‘Eigenlijk wil ik gewoon elke morgen wakker worden en niks weten en gaan schrijven.’

Dat zegt Remco Campert, de virtuoos terloopse dichter die altijd zijn vinger aan de pols van de tijd heeft gehouden. Het verhaal van zijn leven loopt van de naoorlogse avant-garde via feestende jongeren rond het Vondelpark en toenemende publieke zichtbaarheid naar de stilte van een werkkamer. Er was de afwezige vader, er kwamen en gingen grote liefdes, maar altijd bleef het schrijven, dicht op de eigen huid.

Mirjam van Hengel, die eerder het succesvolle Hoe mooi alles (2014) publiceerde over de liefde tussen Leo en Tineke Vroman, sprak wekelijks met Campert en kreeg inzage in al zijn papieren. Ze schreef een portret over de man die al meer dan een halve eeuw het Nederlandse literaire landschap kleurt, die even graag alleen is als in gezelschap, even lui als productief, even opgeruimd als melancholiek, even betrokken bij de wereld als onverstoorbaar zichzelf.

Mirjam van Hengel

Een knipperend ogenblik

Portret van Remco Campert

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Dit boek is mede tot stand gekomen dankzij financiële bijdragen van het Nederlands Letterenfonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Stichting Jaap Harten Fonds en het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.

Copyright © 2018 Mirjam van Hengel

All rights reserved

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Foto omslag Remco Campert, ca. 1956 – foto: Johan van der Keuken, © Noshka van der Lely

Verzorging e-book Perfect Service, Schoonhoven

isbn 978 94 031 3020 0

nur 301

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

##

‘Alle schrijfarbeid vindt steeds plaats ten opzichte van iets wat er niet meer is, iets wat een ogenblik kan stollen in het schrijven, als een spoor, naar wat verdwenen is.’

Georges Perec, Ik ben geboren

Vooraf

‘Maar wat is zijn geheim? Ik weet het niet. Die man is een raadsel.’ Ze knijpt haar katachtige ogen dicht en zet haar glas neer.

Remco kijkt haar aan. Hij zit tegenover haar aan de ronde tafel in de erker van hun huis in de Jan Luijkenstraat. Het namiddaglicht schijnt naar binnen door de hoge ramen, de acacia’s erachter rillen kaal in het kille voorjaar. Het is vrijdagmiddag, aan deze tafel en op dit moment van de week breng ik vele middagen door. Nooit lang, een uur, anderhalf uur, dan heeft Remco zijn twee of drie glazen wijn gedronken (soms stiekem meer), dan is het genoeg en gaan ze scrabbelen. Ze bedachten het zelf zo: ik kom op vrijdag, om vier uur, dan zit Remco rechts, Deborah links, staat de wijn op tafel, komen hun twee soorten sigaretten tevoorschijn, is er een asbak en een aansteker die soms geïrriteerd wordt weggetrokken, soms liefdevol wordt opgevraagd, en ligt er een schriftje, het mijne, waar Remco gretig naar kijkt.

Het liefst heeft hij concrete, duidelijke vragen, verwachtingen van lange betogen als reactie op ‘vertel eens over...’ heb ik snel achter me leren laten, die drukt hij doelgericht de kop in. Omgekeerd heeft hij eraan moeten wennen dat ik niet hoef te horen wat in de honderden interviews die hij gegeven heeft ook al staat, al is dat voor hem verreweg het gemakkelijkst. Zoals bij iedereen is zijn geheugen een degelijk door de tijd geordende kast geworden waarin alles wat vaak herhaald werd vooraan voor het grijpen ligt terwijl de rest allang als een slordige sokkenprop naar achteren is gerold. Ik vind het niet altijd prettig laden open te trekken die dichtzitten, het confronteert hem met dingen die hij niet voor niets vergat, maar ik wen eraan het te doen.

Twee jaar lang is er op deze middagen gepraat en verteld, gekibbeld en gepeinsd, zijn er ontboezemingen geweest die het papier niet hebben gehaald (‘dit moet er maar niet in’; ‘nee, dat begrijp ik’), zijn er tranen gevallen, is er knorrig gezwegen en veel gelachen. Zeker de eerste tijd stonden we in de houding van het opdelven van informatie en het reconstrueren van wegglibberende werkelijkheid; alsof er dingen verteld moesten worden vóór het vergeten, alsof hier aan deze tafel feiten gecheckt moesten worden nu het nog kon. Gaandeweg ontstond souplesse en vertrouwdheid en greep alles vanzelf in elkaar. De verhalen uit zijn verleden, de gesprekken over zijn werk, de dagelijkse anekdotes, het nieuws uit de krant van vanochtend, het gedicht over Zaventem dat net af is en dat over de blauwe deken dat een halve eeuw geleden iets in gang zette.

Kort nadat besloten was dat ik dit boek ging schrijven, schreef hij in zijn column in de Volkskrant dat volgens hem een biografie behoorde tot ‘het nobele genre van de fictie’. Een paar maanden later zou hij tegen me zeggen dat hij zich nooit verplicht heeft gevoeld aan de waarheid en hoopte dat ik dat ook niet zou doen.

Hij sprak zich daarmee onbedoeld uit voor wat Virginia Woolf in een van haar teksten over de biografie de ‘regenboog’ noemde, die ze plaatste tegenover het ‘graniet’; het onstoffelijke van de ‘personality’ tegenover de solide ‘truth’. Volgens haar was het genre van de biografie in diepste wezen hybride, onmogelijk, tweeslachtig: het in kaart brengen van geschiedenis vraagt om feiten, maar om iemands essentie te raken is fictie nodig.

Het kan je verlammen als een zo rijkgeschakeerd denker als Woolf concludeert dat wat je wilt maken niet kan. Ook dat de Nederlandse schrijversbiografie over het algemeen de kant kiest van het graniet heeft mij wel dwarsgezeten. Maar Camperts – en Woolfs – roep om fictie is een ander uiterste. Ik voelde mij natuurlijk wel degelijk verplicht, zij het niet aan de waarheid dan toch aan de werkelijkheid. Van Camperts leven en van zijn werk. De verhouding tussen die twee is noch feitelijk noch fictief; interpreteren is geen verzinnen.

Ik hoop dat dit boek een verhaal vertelt. Een encyclopedisch boek waar alles in staat is het niet en een boek dat op alleen feiten gebouwd is wilde ik niet maken. Niet over de schrijver die dichtte: ‘liever geen biografie / waarin al deze gevoelens worden gemist’.

Kon je gevoelens maar vangen zoals Camperts lievelingsschrijver Nabokov zijn vlinders ving. In een gazen net, helderwit, groter dan een hoofd.

Gevoelens

ik heb er wel duizend

even duidelijk zijn ze aanwezig

als de voorwerpen in mijn kamer

en de snel wegfietsende jongen

buiten op straat.

##

##

1

Zand op de achterbank

Ik denk aan een avond, toen wij in een klein villadorp aan zee woonden, een zomeravond, de zon had zich reeds lang geleden langs een duin in zee laten glijden, er hing een koele warmte – ik kan het niet anders uitdrukken – in de lucht. Mijn vader en een paar van zijn vrienden zaten op de veranda van het huis, een kist bier stond op de stenen vloer van de veranda en de drank maakte mijn vader en zijn vrienden luidruchtig en beweeglijk. Ik zat in een hoek, geleund tegen een muurtje, en zag het geheel aan, geschrokken en in aanbidding tegelijkertijd.

‘Ademhalen’, Nacht op de kale dwerg, 1964

##

Er staat een jongen bij de bushalte. Zomerdag, de Duinlaan trilt in het zonlicht, in de tuinen aan de overkant groepen de lage huizen bijeen als dikke lome dieren in de schaduw. Gedempt geschreeuw van hinkelende buurtkinderen, de school om de hoek is gesloten, het is vakantie. Het slaan van een deur, de stemmen van mensen in de verte en daaronder, trouw en zachtjes, het ruisen van de branding.

De jongen staat te wachten op de bus die hem van het villawijkje aan zee naar de stad moet brengen, bus M, die rijdt van Kijkduin naar Den Haag, van het kunstenaarsdorp met de gewelfde rieten daken naar de nette residentiële straat waarin het huis van zijn grootmoeder staat.

Hij is acht jaar oud, draagt een korte broek boven zijn knotsknietjes, sandalen en een zomerhemd. Zijn haar is geknipt in een scheve pony, ernst markeert zijn ronde gezicht. Opvallende gewelfde lippen, de boog van een eendensnavel. Naast hem op de stoeptegels een tas met kleren en een brief waarvan hij de inhoud niet kent. Onder zijn linkerarm een rode doos met krullende letters, het mens-erger-je-nietspel met linksboven het tekeningetje van een getergd hoofd. De jongen staat er geduldig, lankmoedig, al weet hij dat hij wordt weggestuurd. Weg uit het huis waar zijn vader niet meer woont, naar het huis van zijn grootouders waar zijn moeder meestal niet is. Op een mooie vrije dag, een dag dat hij zou gaan zwemmen.

Later zal hij volhouden dat hij het niet zo’n drama vond. Hij nam het leven zoals het kwam, beweert hij graag. Maar in een interview met Bibeb uit 1992 zegt hij iets anders. ‘Ik was acht jaar. Voelde me schuldig, dacht, wat heb ik misdaan?’

Het zijn vaak de op bijzaken lijkende dingen – een terloopse opmerking, een eenmalige slip of the tongue – die wijzen op hoofdzaken.

*

De ochtend dat Remco Campert daar aan de rand van het dorp op de bus gezet werd had hij al een heel kinderleven van logeren en rondzwerven achter de rug.

Hij was eraan gewend om te verkassen van de Haagse Obrechtstraat waar zijn grootouders woonden naar het huis van zijn moeder aan de Hooigracht. Van de Theresiastraat na een logeerpartij bij zijn tante naar het vakantieadres van vrienden van zijn moeder. En hij wist dat zij, ook als hij thuis was, veel weg moest en dat hij dan alleen bleef met het daghitje. Dat hij verondersteld werd het leuk te vinden als een ‘oom’ of ‘tante’ hem een dagje mee uit nam naar het strand.

De voortdurende aanpassing aan de bewegingen die volwassenen regelden werd gewoon voor hem, het roodblozende kind dat door de onzekerheid die al dat verhuizen met zich meebracht ‘een zekere schuchterheid’ ontwikkelde, zoals hij zelf zei.

De eerste tweeënhalf jaar van zijn leven waren nog min of meer bestendig geweest. Hij woonde met zijn ouders aan de Beeklaan in Den Haag en bracht samen met hen zijn zomers door bij zijn grootouders in hun vakantiehuis in Kijkduin. In dat dorp zou hij zijn hele verdere jeugd blijven komen. Het werd het paradijs van zijn jeugd met, zoals dat hoort, de natuur als idyllische metafoor voor het geluk. ‘In Kijkduin scheen altijd de zon,’ zegt hij.

Zijn eerste herinneringen eraan dateren van zijn kleutertijd en de sporen ervan zijn overal in zijn werk terechtgekomen, zoals zandkorrels die in je kleren zitten na een dag aan het strand.

‘Met vriendjes zwierf hij door de verboden duinen. Een uitgebleekt vogelgeraamte en schelpen, die je met je nagel kon breken. Oranje duindoorn met grijsgroene blaren en tanige helm en de oude schoen, die altijd wel ergens in een duinpan lag. Vlierstruiken met hun witte bloesem, konijnenholen, paarse viooltjes, het ruisen van de zee, niet, nooit, te vergeten en de bladstille vinger van de wind langs zijn huid.’1

Het dagenlang spelen aan de kust, het hutten bouwen en leren fietsen op de boulevard, de opwindende gevechten met de Scheveningse jongens op het strand, het eindeloze voetballen, waarbij gebrek aan talent gepaard ging met groot plezier – het zou niet zo verstandig zijn geweest als Remco voetballer was geworden, zei een vriendje. Lange, verhitte avonden aan zee terwijl de volwassenen niet naar je omkeken. ’s Winters sleeën van de duinen, oppassen dat je niet in een braambos terechtkwam. Springen over een kuil, je hand verwonden aan een glasscherf, geulen graven, zwemmen.

