet wat een beroerde zwemmer ik was.

Nee, ik geloof niet dat ik ooit bangelijk ben geweest, hoewel de Grieken in het grote park, die ons met stenen bekogelden als ze ons daar betrapten, me daar zolang ik me kan heugen dagelijks voor uitmaakten en hoewel ik ben opgegroeid met de kreet die achter mijn rug in mijn richting werd uitgespuugd: laffe jood.

Maar het is niet zo dat ik niet weet wat angst is. Dat wel. Ik werd tot op het punt van verkramping, van verlamming gekweld door onbeduidende dingen waar ieder ander onverschillig aan voorbijging, maar die in mijn leven gigantische proporties aannamen en toekomstig onheil in zich droegen. Het hielp niet om overdag naar de populier aan de overkant van de straat te lopen, zijn zwarte bast te betasten en met een bloederige nagel tussen de barsten zichtbare houtsplinters los te pulken. Het is maar een populier, hield ik mezelf voor, en ik leunde er met mijn rug tegen om hem dicht bij me te voelen en niet te vergeten. ’s Avonds, wanneer ik alleen op mijn kamer achterbleef om me zoals altijd om tien uur te ruste te leggen, was ik hem toch weer vergeten: vanaf de straat klonken nog de voetstappen van de voorbijgangers, gedempte stemmen, af en toe geschreeuw. Daarna viel de vertrouwde stilte in, overeenkomstig een mij welbekend tempo en verloop. Als ik mijn best deed, zou het me zelfs nu nog lukken de drie of vier inwendige schokken in herinnering te roepen waarmee mijn nacht begon, echte treden waarlangs ik fysiek in de duisternis en de stilte afdaalde. Dan trof de schaduw van de populier me verkrampt, met gebalde vuisten, met wijd opengesperde ogen, terwijl ik wilde schreeuwen maar niet wist hoe en naar wie…

*

Opmerkelijke ontdekking gisteren in de tweedehands boekwinkel. George Gissing: La rançon d’Ève. Een werkje van rond 1900, denk ik. Geen enkel detail over de auteur (waarschijnlijk een Engelsman). Dat heeft vier fijne uren opgeleverd.

Toen ik het uit had, ben ik van huis gegaan om de avondkranten te kopen. Er zijn weer vechtpartijen geweest, vooral op de geneeskundefaculteit en bij ons. Ik ben ook vandaag niet gegaan. Waarom zou ik?

*

Ik werd op straat staande gehouden door Marcel Winder, om me te vertellen dat hij weer was geslagen.

‘Dat is de achtste keer,’ zei hij tegen me, zonder duidelijk te maken of het de achtste knokpartij was geweest of dat hij voor de achtste keer gewond was geraakt. Hij had inderdaad een zwarte bloeduitstorting onder zijn linkeroog. Hij was mededeelzaam, bijna opgewekt, in ieder geval superieur. Zoiets was aan mij niet besteed. Ik hield me afzijdig. Blijkbaar waren de jongens iets aan het voorbereiden voor 10 december, maar Winder vertikte het om in detail te treden.

‘Dat is niks voor jou, jochie. Jij houdt je met meer verheven zaken bezig. En toevallig, o, geheel toevallig verhinderen deze verheven zaken je om samen met ons het gevaar op te zoeken. Puur toeval.’

Winder verdoet zijn tijd. Hij slaat de plank mis: zulke ijdelheden zijn mij vreemd.

*

Uit een brief van mijn moeder die ik vandaag kreeg:

…En blijf vooral weg van de universiteit. Ik heb in de courant gelezen dat er weer grote vechtpartijen aan de gang zijn, en de zoon van de pettenmaker, die vandaag naar huis is gekomen, heeft me verteld dat het bij jullie erger is dan elders. Laat anderen maar de held uithangen. Luister naar je moeder en blijf thuis!

‘Laat anderen maar de held uithangen.’ Als mama eens wist hoe die woorden overkomen.

*

Zou dat alles zijn? Ik was vanochtend binnengelopen bij het college Romeins recht. Niemand sprak tegen me. Ik maakte koortsachtig aantekeningen zodat ik mijn hoofd niet boven de bank hoefde uit te steken. Halverwege het college landt er een papierprop op de bank, naast mij. Ik kijk er niet naar, vouw hem niet open. Iemand roept hardop mijn naam, achter mijn rug. Ik draai mijn hoofd niet om. Mijn linkerbuurman kijkt me strak aan, zonder een woord te zeggen. Die starende blik werkt op mijn zenuwen en ik richt mijn ogen op.

‘Eruit!’

