Na een geniaal inzicht vertrekt sterrenkundige Julie naar het stille Amerikaanse hooggebergte voor de vuurproef van haar theorie. Televisiebioloog Thomas de Poes reist haar achterna in een poging hun eerste gênante ontmoeting recht te zetten. In zijn tas zijn levensverhaal, opgetekend door de geplaagde schrijver Maarten Schrepel.

Drie mensen die tegen wil en dank elkaars leven onstuimig in beweging zetten. Op wervelende wijze toont Daniël Samkalden ons hun complete verschillende gedachtewerelden en laat hij hun paden kruisen tot in de duisterste uithoeken op aarde. Ieder voor zich moeten ze de vraag zien te beantwoorden of ze hun lot kunnen ontlopen of het hebben te dragen.

Daniël Samkalden is liedjesschrijver, theatermaker en regisseur. Voor NRC Handelsblad en de Volkskrant deed hij verslag van zijn reizen over de hele wereld. Nova is zijn eerste roman.

Daniël Samkalden

NOVA

Roman

2018

De Bezige Bij

Amsterdam

Copyright © 2018 Daniël Samkalden

All rights reserved

Omslagontwerp Binger Laucke Siebein

Het omslagmotief volgt een ontwerp voor de Rijksakademie van beeldende kunsten Amsterdam, ter gelegenheid van RijksakademieOPEN 2017

Verzorging e-book Aard Bakker, Amsterdam

ISBN 978 94 031 3010 1

NUR 301

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

voor mijn vader

I

eerste kwartier

proloog

Er kwamen enkel klanken in hem op. Langgerekte, niet-bestaande woorden. Ritmes om te tikken met zijn rechterzenuwenvoet.

Zijn lippen getuit. Zijn handen in zijn schoot, als een wassen beeld van zichzelf. Hij liet de tijd verstrijken, terwijl buiten het laatste licht uit de dag verdween.

Man of the Season

Eronder knipperde de cursor boven een leeg vlak.

Hij sloeg het fotoalbum open dat op het bureau lag. Hij had het eerder gevonden op zijn boekenkast toen hij ten einde raad besloot een kapot halogeenlampje te vervangen in de beginnende schemer. De bruine kaft glom in het teruggewonnen licht. Verdomd, had hij gedacht.

Tussen de stijve bladen en vitragevellen had de beklemmende geur van zijn verleden zich verstopt. Foto’s met veel geel- en groentinten. Van een huwelijk. Hij, dezelfde man, maar met een rijkdom aan onverzorgd haar, kust een benige vrouw in het wit. Tijdens een kerstdiner zit hij aan tafel in het midden van een klein gezelschap, hij draagt een bruin ribfluwelen jasje, een ongeduldige glimlach. Op de volgende pagina ligt hij aan het zwembad met een melkwit lijf in een ongekend korte zwembroek, achter hem een blote baby met donkere vragende ogen op een oranje sprei.

Hij legde zijn wijsvinger op het spekkige kind. Hij wreef over het ruwe fotopapier, alsof hij het stof van de jaren af probeerde te wrijven. Alsof hij door de tijd heen de baby probeerde te aaien, te herstellen wat hij op de foto nalaat, zijn weerspannige lichaam afgedraaid van het kind, in de richting van het lichtblauwe zwembad en de lens van het toestel.

Hij sloot het album, trok zijn jas aan en liep de stenen trappen in het portiek af, over de smalle stoep, tussen de geveltuintjes en de geparkeerde auto’s naar het café op de hoek van zijn straat. Schrijven is afstand nemen, wist hij, wat alcohol zal mijn hersenen adem geven. Hij nam plaats aan de kop van de leestafel en liet zich een ijskoude jonge jenever inschenken.

De dag ervoor had Maarten Schrepel de regie over zijn leven uit handen gegeven. Zonder dat hij het had zien aankomen. Hij had op een van de zwartleren draaistoelen gezeten in de vergaderzaal van de uitgeverij. Hij had gespannen zijn haren platgestreken en zijn handen ineengevouwen op de koude, glazen tafel. Vele gesprekken hadden hier plaatsgevonden over zijn manuscripten. Moeizame gesprekken. Over zuinige voorschotten. Over tegenvallende media-aandacht en het lot van de omvangrijke restpartij. Maar dit keer klonk er opwinding in de stem van de man die tegenover hem zat. Hij sprak met geestdriftige gebaren, sloeg tevreden met zijn jongenshand op het voorstel dat voor hem lag en liet zich terugvallen in zijn stoel.

Maarten had zijn uitgever schuin aangekeken.

‘Hoe kom je hiervoor nou bij mij terecht?’ vroeg hij.

‘Ik wil dat jij het schrijft omdat ik er zeker van moet zijn dat de feiten kloppen. Ik wil geen fratsen. En ook omdat Joost en Remco het niet doen. Dat mag je best weten.’

Hij boog zich naar voren.

‘En omdat het personage van Lars mij beviel, Maarten. Dat moet je in je achterhoofd houden bij het schrijven. Diezelfde toonzetting. Diezelfde lichte slag die je daar ineens te pakken had.’