O het wilde westen van mijn jeugd

kleine Indianen gesteiger van fietsen

en heel de dag

knetterden de klappertjespistolen.

Kijkduin was een stil dorp in de jaren dertig. Kalmer dan Scheveningen, waar de vlaggen van het Kurhaus klapperden in de wind en stadsmensen kwamen baden, hun blote enkels in de schuimkraag van de golven, hun honden af en aan rennend, middagen verwaaiend in de gehuurde rieten strandstoelen – het Scheveningen van Haagse chic en oud geld maar ook van rouwdouwers die er achter de glanzende boulevard woonden in kleine huisjes met garnalenpelsters op de stoep en was in de achtertuin. Van andere zonen van afwezige vaders: vissers, zeebonken.

Kijkduin was anders, zowel minder chic als minder arm, een vriendelijke badplaats voor gewone gezinnen. In dat dorp werd begin jaren twintig een nieuwe wijk aangelegd: Villapark Meer en Bosch. Betaalbare huizen voor de Haagse middenklasse, fris in de buitenlucht. Volgens de progressieve principes van De Stijl ontwierpen architecten Jan Duiker en Bernard Bijvoet een feeëriek conglomeraat van 126 woningen, kleine bungalows met leistenen of rieten daken, pittoresk genesteld aan de voet van de duinen. Bochtige weggetjes ertussen plus een paar brede lanen: Scheveningselaan, Zandvoortselaan, Noordwijkselaan. Veel groen, tuinen die in duinen overgingen en de zee vlakbij. Er werd een folder gemaakt om nieuwe bewoners te lokken: ‘Onze villa’s geven: gezonde mannen, frissche vrouwen, blozende kinderen, gelukkige gezinnen.’ Foto’s van de nieuwe bebouwing erbij – ‘Is ’t even een gezellig huisje?’

Hoe braaf burgerlijk dat allemaal ook klonk, het bleken uiteindelijk grotendeels kunstenaars te zijn die in Kijkduin neerstreken. Onbezorgde geesten die het niet erg vonden een eind buiten de stad te wonen, bohemiens die liever hun onregelmatig binnendruppelende geld gebruikten voor onderlinge feesten dan voor een kostbaar huis. Ze waren er thuis zoals kunstenaars vaker thuis raakten in afgelegen nederzettingen: Bergen, Blaricum, het Jagtlust waar later Remco’s ambitie tevoorschijn zou springen vanonder het stukgevallen glaswerk van druistige feesten. Een van de eerste bewoners van het Kijkduinse wijkje was de Hongaarse kunstenaar Lajos d’Ébneth, met in zijn kielzog de Duitse dadaïsten Hannah Höch en Kurt Schwitters, die er in de tuin aan een groot beeld werkte. Componist Alexander Voormolen woonde er, de schilders Peter van den Braken en Piet Bulthuis, ontwerper Chris Lebeau, klaveciniste Lida Claus – en dichter J.C. Bloem.

Kijkduin is ook de plek van een van de weinige bewaard gebleven foto’s waar Remco samen met zijn vader op staat.

Een klein fotootje, op de voorgrond een nog jonge man in pak, een gekreukt, slobberig kostuum met lichte schoenen eronder. Het voorhoofd hoog, de haargrens wijkend, de wenkbrauwen iets gefronst, hij lijkt mager, een beetje tobberig, misschien ook door een wat kromme bovenrug. Lange, leptosome ledematen met in de afhangende linkerhand, geknikt bij de pols, een sigaret. Hij zit er onhandig, onwennig bij, zijn rechterhand verdwaald om het kind dat naast hem staat. Op zijn knie in achteloos vertrouwen het peuterhandje.

‘Ik was een jaar oud. Mijn vader zit in het wilde gras van de tuin, ik sta naast hem, hou me stevig vast aan zijn knie, terwijl hij me met zijn hand stevig om mijn middel voor omvallen behoedt. Met mijn andere hand wijs ik naar iets en mijn vader kijkt met vriendelijke aanmoediging toe. Niet onmogelijk dat ik er ook iets bij gebrabbeld heb. Ik kan lang naar die foto kijken. Ik probeer er iets bij te voelen maar het lukt niet. Die dreumes ben ik en die man is mijn vader. Hoe vaak ik die woorden ook herhaal, ze blijven betekenisloos. Het enige wat ik ken en bijna kan voelen is het gras.’

In het ogenschijnlijk autobiografische Een geschenk uit de hemel, dat op het omslag een spekkig blote babyfoto van hemzelf toont, heeft Campert een kind geportretteerd dat hij zelf geweest had kunnen zijn. Een jongetje uit Den Haag, met artistieke ouders die veel vrienden over de vloer hebben, ‘ooms’ en ‘tantes’ voor het kind dat probeert vat te krijgen op de ongrijpbare wereld van de volwassenen en hun taal.

Het is een opgeruimd boekje over een behendig, met zorg omringd zoontje. Een kind dat eerst zijn boterham moet opeten en pas dan een snoepje mag, dat soms voor straf op zijn kamer wordt gezet en daar dan nog even loeiend de aandacht probeert te trekken. Dat opgaat in soldaatjes die een kasteel bestormen en klooit met vuur. ‘Het was verboden om met lucifers te spelen, maar dat weerhield me er niet van. Op die prille leeftijd reeds kende ik god noch gebod.’ Een beweeglijk, speels kind dat slap valt van het lachen door onzinzinnetjes die zijn moeder eindeloos moet herhalen voordat hij gaat slapen – ‘de hoge pief zat in zijn piepzak’. Dat weleens driftig is, zijn eigen lievelingsautootje door de kamer smijt van frustratie.

Veel van deze voorbeelden heeft hij uit zijn eigen jeugd kunnen halen. Maar in de verhalen heeft hij het kind ook een vader geschreven. Een vader die hem na een kwade droom kalmeert met een koud washandje over zijn gezicht, hem op oudjaarsnacht mee het balkon op neemt om vuurwerk te kijken en een andere keer om hem te wijzen wat de dierenriem is. Een vakantievierende vader, samen kamperen in Frankrijk, een vader die hem behoedzaam de wereld leert begrijpen.

Zo’n vader had Remco Campert niet. Zijn vader poetste geen tranen weg van een hete kinderwang. Zijn vader was de verzetsheld Jan Campert, de dichter van het beroemde ‘Het Lied der Achttien Dooden’. De ongedurige journalist en vrouwenliefhebber die na nog geen vier jaar zijn huwelijk opbrak. Vanaf dat moment werd hij de grote afwezige in het leven van zijn zoon.

In een televisie-interview uit 1964, voor het Belgische programma Zoeklicht, vertelt die, ruimhartig rokend en zoveel mogelijk níet in de camera blikkend, voor het eerst in beeld over zijn vader. Zijn stem is zacht, de beschroomde oogopslag achter de flinke brillenglazen toont de verwarring van een jonge man die vindt dat hij volwassen genoeg is om ergens in weloverwogen woorden over te spreken maar die eigenlijk liever zwijgt. Nu en dan trillen zijn mondhoeken, een reflex die hij wegmoffelt achter zijn sigaret. Bagatelliserend lachje, steeds vergoelijkende formuleringen die moeten tonen dat hij erboven staat. Een keurige maar licht onvaste stem.

‘Toen ik drie was verliet mijn vader de familie’ – aarzelende glimlach, ogen neer, pauze – ‘om zijn eigen weg te zoeken misschien.’ De wijsvinger zonder sigaret wrijft langs zijn hals. Hij vertelt hoe hij slechts flarden van herinneringen heeft, een geur, een paar losse momenten. Het is hem zichtbaar grote ernst: de vader en het beheersen van zijn gevoelens over hem.

Het verhaal van Remco Campert, zondagskind, geboren op 28 juli 1929, is het verhaal van de zoon zonder vader.

*

Maar het is evengoed het verhaal van de jongen die opgroeide met een sterke moeder.

Een montere, geestige, zelfstandige vrouw. Kordaat, onsentimenteel en met een klaterende naam: Joekie Broedelet. Er is een foto van hen samen, stralend tijdens een vakantie in Italië: de volwassen Remco atypisch voluit glimlachend en zij overduidelijk vol esprit en opgewektheid, sprankelend plezier achter de jampotdikke brillenglazen.

Een vroegere foto van haar, uit 1935, is heel anders. Een jonge vrouw, gereserveerd, staart het beeld uit, bijgewerkte wenkbrauwen, zorgvuldig geverfde lippen, het haar onder in de nek opgestoken. Een geposeerde foto. Maar de wat deemoedige stand van het hoofd en de geloken ogen maken haar toch niet dociel, ze ziet er sterk uit, de hals recht, het haar alsof het kortgeknipt is. ‘Joekie Broedelet, toneelspeelster’, staat onder de foto, die gemaakt werd toen ze tweeëndertig was en verbonden aan het Vereenigd Rotterdamsch-Hofstad Tooneel. Moeder van een zesjarig zoontje was ze toen, en gescheiden. Ze zou zich haar leven lang zelf redden en de band tussen haar en Remco was onverbrekelijk.

‘Remco en ik hebben elkaar altijd meteen begrepen, één blik was genoeg,’ zei ze in 1984. ‘Maar de laatste twintig jaar zijn we steeds meer naar elkaar toe gegroeid. Durven ook dingen tegen elkaar te zeggen. En we kunnen gieren van het lachen.’

Over zichzelf als jonge vrouw zou Joekie later zeggen dat ze het liefst alles een beetje van een afstandje bekeek. Volgens haar had Remco hetzelfde, die was ‘een en al understatement’. Naar aanleiding van een tekening die hij maakte toen hij zestien was, een schriele figuur met groot hoofd en indringend wijd open oog, zei ze: ‘Typisch Remco: ik-ben-er-wel-en-ik-ben-er-niet. Daarin herken ik veel van mezelf zoals ik vroeger was. Ik heb tot mijn dertigste achter een scherm geleefd. Als kind zei ik vaak: ik wil achter een raam zitten en alleen maar toekijken.’

Erg moederlijk was Joekie niet, zoals ze zelf zei, en al helemaal niet fysiek aanhalig. Ze schijnt ooit gezegd te hebben dat ze Remco nooit geknuffeld heeft – iets wat hijzelf als ik ernaar vraag onmiddellijk wegwuift. ‘Daar gaat het niet om. Het gaat erom dat er iets van affectie wordt overgebracht, dat kan op allerlei manieren, daar hoeft niet per se voor geknuffeld te worden.’

Er zijn veel vertederende foto’s van hen samen, in het park, bij de vijver, voor de huisdeur, Remco meestal met een mutsje op (‘dat deed Joekie, die vond dat leuk’), en die ene waarop Remco voor het eerst zichtbaar verlegen naast haar staat, met zijn schepje op het strand. Zij ziet eruit als uit het schuim geboren, rijzig in haar gestreepte zomerrok, in alles een trotse moeder.

Ze was de nucleus van zijn bestaan, zal een latere vriendin van Remco zeggen.

Joekie – een roepnaam die weinig met haar officiële naam van doen had – was opgegroeid in de nette Haagse wijk Duinoord, waar haar ouders, Johan Wouter Broedelet en Wilhelmina van den Heuvel, woonden vanaf oktober 1905. Toen was Joekie twee. Waar ze daarvoor woonde is niet terug te vinden maar mogelijk niet bij haar vader en moeder samen: die trouwden pas toen Joekie zes maanden oud was. Op de trouwakte, van 20 april 1904, staat bijgeschreven dat de verse echtgenoten hebben gemeld ‘dat op den vierden October negentienhonderddrie is geboren een kind van het vrouwelijk geslacht, genaamd Wilhelmina, ingeschreven op het geboorteregister dezer gemeente als dochter van Wilhelmina Christina van den Heuvel, dat zij voor hun kind erkennen’. Joekies moeder was een dienstmeisje, een scharrel van de charismatische schrijver Johan Broedelet, die uiteindelijk alsnog zijn verantwoordelijkheid had genomen, zoals dat heette. Hij bleef echter vinden dat hij beneden zijn stand getrouwd was en het werd een strompelend huwelijk.