Kortaf bijt hij me dat woord toe. Hij staat op van zijn plaats, maakt ruimte voor me en wacht af. Om mij heen word ik een gespannen stilte gewaar. Iedereen houdt zijn adem in. Eén gebaar van mijn kant en dan spat die stilte uit elkaar…

Nee. Ik glijd de bank uit en loop weifelend naar de deur, tussen twee rijen toekijkers. Alles verloopt plechtstatig, ritueel. Alleen iemand naast de deur haalt naar me uit met een zijdelingse vuistslag, die me maar half raakt. Beetje laat die vuist, makker.

Ik loop over straat. Kijk, een mooie vrouw. Kijk, een leeg rijtuig dat langsrijdt. Alles is waar het hoort te zijn: een kille decemberochtend.

*

Winder kwam bij me langs om me te feliciteren vanwege mijn heldendaad van gisteren. Ik weet niet wie het hem heeft verteld. En hij liet een briefje achter dat ik overmorgen naar de studentenflat moest komen. Er werd voor iedere faculteit een aparte groep georganiseerd. De jongens willen met alle geweld de colleges van 10 december bijwonen. Een principekwestie, volgens Winder.

Al dat gedoe komt me de keel uit. Waar ik zin in heb, is een helder, dik, serieus boek, met een denktrant die tegen de mijne indruist, een boek dat ik lees met dezelfde verbetenheid als bij mijn eerste kennismaking met Descartes. Ieder hoofdstuk was een persoonlijke strijd.

Maar nee: ik zit gevangen in een ‘principekwestie’. Bespottelijk.

*

10 december. Ik moet rechtop lopen, met onbedekt hoofd, in de regen, blindelings, recht vooruit, zonder naar rechts of naar links te kijken, evenmin achterom, en niet roepen, vooral niet roepen, het straatrumoer en de blikken van de mensen in dit verwarrende uur over me heen laten gaan. Zo. Als ik mijn ogen sluit, rest er niets dan deze druilerige regen: ik voel de druppeltjes op mijn wangen neerkomen, van mijn wenkbrauwboog naar mijn neusgaten stromen en dan ineens op mijn lippen vallen. Waarom lukt het me niet, waarom ben ik niet in staat de onverstoorbare kalmte op te brengen van een paard dat een lege kar achter zich aan sleept, door de modder, in een storm?

Ik ben een geslagen man. Dat is alles wat er rest. Niets doet me pijn en afgezien van die vuistslag onder mijn heup is er niet één klap hard aangekomen. Die man trok een vreemd smoel onder zijn pet. Totdat ik zijn geheven hand zag, had ik niet gedacht dat hij ging slaan. Het was een onbekende: het was wellicht voor het eerst dat hij mij zag.

Ik ben een geslagen man en dat is niet wereldschokkend. De Roemeens-Italiaanse Bank, gestort kapitaal 50.000.000 lei. Minimax waakt zodat brand geen kans maakt. De hoofdstad van IJsland is… Waar zou Isidor Leibovici zijn gebleven? Als hij de deur naar het secretariaat heeft weten te vinden, is hij ontkomen. Zo niet… Maar wat is verdomme nou ook alweer de hoofdstad van IJsland? Nee joh, niet Christiania, en evenmin Oslo, want dat is hetzelfde…

Als ik ga huilen, kan ik het verder wel schudden. Ik heb nog genoeg zelfbewustzijn om daarvan doordrongen te zijn. Bal je vuisten, rund, als dat zo nodig moet, beschouw jezelf als een held, bid tot God, houd jezelf voor dat je uit een geslacht van martelaars stamt, ja, ja, houd jezelf dat voor, beuk met je hoofd tegen de muur, maar als je wilt dat ik je nog recht kan aankijken en als je niet van schaamte door de grond wilt zakken, is dit alles wat ik van je verlang: niet huilen…

*

Als ik zou weten dat ik er iets mee opschoot, zou ik de eergisteren geschreven bladzijde eruit scheuren. Nog zo’n hoogdravende uitbarsting – en ik kap met dit dagboek. De vraag is of ik kalm en kritisch kan bezien wat mij en de anderen nu overkomt. Verder…

Er wordt gezegd dat vanmiddag een besluit wordt genomen over een sluiting van de faculteiten voor onbepaalde duur.

II

Gisteren, op het perron, toen ik onder het zwakke lamplicht van het station uit de trein stapte, vond ik mijn moeder er magerder dan ooit uitzien, en oud geworden. Het lag waarschijnlijk aan haar gebruikelijke emotie, tijdens het eerste uur van ons weerzien.

Haar emotie… ‘Heb je al je bagage? Heb je niets in de trein laten liggen? Knoop je jas goed dicht. Als we maar een rijtuig kunnen vinden…’ Ze praat veel, gehaast, over zoveel onbeduidende dingen, en ze veegt de tranen niet uit haar wimpers, uit angst dat ik ze dan juist zie.