Lars Varga was het hoofdpersonage in Schrepels vijfde roman. In ruim vierhonderd pagina’s wordt het verhaal verteld van een aan lagerwal geraakte weerman die carrière probeert te maken in de politiek. Zijn persoonlijke neergang zet zich om in een groeiend aantal zetels in de peilingen. Van het boek werden twaalfduizend exemplaren verkocht. Tot dusverre een record voor de schrijver.

‘Over zes weken wil ik de eerste versie in mijn handen, over acht weken is het bij de drukker en nog voor sinterklaas ligt het in stapeltjes naast de kassa.’

Maarten had geamuseerd zijn hoofd geschud.

‘Zes weken? Een kortverhaal...?’

‘Tweehonderdvijftig pagina’s. Zestigduizend woorden.’

De schrijver trok zijn hoofd in zijn nek en lachte ongelovig. Toen hij zag dat de man tegenover hem geen spier vertrok, wendde hij zijn blik af naar buiten, waar een windvlaag de dorre herfstbladeren door de lucht joeg. Het zware geronk van een nerveus vliegtuig. Zijn lach stolde tot een grimas.

‘Onmogelijk,’ mompelde hij. ‘Wildwestpraktijken.’

De uitgever hoorde hem niet of deed alsof.

‘Ik geef je een voorschot van vijfentwintigduizend euro en we stellen je nieuwe roman uit tot na de zomer.’

Vijfentwintigduizend was meer dan Schrepel bij elkaar ooit aan voorschotten ontvangen had. Een kwart ton. Een verbouwing. Een auto. Een half jaarsalaris. Een zin die de wereld in een nieuw licht zette. Hij had gevoeld hoe moe hij was. Uitputting die niks met nachtrust te maken had.

‘Dit kan eindelijk je doorbraak worden. Een groot publiek en geld op je rekening, wat wil je nog meer? En over twee maanden heb je gewoon je handen weer vrij.’

‘Jezus, Echiel, ik schrijf toch niet voor het geld...’

‘Dat weet ik, maar je wilt toch verdomme een keer gelezen worden, Maarten? Als je eerst dit doet en je wacht tot de zomer met Geschiedenis van... van een leven?’

‘Van een geweten.’

‘Precies, dan lezen vijf keer zoveel mensen het. Minstens. Zo zit de wereld in elkaar tegenwoordig.’

Maarten gleed met zijn vingers langs de knopen van zijn overhemd. Hij keek weer naar buiten. De lucht was effen grijs. Vijf knopen. Ik kan het maar beter kort houden, nam hij zich voor.

‘En die titel pakt niet, Maarten.’

Hij kon moeilijk orde aanbrengen in zijn hoofd. Hij wilde opstaan.

‘Uit beleefdheid moet je er vijf minuten over nadenken, terwijl ik mijn middagsigaret rook.’

De schrijver proestte.

‘Als ik terugkom hoor ik het van je.’

Echiel had een pakje sigaretten uit de binnenzak van zijn jasje geschoven en was opgeveerd. Maarten kon er nog altijd niet aan wennen dat dit lange sproetenkind het lot van de vermaarde uitgeverij in handen had gekregen.

‘Je moet het zien als een klusje. Een schnabbel.’

Hij stond in de deuropening.

‘Voor zo’n boekje moet je niet meer dan zes weken nodig hebben, begrijp je?’

‘Je vader had zulke noodgrepen nooit uitgehaald.’

Echiel wilde iets zeggen, maar sloot zijn mond weer. Hij bestudeerde de punten van zijn schoenen.

‘Het lijkt me goed voor je. Een keer iets totaal anders. Schrijven met een losse pen. Vrij en rechtdoor. Dat gun ik je, Maarten.’

Hij liep terug en legde zijn hand op Maartens arm.

‘Het is geen schande een keertje naar je publiek toe te schrijven. Dan weten ze je daarna te vinden.’

Hij had stevig in de ruime schouder van het jasje geknepen en was toen in een kwieke tred de vergaderzaal uit gelopen.

Maarten Schrepel was geen schrijver van bokkensprongen. Hij schreef in de traditie van de naturalisten, wars van de psychologie en romantiek die in literaire kringen de dienst uitmaakten. Hij werkte aan zijn boeken met het geduld van een monnik. Volgens een nauwgezet procedé onderzocht hij het maatschappelijke veld dat hij had uitgekozen voor een nieuw verhaal. Zoals hij als kind aan miniatuurlandschappen bouwde, met de prettige sensatie dat hij de baas was over de tijd. Pas als hij het hele speelveld in kaart had gebracht, richtte hij zijn personages op. Geplaagde, feilbare karakters. Als een schaker stippelde hij hun route uit vol hindernissen. Pas als alles was uitgedacht verloor hij zich in de dialogen, terzijdes en sfeerschetsen. En al was de tijdgeest bij hem weggesneld, hij deed geen concessies.