Joekie bleef enig kind en heeft herinneringen aan een bedrukte sfeer en een sobere huishouding. Een zwaarmoedige vader met woedeaanvallen en egocentrisch gedrag. Er is een melancholieke foto van het gezin: de knappe vader, de moeder mollig en zachtmoedig en de dochter dromerig maar met een eigengereide houding, rechtop, de kat in haar armen.

De verhouding tussen haar en haar vader was haast dubbelzinnig goed, zei ze in 1984 tegen Bibeb. ‘Een van zijn toneelstukken ging over een vader, die verliefd was op zijn dochter. (...) Hij wás verliefd op mij. “Jij bent eigenlijk mijn vrouwtje, je moeder begrijpt me niet,” zei hij, toen was ik twaalf.’ Hij nam haar mee naar het theater en introduceerde haar bij zijn toneelvrienden. Tegelijk was zijn beschermdrang groot en later was er geen man goed genoeg voor haar. Toen ze met haar geliefde ging kamperen in het bos was hij woedend en schold haar uit voor ‘boshoer’.

Broedelet, geboren in Nederlands-Indië, was een bekende Hagenaar, toneelcriticus en broodschrijver, een ‘penny-a-liner’ noemt Remco hem een keer, ‘net als mijn vader’. Hij schreef de onverbloemde roman Hofstad, een satirisch boek over het Haagse culturele leven met Louis Couperus als Louis Poepjes. ‘Ik ben een wonder van leste subtiliteit, ’n porceleine vaas, waarin ’t telkens en telkens weer bouquet, ’n zomerwolkjes-hemel, ’n zachte avondgloed, ’n puissante wel van sensibiliteit. Ik ben... ik ben Louis Poepjes.’

Via haar vader debuteerde Joekie in het theater, in een stuk van hem bij het Princesse Tooneel van Cor Ruys. Ze verliet vervolgens voortijdig haar school, kreeg toneellessen bij Eduard Verkade en algauw werd ze geëngageerd door het Hofstad Tooneel. De artistieke wereld opende zich, bevolkt door ambitieuze jonge mensen. Ze ging uit, onder andere in wat de Rattekelder werd genoemd en waar mensen kwamen als Adriaan Roland Holst, Martinus Nijhoff, schrijver en toneelcriticus Ben van Eysselsteijn en de uit Zeeland afkomstige dichter-journalist Jan Campert. Een uitgelaten gezelschap van kunstenaars, vrolijke losse zeden. Op haar eenentachtigste vertelde Joekie nog geamuseerd over de waarschuwingen die ze als opgroeiend meisje kreeg: pas op, mannen willen alleen maar dat ene. ‘Nou, maar dat wilden wij ook.’

Zowel Ben van Eysselsteijn als Jan Campert werd verliefd op haar. ‘Ik wist niet wie ik moest kiezen en dacht: ik ga een paar dagen weg. Ergens heen waar niemand me kent. Dat heb ik altijd heerlijk gevonden. Ik naar Rotterdam en met een Rijnboot naar Heidelberg. Vandaar heb ik Ben en Jan geschreven dat ik was weggegaan om na te denken. Ben schreef een lange brief met “Mijn prinsesje, me dit en me dat”. Jan schreef: “Meid, wat een goed idee van je.” Toen dacht ik: dat is hem. Dat moet hem wezen.’

Zo koos ze Jan Campert haast vanuit haar verlangen naar onafhankelijkheid, zoals ze later vooral korte verhoudingen had die ze gemakkelijk weer af kon breken en haar grote liefde, vliegenier Eelco Verwijs, een gebonden man was.

Ze trouwden op 8 februari 1928. Een koude winterdag waarop een van de weinige foto’s van hen samen gemaakt werd: zij innig tegen zijn schouder leunend, de hartvormige mond en de rechte wenkbrauwen; hij wat afwezig, een beetje als later zijn verlegen zoon naar beneden kijkend. Volgens zijn biograaf Hans Renders was ook Jan Campert inderdaad verlegen – zij het onder veel meer. Gevat, lichtvaardig, intuïtief, iemand die schreef wat hem voor de voeten kwam, ontrouw in de liefde.

Hoewel hij als dichter al vier bundels had gepubliceerd was hij er niet bekend mee geworden. Zijn stem bleef erg in de buurt van de door hem bewonderde Leopold, Roland Holst en Bloem, en meer dan tot een gezichtsbepalende literaire stroming behoorde Jan Campert tot een vriendenclub met rommelige artistieke ambities. Uit zijn biografie rijst een portret op van een rusteloze zoeker vol schrijftalent, idealisme, lichte ontvlambaarheid en drankzucht. Waar zijn roman Wier stevig geworteld was in het Zeeland van zijn jeugd, getuigde veel van zijn latere werk van grilligheid en versnippering. Van snel moeten werken om geld en van pogingen grip te krijgen op alles wat zijn emotionele natuur aanrichtte: affaires, snel verloop van geliefden, mateloos drinken. Hij was bevriend met de schrijver A. den Doolaard, die schreef dat Campert hem wel op kwam halen op zaterdagavonden en dan cynisch zei: ‘Kom, waaraan gaan we ons vanavond wijden, aan de vrouwen of aan de alcohol?’ Meestal gebeurde allebei. Den Doolaard noemde hem een beminnenswaardig zwakkeling, en zijn ‘prachtige onverschilligheid het masker van zijn tederheid’ – een karakterisering die later ook op zijn zoon van toepassing zou kunnen zijn. Met vrouwen was Jan Campert zowel begerig als grillig omgegaan, vlak voor zijn eerste voorgenomen huwelijk was hij al met een minnares onder de aanstaande verbintenis uit gevlucht.

De ongedurigheid van Jan Campert bepaalde het leven van het jonge gezin algauw aanzienlijk.

Joekie leek de onrust te beschouwen als iets onvermijdelijks. ‘Toen Jan veel weg ging heb ik nooit geprobeerd hem thuis te houden. Ons huis noemde ik Huize de Gedekte Tafel, want ik zat zo vaak met eten te wachten terwijl hij niet kwam. Ik ben natuurlijk ook dom geweest, hij dronk graag een borrel. Ik kwam uit een geheelonthoudersgezin, ik dronk nooit mee. (...) Als hij thuiskwam en gedronken had was ik kwaad, want verdomme, dan bleek hij weer niet te bereiken.’

Zijn honger naar een bohemienbestaan, de schulden die hij maakte en haar eigen ongekozen positie van vrouw achter het koud wordend eten: Joekie moet al vrij snel hebben geweten dat ze zo’n leven niet wilde. Nog voordat het geheugen van hun zoon dingen begon op te slaan, kraakte het huwelijk tussen de rusteloze dichter en de standvastige toneelspeelster in zijn voegen. Het vuur was eruit, maar Joekie geloofde nog wel dat ze samen het kind zouden grootbrengen.

Het liep anders. Jan raakte in de ban van de flamboyante schrijfster Willy Corsari en Joekie, gewoonlijk geen jaloerse vrouw, zei later dat Corsari Jan had afgepikt. Maar ook dat dat niet gebeurd zou zijn als de tijd er niet rijp voor was.

Waarschijnlijk was Jan Campert veeleer iemand bij wie de tijd voor een langduriger verbintenis nooit rijp was. Er waren altijd vrouwen geweest, veel vrouwen. Al jong had hij zijn eerste vriendin en daarna volgden de verhoudingen elkaar snel op. Gerda, Fifi, Gien, Enny, Bep, Emmy, Rie, Joekie en Willy, maar ook die affaire duurde niet lang. ‘Was hij een rokkenjager?’ vroeg Remco zich af. ‘Ik zou het niet zo durven noemen, maar hij heeft de schijn tegen. Zijn vlees was in elk geval willig. Ik denk dat hij snel verliefd was en dan al het andere.’

In 1941 zou Jan Campert de op zijn eigen leven gebaseerde vertelling Slordig beheer publiceren, door Joekie een moralistisch, zelfbeschuldigend boek genoemd ‘met een zedeprekerige toon’. Remco zou om die toon lachen, meende zij, met de diep-calvinistische moraal die eruit spreekt had zij hem in elk geval niet opgevoed. Er valt inderdaad in te lezen hoezeer de ogenschijnlijk vrijdenkende Campert gepreoccupeerd was met zonde, al was hij, zoon van een arts, opgegroeid in een vrijzinnig hervormd gezin – nota bene in het gereformeerde Zeeland.

In een sombere passage uit Slordig beheer maakt een vriendin van de hoofdpersoon zich zorgen om hem: ‘Zij zegt dat ik een te slordig hart heb. Ik zou haar graag willen tegenspreken, maar hoe kan ik dat? Is ’t niet juist om deze slordigheid te lijf te gaan, om dit slordig beheer te controleeren, dat ik hier zit te schrijven?’ De ik-figuur zit in cafés afspraken niet na te komen, drinkt, blijft hangen in kroegen (‘Ik weet niet waarom ik zoo hardnekkig aan deze sfeer verslaafd ben. Koldergesprekken, geen verstandig woord’), vervangt de ene vrouw door de andere, heeft een hekel aan zijn eigen gerommel maar constateert tussendoor gelaten dat de dingen nu eenmaal gaan zoals ze gaan. Terugblikkend op een van zijn stukgelopen verhoudingen zegt hij: ‘Aanvankelijk was ons samenzijn niet slecht te noemen. Dat het op den duur misliep – en men kan het bezwaarlijk op den langen duur noemen! – moet wel voornamelijk aan mij hebben gelegen. Mijn gevoelens voor haar verzwakten aan intensiteit of, liever gezegd, wijzigden zich.’ Het zou zomaar over Jan Camperts relatie met Joekie kunnen gaan.

*

De Beeklaan is een aangename, lange, meanderende straat aan de rand van het centrum van Den Haag. Op nummer 502 woonde ooit vader Drees, er bestaat een foto waarop hij voor de deur staat in zijn voortuin. Het is een straat van erkertjes en donkere houten balken in witgeschilderde dakkapellen en als ik er in 2016 doorheen loop is het knus, veel groen, veel linkse tuintjes met opgeschoten gras, een vlinderboom of tierige clematis, een donkerblauw geverfde fiets, een poëzieposter van Plint met een gedicht van Kees Spiering op een raam. ‘Alsof je een plek bereikt. / Om je heen kijkt en weet / dat je thuis bent.

Nummer 507 bestaat niet meer. ‘Afgebroken voor de Atlantikwall,’ roepen twee klussende mannen vanuit een zolderraam. Ze hebben gevraagd waar ik foto’s van maak. ‘Ik zoek het geboortehuis van Remco Campert,’ roep ik, ‘maar het is er niet meer.’ Ik ging tegen beter weten in, ik had al foto’s gezien van de afbraak in 1943. Brokkelende tanden van een paar huizenresten, puinstapels, lege lucht en kale bomen. In de jaren dat Remco er woonde sloop de laan de stad uit, aan het eind keek je zo de weilanden in. Koeien, fruitbomen, sloten, boerderij Kranenburg waar je melk kon halen.

Van de Beeklaan herinnert Remco, die nog een baby was, zich niets en over hoe het binnenshuis was valt weinig meer te reconstrueren. Twee ouders met een druk leven. Joekie was al snel na de geboorte van haar zoon weer toneel gaan spelen; Jan werkte als journalist bij De Nieuwsgier, waar hij recensies en columns (‘Vuurvliegjes’) publiceerde, en schreef om den brode nog voor andere periodieken. Een kleintje dat daar tussendoor scharrelde.

Mijn moeder was zacht en in de war

een jonge actrice die een kindje kreeg

waar begint het leven?

waar eindigt het?

ik een dikke babyflop

in windsels

mijn vader een verhaal

van zijn vrienden

In het Literatuurmuseum bevindt zich in een van de schaarse dozen met Remco’s archief – een te georganiseerd woord voor wat het is – een geboortecahier van Nutricia, inclusief het kaartje waarop de heer en mevrouw Jan R.Th. Campert-Broedelet kond doen van de geboorte van hun zoon Remco Wouter.