*

De eerste wandeling in de stad. De triomfantelijke mars door de Hoofdstraat, tussen twee rijen joodse kooplui door, die me luidruchtig begroeten, ieder vanaf de drempel van zijn nering, met een verholen teken van verstandhouding.

‘Het geeft niks, jongens, hou je haaks, God is goed, het gaat wel over.’

‘Sinds tweeduizend jaar…’ probeert meneer Moritz Bercovici (manufactuur en schoeisel) me de reden van onze vervolging uit te leggen.

Bij de barbier eist de baas de eer op mijn haar te mogen knippen en hij vraagt me tijdens de operatie of er nog sporen zijn, littekens… enfin… ‘U begrijpt wel.’

‘Nee, ik begrijp er niets van.’

‘En die vechtpartij dan?’

‘Welke vechtpartij?’

‘De vechtpartij op de universiteit… U bent toch geslagen?’

‘Nee.’

‘Helemaal niet?’

‘Helemaal niet.’

De man is verbolgen. Hij knipt me met tegenzin, zonder enthousiasme.

*

Avond in de familiekring. Mijn nichtje Viky en haar man zijn net terug van hun huwelijksreis. Blijkbaar is ze in verwachting. Een oom van mij vermaakt zich over dat gebeuren.

‘Jullie hebben erg je best gedaan!’

Viky is erdoor in verlegenheid gebracht, haar man blijft ernstig.

‘Nou, jongeman, het is niet anders! Het is gedaan met de pret. Of je nu wilt of niet, of je zin hebt of niet, het moet… Ken je dat verhaal met die trein?’

Het verhaal met de trein wordt verteld. Iedereen schaterlacht. Vanuit een hoek werpt mijn moeder me verwarde blikken toe…

Ik had net als alle anderen kunnen zijn, een zwaarlijvige koopman, getrouwd, tevreden, die op zondagavond een spelletje poker speelt en smeerlapperijen bezigt tegen jonggehuwden. Ken je die van die trein?

Soms vraag ik me bezorgd af of ik wel volledig aan hen ben ontsnapt.

*

Ik heb mama verzocht om thuis te blijven. Zij handwerkt, ik lees. Soms kijk ik over mijn boek heen naar haar, hoe mooi en kalm ze is, het meest serene voorhoofd dat ik ken, haar ogen een beetje vermoeid door het verstrijken der jaren. 43? 44? Ik durf het haar niet te vragen.

‘Hoe is jouw leven daar, in Boekarest?’

‘Goed. Maar waarom vraag je dat?’

‘Voor mezelf.’

Ze handwerkt verder, zonder me aan te kijken.

‘Weet je, mama, als het een probleem is om me vierduizend te sturen…’

Ze geeft geen antwoord. Ik loop naar de andere kant van de tafel, neem haar rechterhand in de mijne en geef er een vragend knijpje in.

‘Het is al laat, jongen. Kom, we gaan slapen.’

Ik had het al veel eerder in de gaten moeten hebben. Thuis liepen de dingen niet goed. Er is geen geld meer. Ik heb haar gezegd dat ik me voortaan wel met tweeduizend per maand zal weten te redden. Ik ga in de studentenflat wonen. Daar is niets mis mee, het is er warm, het is schoon, het is gerieflijk. (Ze lijkt me niet te geloven – en ik struikel over mijn tong, zelf verbaasd over de kwaliteiten die ik plotseling ontdek in die barak in Văcărești.)

*

Ik hoor haar ademhaling in de belendende kamer. Ik weet best dat ze niet slaapt en dat ze opzettelijk ademhaalt in het ritme van een slapende om mij te misleiden en gerust te stellen.

Wat een kinderachtig gedoe. Ik zou me ervoor moeten schamen, maar doe dat niet. Dat ik op mijn leeftijd niet voor drie maanden van huis kan zijn zonder dat het me aan het hart gaat, zonder dat grote gemis dat zich meester van me maakt nog voordat ik haar een afscheidsknuffel heb gegeven. Als ik me er niet voor zou generen, zou ik haar nu een kus gaan geven, zoals ik vroeger ’s nachts deed, als ik midden in een nare droom wakker werd. De nare droom: deze gereedstaande reiskoffer.

III

Het genoegen om alleen te zijn in een wereld die meent dat je haar toebehoort. Geen trots. Zelfs geen verlegenheid. Maar het vanzelfsprekende, simpele, onwillekeurige gevoel jezelf te blijven, in jezelf te blijven. Soms zou ik letterlijk afstand van mezelf willen nemen zodat ik vanuit een hoek van de kamer kan kijken hoe ik praat, hoe ik me opwind, hoe ik vrolijk ben, hoe ik verdrietig ben, in de wetenschap dat dit alles me vreemd is. Dubbel spel? Nee. Iets anders, iets anders.

