Otmars zonen vertelt het verhaal van de jonge Shell-employé Ludwig Smit, die na een bezoek aan de illustere Johan Tromp op het Siberische eiland Sakhalin strandt in een sneeuwstorm. Juist nu, wanneer onderzoeksjournaliste Isabelle Orthel hem het deksel komt overhandigen van een beerput, begint Tromps daverende carrière in de oliebusiness te wankelen. Tromp – hedonist, alfaman, kroonprins van Shell, en in alles het tegenbeeld van Ludwig – schat zijn twee bezoekers volkomen verkeerd in.

Peter Buwalda verkent in Otmars zonen de grenzen van de epische wereld die hij al in Bonita Avenue schiep. In de nog te verschijnen delen van zijn roman fleuve, De jaknikker en Hysteria siberiana, geeft hij deze wereld verder vorm.

Peter Buwalda debuteerde in 2010 met Bonita Avenue. Het boek werd genomineerd voor twaalf literaire prijzen, waarvan hij er vijf won. De roman voerde de bestsellerlijsten aan, verkocht meer dan 350.000 exemplaren en werd wereldwijd vertaald en bejubeld.

Peter Buwalda

Otmars zonen

2019

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Copyright © 2019 Peter Buwalda

Omslagontwerp Lara Tuk (larotu.nl)

Omslagillustratie © Taina Mikkonen

Verzorging e-book Aard Bakker, Amsterdam

isbn 978 94 031 3030 9

nur 301

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2019.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Voor Mike

‘Je gelooft toch niet dat ik aan jou en je miserabele viooltje denk als de muze mij bezoekt?’

Ludwig van Beethoven

‘De symbolen van terreur zijn cliché en volkomen vertrouwd: het geweer, het mes, de bom, de vuist, enzovoort. Belangrijker is het verborgen symbool: de penis.’

Andrea Dworkin

Boven het koraal

111

Wat psychiaters tegen fikse tarieven een Vatersuche noemen, is niet aan de orde; Dolf zoekt niks en hij is ook niks kwijt wanneer in hun flat aan de Geresstraat een man verschijnt tegen wie hij binnen een jaar ‘papa’ zegt, ook al is hij al een jongen van tien. De man, die Otmar Smit heet, dirigeert op het muziekschooltje in de dorpskern van Blerick het koor waarin Dolfs moeder zingt. Hij is klein en gedrongen, rookt Belinda’s door een ivoren mondstukje en heeft zulke brede voeten dat je onder zijn nootbruine gaatjesschoenen hoefijzers zou kunnen spijkeren.

‘U hebt ronde voeten,’ flapt Dolf eruit als de man hun haastig gestofzuigde woonkamer weer eens bezoekt. Hij antwoordt dat Dolf beter ‘je’ tegen hem kan zeggen, en of hij weet dat Ronald Koeman en Luciano Pavarotti ook ronde voeten hebben. Dan grijpt hij in een flits Dolfs hand, kijkt hem vanonder zijn woekerende wenkbrauwen aan als de god van het onweer en zegt ‘kníjp, knijp dan – hárd’, waarop Dolf zo hard als hij kan in de droge palm begint te knijpen, eerst met één, en daarna met twee handen. Otmar geeft Dolfs mooi aangeklede moeder een knipoog en informeert met zijn vrije hand losjes in zijn broekzak of hij, als haar zoontje uitgeknepen is, kan meehelpen in de keuken, iets schillen, een pan aardappelen afgieten, zoiets.

Waarschijnlijk voelt Dolf voor het eerst wat vaderlijkheid is, al gebruikt hij dat soort woorden niet. Uitdijende en krimpende maanden zijn het, waarin hij bedwelmd raakt door deze vriendelijke, belangstellende man in zijn rode of groene broeken en deftige visgraatjasjes met suède mouwstukken; Otmars joviale vitaliteit, zijn potige optimisme, er gaat een kracht vanuit die hij niet heeft aan zien komen. Tot dan toe was hij alleen met zijn moeder, een wat sombere, eenzame start voor een jongen, begrijpt hij berustend. Ook zonder vader, zonder geld voor een sportclub, zonder kampeervakanties in Frankrijk, is hij tevreden. Zijn moeder en hij vormen een twee-eenheid alsof ergens in de beslotenheid van hun flat, onder de stukgelopen vloermatten, of achter het behang waarop de viltstiftrunen uit zijn peutertijd zichtbaar zijn, nog steeds een navelstreng loopt.