Op de eerste pagina van het boekje een wollig schaap met een strik om de buik, een wimpel met medaillon in het midden: ‘Ons Kind’. ‘Geboren op Zondag 3 uur den 28sten Juli in het jaar 1929 te Den Haag, Nederland’. 3570 gram woog hij, iets boven de ingetekende curve met de gemiddelde 3000; na twintig weken was hij twaalf pond. Ook verder is alles keurig ingevuld: dokter Steil, verpleegster Vierling, vaccinatie door verpleegster Ketting op 20 mei 1930, ‘met geen gevolg’. Dan een vreemde mededeling: ‘Gedoopt door Buzian’. Een grapje, net zoals op de volgende pagina’s waar staat: ‘Peter en Meter: Jut en Jul’, en waar in plaats van een babyfoto een cartoonachtig potloodtekeningetje prijkt door Joekie.

Voort gaat dan het verslag: voedsel (moedermelk), eerste en tweede tandjes (april 1930), eerste keer lachen en eerste keer lopen. Hij liep eerder dan hij praatte, de vakjes ‘mama zeggen’ en ‘papa zeggen’ zijn niet ingevuld.

*

Volgens Remco was hij drie toen zijn ouders uit elkaar gingen, maar het scheidingsvonnis is van 7 januari 1932 en de officiële inschrijving ervan bij de gemeente van een maand later. Remco was tweeënhalf.

Hij heeft later wel gesuggereerd dat Joekies hart brak door de ontrouw en het vertrek van haar echtgenoot. Ze sprak met haar zoon zelden over zijn vader, zelfs niet als hij ernaar vroeg, en ook Remco sprak daardoor meestal behoedzaam over de scheiding. Alsof hij zijn moeder wilde ontzien. In het verhaal ‘Ademhalen’ zit een scène die hij desgevraagd ‘behoorlijk waarheidsgetrouw’ noemt, al laat hij in het verhaal de moeder treuren om de dood van de vader, niet om zijn vertrek.

‘Als hij nu aan haar dacht, dan zag hij haar zoals hij haar op een nacht aantrof, toen hij, wakker geworden van geluiden, die hij niet thuis kon brengen, was opgestaan en naar de keuken gelopen, waar het licht brandde. Ze lag met haar bovenlijf over de keukentafel en er gingen krampachtige schokken door haar lichaam. In haar hand hield ze een glas water en bij elke snik plensde er een scheut water uit het glas op tafel.’

Met dit verhaal is overigens iets geks aan de hand, in aanmerking genomen dat Campert zelden iets wijzigt in eenmaal gepubliceerde teksten. Na de eerste publicatie, in 1953 in Libertinage, veranderde hij de eerste persoon in de derde, wijzigde verschillende passages en nam het op in de bundel De jongen met het mes onder een nieuwe titel: ‘Een krop sla, droog en zanderig’. Later kwam het met de oorspronkelijke titel en in de oorspronkelijke vorm weer terecht in Nacht op de kale dwerg, met slechts minieme wijzigingen. ‘Een krop sla, droog en zanderig’ liet hij weg uit latere drukken van De jongen met het mes.

In de eerste en derde versie van het verhaal staat de zin: ‘De herinnering die ik heb aan de jaren van mijn jeugd, zou ik het best kunnen vergelijken met een van die brieven, die ons soms van bijna vergeten vrienden bereiken, geschreven in een onontcijferbaar handschrift. Maar de enkele leesbare woorden erin geven ons na lang bestuderen, proeven, herproeven en combineren toch een sleutel in handen voor de inhoud van de brief.’

Na de scheiding verhuisde Joekie, negenentwintig jaar oud, met haar zoontje naar de Hooigracht, een stille gracht in het Haagse Voorhout.

Meer dan tachtig jaar later ligt de Hooigracht er schaduwrijk en kalm bij. Op het bruggetje aan de kop, van de Houtweg naar de Hooistraat, zit een Haagse heer met een gouden brilletje zijn krant te lezen, uit een open raam aan de vaart klinkt muziek, iemand speelt piano. Geparkeerde auto’s scheiden de gracht van de weg, de stoepen zien er Hollands en kraakhelder uit. Ook hier kan ik het huis waarin Remco woonde niet meer vinden, het nummer bestaat niet. Joekie en Remco woonden op nummer 1D, staat overal, maar de nummering van de gracht begint pas bij 3 en loopt dan door naar 4, 5, 6 enzovoort. Daar waar de nummers 1 en 2 hadden kunnen zitten strekt zich een lange muur uit die de tuin omgeeft van het statige huis direct op de hoek, Houtweg 1. Er is omgenummerd, leert het gemeentearchief. Volgens Remco stond het huis zo’n beetje in het midden van de straat.

Joekie vond het een fijn huis en voor Remco was het ook een aangename plek, al is de vroegste herinnering die hij eraan heeft niet prettig: in zijn kinderstoel zit hij tegen een bord havermoutpap aan te hikken als er een meeuw over de gracht komt aangevlogen die op het raam poept. Weerzin, hij spuugt zijn pap uit.

In ‘Herinner je je nog?’, een verhaal dat doortrokken is van een omfloerst nog-niet-kennen van de wereld, schreef Campert over het buurtje, dat vlak achter het Malieveld lag (‘Maliebaan’, in het verhaal) waar ‘de eau-de-colognedrinksters zaten die ’s avonds aanbelden en zijn moeder om Boldootflesjes vroegen. Ze zaten dicht bij de Hertenkamp, in het vredige groene gras, en onder de maanzwarte schaduwen van de huizen aan de Prinsessegracht. De laatste tram reed langs, op weg naar de remise bij het Staatsspoor, twee gele, kreunende wagens, die rammelden over de rails en vonken uit de leidingen sloegen. De oude vrouwen met de blauwe, krankzinnige gezichten, de jute vodden aan hun lijf en gescheurde, versleten pantoffels aan hun kromme, vuile voeten mummelden en gebaarden en de herten stonden stil, trillend op hun vier poten.’

Meteen vanaf het begin van haar alleenstaand moederschap maakte Joekie lange dagen. Overdag repetities, ’s avonds voorstellingen overal in den lande. Het bestaan van hardwerkende, schamel betaalde acteurs ging niet over rozen – Joekie kreeg duizend gulden per jaar; vergelijkbaar met nog geen tienduizend euro nu – maar zij relativeerde vrolijk. In de verhalenbundel die ze in 1959 publiceerde, Je neemt jezelf overal mee, staat een vermakelijk, snedig stukje, ‘Acteurs in de bus, toen en nu’.

‘Een lekke band was het minst erge. Maar vaak moesten er allerlei subtiele onderdelen in het holst van de nacht weer aan elkaar genaaid en gespeld worden of viel er weleens een geheimzinnig iets af ergens in Nederland. (...) En dan maar wachten, half slapend, met koude voeten de één, met honger een ander. Anderen weer met een blijvende dwaze glimlach, omdat er een mooie rol in zicht was of omdat ze verliefd waren (...), er werd urenlang gepraat, gelachen, gezongen. Ook wel geslapen, gevrijd, gekankerd. Bij mist hing de chauffeur uit de bus om van boom tot boom stapvoets te gaan. Dan ging men tobben over de wachtenden thuis, “het zal wel weer vier uur worden op die manier”.’

Om vier uur ’s nachts thuiskomen terwijl je kind voor dag en dauw weer wakker werd – Joekie was eraan gewend door te buffelen. Overdag bekleedde ze, zoals Remco zei, de leidende functie van moeder en ’s avonds was ze werknemer. Een enkele keer nam ze hem mee. Vanuit de coulissen mocht hij kijken naar de voorstellingen, soms ook vanuit het dromerige duister van de zaal. Zijn liefde voor theater werd er in de grondverf gezet. Altijd zou de geur van toneelschmink hem terugbrengen naar hoe hij een keer in de kleedkamer zat terwijl zij zich verkleedde en schminkte totdat ze een stokoude vrouw was. Hij vond het betoverend, dat er een manier was waarop zijn moeder zomaar kon verdwijnen.

Thuis draaide ze voor hem muziek waar ze van hield – Brechts Dreigroschenoper – of kookte zijn lievelingseten, rijst met doperwtjes en biefstuk. Ze nam hem weleens mee uit eten naar het Italiaanse restaurant aan de overkant en voedde hem netjes op. Niet staren, niet wijzen, bord leegeten, ellebogen van tafel, voeten vegen, niet met je handen in je zakken als iemand tegen je praat.

Remco’s vroegste herinneringen dateren allemaal van de Hooigracht. Een vast repertoire, hij schreef ooit een column waarin hij ze nummerde: 1. De Meeuwenpoep (het havermoutverhaal); 2. De Banaan (een vriend van zijn moeder geeft hem een banaan, hij blijft achter in zijn kinderstoel met een mondvol bananenklont); 3. De Viooltjes (in het water van de Hooigracht komen in het voorjaar dekschuiten vol kisten met bloeiende violen langsvaren) en 4. De Smeulende Theemuts: ‘Ik lig in mijn bedje met mijn beer. Door de spijlen van het bed zie ik hoe in een hoek van de kamer een bolvormig voorwerp een oranjerood schijnsel vertoont. Het is niet alleen van kleur anders dan het elektrische licht dat de lamp gewoonlijk verspreidt en dat op het oog statisch is. Dit licht leeft, beweegt, krioelt. Dan verschijnt mijn moeder in het beeld. Ze gooit een pan water over het mierennest van vuur en dooft de theemuts die door het waxinelichtje onder de theepot tot smeulen is gebracht.’ Aan de laatste voegt hij toe: ‘alleen die beer vertrouw ik niet helemaal. Waarschijnlijk heb ik die, al schrijvende, in mijn ledikantje gelegd om me wat gezelschap te geven. Maar het kan ook heel goed zijn dat mijn moeder dat toen heeft gedaan. Dan is ze mijn herinnering voor geweest.’

Toen hij een jaar of vier was ging hij naar de bewaarschool aan de Weissenbruchstraat op een kwartiertje lopen, waar hij een begin maakte met leren schrijven – ‘Voor mijn eerste lessen in het schrijven van woorden stelde de bewaarschool een lei en een griffel tot mijn beschikking. Ik leerde schuine streepjes te zetten, witte streepjes regen op de donkere hemel van de lei.’ Lezen kon hij al vroeg, hij herinnert zich Bruintje Beer, een boek dat hij saai vond maar waarvan de tekst ook een wonderbaarlijk geheim had: het rijmde. Het viel hem pas geleidelijk op dat er iets in de zinnen gebeurde wat losstond van de inhoud, alsof er iets in verborgen zat. Het fascineerde hem, hij begreep niet wat er gebeurde en probeerde erachter te komen door steeds opnieuw te lezen – een eerste aanraking met de mogelijkheden van de vorm.

Zijn allereerste eigen boek was Hansje in ’t Bessenland. Hij vertelt een keer weemoedig over de tekeningen van de volrode en blauwe bessen. Wanneer ik het op een dag voor hem meebreng, het is nog altijd verkrijgbaar, merk ik meteen dat ik dat beter niet had kunnen doen. Het is een nieuwe uitgave, de kleuren zijn oogverblindend opgepoetst, en in plaats van dat ze het stof van een bijna vergeten boek doen waaien, blazen ze een herinnering omver.

*

‘Remco, wat doe je in mijn huis?’

Remco Campert, volwassen man met een lange regenjas aan, loopt door het verlaten huis van zijn moeder aan de Amsterdamse Weteringschans. Gezeefd licht valt vanaf de straat naar binnen, langs vale vitrages en op een veelgebruikte vloerbedekking met hier en daar wat achtergelaten spullen. Op de grond in de voorkamer staat een grote telefoon. In de dikke namiddagstilte begint die plotseling te rinkelen. Remco loopt erheen, bukt zich, neemt op en hoort de stem van zijn moeder.

Het is de openingsscène van de documentaire Het Alfabet van Remco Campert waarvoor Campert met regisseur Hans Keller langs plaatsen, verhalen en mensen reisde die voor hem belangrijk waren. Aan de hand daarvan ontstond een portret – ‘zoek op wat je liefhebt / wat je ontroert’. Ze filmden in Antwerpen (waar Hugo Claus vertelde over bloedworst), in Berlijn, aan het Gardameer en in Dublin (met collega-dichter Seamus Heaney), maar de eerste beelden namen ze op in Amsterdam, in het huis van Joekie. Het was 29 februari 1996, Remco was zesenzestig jaar oud. Het gedicht dat hij erover schreef heette ‘Huis op de Weteringschans’.

in het onttakelde huis

voorgoed van je adem ontdaan

klinkt m van moeder

uit het hiervoormaals

nog één keer je stem:

Remco, wat doe je in mijn huis?

vraag die me vergezelde

sinds de a van mijn geboorte:

wat deed ik in mijn moeders huis?