Hij stond op en draalde naar het raam. Vanaf hier keek hij recht in de kruinen van de oude beuken, een wilde herfstzee. De uitgeverij was een ongeschonden bolwerk in een veranderde stad. Vanbinnen met de monumentale entree, de smalle trappetjes en doorsteekjes, de ornamenten aan het plafond. Maar ook als je de laan van statige herenhuizen in keek, op de hoek huisde een tijdloze lijstenmaker. Het was geen toeval dat hij zich uitgerekend hier had thuis gevoeld.

De deur zwaaide open. De sigaret van de uitgever smeulde onzichtbaar na, de rook huisde nog in zijn holtes, wasemde uit met zijn ademhalen. Hij liet zijn spichtige lichaam in de stoel vallen, klemde zijn handen achter zijn hoofd en grijnsde.

‘Zeg me dat je het gaat doen.’

Maarten keek de kamer in en wees naar het plafond.

‘Waar zijn die stalen hanglampen van je vader gebleven?’

‘In de opslag.’

Dit was het moment om te gaan.

‘Waarom beginnen jullie hieraan?’ vroeg Maarten nog. ‘Wat heeft die man ons te vertellen? Wat is zijn vak überhaupt?’

Echiel tikte op de outline die voor hem lag.

‘Hij is van oorsprong bioloog, volgens mij.’

‘Een joker bedoel je. Waarom inkt en papier verspillen aan een dronken charlatan?’

‘Don Quichot is een joker. Humbert Humbert is een joker. Holden Caulfield is een joker. De wereldliteratuur bestaat uit jokers.’

‘Die ontketenden een uniek literair drama. Thomas de Poes is een echo, een opgeblazen pad...’

Echiel schoof zijn rossige wenkbrauwen richting zijn haargrens.

‘Dit verhaal is op dit moment maatschappelijk erg relevant, het houdt mensen bezig. ‘

‘Maatschappelijk erg relevant...’ herhaalde de schrijver met strenge spot.

‘Goed, luister Maarten, ik heb je hier niet gevraagd om me op het rechte pad te houden. Ik ben ook niet van plan om je over te halen tot iets wat je niet ziet zitten. Als je niet wilt, even goede vrienden en dan zie ik over vier weken de eerste versie van je roman tegemoet.’

Maarten stond even besluiteloos achter zijn stoel en ging toen weer zitten. Zorgvuldig schoof hij de poten recht aan onder de tafel. Beiden wisten dat zijn roman vanaf het begin niet wilde vlotten. Het kwam maar niet tot leven. Telkens weer liep het vast in de ambitieuze, maar ingewikkelde constructie. Hij was gegrepen geweest door een documentaire over een falende militaire operatie, jaren terug alweer. In Geschiedenis van een geweten gaat een eenvoudige korporaal op zoek naar rechtvaardiging van de daden die hij in naam van de vrede en de democratie gepleegd heeft. Een stroman waarmee Maarten de hypocrisie van het westerse denken wilde belichten. Maar geen alinea schreef zich naar een eind. Het verhaal wilde er maar niet met hem vandoor.

Naast de lof voor zijn vakmanschap was dat door de jaren heen de meest gehoorde kritiek op zijn werk: dat het niet loskwam van de tekentafel. Dat het een bepaalde mate van fantasie miste. In zijn wittebroodsjaren als romancier had hij daar zijn schouders over opgehaald, maar gaandeweg was het aan hem gaan kleven als een verstikkend stigma. Een vloek. Steeds opzichtiger leek het een onneembare vesting voor hem te zijn, het domein van de verbeelding. De woorden sloten een wereld in plaats van er een te openen.

‘Heb je daar iets op papier staan?’

Echiel schoof het half beschreven a4’tje naar de overkant. Maarten bestudeerde de tekst. In de binnenzak van de uitgever kwamen berichten binnen, hij trommelde met zijn vingers op de tafel. Maarten las het een tweede keer.

‘Het is niks, Maarten. Je leest het te goed.’

Maarten schoof het vel terug, zocht met zijn achterhoofd de leuning en sloot zijn ogen. Een tel. Twee tellen. Drie.

‘Ik moet even naar de wc.’

Echiel knikte wrevelig. Maarten plukte zijn broek recht op zijn weg naar de gang. Hij bewoog altijd in een eigen afgemeten tempo. Dat maakte hem op een paradoxale manier ongrijpbaar. Een slak in het gras die je uit ongeduld uit het oog verliest.

Hij liep over de oude galerij langs de portretfoto’s. Een omvangrijke en gevarieerde samenstelling zwart-witafdrukken. Een kleine kwarteeuw geleden was hij aan het gezelschap toegevoegd, nadat hij zijn tweede verhalenbundel had uitgebracht. Hij gold als een belofte en had zich destijds laten fotograferen in een strak spijkerjasje, zijn halflange donkere haren slordig door elkaar, een halve lach, het gemak van een dertiger.