*

Ik heb in de kantine zitten eten tussen een Rus die stonk en te hard praatte en een mager meisje met afgeschaafde handen en slordig aangebrachte lippenstift. Een cementvloer. Koud. Mijn overjas over mijn schouders geslagen, het etensbord van geëmailleerd metaal voor me, de tinnen vork op de grond gevallen.

Ik zal nooit een sociale rebel zijn, en ik weet niet waar ik op dat moment een glimlach zonder weemoed vandaan heb getoverd.

Met elf jongens, ikzelf inbegrepen, delen we onze kamer. Liova Sadigurski, mijn rechterbuurman, scheert zich met de scheermessen die Ionel Bercovici, mijn linkerbuurman, heeft afgedankt. Vooralsnog beperk ik mijn kennissenkring daartoe. Ik durf hem niet uit te breiden.

Soms, wanneer ik wakker word voordat het ochtend is, lig ik in die lange, kille kamer met genoegen te luisteren naar de polyfone ademhaling van die tien mensen die mij omringen; het rauwe ademen van de student aan de polytechnische hogeschool, het fluitende gepiep van zijn buurman, het gezucht van Liova, het hommelgezoem dat iemand ergens achterin, bij het raam, voortbrengt en boven alles uit, zwaar, zoölogisch, overheersend, het gesnurk van Șapsă Ianchelevici, de reus.

*

Ik zie hoe ze ’s avonds terugkomen van de universiteit, afzonderlijk, een voor een, moe. En ze tellen de keren dat ze klappen hebben gekregen, verbeten, alsof het biljartscores zijn, opletten dat je tegenstander niet stiekem twee extra streepjes zet.

Voor Marcel Winder is het de vijftiende keer. Eergisteren hebben ze ook zijn hoed gemold, wat hem een duidelijke voorsprong geeft op weg naar het martelaarschap. Hij laat, met luide stem, midden op de binnenplaats, zijn blauwe plekken zien. Hier en hier en hier…

Vandaag hebben ze Șapsă Ianchelevici’s matras weggehaald. Hij heeft al drie maanden geen collegegeld meer betaald en nu worden er maatregelen genomen. Hij keek onverstoorbaar toe, leunend tegen de wand, zonder te protesteren. ’s Avonds plofte hij met een stevige vloek neer op de beddenplanken. Ik wierp hem een van mijn kussens toe om zijn hoofd op te leggen. Hij smeet het terug, met een boog, zodat het bijna de lamp raakte, en draaide zich om met zijn gezicht naar de muur.

*

Het is een zware dag geweest. Er was besloten dat we per se het college civiel recht zouden gaan bijwonen, waar blijkbaar appel zou worden gehouden. Tot nu toe waren we steeds apart gegaan, in groepjes van hoogstens drie. Zo waren grote knokpartijen vermeden, al schieten we daar niets mee op, want gewoonlijk weten ze ons allemaal thuis te brengen en gooien ze ons eruit.

Dus moesten we vandaag van tactiek veranderen. We gaan in een compacte groep naar binnen. We nemen plaats in de voorste banken, vlak bij de lessenaar. We reageren niet op onbenullige provocaties, maar we verdedigen ons wel in geval van een aanval. ‘Tot het einde’ – dat was het devies.

Het is volgens mij een foutieve strategie, maar dat zal ik maar niet tegen de jongens zeggen, want die waren al te zeer ingenomen met hun vandaag behaalde succes. Misschien hebben die anderen ook klop gekregen, maar wie heeft Isidor Leibovici gezien, ineengedoken in de hoek naast het bord, zijn jas aan flarden en met een open lip, onder het bloed? Șapsă Ianchelevici heeft wonderen verricht: hij was wit weggetrokken en keek ernstig, met in zijn handen de stoelpoot die hij voor de strijd had afgebroken.

’s Avonds heeft Marcel Winder een lijst gemaakt van degenen die geslagen waren, om aan de krant te geven. Ik heb hem gezegd mij te schrappen: ik heb hoogstens twee meppen gekregen en het is vooral nergens voor nodig dat mijn moeder dat te lezen krijgt.

*

Kalmte aan het front. Misschien neemt de confrontatie een andere gedaante aan.

‘Geachte collega, zou u zo vriendelijk willen zijn mij uw collegekaart te laten zien?’

Ik word omringd door drie mannen die staan af te wachten. Ik haal mijn collegekaart tevoorschijn en reik hem aan aan degene die mij erom heeft gevraagd.

‘Aha! Wij verzoeken u de zaal te verlaten. Deze kant op.’ Hij wijst me de weg.

*

Ze hebben Isidor Leibovici bont en blauw geslagen. Opnieuw. Ik was er niet bij, maar ik weet het van Marga Stern, die daar wel was. Die jongen is ertoe voorbestemd.