Op De Klimop werkt zijn vaderloosheid niet per se in zijn nadeel. Bij de vechtersbazen en zittenblijvers in zijn klas dwingt hij er beduchtheid mee af, ze denken dat de leemte in zijn leven hem harder heeft gemaakt, en taaier. Sommige meisjes willen hem troosten wanneer ze achter zijn rug om horen dat zijn vader vertrokken is, ertussenuit geknepen nog voor hij geboren werd. Ze vragen hem als enige jongen op hun verjaardagsfeestjes, waar hun moeders week worden van een onuitgesproken medelijden dat hij heus wel opmerkt en zich zwijgend laat aanleunen.

Maar dan is er dus Otmar Smit uit Venlo. Wanneer de man Dolfs moeder komt ophalen voor de nieuwe James Bond of voor een cabaretvoorstelling in de Maaspoort, brengt hij altijd iets voor hem mee, meestal een bouwpakket dat precies in de roos is, het goede vliegtuig, de goede schaal, de goede wereldoorlog. Een keer blijft hij een hele zondagmiddag in de flat om Dolf aan de eettafel waarop ze kranten hebben uitgespreid voor te doen hoe je een Vickers-tweedekker opschildert. De verf zit in begeerlijke miniblikjes die Otmar koopt in een winkel in Venlo waarvan zijn moeder het bestaan niet eens vermoedt. Ze voeren ernstige gesprekken over welke lijm de beste is, uit een tube of uit een potje, en ook over de vliegtuigen zelf, of de boordmitrailleur van de schots en scheve Vickers al tussen de propellers door schoot, of de Sopwith Camel die aan visdraad boven zijn bureau hangt een beetje wendbaar was – zaken waarvoor je bij vaders moet zijn, ziet hij in.

Zonder twijfel heeft zijn moeder al eerder aanbidders gehad. De stroopwafelboer op de markt snijdt de bovenste wafel van haar zakje altijd in de vorm van een hart. De muziekleraar, een man met een glazen oog, wil dat hij de groeten doet aan zijn moeder. Verdwaalde vaders op het schoolplein maken grapjes tegen haar, wat Dolf verbaast, want zo aardig is ze niet. Wel is ze anders dan andere moeders. Om te beginnen heet ze al gek, Ulrike Eulenpesch, ‘waarom heten jullie Uilenpis,’ vraagt een jongen op school met wie hij meteen begint te vechten – maar ze praat ook gek, als het knappe zusje van prins Claus, zegt Otmar. Bij Duitse postorderbedrijven bestelt ze fleurige zijden blouses en taillehoge pantalons waaronder ze open schoenen met gouden riempjes aantrekt, zelfs als het regent. Wanneer hij in de klas zit, ziet hij haar vanuit zijn ooghoeken het schoolplein op komen, ze heeft een asblond kapsel dat ze overeind houdt met grote wolken hairspray. ‘Scheisse, hoe kan die Elnett nou al op zijn?’ roept ze vanuit het douchehok, waarna ze ’s middags samen de bus naar Venlo nemen, de Maasbrug over, en hand in hand door de Vleesstraat naar het Nolensplein lopen om bij Die 2 Brüder von Venlo nieuwe bronzen flacons te kopen, en ook meteen koffie en sigaretten en harde broden; daar houdt zijn moeder van, net als van goud en ‘geschoolde zang’. Tijdens het bedden verschonen zingt ze Duitse aria’s. ‘Jouw moeder was bij de operette in Wuppertal,’ zegt Otmar als Dolf een brutale mond geeft, ‘dus wees een beetje lief voor d’r.’

Hij doet wat hij kan. Al dacht hij toen ze nog met z’n tweeën waren niet in die termen over zijn moeder, als over iemand voor wie je extra lief moest zijn; haar karakter leent zich niet voor medelijden, ze is een vrouw die als ze verdrietig is boos wordt of gaat schoonmaken. De enige vrouwen die op haar lijken ziet hij in reclames voor shampoo van Schwarzkopf op de Duitse televisie, maar die wonen in grote huizen en gedragen zich vrolijk.