Op de wc daagde het hem dat zijn portret met de jaren geruisloos vanuit het midden langzaam richting de periferie was geschoven. Op de terugweg hield hij er stil. Hoog in de hoek vond hij zichzelf terug. Op het nieuwste portret glimlacht hij smal, alsof hij zich bij voorbaat wil excuseren voor zijn aanwezigheid in dit gezelschap van excentrieke schrijvershoofden.

‘Luister,’ zei hij toen hij weer was gaan zitten. ‘Ik zal er eens voor je naar kijken. Of ik een artistiek spanningsveld kan vinden. Of ik het op de een of andere manier naar mijn hand zou kunnen zetten. Waarom ook niet? Kijken we daarna wel verder.’

Echiel stond op, zette zijn knokkels op de tafel en zuchtte diep.

‘Volgens mij heb je het plaatje nog niet helemaal, Maarten.’

Hij sprak vermoeid en geërgerd.

‘Dat boek komt er sowieso. Er zijn al vijftigduizend exemplaren verkocht. Het is al geautoriseerd door de man om wie het draait. Er is al een omslag. Een persbericht. Een publiciteitsfoto. Er hoeft nog maar één ding te gebeuren: het moet nog geschreven. Jij kunt dat doen. Jan Bakker kan het doen. Ewout Muis kan dat boek schrijven. Als ze maar een pen kunnen vasthouden en het niet erg vinden om een ton te verdienen. Wat zeg ik, tonnen. Want ik wil vanaf nu ieder kwartaal zo’n Man of the Season. Begrijp je?’

Maartens vingers gleden weer langs de knopen van zijn hemd.

‘Wat ik begrijp is dat je je kans schoon ziet nu je vader dood is.’

De uitgever liet een stilte vallen. Hij schudde zijn hoofd. Zijn ogen flonkerden.

‘Niet iedereen kan het zich permitteren in de kantlijn te blijven prutsen, Maarten.’

Hij drukte zijn wijsvinger hard op het tafelblad.

‘Dit bedrijf is hopeloos achterhaald en ik zal het op een of andere manier weer relevantie en een toekomst moeten geven. Ik ben zo aardig daarbij aan jou te denken, maar als jij liever naar je eigen navel wil blijven staren moet je dat vooral doen. Ik pas daarvoor.’

Echiel ging weer zitten en wreef met zijn handen over zijn gezicht.

‘Ik weet dat mijn vader je hoog had zitten en ik heb respect voor je werk. Maar dat geploeter. Altijd maar dat geploeter...’

Maarten was opgestaan en liep naar het raam. Als een opwindkonijn dat zijn laatste stappen zet.

‘Wie zijn Jan Bakker en Ewout Muis?’ vroeg hij terwijl hij een slingerende fietser volgde.

‘Fictieve personages, Maarten. Ik riep maar wat.’

Toen de fietser weg was bleef hij staren naar het einde van de laan.

‘Vijftigduizend exemplaren?’

‘Voorverkoop.’

‘Op basis van dat tekstje?’

‘Het kan alleen maar beter worden, moet je maar denken.’

Weer een bulderend geraas. De zilvergrijze onderkant van een Boeing 747.

‘Hm,’ zei Maarten, niet specifiek als antwoord ergens op. Meer ter bevestiging dat hij er nog was.

Het wegsterven van het gejank. Bij slecht weer vlogen de vliegtuigen hun route over deze kant van de stad, laag over de daken. Hij had wat met de luchtvaart. Het onaardse. De onthechting. Hij wilde er altijd nog eens een verhaal aan wijden. Hij luisterde naar de geluiden die overbleven. Een deur die dichtsloeg.

‘We gaan verbouwen,’ zei Echiel. ‘In zes weken gaat het hele pand op de schop.’

Het hoge zoemen van de dimmer van de oude stalamp.

‘Ik heb het nogal creatief uit het monumentenregister weten te laten schrappen.’

Een deur die dichtsloeg.

‘Hm,’ zei Maarten weer. Hij had zich diep in zichzelf verschanst. Geen idee hoe hij vanaf hier ooit nog in beweging moest komen.

Echiel keek op het zilveren horloge dat onder de gesteven mouw van zijn hemd vandaan kwam.

‘Als je over twee minuten niet weg bent, laat ik de contracten uitprinten.’

Auto’s reden de laan uit. In de verte braken de wolken open en viel het licht van de lage zon over de daken van de huizen. Het was de uitputtende samenloop van de omstandigheden, dacht Maarten. De uitgever kwam naast hem staan en kantelde het raam open. Koude lucht stroomde naar binnen. Hij stak een sigaret op, inhaleerde diep, richtte de rook naar het venster en gaf de schrijver twee bemoedigende klopjes op zijn rug.

‘Ja,’ mompelde Maarten Schrepel. ‘Spannend.’

De stad baadde na een asgrauwe dag zomaar in het koperen avondlicht. De herfst was in fabelachtige kleuren in de straten neergedaald, het sneeuwde geel en oranje en de wingerd zette de oude gevels van het centrum in lichterlaaie. Muzische overvloed waar de schrijver nu weinig meer aan had. Hij vroeg zich af of anderen het aan hem konden zien, zijn knieval. Hij verschool zich in een kleine, halfduistere bioscoop waar hij een kaartje kocht voor een Franse film. Er werd nauwelijks in gesproken. Het wel en wee in een glooiende provincie waar wijnranken tot aan de einder gelijkmoedige strepen over de heuvels trokken. Hij viel al snel in slaap.