En zijn stijve, fiere, vastberaden discretie spreekt mij aan.

‘Weer, Leibovici?’

‘Wat weer?’

‘Ze hebben je weer geslagen.’

‘Nee.’

‘Welles.’

‘Wat nou welles… Jij weet beter dan ik of ik geslagen ben of niet?’

Hij draait zich op zijn hielen om en vertrekt gepikeerd, met zijn hoofd tussen zijn schouders.

Tijdens het handgemeen heb ik mijn handschoenen verloren, of ze zijn gepikt. En het vriest… Wat een ellende.

*

Nee, ik ben geen harde. Wat is er gebeurd met de geloften die ik twee jaar geleden heb afgelegd, op het net dichtgeslagen omslag van Zarathustra? Waarom liep ik de afgelopen nacht over straat, alleen, doelloos, terneergeslagen omdat ik niet kan huilen en tegelijkertijd angstig om de gedachte dat ik in tranen zou kunnen uitbarsten? Waarom, wanneer ik ’s avonds mijn hoofd op mijn kussen leg, komt de vermoeidheid van deze berusting als een opluchting op me over, alsof ik een mijlpaal heb bereikt tot op welk punt ik ben nagezeten?

Imbeciel, driewerf imbeciel.

Wat me vooral deprimeert, is het gevoel om dag na dag de zekerheid van mijn eenzaamheid verder kwijt te raken, solidair te zijn ten aanzien van Marcel Winder en Șapsă Ianchelevici, af te dalen langs de treden van de gezamenlijke berusting, tegelijk met hen net als zij te worden, een individu dat medelijden met zichzelf heeft en zichzelf troost. Joodse hartelijkheid, waar ik een hekel aan heb. Ik speel met de gedachte om bij de eerste de beste gelegenheid iets grofs te zeggen, om duidelijk te maken dat zoals ik hier zit tussen tien mensen die me als een ‘lotgenoot’ beschouwen, ik alleen ben, volkomen alleen, definitief alleen.

Moet je goed horen, Marcel Winder, als je me nog één keer op mijn schouder klopt, krijg je een lel. Het is mijn zaak of ik geslagen ben of niet, het is jouw zaak of ze jou de hersens inslaan, ik heb niets met jou te delen. Jij krijgt van mij niets te horen, bemoei je met je eigen zaken en dan bemoei ik me met de mijne.

*

Sinds drie dagen staat de verwarming uit. Het brandhout is op en het wachten is op een toegezegde subsidie…

Liova is ziek. 39 graden. Er is een coassistent van Caritas geweest om naar hem te kijken en die heeft beloofd hem bij hen op te nemen zodra er een bed vrijkomt.

De student van de polytechnische hogeschool heeft bevroren oren opgelopen en hij heeft ze verbonden met een groot vergeeld verband dat zijn hele gezicht bedekt en waarvan de aanblik, aan tafel, in de kantine, me onpasselijk maakt met die pluizige watten en guttapercha.

Șapsă Ianchelevici heeft zijn sokken gewassen en te drogen gehangen over de rand van zijn bed. Er is vandaag een meisje voor hem gekomen; volgens mij kwam ze uit hetzelfde stadje als hij en ze had een zak walnoten voor hem meegebracht. Hij lachte beduusd: ik denk dat hij zich tegenover ons geneerde ze aan te nemen.

Ben ik niet belachelijk dat ik hier, te midden van hen, van die kritische kapsones heb en me druk maak over mijn ‘voorkomen’? Een estheet. Dat ben ik. ‘Fatsoen, discretie, terughoudendheid’ – waardeloze deugden in naam waarvan je de pijn op hoffelijke wijze dient te verduren.

Ik heb me in geen vier dagen geschoren. Het is te koud om een kwartier stil te staan voor de spiegel.

*

Vandaag was er een race die slecht had kunnen aflopen. Ik liep de trap af nadat ik bij de administratie was geweest om een beetje warm te worden, en ik was op twee stappen van de deur toen Ștefăniu voor me opdook. Hij had me niet opgemerkt. Pas nu besef ik dat hij me niet had opgemerkt. Maar ik had op dat moment niet de gemoedsrust om dat tot me te laten doordringen en ik was zo stom me om te draaien om hem te mijden, en op dat moment zag hij me wel. Hij raakte me alleen met zijn wandelstok (een flinke klap op mijn linkerschouder). Ik schoot langs hem heen, al liep ik zo het risico ook de aandacht van anderen op me te vestigen, en dook linksaf de gang in. Hij achter me aan. Ik rende over de bovengalerij in de richting van de senaat, met het voornemen mijn toevlucht te zoeken in de docentenkamer. De sleutel zat alleen niet in de deur en het zou me uiteindelijk niet gelukt zijn hem met mijn schouder dicht te houden. Gelukkig was de deur die toegang geeft tot de trap naar de senaat open. Ik vermoedde dat hij me als ik eenmaal op straat was, niet zou nazetten. Dat bleek juist.