‘Wanneer komt Otmar weer,’ vraagt hij als het hem te lang duurt. Zodra de kabouterachtige man er is, sleept Dolf hem naar het elektrische orgel dat ze van opa Ludwig hebben gekregen en dat Otmar een Steinway met oorwarmers noemt. Hij trekt de koptelefoon eruit, laat eerst al zijn vingerkootjes knakken, waarna er iets indrukwekkends uit de stoffige speaker bij zijn voeten stroomt, een wilde beek van noten die Dolf niet zozeer mooi vindt, als wel goed, of knap, of hoe zeg je dat. ‘Liszt, Ferenc, “Fransje Slist” volgens mijn vader die begraven is,’ zegt Otmar, of: ‘Ludwig Heetvanboven, stokdoof en tóch geen gehoorapparaat, hè – nee, vooral niet doen, gewoon blijven aanmodderen.’ Oubollige grapjes nu hij eraan terugdenkt, maar die zijn moeder tinkelend laten lachen, wat op zichzelf al een gebeurtenis is. Door Otmar realiseert hij zich dat ze eigenlijk altijd nurks was, ‘maak mij niet griesgrämig, Junge’, waarschuwt ze hem vaak te laat. Misschien is ‘bitter’ een beter woord, zoals de zwarte chocola die ze vloekend door de wc spoelt wanneer ze die cadeau krijgt van ‘mensen die mij vet mesten willen, Liebling’.

Ergens begrijpt Dolf haar chagrijn wel, sterker, hij heeft er zelf ook last van. Als hij na school bij een vriendje speelt, het huis ruikend naar bloemkool en braadworst, en er komt een vader het tuinpad oplopen, raakt hij doortrokken van een treurnis die aan boosheid grenst, niet zozeer uit jaloezie, maar omdat zo’n man die zijn tas neerzet en zijn vrouw een kus geeft hem eraan herinnert dat er ergens iemand rondloopt die zijn moeder en hem tekortdoet. Bij hen is het Ulrike zelf die in de namiddag geradbraakt thuiskomt, jaren ouder na een dag in de Venlose bloemenkwekerij waar ‘het liefdeslot mij te werk heeft gesteld, Liebling’, haar t-shirt stijf van het wondvocht van de gerberastelen die ze in tropische hitte heeft afgesneden – ‘kriechender, ze laten je moeder kruipen op haar knieën’. Vaak zonder hem een zoen te geven, sluit ze zich op in hun badhok met het te korte douchegordijn, waardoor ze elke avond een zeiknatte handdoek staat uit te wringen, en komt pas drie kwartier later weer tevoorschijn, geurend naar Elnett, verbluffend goed gerenoveerd, waarna ze aan de keukentafel met het kleingeld uit haar beurs als schroot om zich heen een boodschappenlijstje begint op te stellen.

Hij staat er slecht op in de Geresstraat, de man over wie Dolf nooit durft te beginnen. Er rust een ingewikkeld taboe op zijn ‘verwekker’, zoals zijn moeder hem noemt. Enerzijds wil ze niet dat er over de man gepraat wordt, anderzijds praat ze voortdurend over hem, een alleenrecht dat ze laat gelden op een verleden waar Dolf net niet bij hoort. Het zijn steeds dezelfde vier, vijf verhalen die ze vertelt, voorvallen of eigenschappen waaruit duidelijk wordt dat zijn ‘verwekker’ een onaangenaam iemand was – ‘een grote fout van jouw moeder, Junge’. Een man die tegen opa Ludwig heeft gezegd dat hij geen gesprek met hem kon voeren, omdat hij niet gestudeerd had; een man die je binnen vijf minuten zijn bed in kon kletsen, de ramen en gordijnen potdicht, thermometer onder zijn tong, alleen door te zeggen dat hij er bleekjes uitzag. Die, hoewel hij in dienst zat, bulkte van het geld en haar iedere week meenam naar de Chinees in de Pepijnstraat, maar als ze een keer bij zijn ouders in Eindhoven langsgingen heel zorgelijk deed over zijn financiën en zich een envelop met tweehonderd gulden in handen liet drukken, waarover hij dan op de terugweg triomfantelijk ging zitten doen. Die zulke zweetvoeten had dat Ulrike zijn rondslingerende legersokken oppakte met haar hand in een boterhammenzakje dat ze vervolgens binnenstebuiten getrokken vastknoopte aan de rand van de wasmand.

Als kind frappeerde hem natuurlijk met name dat boterhammenzakje; nu, op z’n vierendertigste, valt hem de grondige efficiëntie van Ulrikes bommentapijt op, hoe ze de man met een dodelijke cocktail van kwalificaties afserveerde: je zult maar verwekt zijn door een aansteller zonder ruggengraat of eergevoel, door een hautaine snob die er zomaar op zijn zweetvoeten vandoor is gegaan.

Geen wonder dat Dolf Alain zo goed begreep, een jongen van het woonwagenkamp die in groep acht zijn beste vriend was geworden. Ze zaten schuin achter in de klas en waren onafscheidelijk. Vaak kregen ze de slappe lach, te vaak vond meneer Hendricks, maar dat was in één keer afgelopen toen Alains vader een stroomstoot kreeg bij de Pope, de kabelfabriek naast het spoor, waar hij uitzendwerk deed. Spat, meer dan vierhonderd volt op z’n zenuwbanen, vertelde zijn nieuwe vriend op een ochtend, wat volgens hem neerkwam op twee stopcontacten tegelijk. Ze hadden zijn vader met loeiende sirenes naar de intensive care gebracht, waar hij weken zou blijven liggen.