Even had hij de sensatie van vrijheid gevoeld. Het idee dat nu niks hem nog tegenhield. In de ochtend had hij zijn oude leven opgeborgen. Papieren, knipsels, aantekeningen, langzaam had hij het roodbruine walnotenhout van zijn bureau tevoorschijn zien komen, terwijl de verhuisdoos zich vulde tot aan de rand. Toen had hij zijn computer opgestart en met nieuw elan de naam opgeschreven. Juist dat hij zo verdomde weinig affiniteit met zijn hoofdpersonage had, leek Maarten ineens een verademing te zijn. Hij maakte een cappuccino en nam die mee naar zijn werkkamer. Hij zette zijn leesbril op en zocht met zijn vingers naar de letters alsof hij voor het eerst met een qwertytoetsenbord werkte.

Man of the Season

Hij gooide zijn voeten op tafel en liet zijn ogen dichtzakken. Hoe zat dat toch? De ene dag stroomde hij over van energie terwijl hij amper geslapen had, het andere moment dommelde hij in na het drinken van zijn koffie. Enige tijd later schoten zijn handen los, waardoor zijn hoofd naar achteren klapte. Hij vloekte, boog zich naar de computer, opende het web en trakteerde zichzelf op een nieuw semiprofessioneel espressoapparaat. Hij liep zijn werkkamer uit en keek naar een klein schilderijtje op de gang, een vuurtoren, een rotslandschap, de zee, blauwzwarte wolken. Met nieuwe koffie liep hij terug naar zijn bureau, hij vouwde zijn handen in zijn schoot en volgde de hartslag van de knipperende cursor. Een tijdlang kwam er geen enkele gedachte in hem op.

De schemer viel. Hij deed de lichten aan en bleef in het midden van zijn werkkamer staan, turend naar een kapot halogeenlampje in het plafond.

*

Hij had zijn borrels laten opschrijven en slenterde terug naar zijn huis. De halvemaan spiegelde zich in de kalme vaart, maar in het hoofd van de schrijver was het onrustig. Geplaagd door doemgedachten, door onheilspellende halve zinnen. Hij verlangde naar gemoedelijkheid, de warmte van vuur en iemand die hem zei dat het goed kwam.

Thuis schoof hij op de ligstoel in de huiskamer. Zonder het licht aan te doen, zijn jas nog aan. Hij zat hier nooit, omdat hij altijd rechtdoor had geleefd. Nu leek het de enige plek die overbleef om op krachten te komen.

Op de marmeren schouw stonden drie portretten. Strak op één lijn, alsof ze samen een verbond koesterden door de tijdvakken heen. In het halfduister vielen Maarten voor het eerst de overeenkomsten op. De puntige oren die bij alle drie de hoofden zonder echte oorlel in de kaak opgingen. De typische trek die was uitgehouwen tussen de wenkbrauwen en de diepe oogkassen. Daar verzamelde zich bij alle Schrepels in de schaduwlijnen dezelfde donkerte.

Hij wreef in zijn ogen. Hij voelde zich vreemd en moe. Ergens in een ander appartement trilde een centrifugerende wasmachine.

Hij nam het laatste portret voorzichtig op, een schoolfoto, het uitgestreken gezicht van zijn zoon, een puber nog. Hij liep naar zijn werkkamer en zette het op zijn bureau. Uit zijn binnenzak diepte hij zijn adresboekje op en zocht het uitheemse adres bij de S van Schrepel.

Het kale wit van het scherm viel koud op zijn netvlies, het duurde even, toen toonde het hem een roodgroen maanland. Hij kroop in zijn monitor, de pijl wees naar een witte korrel, een klein wit gebouwtje in de schermvullende leegte. Hij tuurde naar de satellietbeelden. Zichzelf digitaal voortbewegend begaf hij zich over bestemmingsloze zandpaden in het verlaten woestijngebied rond het huis. Struiken. Soms een rotspartij. Beeld voor beeld richting niks. Hij zoomde uit. Verderop kronkelde een droog liggende rivier zich door het landschap.

‘Jongen, waar zit je in godsnaam,’ mompelde hij.

Een leegte waar geen einde aan kwam, hoezeer hij de schaal ook vergrootte, het ontnam hem de adem, tot er uiteindelijk vanaf grote hoogte een rode zandwoestijn verscheen, reliëf, landgrenzen en wegen die elkaar kruisten.

Hij legde zijn wijsvinger tegen zijn slaap en telde de slagen waarmee het bloed door zijn aderen gepompt werd. Zijn eigen vader was gestorven aan een hartaanval. Achter het bureau in zijn bibliotheek voorovergevallen met zijn neus in een open boek en daarmee voorgoed verdwenen. Op sombere dagen drong zich de angst op dat hem hetzelfde zou overkomen als hij even niet oplette.