Kort voor de filmopnames was zijn moeder verhuisd naar een zorgwoning. Ze was tweeënnegentig, ze zag slecht en hij was de plichtsgetrouwe zoon geworden. Hij bezocht haar regelmatig, vaak stond in zijn agenda wat hij voor haar mee moest brengen: zoutjes, krakelingen, een fles Hartevelt-jenever. Dat Remco haar in die fase van haar leven vroeg iets in te spreken voor een film vond ze leuk. Krakerig en tegelijk meisjesachtig klonk haar stem door de telefoon.

In juli van datzelfde jaar overleed ze. Het gedicht dat bij de scène hoorde moest Remco toen nog afmaken en hij besloot van het lege huis waar hij rondliep na haar verhuizing, de lege ruimte te maken van na haar dood. De stem aan de telefoon werd een stem uit het hiernamaals.

ronddwalend in je dood

zie ik dat in je leeggehaalde kamer

nog de zonnige reisgids ligt

en hoe in zachte nevel gehuld

over het lange diepe water van het Gardameer

het bootje gaat

waar wij eens op voeren

Met de woorden ‘het lange diepe water’ verwees hij naar zijn gedicht ‘Lamento’, het zinnelijk lied van verlangen en gemis dat hij schreef na een verblijf met Joekie aan het Gardameer, eind jaren tachtig. Hij was toen aan het bekomen van een breuk, wilde de hoop op een andere liefde nog niet opgeven – het is gemakkelijk te veronderstellen dat die liefdes het gedicht kleurden maar dat bevestigt hij niet als ik ernaar vraag. Volgens hemzelf heeft het gedicht te maken met de sfeer rond zijn moeder en de reis die ze samen maakten. Als dat zo is, biedt het gedicht een teder tegenwicht voor de ontheemde vraag ‘wat deed ik in mijn moeders huis?’.

Want ontheemd klinkt dat wel: ‘sinds de a van mijn geboorte / wat deed ik in mijn moeders huis?’

Als kind was hij heel vaak niet in zijn moeders huis. Als Joekie lang weg was voor haar werk, moest hij elders worden ondergebracht. Een enkele keer logeerde hij bij de zus van zijn vader, zijn tante Odile, soms bij zijn oudtante Lucie, maar meestal bracht Joekie hem naar zijn grootouders in de Obrechtstraat. Niet alleen de opa en oma van moederskant woonden daar: de etage onder de grootouders Broedelet werd gehuurd door de moeder van Jan Campert, Remco’s andere oma, al weduwe sinds 1921. Zo gebeurde het dat Remco zowel op de eerste verdieping verbleef, bij de oma met spiegeltjes in de kozijnen, als op de tweede, bij de grootvader met de krassende kroontjespen. ‘Heel raar eigenlijk,’ zegt Remco. ‘Maar ik vond dat toen gewoon.’

Het huis is in zijn herinnering geen vrolijke plek, ondanks de zoete lucht die opsteeg uit de kapperswinkel op de begane grond en die je vergezelde als je de trap op liep. Hij beschreef het in een verhaal als ‘een donker, vettig huis, waar netheid een verloren strijd voerde tegen gammelheid en geldgebrek. ’s Middags kwam zijn vriendje met wie hij zich in het rommelkamertje terugtrok. Er lag een oud karpet op de vloer, dat rook naar kattenpis, een scherpe, boeiende geur. Er stonden jampotjes, die beschimmeld waren, en een oude verroeste kachel en een keukentrap, waar ze op gingen zitten om vliegtuigje te spelen. Ze sloten de gordijnen, omdat ze anders de ontluisterende straat zagen met haar saaie huizen en lamlendige winkels.’

Troosteloos – maar tegelijkertijd een plek die mogelijkheden bood voor een fantasierijk kind. Donkere hoekjes, sinistere spullen waar je het doel niet helemaal van begreep en dan daartussendoor die grootvader Broedelet met zijn machtige kop, geheimzinnig en aantrekkelijk.

Mijn grootvader, ongeschoren,

dwaalde als Strindberg door het huis

gevangen in zijn eigen kamerjas.

Remco heeft zijn leven lang benadrukt hoe belangrijk de schrijvende grootvader voor hem was. Op zijn werkkamer staan foto’s van hem, zijn boeken staan in de kast, zelfs een oud schrift van hem ligt er in een mapje op een plank. Van de grootvader leerde hij wat schrijven was. Als hij beloofde dat hij stil zou zijn mocht hij bij hem op de kamer zitten, en vanachter zijn speelgoed of zijn boek beloerde hij dan de grootvader aan diens bureau. ‘Achter elkaar zat hij te schrijven, zijn sigaar lag te smeulen, ik dacht: wat doet opa? Ik wist niet wat schrijven was.’

Hij noemde hem ‘oops’ en was zeer op hem gesteld. Samen gingen ze uit wandelen in het park, ‘mijn handje in zijn hand’, en geïntimideerd zag Remco hoe andere wandelaars hun hoed voor hem afnamen. Toen in 1939 zijn vrouw stierf trokken Joekie en Remco een tijd bij hem in.

‘Ach Remmie, ach m’n jochie,’ zei de opa toen hij doodging en hij omhelsde hem vanuit zijn bed, doodziek. Een intimiteit die op een allenig jongetje niet anders dan grote indruk kon maken.

Ik draag een sjaal van donkerrode zijde

ik heb een zakje druiven in mijn hand

ik ga op ziekenbezoek

gele parachutisten vallen uit

de bleke mond van mijn opa

en dalen langzaam in de witte spuugkom

in zijn ogen sterft mijn oma

in zijn oren leeft mijn moeder

in zijn handen wordt mijn hand geboren

*

Vlak bij het huis van de grootouders stond Remco’s lagere school, de Galvanischool in de Galvanistraat.

Het schoolplein wordt aan de rechterzijde begrensd door een blinde muur waarop tegenwoordig een gedicht van Remco geschilderd staat, een fragment uit ‘Iemand stelt de vraag’. Als ik er op een middag door de spijlen van het hek kijk worden er net klassenfoto’s gemaakt. Zestig blonde vier- en vijfjarigen trekken gekke bekken onder de regels ‘Verzet begint niet met grote woorden / maar met kleine daden // zoals storm met zacht geritsel in de tuin / of de kat die de kolder in z’n kop krijgt’.

Leuk vond hij het nooit, school. De dagelijkse verplichting, het bewegen in een opgelegd schema, hij probeerde er al vroeg onderuit te draaien en zelfs op die lagere school spijbelde hij al. Wellicht als de jongen in het verhaal ‘De buit’ uit De jongen met het mes: ‘De school was een somber, streng gebouw; de ramen zaten zo hoog, dat de kinderen maar nauwelijks over de vensterbank heen konden kijken, en in de slechtverlichte gangen hing een onaangename lucht, die nooit meer weg zou trekken. Misschien was het niet goed mogelijk om in zo’n gebouw een held te zijn. Misschien kon je je er alleen maar onderscheiden door te spijbelen.’ Hij leerde vroeg hoe het was iets voor jezelf te houden, al zat zijn fysieke dispositie niet helemaal mee:

Als ik straks thuiskom

en mijn moeder vraagt hoe ’t op school was

dan zeg ik leuk

maar hoe leer ik voor vier uur

het blozen af?

Volgens Joekie had Remco al heel jong vriendjes die hij ‘klusjes’ voor zich liet opknappen, dingen waar hij zelf geen zin in had, een bal halen, naar huis rennen om een muntje voor een ijsje. Gezeglijk was ie meestal wel, hij mocht op school de vuilnisbakken buitenzetten, het privilege van brave kindertjes. Hij hield van buiten spelen, blikje trappen, voetballen, speelde vaak samen met zijn schoolvriendje Hans Reydon. Soms mocht ie naar de bioscoop, in de City zag hij tekenfilms, Mickey Mouse, maar ook weleens een echte film, hij herinnert zich Honderd man en een meisje: een verhaal met een orkest, een dirigent en de filmster Deanna Durbin. Zodra die close-up in beeld verscheen begon hij te blozen, zijn eerste filmverliefdheid. Ook naar journaalbioscoop Cineac gingen ze. Zagen daar behalve de nieuwsitems tekenfilmpjes, de Dikke en de Dunne, Charlie Chaplin. Tussen hem en de film was het liefde op het eerste gezicht. De bioscoop was zowel opwindend als veilig, je zag fascinerende dingen maar hoefde er niets te zeggen.

Een overgevoelig kind, noemde Joekie hem. ‘Sinds Merijntje Gijzen kun je dat niet meer echt zeggen, maar ’t was nu eenmaal zo.’ Hij was, boven alles, verschrikkelijk verlegen. ‘Eigenlijk bloosde ik altijd. Als er op me gelet werd, bijvoorbeeld, of als ik iets moest doen, als iemand me iets vroeg, als ik iets moest zeggen.’ Trillend voor het schoolbord bij een beurt, naar de grond kijkend in de buurt van volwassenen. Ongemakkelijkheid, schaamte. Het duurde lang voordat het minder werd en helemaal verdwijnen deed het nooit. ‘Als jongen bloosde ik zodra iemand naar me keek en nog steeds heb ik op de meest onverwachte momenten het gevoel dat ik kaal in de wereld sta.’

Het jongetje dat het eerst gekozen werd bij gym was hij zeker niet, en nog minder toen hij vanaf zijn negende of tiende een bril begon te dragen, een ‘gemeentebrilletje’, rond en onaanzienlijk. Hij werd er weleens om uitgejouwd, herinnert zich onder andere het misplaatste woord ‘brillenjood’, maar dramatische vormen nam het niet aan. Echt het type schrijver-in-de-dop was hij ook niet, zei Joekie. ‘Als men mij nu vroeg: heb je altijd geweten en gevoeld dat Remco ooit dichter zou worden, dan moet ik zeggen, nee, want het enige waar Remco als kind enthousiast voor was, was voetballen. Hij klopte zich soms op de borst en zei altijd: “Ik ben Remco Campert, de beroemde voetballer.”’ Voor het slapengaan beeldde hij zich in hoe hij in belangrijke wedstrijden het ene na het andere doelpunt bij elkaar trapte en in triomf door de stad gedragen werd.

‘Ik was een mager en bebrild jongetje dat nog geen deuk in een pak boter kon slaan, bang voor mijn eigen schaduw, maar in mijn droom steeg ik tot grote hoogte. Ik sloeg ze niet alleen in de ring, maar ook daarbuiten verrot. Ik werd op handen gedragen. Vorsten ontvingen mij in hun paleizen. De hoofdsteden van de wereld liepen voor me uit. Meisjes vielen flauw als ze me zagen. Met één hand zette ik ze weer recht. Jongens die me op school pestten, veranderden in mijn nabijheid tot bibberende scharminkels. De wrede gymnastiekleraar likte bang mijn voeten.’ Ook bokser wilde hij wel worden. Hij wist alles over de beroemde match tussen Max Schmeling en Joe Louis in 1938, en was er vol van.

Met zijn vriendje Kees Moody verzon hij, acht, negen jaar oud, een liedje. De tekst was onbenullig en tegelijkertijd zo komiek dat hij hem nooit vergeten is.

‘Mijn vriendje en ik spelen oorlogje op zijn kamer. Het is middag en het zonlicht valt warm naar binnen. Onze soldaatjes staan op het naar stof geurende vloerkleed uitgestald. (...) Als raketten fungeren de bij het dartboard horende werppijltjes. In een zinderende roes gooien we de pijltjes, tot de laatste man is gesneefd. Tijdens dit bloedbad zingen we een eigengemaakt lied. De tekst ervan luidt als volgt: “Geen zorgjes, trah, voor de dag van morgjes, trah...” Steeds maar herhalen we de woorden van dit bezweringslied. Op de meest onverwachte ogenblikken en plekken, liggend in bad, lopend op straat, staand in de tram, duiken die woorden en melodie ook nu nog in me op, compleet met het erbij horende decor.’