Hierdoor raakte Alain, die schriel was en ondanks zijn zwarte klompen watervlug, snel uitgeput en moest met ‘bepaalde dingen geholpen worden’, vond hij, waarmee Dolf het eens was. Hij begreep het, hij deed graag klusjes voor zijn vriend. ‘Juist omdat jij geen vader hebt,’ legde Alain hem uit, ‘weet jij hoe ik me voel en zijn we beste vrienden.’

Hoewel Alain niet snel groeide, had hij een snor, of althans een zweem ervan, die hem in de klas groot aanzien verschafte. Ook bezat hij een stiletto en was hij een echte vrechlap: als Dolfs vriend het nodig vond schold hij iedereen keihard uit, ook meesters en juffen. Het was een eer om naast Alain te zitten, wiens neven ‘bekenden’ waren van de politie, wat Dolf aan zijn moeder voorlegde als ‘kennissen’, waarover Ulrike beaamde dat het een ‘soort vrienden’ waren.

Zelf liet hij zijn handjes wapperen, legde Alain hem uit, in het huishouden wel te verstaan, wat Dolf bijzonder vond, Alain deed alle boodschappen, zei hij, en hij kookte eten omdat zijn moeder vanwege de toestand klaslokalen was gaan schoonmaken. Dus ging Dolf niet meer lopend naar school, maar op Ulrikes oude fiets, omdat hij voortaan in alle vroegte eerst een flink eind de andere kant op moest, helemaal de Vossener in, Alain ophalen bij het kamp, dat nog voorbij het zwembad lag.

Als Dolf ooit nog eens in de penarie raakte, verzekerde zijn vriend – zware penarie, bedoelde hij, dan stonden zijn neven voor hem klaar. Dat te weten, gaf Dolf in die eerste tijd een goed gevoel. Misschien vulden Alain en zijn neven wel de onbewuste leegte op die hij thuis begon te bemerken; op de Geresstraat ging het nooit over verlaagde Mercedessen of de eer van de familie, en ook gaf zijn vriend, die anderhalf jaar ouder was (maar gek genoeg geen verjaardag had), Dolf per dag vaker goede raad dan zijn moeder in een jaar.

Na een paar weken verwachtte Alain dat Dolf ’s ochtends boterhammen voor hem smeerde, zodat hij zelf, legde hij Dolf uit, tijd overhield om brood te maken voor zijn zusjes. Helaas had Dolf maar één broodtrommel en kon je boterhammen niet oneindig aandrukken, zeker niet met speculaasjes erop, die Alain al snel per se iedere dag ertussen wilde. ‘Mijn moeder heeft geen geld voor zoveel speculaas,’ zei Dolf, waarop Alain zei dat hij er dan maar om moest zeuren, zijn moeder had heus wel geld, als je haar bontjas zag.

‘Ja hoor eens,’ zei Dolf, ‘ik heb zelf ook geen vader,’ een antwoord waarover zijn vriend ontzettend kwaad werd, echt heel erg kwaad. ‘Oók?’ schreeuwde hij. ‘Oók? Mijn vader ís nog niet dood, kutwous, jouw éigen vader is nog niet eens dood – dus waarom loop je zo te overdrijven? Jouw vader kan zelfs nog terugkomen, als je moeder tenminste niet zo’n del was.’

Alain schopte hem heel hard in zijn ballen, hij was beledigd, waarna Dolf oogtranend aan zijn vriend ging hangen, meer kon hij niet. Ze rolden worstelend over het schoolplein, totdat Alain zijn stiletto trok en plat op Dolfs keel legde – hetzelfde zigeunermes van zijn vader waarmee ze in de herfstvakantie, op de bouw in de Klingerberg, bloedbroeders waren geworden.

Erna, toen hij trillend en onder de schrammen Alain naar huis bracht, gebood zijn vriend hem, om het goed te maken, legde hij uit, de Fokker-driedekker die Dolf voor zijn verjaardag had gekregen aan hem af te staan.