De man zonder eigenschappen, van Robert Musil, pagina honderdvierenveertig en honderdvijfenveertig. Zijn moeder had het op het dressoir in haar slaapkamer gelegd en nooit meer aangeraakt.

Hij opende een nieuw tekstdocument over het oude, kromde zijn rug en zocht met zijn vingers naar de letters.

Brief aan mijn zoon,

Zijn handen hingen een tijdje boven het toetsenbord. Snuivend zoog hij zijn oren vacuüm. Als hij vervolgens met een overspande kaak gedoseerd zijn linkeroor liet opengaan begon er een langdurig aangenaam reutelen in zijn gehoorgang. Een tic die hij had overgehouden aan een eenzame kindertijd. Hij snoof harder en harder, terwijl er een ijl fluitje uit zijn oren opklonk.

‘Is er iets aan de hand, Maarten?’

‘Nee. Ja.’

‘Het is midden in de nacht. Gaat het wel?’

‘Zou het kunnen dat ik al die tijd fout heb gezeten, Saar?’

In een opwelling had hij de telefoon op de vensterbank in zijn hand genomen. Omdat hij het gevoel had dat hij iets moest doen. Hulp zoeken. Iemand inlichten.

‘Waar heb je het over, Maarten?’

‘De keuzes die ik gemaakt heb. Lang geleden al.’

‘Hoe kom je daar nu bij?’

‘Als dat zo is... Ik zou niet weten wat ik... Hoe ik nog...’

Hij schokte.

‘Maarten, ben je daar?’

‘Hield ik van jou?’

‘Doe niet zo gek. Ik verwijt je niks, dat weet je.’

‘Daar gaat het niet om.’

‘Waar gaat het om, dan?’

Hij probeerde zijn ademhaling tot rust te brengen.

‘Wat is er aan de hand, Maarten?’

‘Ik ben oud, het zit er al op, ongeveer.’

‘Leeftijd is een mindset.’

‘Het is waanzin.’

‘Ga slapen.’

‘Zeg me dat het goed is.’

‘Het is goed.’

‘Mijn hele leven heb ik...’

‘Slapen is het beste.’

‘Ik heb het koud.’

‘Maak dan een kruik.’

‘Ik...’

‘Paracetamol. Morgen voel je je beter.’

‘Ja.’

‘Maak je niet te druk.’

‘Nee.’

‘Goed zo.’

‘Nog iets uit Afrika gehoord?’

‘Vorige week, alles was prima.’

Hij nam een a4’tje en een potlood in zijn hand. Ik moet weg van dat scherm, bedacht hij. Van die geestdodende relativiteit van zinnen die je makkelijker weghaalt dan opschrijft. Hij deed het licht in de keuken aan en legde de ongeschreven brief op de ronde tafel onder de hanglamp.

Brief aan mijn zoon,

Hij pelde de ingedroogde mandarijntjes die nog in de fruitschaal lagen.

Het lijkt zo kortgeleden dat jij werd geboren.

Nee.

Een eeuwigheid lijkt het.

Ja, dat was allebei waar, dacht hij. Zijn mond was hinderlijk droog. Hij schonk zichzelf een glas port in.

Hoe dan ook, de tijd is verstreken. Dat is wat ik je wil zeggen.

Het ligt nu eenmaal achter ons.

Hij keek naar zijn letters. Er groeide een afgrijzen in zijn blik.

En we zijn er nog.

Hij kneep zijn ogen stijf dicht. Ik moet toch in staat zijn tot iets persoonlijks, dacht hij. Hij haalde de tekst door en draaide het vel om. Een paar keer wilde hij aan een nieuwe zin beginnen, er leken verschillende letters in de maak, maar hij haperde in de kantlijn. Het waren slechts stuipen. Het lukte hem niet om nog iets over te brengen.

Hij vouwde het papier dubbel en drukte het in de prullenbak boven op het drab van gemalen arabicabonen. Zijn vingers voelden hol.

‘Je vader is dood,’ had zijn moeder hem zonder inleiding gezegd toen hij thuiskwam van school. Het was een zin geweest die hij verstandelijk wel begreep, maar die, zoals ze ’m had uitgesproken, niet tot hem doordrong. Zo direct en toch zo zangerig, zonder hoofdletter of punt. En ook daarna niet. De boodschap weigerde bij hem in te dalen en er veranderde ook bedenkelijk weinig in de jaren die volgden. Hij legde zijn hand op zijn borst en hield zijn adem in op zoek naar zijn hartslag.

Achter zijn bureau sloeg hij de bestanden op.

Brief aan mijn zoon,

En klikte ze weg.

Man of the Season

Er restte hem nog vijfenhalve week. Er was niet één idee dat hem lucht gaf, niet één enkel aanknopingspunt.

Hij deed de lampen in zijn werkkamer uit en bleef staan. De vaart weerspiegelde het licht van de lantaarns in een eindeloos caleidoscopisch wentelen op het plafond. Hij zocht in het donker naar de plek waar hij de verhuisdoos had weggeschoven met de documenten voor zijn onvoltooide roman.