En vanavond zou ik mijn moeder moeten schrijven. Waarover?

Tien uur ’s avonds. De geneeskundestudent uit Bessarabië heeft zojuist twee stukken hout meegebracht in zijn jaszakken. Omdat er echter allang niet meer is gestookt, walmt de kachel, en nu hij weer is afgekoeld hangt er een zurige stank in de kamer die Liova naar adem doet happen.

Iemand is de deur uit gegaan en heeft hem open laten staan. Niemand staat op om hem dicht te doen. Ionel Bercovici speelt poker op zijn bed, met Marcel Winder en nog twee die ik niet ken.

Af en toe hoor je Liova hoesten. Iemand klapt in zijn handen omdat hij zich eraan ergert of omdat hij het koud heeft…

Zaterdagavond

Is iedere jood koning

En ieder hoekje van het huis lacht

En alleman is goed geluimd

Șapsă Ianchelevici zingt. Leunend tegen de muur, met zijn overjas over zijn schouders, zijn handen in zijn zak. Hij heeft een lijzige, zware stem, die moeizaam omhooggaat en aan het einde van iedere versregel struikelt.

…a ieider i-id a melah… iedere jood een koning…

Het is een liedje dat ik al eens ergens heb gehoord, lang geleden. Thuis misschien, toen mijn grootvader nog leefde.

Ik voel dat mijn ogen warm worden. Het geeft niet, joh, niemand ziet je. En voel je niet dat het prettig is, onvergelijkelijk veel prettiger dan hooghartig je vuisten ballen en het onderdrukken.

Zing maar, Șapsă Ianchelevici. Je bent een grote jongen, vijfentwintig jaar oud, en je hebt van je leven nog geen boek gelezen, je gaat onverstoorbaar door het leven ongeacht wat er gebeurt, doodgemoedereerd op je stevige dierenpoten, je wast je eigen sokken en eet voor de lunch een kwart brood en drie walnoten, je bent grofgebekt en lacht om je eigen schunnigheden, je hebt nog nooit een schilderij bekeken en je hebt van geen meisje gehouden, je vloekt als een ketter en spuugt op de grond, maar kijk, terwijl wij, de anderen, stilletjes neerzitten, als het ware aan de kant van de weg, ben jij, Șapsă Ianchelevici, zoals je bent, terneergeslagen, gemelijk en uitgehongerd, de enige die zingt.

*

Ik was bij het rectoraat langsgegaan om iets na te vragen. Toen ik terugkwam, wemelde het in de vestibule, waar tien minuten daarvoor niemand was geweest, van de mensen. Ik herkende geen van hen. Maar er leek een flinke vechtpartij aan de gang te zijn.

Ik zit dus vast. Iemand merkt me op of het lijkt mij dat iemand me opmerkt. Ik neem de trap naar boven, met drie treden tegelijk. Ik smijt alle deuren die ik tegenkom achter me dicht, ik bons tegen de muren op wanneer ik de hoek omsla. Op de tweede verdieping, waar ik links af ben geslagen, voel ik dat ik het niet lang meer volhoud; ik duw me tegen de muur aan en zoek met een koortsachtige hand een deur. Ik druk gespannen de deurkruk omlaag, hij is open.

Een klein, ongerieflijk zaaltje. Tien, twaalf toehoorders. Achter de lessenaar een piepjonge vent: student of assistent. Hij is aan het woord. Waarschijnlijk ben ik in een werkgroep beland.

Het duizelt me nog. Ik weet het niet: ben ik bang voor die mensen buiten? Geneer ik me voor die mensen binnen? Ik moet iets doen om mezelf een houding te geven en me af te leiden. Ik haal mijn potlood en mijn schrijfblok tevoorschijn: ik maak aantekeningen. Werktuiglijk, zonder mijn gedachten erbij te houden, uit de eenvoudige behoefte om gecontroleerde bewegingen te maken waarmee ik mijn emoties onder controle houd. Ik weet niet waar de man achter de lessenaar het over heeft. Ik registreer het als een stenograaf, als een werktuig. Alleen geconcentreerd op de beweging van mijn potlood over het papier, onverschillig ten aanzien van alles wat hij zegt, afwezig ten aanzien van alles wat er gebeurt.