Op een middag vraag ik hem naar de melodie, kan hij het nog zingen? Hij draait zijn hoofd een beetje schuin, kijkt me aan en met een licht schorre, maar opmerkelijk welluidende stem doet hij ontspannen wat ik vraag. Hij kijkt er triomfantelijk bij. Omdat ie het nog steeds kan zingen misschien, maar ik denk ook: omdat het hem meestal nog lukt de gezongen boodschap in praktijk te brengen.

*

Remco heeft altijd gezegd dat hij zijn vader na de scheiding nog maar vier of vijf keer gezien heeft en gaandeweg brokkelden zelfs daar nog een paar herinneringen van af. Waar hij in de jaren zestig nog vertelde over een standje dat zijn vader hem gaf toen hij met zijn nieuwe schoenen tegen een muurtje aan schopte, en schreef over de vader die zat te praten met zijn vriend de vliegenier Viruly, reduceerde hij gaandeweg zijn herinneringen naar twee. Twee herinneringen die hij nog op kon roepen en die vaak in zijn werk, in columns en gedichten terugkeren.

De ene betreft een uitstapje met zijn vader naar Amsterdam. Ze gingen naar de film, Sneeuwwitje en de zeven dwergen in de Cineac, daarna kreeg Remco een ijsje en nam zijn vader hem mee naar een huis aan de Stadhouderskade, vlak bij het Rijksmuseum. Ze gingen de trap op en in de deuropening stond de mooiste vrouw die Remco ooit gezien had, ‘mooier dan Sneeuwwitje’. Hij herinnert zich haar rode jurk, hoe zijn vader haar in de kamer omhelst en kust. Het beeld etst zich diep in zijn geheugen. Het licht, de wonderschone vrouw met haar rode mond, de rug van de vader.

De andere, laatste, herinnering die hij behield: het was al oorlog en zijn vader kwam eten in het huis van de grootmoeder, tegelijk met zijn broer. Er hing spanning in de lucht. Remco morste soep op de broek van de oom, die hem daar een dreun om verkocht, en toen vloog zijn vader op, woedend. Maar Remco voelde zich door die woedeaanval niet gesteund, hij merkte dat het voor zijn vader om iets anders ging, ‘een broedervete’, dat het woede was uit onvermogen. Na de ruzie namen ze afscheid op de gang. Zijn vader omhelsde hem en de zintuiglijke sensatie daarvan bleef hem zijn leven lang bij: de geur van virginiatabak, de ruwe huid tegen zijn wang.

‘Ik ruik de lichte geur van tabak en alcohol, die altijd om hem hing, een geur die mij, toen aan het einde van de eerste oorlog een dronken Duitse soldaat om mijn veertienjarige hals kwam hangen, sentimenteel maakte in plaats van kwaad of angstig. En ik voel zijn droge lippen mijn voorhoofd vluchtig beroeren, vluchtig van verlegenheid met zijn vaderschap.’

Het is heel opmerkelijk dat er niet meer herinneringen zijn, want in de jaren 1937 en 1938 heeft hij langere tijd bij zijn vader doorgebracht.

In Jan Camperts leven was weer een nieuwe liefde verschenen: de dichteres Clara Eggink, met wie hij naar verluidde Corsari bedroog in haar eigen huis. Eggink was getrouwd geweest met Jacques Bloem en had samen met hem een zoontje, Wim. Ze waren gescheiden en Bloem woonde in Kijkduin, waar Eggink na een tijdje toch weer bij hem introk omdat de dichter door de combinatie van veel drank en een onpraktische natuur de zorg voor het zoontje niet aankon. Gedrieën woonden ze aan de Scheveningselaan, nummer 109, de straat waar ook de grootouders Broedelet hun vakantiehuis hadden. Lang duurde dat samenwonen niet, zoals Eggink schreef in haar boek Leven met J.C. Bloem.

‘Ik begon me net een beetje te schikken toen het noodlot Jan Campert voor mijn neus zette. Nee, ik ga niet klagen over mijn tweede huwelijk. Maar de waanzin was het wel. Het heeft ook maar kort geduurd, anderhalf jaar of zoiets. Ik kan niet anders zeggen dan dat Jacques die gebeurtenis sportief heeft opgenomen. Hij was bijzonder op Jan gesteld en hij waardeerde hem als mens en als schrijver. Zodoende gunde hij Jan mij wel. We regelden het zo dat Jan en ik de huur van het huis in Kijkduin overnamen.’

Jan Campert ging dus in Kijkduin wonen en juist in die periode vertrok Joekie met het Hofstad Tooneel op tournee naar Suriname. Maandenlang. Dit keer werd Remco geparkeerd bij zijn vader.

Zomer 1937. Vanuit Kijkduin schreef Remco Joekie een brief.

‘Lieve mam. Hoe gaat het met je. Bedankt voor je brief. Ben je niet zeeziek geworden. Ben je al bruin. Ben je nou in Madeira. Is het daar leuk? ’k Heb een hele grote vlieger gekregen. Wim heeft er ook een. We hebben een tent. Wim heeft ook waterpokken gehad. Mam krijg ik iets van indiaanen op m’n verjaardag. We hebben gisteren voor het laatst aardbeien gehad. De veranda word dichtgebouwd. Ik ben helemaal alleen. Wim heeft een schoolreisje. Op school had ik acht optelsommen en aftreksommen af. Wim is naar Rekenen. Ik heb fotoos van kleine Remco gezien. Een zoen van Remco. De groeten van tante Klaartje en paps.’

Helemaal alleen! Ondergebracht naast het tijdelijk broertje Wim en bij twee volwassenen van wie er eentje veel weg was en de ander kinderen lastig vond. Dat zij de nieuwe vrouw van zijn vader was wist Remco op dat moment nog niet, het was gebruikelijk dat hij vrienden van zijn ouders oom en tante noemde en hij begreep pas later hoe de vork hier in de steel had gezeten, zegt hij. ‘Tante Klaartje’ vond hij een beetje een kouwe kikker, hij voelde zich niet op zijn gemak in haar huis en probeerde zich te verschuilen voor haar strengheid. Je mocht van haar niet voetballen in de tuin en moest zorgen dat je haar niet in de weg zat. Met haar zoontje Wim speelde hij wel, maar niet van harte. Een wat zeurderig jongetje was het, zegt hij, al zou hij hem later fel verdedigen tegen het lelijks dat Clara Eggink in haar memoires over hem schreef, geschokt dat iemand zich zo over haar eigen kind kon uitlaten.

Op zoek naar een huishouden waarin hij zich meer op zijn gemak voelde belandde hij vaak bij de familie Moody, die naast het vakantiehuis van zijn grootouders woonde, een kinderrijk gezin waarvan de moeder, Mary, ook gescheiden, bevriend was met Joekie. Kees Moody was even oud als Remco en werd zijn beste kameraadje. Een paar maanden gingen ze gezamenlijk naar de dorpsschool aan de Scheveningselaan die later de Kijkduinschool zou gaan heten, met de eerste schoolmeester aan wie Remco goede herinneringen heeft, meester Van Overbeke.

Hij was een rustige leerling, viel vooral op door het geweldige blozen waar hij zelf geen raad mee wist en waardoor hij liefst in het niets wilde verdwijnen. Hij kon, herinnert Kees Moody zich, een beetje streberig zijn. Als eerste alles af willen hebben, hengelen naar een pluim van de meester. Op school werd hij voor het eerst verliefd, op Sonja, een naam die hij vaak zou gaan gebruiken in zijn werk, meestal voor de mooiste, onbereikbaarste meisjes.

*

Dat zich in Kijkduin een wirwar van relaties vormde van mensen die elkaar opzochten, vrolijke feesten hielden en zich aan de kinderen die rondliepen weinig gelegen lieten liggen, zorgde geregeld voor een situatie die de grondtoon is geworden van Remco’s verhouding tot de wereld.

Hij beschreef die expliciet in een column over hoe hij met een vriendje na het strandjutten en het duinschuimen terugsjokt naar het dorp. ‘In de vallende schemering zagen we op het terras van het huis de grote mensen bijeen zitten, vredig pratend, rokend en drinkend – een beeld dat nu tot weemoed stemt.’ Het is het beeld van een ik die op een kleine afstand de geruststellende aanwezigheid ervaart van anderen. Zoals een kind dat in bed ligt en beneden vertrouwd geroezemoes hoort, of dat overdag ziek thuis zit terwijl buiten de dagelijkse geluiden klinken, ‘het gerinkel van melkflessen, het roepen van de schillenboer, het dichtklappen van het deksel van de bakkerskar’.

Opvallend veel van dit soort scènes heeft Remco geschreven. In 2017 nog, in een Volkskrant-column over hoe hij als kind bang was in het donker en dan de dekens over zijn hoofd trok om zich veilig te voelen. ‘Aan die veiligheid werd bijgedragen door de geluiden die volwassenen in huis maakten. Hun stemmen.’ De geruststelling daarvan.

Maar de allereerste keer dat hij het gegeven gebruikte was in het verhaal ‘Ademhalen’ en daarin geeft hij ook de vader van de ik-figuur een rol in het tafereel; die zit op de veranda terwijl de zoon vanuit een hoekje gebiologeerd toekijkt.

‘Ik weet nog hoe ik af en toe likte aan een schaafwond op mijn knie, die ik overdag had opgelopen bij het spelen. Mijn vader opende zijn mond en sloot hem, opende zijn mond en sloot hem weer en sprak toen op een toon, die ik niet van hem kende, een lange reeks van voor mij onbegrijpelijke woorden, terwijl hij, op de rand van zijn ligstoel zittend, ernstig keek naar een leeg bierflesje dat hij in zijn hand hield.’

Remco’s scènes echoën een passage uit wat zijn lievelingsboek zou worden: Theo Thijssens Kees de jongen. Daarin ligt Kees Bakels op een warme zomeravond in bed in het kleine Amsterdamse stadswoninkje in de Jordaan. Hij heeft kort daarvoor zijn ouders horen overleggen over gewichtige zaken en wordt dan weggestuurd: ‘ze wouwen vrij praten, dat begreep-ie wel.’ Eenmaal in bed moet hij eerst zijn broer en zusje in slaap krijgen, daarna valt hem opeens op dat het ongewoon stil is in huis. Meestal hoort hij gerommel, gedempte stemmen, een kraan die wordt opengedraaid – maar nu is er geen enkel geluid. Hij verdraagt de stilte niet en gaat kijken of er iets mis is. Zachtjes de kamer in, waarvan hij ziet dat die leeg is. Het licht aan, niemand. Niemand aan tafel, niemand in het bed, niemand in de keuken. De afscheiding naar de winkel aan de straatkant is gesloten. Zijn eigen tekening van die avond ligt verweesd in de kamer. Hij merkt dat hij huilt.

‘Toen ineens, hoorde hij uit de winkel een gelach komen. Er lachte iemand héél gewoon. Hij gluurde door ’t gordijntje naar de winkel. De deur stond open en langs de deurstijl hing een tip van moeders katoenen rok. Ze stond op straat, aan de deur. En nu hoorde hij ook duidelijk praatstemmen, van de buurman en van z’n vader.’

Immens is de geruststelling dat alles in orde is, dat de volwassenen daar zijn, veilig. Maar wat gebeurt: hij moet nog harder huilen. Want tegelijk is er het onheilspellend bewustzijn, de oerervaring van ieder gevoelig kind: het besef van ik-en-de-ander, van zien hoe de anderen een veilige wereld vormen waar jij geen deel van uitmaakt, en bevangen worden door eenzaamheid.

Op die dubbele gevoeligheid is Remco’s wezen geschraagd. Hij zegt dat hij goed zonder mensen zou kunnen. ‘Ik vind alleen-zijn een goede uitgangspositie. Maar ik ben ook heel graag in gezelschap. Niet in het middelpunt ervan, maar ik vind het prettig als er anderen zijn. Het gepraat, de gezelligheid.’