G V E G

Hij ging in bed liggen zonder de gordijnen dicht te doen.

Zijn rechtervoet onrustig heen en weer verend onder het dekbed.

Met opengesperde ogen liet hij de stille uren verstrijken.

1

de splijting

Mijn potlood schreef het op het papier. De punt was stomp, het schreef log en mollig. Ik wilde hem slijpen, maar ik vond geen moment. Een eerste vergelijking. Een lijnelement dat daar logisch uit voortkwam. Mijn hoofd, mijn hand, het stuifsel, ik schreef door, ik liep niet vast, ik hoefde niet terug, ik versnelde juist, in één keer schreef ik het uit, zonder denkpauzes helemaal naar het einde toe, naar de complete afronding van het simpele, schone idee.

Ik keek op, de zon was weg. Mijn ogen dicht. En open. Ik keek weer in mijn schrift.

Toen ik het zo zag staan, in mijn eigen handschrift, bracht ik het nog niet samen in mijn hoofd. Het stond er heel gewoon. Per ongeluk haast. Alsof ik er rechten aan kon ontlenen dat het er een moment eerder nog niet gestaan had. Alsof het zichzelf ook weer teniet zou doen. En niemand om mij heen had een wenkbrauw opgetrokken. Voor mij lag een velletje met berekeningen. Cijfers en letters, talloze heb ik er zo vol gepriegeld. Niks opmerkelijks aan. Ik schoof het weg. Dat ging ongestraft. Geen opwinding. Rust. Er was niks veranderd.

Ik sloeg het boek dicht waarin ik bezig was geweest. Yoiricho Nambu, Broken Symmetry. Duivelse wiskunde. Ik herhaalde oude vergelijkingen. Ik vind het altijd prettig oude berekeningen over te doen. Om ze glad te strijken. Boeken lees ik ook eindeloos opnieuw. Nieuw of oud, op grotere schaal is dat bijna om het even. Het gaat om het ritme van werken, dat moet goed zijn. Het moet niet aan je trekken en het moet er niet met je vandoor gaan. Waar je precies was gebleven is van futiel belang. Shhhhh. Nieuw vel. Oude paden.

Ik zeilde de dag door. ’s Middags studentenbegeleiding. ’s Avonds kookte ik. Ik las. Ik douchte. Ik sliep.

De volgende ochtend voelde ik het pas in mijn lijf. Om half-acht ging mijn wekker. Spanning in mijn schouders. Slappe benen op de fiets. Ik hou een lijst bij van variabele factoren die mijn gemoed beïnvloeden. Zodat ik onderscheid blijf maken tussen mijn gedachtewereld en de omstandigheden. De dikte van het wolkendek. De windrichting. Het aantal uren dat ik sliep. Geluiden die me storen, maar waar ik geen invloed op kan uitoefenen. Het functioneren van de versnellingen van mijn fiets (bij koud weer werkt alleen de zwaarste). Allesbehalve compleet natuurlijk, maar ordenen geeft een begin van houvast.

Om halfnegen liep ik het gebouw binnen. Zoals altijd. Ik wil als eerste in de zaal zijn zodat ik de ruimte heb om mijn spullen neer te leggen. Mijn boeken, mijn schrift, mijn potloden, mijn flesje water: alles heeft een exacte plek. Misschien kan het ergonomischer of efficiënter, maar ik ben eraan gewend en dus is het voor mijn werken essentieel. ‘Essentieel’ is een belachelijk woord. Het gaat over een opschrijfboek en een marker, dat begrijp ik ook wel. Maar dit is mijn operatietafel. Er moet geen concentratie verloren gaan aan gehannes.

Achter de balie onder de trap de vrouw met het geblondeerde haar en de nek van een pad. Dat lijkt een detail, maar dat is het niet. De persoon die achter de balie zit, bepaalt de kleur van de wereld. En deze vrouw zuigt het leven weg uit iedere hoek. Ze zoekt zuchtend de boeken bij elkaar en legt ze zuchtend op een stapeltje. Om halfnegen ’s ochtends zucht ze. Ook als ze niet zucht, zucht ze. Niets kan haar ogen laten opleven. Ga dan iets anders doen. Wij hebben toch nergens om gevraagd? Wij hebben je toch niks misdaan? Wij hebben onze eigen zorgen. Laat ons met rust.