En zie me nu eens, ’s avonds, met dat vreemde vel papier in de hand:

‘Er zit iets fundamenteel kunstmatigs in het hele waardenstelsel dat de grondslag van ons leven vormt. Niet alleen in de politieke economie, waar de misstanden evident zijn en het kwaad gemakkelijk te lokaliseren is. De monetaire onzekerheden zijn niet alleen het meest in het oog springend, maar ook de meest acute van de oude wereld. Er zijn andere debacles, ernstiger, er zijn andere pijnpunten, droeviger. Wij zullen niets begrijpen van de economische crisis die we bestuderen, als we ons beperken tot de technische aspecten ervan. Die zijn van secundair belang, absoluut van secundair belang. Vandaag de dag draait het niet om de instorting van een financieel stelsel, maar van een historisch stelsel. Er worden niet enkele verschijningsvormen, enkele feiten, enkele details weggevaagd, maar een hele structuur. Als er sprake is van een crisis van normen en waarden in de economie en de financiële sector, dan is dat geen losstaand gegeven, maar vormt het onderdeel van de algehele crisis van de waarden in alle aspecten van het moderne bestaan. We leven met te veel abstracties, met te veel begoochelingen. We zijn de grond onder onze voeten kwijt. Niet alleen is het verband tussen papiergeld en goud verbroken, maar het verband tussen al onze symbolen en onszelf. Er gaapt een afgrond tussen de mens en zijn omgeving. Deze vormen van het bestaan die u ziet, zijn gedehumaniseerd. Of om het in duidelijker bewoordingen te zeggen: ze zijn ontmenselijkt.

Neem willekeurig een van onze instellingen, onze ideeën, gewoonten, slimmigheden en stommiteiten, neem ze een voor een en klop erop. Jullie zullen constateren dat ze hol klinken. Het leven is eruit ontsnapt, de geest is eruit verdwenen. Waarom? Ik weet niet waarom. Wellicht door misbruik van intelligentie. Ik meen het. We hebben onze cultuur en onze beschaving opgebouwd met intelligentie als de voornaamste waarde, wat een dure luxe is en daarenboven een overdreven waaghalzerij. We meenden dat de keuze tussen ons en het leven aan ons was. Dat is een tragisch staaltje van hoogmoed. Wij zijn niets en er was ooit iemand, Descartes, die er anders over dacht. En kijk, wij moeten driehonderd jaar later zijn gelag betalen.

Ik ben bang dat heden het tijdperk van de stomkoppen is aangebroken. Ik bedoel eigenlijk dat ik helemaal niet bang ben. Ik ben blij. Want ik heb gezien waar intelligentie toe in staat is en waar deze ons brengt. We keren nu boetvaardig, terneergeslagen en met de vermoeidheid van drie eeuwen terug, we keren terug in de bossen van de domheid en van het levende leven.

Dat zal wel obscurantisme worden genoemd. Des te beter.’

*

Hij is geen student en evenmin assistent. Hij is hoogleraar politieke economie. Dit jaar geeft hij een college over ‘het begrip “waarde” in de geschiedenis van de economische doctrines’. Zijn naam is Ghiță Blidaru. De jongens noemen hem kortweg Ghiță. Hij komt uit München of Berlijn, dat weet ik niet zeker. Hij is ouder dan hij eruitziet en nog jonger dan hij is: vijfendertig. Hij heeft een langwerpig, ingevallen, asymmetrisch gezicht, een enigszins timide glimlach en gebiedend doorlopende wenkbrauwen. Hij praat nonchalant, lijzig en onderbreekt zichzelf soms met een ‘toch?’, als een vlammende punt.

Uit het betoog van vandaag, een passage die slechts een uitweiding was:

‘Zou dat logisch zijn? Logisch zijn betekent niet, zoals waarschijnlijk in jullie boeken staat, denken volgens formules en vergelijkingen, maar denken volgens de innerlijke aard van de dingen. Als jullie per se een definitie willen hebben, dan is er hier eentje: logica is een systematisering van de intuïtie.’

En hij lacht.

*

Hoorcollege over Adam Smith:

‘Als jullie me zouden vragen wat wij hier doen, tijdens een college waar de uitweidingen veel uitgebreider zijn dan de behandeling van de lesstof op zich, zou ik jullie misschien het volgende antwoord geven: we danken waarden af. We schudden eraan alsof het dorre bomen zijn. Intelligentie, individualisme, vrije wil, positivisme… En we zoeken een enkele “waarde”, eentje die alle andere ruim overstijgt. Die heet, als ik me niet sterk vergis, leven.’

*

Woensdag en vrijdag, van zes tot zeven, Blidaru’s college. We vormen een vast gezelschap, we kennen elkaar zonder dat we met elkaar spreken. Soms verschijnt er een nieuw gezicht op de achterste banken. Ik schep er genoegen in af en toe mijn hoofd om te draaien en, al naargelang de man achter de lessenaar zijn verhaal doet, de verwondering van de nieuwkomer waar te nemen.