Nadat ik al een jaar veel bij hem over de vloer was, mocht ik voor het eerst een middag in zijn werkkamer zonder dat hij daar was. Hemzelf hoorde ik achter de deur scharrelen. Hoesten, geluiden van de Tour de France die hij zat te kijken. Het was heel intiem. Toen ik hem de week erna weer sprak en vroeg of hij het niet ongemakkelijk vond dat ik me daar op zijn kamer tussen zijn spullen had bewogen zei hij: ‘Nee, fijn juist. Ik hoorde af en toe wat gerommel. Heel vertrouwd juist, dat je daar bezig bent. Gezellig.’

*

In Kijkduin hield de gezelligheid op zeker moment abrupt op. Zijn vader en Eggink konden de huur van het huis niet meer betalen, trokken in bij Bloem, die inmiddels elders in het dorp aan de Duinlaan woonde. Het was zomer, Remco en Wim gingen met vakantie naar Bergen, naar Victor van Vriesland, goede vriend van Joekie. ‘Lieve mam,’ schreef Remco op een ansichtkaart. ‘’t Is erg leuk in Bergen. Ik ben met Wim naar Bergen aan zee gelopen. En we hebben vandaag bramen geplukt. Een hele slof vol. En we hebben een hut in ’t bos.’

Toen ze terugkeerden had Clara Eggink net ontdekt dat Jan Campert ervandoor was met de zuster van Jacques Bloem, Ini. Snel trok ze haar plan. Schreef een brief aan Remco’s grootmoeder, stak die in zijn tas en bracht Remco naar de bushalte.

In Het leven is vurrukkulluk gebruikte Remco de ervaring in een passage waarin Mees terugdenkt aan zijn jeugd terwijl hij met de opwindende, blote Panda in bed ligt. Ook Mees is bepaald niet zo onverschillig als Remco later zegt dat hijzelf was in die situatie. Hij herinnert zich hoe hij als kind op een dag wakker werd gemaakt door zijn vaders nieuwe maar alweer in de steek gelaten vrouw. Hoe ze hem sommeerde zich vlug aan te kleden. Hoe hij niet goed snapte wat er aan de hand was maar er koud van werd, koud ‘vanbinnen en vanbuiten’.

‘Het is gebeurd, het gebeurt opnieuw als ik mijn ogen sluit, maar het gebeurt altijd op dezelfde manier, het kan nooit meer anders gebeuren. Ik sta bij de bushalte, koud, star, zonder tranen; ik zit in de bus, vooraan, kijk naar de tweede vrouw van mijn vader, die wegloopt, na even gezwaaid te hebben; ik luister naar het starten van de motor; ik denk aan niets, peuter met mijn vinger aan de letters op het spel.’

Voor Mees is het een nare herinnering. Voor Remco is de gebeurtenis uiteindelijk volgelopen met gelatenheid. Alles gebeurde zonder dat hij erom gevraagd had en zonder dat hem iets verteld werd. Wat volwassenen met hem voorhadden begreep hij niet en waar hij woonde was vaak niet helemaal duidelijk. Dat wist hij en daar wende hij aan.

De rol van zijn vader is in al deze verhalen non-existent. Maar hoewel Jan Campert een wegloper en een langswaaier was, moet hij in de maanden dat Remco in Kijkduin woonde en zelfs schoolging zeker nu en dan thuis geweest zijn. Heeft hij met Remco gegeten? Hem eens iets voorgelezen? Op straat een trap gegeven tegen diens slappe, zelfgemaakte voetbal? Remco heeft er geen enkele herinnering aan.

Minstens zo opmerkelijk is dat hij vergeten is wat niet lang na de Kijkduinse periode gebeurde: op zoek naar nieuwe woonruimte klopte Jan Campert aan bij Joekie, die eerder al een poosje de zolder had verhuurd aan Bloem.

‘Jan vroeg of hij bij mij een kamer kon krijgen,’ vertelde Joekie. ‘Dat kon.’

Zo woonde Remco’s vader een tijdlang bij hen in huis. Volgens Joekie belde hij soms aan en dan riep zij: ‘Remmie, er is volk voor je!’ Het was 1938, hij was negen jaar oud maar hij weet er niets meer van, hij lijkt mij zelfs haast niet te geloven als ik het vertel.

*

Vergeten zit door onze herinneringen gekneed als gist door het deeg, schrijft geheugenspecialist Douwe Draaisma. Campert laat de ik-figuur in zijn novelle Als in een droom zeggen: ‘Het is voor mij gemakkelijker om te vergeten dan om me te herinneren’, en ook: ‘Selectief vergeten is onmogelijk, zodat ik niet alleen de beroerde dingen maar ook de vreugdevolle uit mijn geheugen heb gebannen.’

Tijdens onze vrijdagmiddagen verontschuldigt hij zich vaak voor zijn slechte geheugen, maar eigenlijk krijg ik nooit de indruk dat het zo slecht is – vaak is het juist opmerkelijk precies. Het is eerder zo dat zijn schrijverschap de regie over zijn herinneringen heeft overgenomen. Wat hij niet heeft gebruikt voor zijn werk is gaandeweg tussen de naden weggesijpeld.

Zijn schrijven heeft hij ingezet om heden van verleden te maken en wat hij over zijn eigen jeugd geschreven heeft lijkt minder gebaseerd te zijn op zekerheden over hoe het was dan op de poging herinneringen op te zoeken en zichzelf ‘een jeugd te schrijven’. Dat een bepaald arsenaal aan herinneringen in vele verhalen terugkeert is geen herhaling van hetzelfde, het is een nieuwe kijk, een nieuw perspectief dat wat gebeurd is ververst, iedere keer opnieuw en steeds net anders.

Het is wat hij later zou gaan bewonderen in het werk van Nabokov, wiens Speak, Memory hij ooit wilde vertalen. Nabokov actualiseert wat voorbij is, zijn taal beschrijft niet maar stelt opnieuw aanwezig; dat is wat Campert ook zoekt. In een nawoord bij de bloemlezing James Dean en het verdriet, ‘In plaats van een chronologie’, benoemt hij het zelf aldus: ‘Waar het jou om ging, was de geur van het gras, het zeilen van het bootje, de lengte van je touw, de breedte van de vijver. De zomermiddag van het schrijven had geen jaartal.’

Herinnering is de vlam die de brandstof overleeft, schreef Paul Valéry, wiens boek De macht van de afwezigheid op Remco’s werktafel ligt in de late jaren van zijn leven. De meeste vlammen doen dat niet. De selectiecriteria – wat te vergeten, wat te herinneren – zijn ondoorgrondelijk, maar bij Remco wordt het herinneren aangestuurd door beelden. Niet de feiten doen ertoe, maar de sfeer die je bijblijft, als bij het ontwaken uit een droom. Het zijn dat soort beelden die hem resten van zijn vader.

hij verliest zijn wollen das

krijgt koorts en droomt dat zijn vader

een vlinder van zijn vingertoppen blaast.

Het net niet grijpbare, het beeld op de rug. Een indruk schamel en gering als een vergeten hoopje zand.

Straat in

straat uit

tot waar de zee is

een vliegtuig hoog erboven

en ik

en het jongetje dat ik was

staan eronder

naast elkaar

eventjes maar.

Een kogelflesje voor mij

een telefoon en een krant

voor mijn vader

die men wegroept

(een duidelijk inzicht

in heel de materie van mijn leven).

Een taxi rijdt weg.

Straks blijft er wat zand

op de achterbank achter.

Op die manier, terloops maar onmiskenbaar, zou de vader overal in zijn werk blijven terugkeren. In anekdotes in zijn columns, in beelden in zijn poëzie, en gepersonifieerd in een stoet van vertrekkende, verdwenen of gestorven vaders in zijn proza. Slechts in één verhaal, ‘De Boom’, in 1961 eenmalig gepubliceerd in het kleine tijdschrift Ruimte en verder nooit in een bundel opgenomen, is het omgekeerd en verlaat een zoontje demonstratief de vader. Nadat die vader keer op keer achteloos vergeet een verrekijker voor hem mee te nemen en alles belangrijk vindt behalve het vaderschap, klimt de zoon in een boom en weigert er weer uit te komen.

In het verhaal echoot een van Camperts mooiste vroege verhalen, ‘De verdwijning van Bertje S.’, waarin een jongetje opgelost lijkt te zijn in een grote, bladstille, in een boom wiegende cocon. Licht maar gesloten, onbereikbaar en autonoom.

Heel soms stuurde zijn vader hem een kaartje. Een ervan heeft hij later teruggevonden, hij schreef erover in Over mijn vader (2004; aanvankelijk verschenen in 1996 in Familie-album). Hij ontving de kaart in de Theresiastraat in Den Haag, waar hij logeerde bij zijn tante. De tekst was armzalig. ‘Lieve Remmij, het is wel geen mooie briefkaart, maar er is hier niets anders. Ben je nu alweer naar school? of bouw je nog steeds een rosarium? Moeilijk woord, niet? Groet Oma en alle ooms, tante en Mammie. ’n Zoen van Pappie.’

De verhaspelde naam moet de kleine Remmie onaangenaam getroffen hebben – kinderen identificeren zich met hun naam, ook met de schrijfwijze ervan. Later zou Remco’s naam regelmatig als ‘Remeo’ geschreven worden, een vergissing veroorzaakt door zijn eigen handschrift waarbij de c vaak een e lijkt. Ook in het geval van zijn vader viel het te vergoelijken, vond hij: ‘Waarschijnlijk schreef hij mijn roepnaam voor het eerst op en aarzelde hij tussen ie en y, koos voor de i-grec waarboven hij uit de macht der haastige gewoonte puntjes zette zodat het een lange ij werd.’

Zoals zijn eigen naam voor de vader iets vreemds was, zo was die vader voor hem een vaag en ongekend iemand. De vader hoorde niet bij zijn kindertijd. Later heeft hij het allemaal wel kunnen samenvatten, soepel over de niet-bestaande of wie weet verdrongen herinneringen heen bewegend. ‘Iedereen had ouders, behalve ik. Het gezinsleven in mijn jeugd was een ramp. (...) Een opgebroken jeugd. Daar heb ik wel de zekerheid aan ontleend dat ik mij goed kan redden in allerlei omstandigheden. Ik heb altijd mijn eigen plan moeten trekken.’

Datzelfde had ook Jacques Bloem gezien, in een door Remco vaak aangehaalde anekdote, die hij onder andere gebruikte in een gedicht.

aan mijn moedershand liep ik als vijfjarige

over de avondlijke Haagse gracht

en stelde vast: ‘maantje loopt een eindje met ons mee’

moeder vertelde het aan dichtersoom Jacques

die sprak:

maak je over hem nooit zorgen

met hem komt alles goed

Die dichtersoom had Remco ooit aan de tramhalte zien staan en hij had hem een tijdje geobserveerd. Tegen Joekie zei hij: ‘Ik heb naar je zoon staan kijken. Maak je over hem maar geen zorgen. Deze jongen heeft niemand nodig. Niemand en niets. Hij is een dromer in zijn eigen wereld.’

*

Na afloop van de voorvertoning van de documentaire die in 2016 over hem werd gemaakt, Verloop van jaren, praten we na met de makers, hoog op een balkon van het Volkshotel aan de Amsterdamse Wibautstraat. Hij zegt weinig, drinkt zijn wijn, lacht soms om een opmerking, het verrast me weer hoe goed zijn gehoor is en hoe hij veel van de gesprekken om zich heen blijkt te volgen, ook de onnadrukkelijke. Waar iedereen nog met rode konen de film aan het evalueren is, heeft hij, de hoofdpersoon die tijdens de vertoning stil vooraan heeft gezeten samen met Deborah, niets nodig. Een sigaret.

Het was meer dan zichtbaar in de documentaire, misschien wel de rode draad: als je me met rust laat is het goed. Zijn enige commentaar is dat hij het mooi vond en dat alles heel dichtbij kwam. Hijzelf, zijn dagen. ‘Maar niet té dichtbij.’