Op dinsdag en donderdag zit daar een jongen. Hij is knap, op een aparte manier. Niet veel ouder dan ik. Hij heeft echt een fascinatie voor sterren, planeten en melkwegstelsels, zegt hij. Hij wil dat ik erover vertel als de boeken tussen ons in liggen. Dan knikt hij met de naïeve hypocrisie die mannen eigen is. Hij heeft vooral een fascinatie voor mijn lichaam, weet ik. Ik doe een knoopje open als ik de hal binnen loop. Het grotere boeit hem mateloos, zegt hij. Ik ben bezig met cijfers, letters en formules, zeg ik. Ik ben wiskundige, ik reken aan een theoretisch model, dat is niet romantisch. Daar moet hij dan om lachen. Hou me maar voor de gek, denk ik dan. Dan verdooft mijn schedel. Dan suist het. Klinkt zijn stem ver weg. Mijn staartbeen tintelt. Dan moet ik me beheersen om geen rare dingen te doen. Hem niet te kussen. Niet onder het opklapbare gedeelte van de balie door te schieten. Ik raak per ongeluk zijn hand aan. Pak mijn boeken. Glimlach naar hem. Loop naar de zaal. En dat gebeurt dus niet als de vrouw met de nek er zit. Dan is dit gebouw dood. Dan druipt het grijs van de muren, als een dikke drab mijn hoofd in.

Mijn vervloekte zenuwtics. Met mijn wijsvinger kringel ik lokken vast, tot de eerste haren loslaten. Mijn ogen draai ik weg onder mijn oogleden en terug. En ik keek naar de klok. Steeds. Want ik wilde dat het sneller ging. Dat ik op kon staan om te gaan lunchen. Dat het ritme weer zou gaan lopen en de tijd me weer voor was, in plaats van niet vooruit te branden. Die sprietige wijzer. Seconde voor seconde. Vermalend. Vernietigend. Het is waanzin hoe die hangt. De klok. Daar lijkt niemand bij stil te staan. Hij had probleemloos overal vanuit de zaal te zien kunnen zijn. Dat is mogelijk. Daar heb ik opgeteld al zeker een paar uur slordige berekeningen op losgelaten. Nu hangt hij achter een van de betonnen pilaren.

We hebben de klok nog, zal ik ’m hier hangen? / Prima. / Hangt-ie goed zo? / Ja, kom, we gaan.

De meeste mensen denken niet verder dan hun eigen gezichtspunt op één bepaald moment. Ik begrijp dat niet. Er zijn oneindig veel factoren om rekening mee te houden. Op ieder ogenblik. Op talloze manieren. Daar probeer ik mijn leven op in te richten. Dat is het enige wat in de buurt komt van iets zinnigs. Lijkt me.

Warm was het. De thermostaat is centraal geregeld, maar je kunt de verwarming bij je tafel bijsturen met een ronde knop. Daar kun je niet bij. Nauwelijks. Je kan er net bij. Als je je hand onder het tafelblad door schuift en je vingers omhoogkrult, dan voel je de onderkant van de ribbelgreep en kun je een minimale beweging tot stand brengen. Als tijd geen rol speelt, je geen dikke vingers hebt en voldoende doorzettingsvermogen, is het theoretisch mogelijk de knop helemaal om te draaien. Dat is iets wat ik vaak doe, want ik wil het niet koud en ik wil het niet warm hebben. Ik draaide de knop naar links.

Lunchtijd. Eindelijk. Ik eet mijn brood terwijl ik langs het water loop. Dit keer niet anders, al voelde ik druppels. Het eten in de kantine is schriel en ingepakt in een fabriek. Eten moet niet naar een fabriek om te worden ingepakt, dan maak ik wel mijn eigen brood. Mijn eetwandeling duurt een kwartier. Ik wilde nog niet terug, dus zat ik op het bankje in het gras bij het water. Daar ben ik verdomd niet goed in, op een bankje zitten. Alles komt tot stilstand. Je hebt niks meer omhanden. Ik ga geen krant zitten lezen, of zo. En openvouwen in de wind.

Ik maak geen fouten, wist ik. Toen kon ik er niet meer omheen. Achtentwintig uur later. Ik kan terugrekenen wat ik wil, maar het ligt niet aan mij. Mijn berekeningen kloppen. Alles klopt als een bus.

Ik zocht iets wat me een stukje mee kon nemen. Een beweging. Een gedachtereeks. Een mier op de grond. Hij droeg een schil van een nootje voor zich uit. Twee keer zo groot als zijn eigen lijf. Hij doorstond de diepe voegen van de tegels en slalomde om de natte bladeren. De vuilnisbak, de riooldeksel, er helemaal omheen en weer terug op z’n route. De mier worstelde zich door het gras, duwde het schilletje omhoog en liet zich ermee omlaagvallen. Over het stevigere blad van de paardenbloem en de klavers. Hij bereikte de stenen waterkant, daar kon hij ongehinderd doorlopen. En toen, zomaar, kwam de wind eronder. Onder de snipper en de mier. Mieren zinken tergend langzaam, hun lijf is maar nauwelijks zwaarder dan het water.

Ik hou niet van storm. Mijn haren zwiepten tegen mijn kin. Ik was kortademig en mijn hoofdhuid begon te tintelen. Die koortsige gloed langs mijn rug. Ik moest me goed concentreren om terug te lopen. Mijn ene voet voor de andere, zoals ik al mijn hele leven doe. Maar hoe? De grond waarop je loopt. Uit het niets een glijbaan. Hoe blijf je overeind? Hoe kom je vooruit? Hoe herken je de weg? De treden op. Mijn hand aan de leuning. Trappen zonder einde.