*

Vandaag sprak hij over de superioriteit van de fysiocraten tegenover alle moderne economische scholen. Te uitgebreid om hier mijn collegeaantekeningen te reproduceren. Hij sprak gedreven, met een zekere verbetenheid die een plotselinge omslag in de stroom van zijn argumenten beloofde. (Hij vertoont het effectbejag van een slimme acteur.) Ik wachtte geïntrigeerd op de ontknoping – toen plotseling onder onze ramen een militaire mars opklonk. Een compagnie die achter de vlag langs marcheerde.

Hij sprong vanachter de lessenaar vandaan, rende naar het raam, deed het open en bleef daar staan kijken, onderwijl met hoofdbewegingen het ritme van de grote trom volgend.

Toen draaide hij zich naar ons om. ‘Zijn jullie ook zo dol op de straat?’

*

De derde les over fysiocraten. Blidaru’s college zet de meest bezadigde hiërarchieën op hun kop. Slechts drie woorden besteedt hij aan wat in de handboeken onbetwistbaar is, en zet daar tien voordrachten over wat het handboek het felst verwerpt tegenover.

‘Er is een element in de fysiocratische economie dat sterker is dan al haar naïviteiten. Uiteraard hadden die oudjes van rond 1750 geen flauw benul van het mechanisme van de circulatie van goederen en met wat zij zich in dat opzicht voor de geest haalden, sloegen ze niet alleen de plank mis, maar gaven ze ook blijk van een romantische en verbeeldingsrijke mentaliteit. Ondanks al deze misvattingen blijft er echter een intuïtie overeind staan die eindeloos meer waard is dan een nauwgezette statistiek. Hun economie gaat uit van de aarde en keert terug naar de aarde. Dit is een boerse gedachte, een eenvoudige opvatting over het bestaan, een idee dat uit de biologie komt, vanuit de meest natuurlijke instellingen van de alledaagse mens. Een dergelijke beknopte, eenvoudige, heldere waarheid kan nergens door worden ondermijnd. Gedesoriënteerd als we zijn, zullen we misschien op een dag deze waarheid terugvinden, die ons zal terugvoeren naar de aarde, hetgeen alles zal vereenvoudigen en een nieuwe orde zal vestigen, niet door ons verzonnen, maar uit ons ontstaan.’

*

Er is weer sprake van dat de universiteit wordt gesloten. De vechtpartijen worden steeds heviger. Sinds een week heeft de faculteit een militaire bezetting.

Wat overblijft is Ghiță Blidaru’s college, stiekem in dat obscure zaaltje op de tweede verdieping, waar niemand komt omdat niemand ervan weet.

’s Avonds in de studentenflat heerst de stilte van een ondergesneeuwd veld. Alleen af en toe, op de gang, vermoeide voetstappen, een deur die wordt gesloten, een geroep dat onbeantwoord blijft.

Er valt goed te werken in die stilte. Ik herlees een verhandeling over economie met Ghiță’s aantekeningen in de hand. Boeiende confrontatie.

*

Het is zorgwekkend. Er kwamen te veel nieuwe mensen naar het college. Onbekende, vijandige gezichten in de voorste banken.

Blidaru – briljant. Een succes dat wellicht onvermijdelijk was, uiteindelijk. Maar wat als hier iets anders achter zit? We zullen zien.

Nee, dit ga ik niet opgeven. Ik ben weggegaan bij civiel recht, ik ben weggegaan bij esthetiek, ik ben overal weggegaan en zal overal weggaan waar jullie me weg wilden hebben, bij geschiedenis, bij sociologie, bij Chinees, bij Duits, maar het college van Ghiță Blidaru geef ik niet op.

Vooralsnog heb ik twee stompen gekregen tijdens de voordracht van vandaag en ik heb acht bladzijden aantekeningen gemaakt. Voor twee stompen is dat geen slechte score.

Een stel jongens hield me tegen bij de deur.

‘Je collegekaart!’

Ik was zo stom om die te geven. Ik probeerde vliegensvlug tussen hen door te glippen, bij wijze van verrassing. Met één enkele mep ramden ze me tegen de muur voor me. Vanuit die hoek, waarin ze me geduwd hebben, kijk ik naar hen. De deur staat op een kier. Vanbinnen klinkt gelach, stemmen, geroep van de ene bank naar de andere. Vijf voor zes. Ghiță komt zo naar binnen. Als ze mij nou ook naar binnen zouden laten… Als ik naar die onbenullen bij de deur toe zou gaan om met ze te praten, misschien dat ze het dan begrijpen. Mensenhemel, een plekje op de achterste bank… Dat is toch niet het einde van de wereld… Nee, het is waanzin… Er is een stilte gevallen. Applaus, hij is vast en zeker naar binnen gegaan. De deur gaat dicht. Eentje, de enige die is achtergebleven om de zaal te bewaken, staart me aan.

‘Wat is er, man?’