Na de borrel gaan we naar beneden, waar een taxi gebeld wordt. Remco is al naar buiten gelopen. Hij wacht een poosje voor de deur, maar het duurt nogal voordat de auto er is. Geprikkeld loopt hij de brede stoep af, steekt het fietspad over en waadt door de begroeide berm naar de rand van de weg. Aan de graskant, tussen een iel boompje en een lantaarnpaal, gaat hij aan de razend drukke Wibautstraat en vlak voor het stoplicht staan wachten. Ergernis kruipt over zijn rug.

Een oude tengere man, rechtop naast zijn dunne wandelstokje, met wapperend haar dat niet eens grijs is. Hij staat roerloos van ons afgekeerd, niemand kan erbij. In zichzelf, de jongen met het mens-erger-je-nietspel onder zijn arm, wachtend op bus M.

##

##

2

Een jongen die daar zomaar liep

Oppervlakkige beschouwers zouden zeggen dat deze lucht de kleur heeft van de wangen van een lijk, maar eerder bestaat deze lucht uit de uitgestoten adem van heel jonge meisjes, wier lippen alleen de eigen schouders kennen. Had deze lucht ogen dan zou zij het lieflijkste kunnen zien dat er te zien valt: een wereld volkomen in rust. Het hanengekraai geeft die rust aan, zoals woorden een boek maken.

‘De oude dame’, Alle dagen feest, 1955

##

In Kijkduin had Remco een keer een hevig onweer boven zee meegemaakt. Het had hem angst aangejaagd, het ene moment was de blauwe zomerhemel zinderend warm, het volgende schoot het licht over het water en pakte het zwerk zich samen. Geluiden veranderden, donkerte, donderslag. Dat onweer is hij later wel gaan zien als de oorlog die eraan kwam. Ook in een stuk in Podium verbindt hij Kijkduin met de aanrollende wereldbrand, in een virtuoze zin die tot een van de langste uit zijn oeuvre behoort:

Er was toen nog geen oorlog in Nederland, maar op een inktblauwe, ijsjesroze avond zag ik laag over de duinen een brandend vliegtuig voorbijtrekken – en nog altijd weet ik niet of het echte vlammen waren die ik zag, of dat het een effect was veroorzaakt door de zonsondergang, of een vizioen, een alleen voor mij vertoonde voorpremière van een schouwspel waarvan ik een paar jaar later vele reprises mee zou maken: in een dorp op de Veluwe was dat en de aangeschoten Engelse bommenwerpers, grote gewonde, naar hun nest of leger zoekende dieren, keerden terug van Duitsland of van halverwege Duitsland en vlogen laag, een dik rookspoor achter zich latend, over de bossen, de boerderijen en het zandweggetje met de paardevijgen (de stukjes stro die daaruit staken), de verdwaalde dennenaalden en de al wat omkrullende berkeblaadjes, waarop ik de lucht in stond te kijken, mijn hart bonzend en boordevol gevoelens; nog dagen daarna het duidelijke besef dat mijn vel mij te klein was; een besef dat mij nu godzijdank ook nog vaak aan komt vliegen, ook bij het naar beneden kijken, ondanks de op het ogenblik in zwang zijnde hekel aan het vertoon van open en blote emotie – in ons land wint het calvinisme nog altijd op zeer veel fronten.

Dat er in Nederland oorlog aan zat te komen, na jaren van schijnbaar geconsolideerde neutraliteit, was in Remco’s geboortestad in november 1939 voorzichtig aangekondigd in een toespraak door minister-president Colijn. ‘Hoewel ik nog altijd het vertrouwen heb, dat ons land, mede door het wijs beleid der Regeering, buiten den oorlog zal blijven, ben ik toch van meening, dat er alle aanleiding bestaat om toch paraat te zijn, en alle maatregelen te nemen welke noodig zijn om ons bereid te vinden als het gevaar werkelijk daar mocht zijn.’ Op diezelfde Haagse bijeenkomst werd de mogelijkheid van luchtaanvallen besproken en mocht een ervaringsdeskundig ingenieur uitleggen wat daarbij te verwachten viel. ‘Hooren en zien vergaat den toeschouwer bij zulk een ontzettend tumult.’

Een halfjaar later kon heel Den Haag van dergelijk tumult meepraten. In de nacht van 10 mei 1940 werd de hofstad het eerste Nederlandse doelwit, met een van de grootste luchtaanvallen uit de oorlogsdagen. Meer dan duizend aanvallende toestellen zetten de Duitsers in en ze verloren er de helft. Luchtlandingstroepen en transportvliegtuigen vol parachutisten, aanvliegend vanuit westelijke richting, hadden een helder geformuleerd doel: het veroveren van de vliegvelden rond Den Haag en het van daaruit gevangennemen van de leden van het Koninklijk Huis, de regering en militaire gezagvoerders. De omgeving van vliegveld Ypenburg, ten zuidoosten van Den Haag, was het eerst aan de beurt. Nog voor de zon op was dwarrelden honderden parachutisten er neer in de weilanden. Kort daarop volgde de aanval op Valkenburg, vanwaar een aantal vaderlandse vliegtuigen uitweek naar het dichtbijgelegen Ockenburg.

Ockenburg was Kijkduin. Een voormalig sportterrein achter het dorp, dat bij de mobilisatie in gereedheid was gebracht als hulpvliegveld. Klein, een paar loodsen, een rij hangars en één landingsbaan van tweehonderd meter.

Zo landden in die vroege meimorgen van 1940 meer dan vijfentwintig Duitse vliegtuigen in de achtertuin van de tegen de duinen hurkende huizengroep waar Remco Campert jarenlang zijn lichte zomers had doorgebracht.

Zoals haast iedereen in Den Haag sliep Remco nog toen die Duitse aanval, onderdeel van de operatie Fall Gelb, van start ging. Hij was bij zijn opa in de Obrechtstraat en werd in de vroege ochtend wakker van het lawaai. ‘Boordmitrailleurs, droog geplof van afweergeschut, gierende vliegtuigen, geluiden die ik nog nooit had gehoord. Scherven op het dak. Exploderende bommen.’ Iedereen was op slag wakker. Remco denkt dat hij met zijn grootvader de straat op ging, op de radio zochten ze naar nieuws. Dat kwam later in de ochtend, bij monde van koningin Wilhelmina: ‘Nadat ons land met angstvallige nauwgezetheid al deze maanden een stipte neutraliteit had in acht genomen en terwijl het geen ander voornemen had dan deze houding streng en consequent vol te houden, is in den afgelopen nacht door de Duitsche weermacht zonder de minste waarschuwing een plotselinge aanval op ons grondgebied gedaan.’

Het was een mooie, zonnige morgen. Remco had naar de kermis zullen gaan. Hij zou voor vijf cent een pindablok hebben mogen kopen bij het winkeltje om de hoek en had zich daar de avond ervoor al op verheugd. Nu verbeet hij zijn teleurstelling, bleef thuis en hielp zijn opa met het beplakken van de ramen met stroken krantenpapier tegen de luchtdruk van de bominslagen. Er was geen school.

Hij herinnert zich uit die eerste dagen beelden van uit Junkers neerdalende parachutisten, maar het kan goed zijn dat hij dat onthield van de zogenaamde Bosbad-foto, een beroemd geworden foto die in grote oplage in Den Haag verspreid werd en waarop zichtbaar was hoe Duitse parachutisten ter hoogte van Huis ten Bosch uit hun vliegtuigen sprongen. De foto staat nog altijd op zijn werkkamer in de Jan Luijkenstraat, aangeleund tegen een portret van zijn vader.

Vijf dagen later trok het Duitse leger het gecapituleerde Den Haag binnen. Op de bewegende beelden die ervan bestaan zie je mensen in verwarring door de stad lopen en de binnenrijdende troepen bekijken. Het statige Den Haag met zijn brede straten ziet er ongeschonden en merkwaardig vredig uit, alsof de scheurende ravage die intussen in het nabijgelegen Rotterdam was aangericht niet bestond.

Ook Remco mocht de stoet bekijken, de bestofte soldaten in camouflagekleuren op motorfietsen met zijspan. Hij stond zwijgend op de stoep, observerend vanachter zijn brillenglazen, terughoudend en ernstig. Hier en daar bracht iemand de soldaten een Hitlergroet. De oorlog was begonnen.

Na die eerste meidagen herpakte het dagelijks leven van een gewoon schooljongetje zich min of meer in kalmte. De Galvanischool opende haar deuren weer. Ging het luchtalarm af, dan kropen de kinderen onder de banken, waren ze nog buiten, dan renden ze snel terug naar huis. In de avond golden verduisteringsregels en luisterde men gespannen naar het dreigende geluid van oorlogsverkeer in de lucht, overdag liepen er Duitse militairen door de straten. Remco nam alles zoals het kwam. Wanneer er in de Obrechtstraat geschuild moest worden voor het luchtalarm, in de kelder van de kapper die op de begane grond zat, griste hij uit de kapsalon nog gauw even een stapel blaadjes mee voor beneden. Praktisch. Nuchter.

Joekie vertelde later wel hoe Remco reageerde op wat merkbaar was van de oorlog, om te illustreren hoe laconiek en relativerend zijn aard was. ‘De eerste dagen van de oorlog zei ik: als je het erg eng vindt, kom je maar bij mij in bed. Op een gegeven moment stond hij bij mij in de kamer: mam, zei hij, ik vind er niks an.’ Een understatement vanjewelste, vond zij, want bang was hij wel degelijk en getroost worden wilde hij ook.

Als zovele van zijn oorlogservaringen kwam deze terecht in het verhaal over een jongetje dat de oorlog meemaakte in een bos, ‘De oude dame’ uit Alle dagen feest: ‘We doen niet open, zegt de oude dame tegen de jongen die bibberend en bevend voor haar bed staat. Ze kunnen kloppen wat ze willen. De jongen legt zich neer bij haar woorden, voor geen geld of spannende boeken zou hij opendoen in het holst van de nacht. Wie weet wie er buiten staan, de bossen zijn niet veilig meer nu al die Esessers vluchten. Het kloppen gaat nog enige tijd door, aan de ramen van de voorkamer wordt gerammeld. Ik ben bang, denkt de jongen en kijkt naar de oude dame en hoopt dat zij zal zeggen, kom bij me liggen, zoals zijn moeder vroeger als het onweerde.’

Het werd zomervakantie en Remco vierde zijn elfde verjaardag in Kijkduin. Daarna kabbelde het jaar voort, hij weet er weinig meer van en schreef er nooit over, over deze tussentijd ‘waarin hij niet lang en bewust genoeg had geleefd om er iets van onthouden te hebben, dat hem nu zou ontbreken of ontnomen was’.

Maar gaandeweg wurmde de oorlog zich onherroepelijk de straten van Den Haag in, nadat Hitler opdracht had gegeven tot het bouwen van de Atlantikwall: het kustverdedigingsstelsel dat liep van Scandinavië tot Spanje. Tankversperringen, bunkers, kanonnen en mijnenvelden moesten aanvallen van de geallieerden tegenhouden, een groots project dat nooit voltooid werd. Havens en zeegaten waren strategisch het belangrijkst: IJmuiden, Hoek van Holland. In kuststad Den Haag moest bebouwing wijken voor een enorme tankgracht, de linie liep dwars door Duinoord, de Bomen- en Bloemenbuurt, Meer en Bosch. Er werden 30.000 gebouwen gesloopt, 50.000 bomen gekapt en een groot deel van alle begroeiing en bebouwing van het kustgebied tussen Wassenaar en Kijkduin werd met de grond gelijkgemaakt.

De helft van het pittoreske kunstenaarswijkje sneuvelde. De hele Scheveningselaan, met het vakantiehuis van Remco’s grootouders en de bevriende familie Moody ernaast, werd omgeploegd. Daarna begon de grootscheepse evacuatie en moesten in en rond Den Haag meer dan 135.000 mensen hun huizen uit. Forse uittochten volgden, met militaire grondigheid georganiseerd. Iedere evacué een voorgeschreven aantal kilo’s bagage; grote stukken als matrassen en fietsen apart mee.

Remco heeft vaak verteld dat hij vanwege die Atlantikwall uit Den Haag weg moest, en misschien ervoer hij dat ook zo, hij was nog vaak in de stad. Maar officieel was hij al een jaar eerder verhuisd, in het najaar van 1941: naar Amsterdam.

*