De herinnering ontlokt Ludwig een kuch. Hij tuurt door het zijraam van de lege taxi zonder iets van de omgeving te registreren. Hij is melancholisch – er is te veel tijd om aan Blerick te denken – maar tegelijk ongedurig. Al dik tien minuten zit hij te wachten op een Amerikaan die net als hij naar het vliegveld van Yuzhno-Sakhalinsk moet. Sjezus, wat is die kerel traag. Hij heeft de taxichauffeur het kantoorgebouw van Sakhalin Energy in gestuurd om poolshoogte te nemen, maar ook dat is alweer vijf minuten geleden. Hij probeert zich niet te ergeren. Wanneer hij iets voorover gaat zitten, met zijn kin tussen de bestuurders- en bijrijdersstoel, kan hij de wijzerplaat van een kerk zien, zo’n Russisch-orthodox geval met een vergulde uikoepel erop. Bijna halfvijf. Haast je niet, zak. Nog twee minuten, belooft hij zichzelf, en ik zoek een andere taxi. Ik stap uit, en pak een andere.

Ondertussen ziet hij huizenhoog op tegen de vlucht, hij haat vliegen, een vliegticket is een negatief kraslot. Het absurde versnellen, de surrealiteit van het loskomen, het kraken en trillen – ondanks de honderd modelvliegtuigjes die hij als jongen in elkaar heeft gelijmd, staat hij doodsangsten uit. En hij moet zo vaak. Alsof het een subtiel uitgedokterde straf is, dirigeert Shell hem over alle continenten en oceanen, niet zelden in opgelapte vliegmachines met hier en daar een propeller, en anders wel in een nagemaakte Sovjet-Boeing. Zeg die baan toch op, betoont Juliette geregeld haar medeleven. De zeldzame keren dat ze samen vliegen, lullige eindjes naar bestemmingen die ze uitkiezen om hun relatie op te frissen, Corfu, Wenen, en onlangs nog Praag, knijpt hij tijdens het opstijgen en landen haar handbeentjes tot gruis. ‘Meld je een keer ziek, anders,’ zei ze toen hij vertelde dat het stuk tussen Moskou en Yuzhno-Sakhalinsk de langste binnenlandse vlucht ter wereld is. In feite kan ze gewoon niet geloven dat hij zónder haar durft te vliegen, dat hij het zonder haar overleeft, en dus moet hij het wel in gezelschap doen van iemand anders – van een vrouw met wie hij een dubbelleven leidt.

Toch moet hij het Juliette nageven: voor iemand met een vliegfobie heeft hij een rare baan. Steeds die lange, zenuwslopende vliegreizen voor een paar meetings, en dat al – hij telt de jaren op de vingers in zijn wanten – vijf jaar; sinds 2008 bezoekt hij als een handelsreiziger in zelfopgewekte aardbevingen onderbazen van Shell om ze 4d-seismic surveys door de strot te duwen. De 4d, zoals ze er op zijn afdeling in Rijswijk over praten, is een peperdure techniek waarmee met seismische schokken olievelden worden doorgemeten. Ik ben de bedrijfsradioloog, zegt hij op borrels, om de zoveel tijd moeten er fotootjes worden gemaakt. Het is even doorbijten, maar dan weten we precies hoeveel olie er over is, waar het spul zich verstopt, of er verzakkingen zijn. De operatie is tijdrovend, ingewikkeld, traag. Er komen boten bij kijken, met kilometerslange drijvende armen waaraan onderwaterkanonnen vol dynamiet hangen. En toegegeven, de investeringen zijn aan de hoge kant, reken op vijftig miljoen, spiegelt hij de lokale ceo’s voor. Hij bedoelt tachtig miljoen.

Natuurlijk rekent hij op onwil en scepsis, voor bossen bloemen met kaartjes eraan heeft hij de verkeerde baan. De mannen die de vaten moeten vullen kunnen hem wel schieten – zeker op Sakhalin. Overal waar hij zijn voet tussen de deur zet, Noorwegen, Brunei, de Golf van Mexico, zijn er bijkomstige milieuproblemen, maar Sakhalin is een geval apart. Er zwemt een bedreigde baleinwalvis rond de boorplatformen, de Western Gray Whale, een dier dat uitgerekend in de Zee van Ochotsk paart, precies op de vierkante kilometers waar Sakhalin Energy moet zijn. Zo zijn walvissen, anti-fossiele brandstoffen, links, actiebereid. In totaal leven er nog zevenentachtig – ‘bedreigd’ is zacht uitgedrukt, op uitsterven na ausradiert is accurater. Ngo’s met namen als Friends of the Ocean en Sakhalin’s Black Tears procederen tegen iedere onderzeese scheet die Big Oil laat. Daar hebben we Ludwig Smit uit Rijswijk met dynamiet. Goeiemiddag, ik kom de kraamkamer opblazen.

Het lijkt avond, zo bewolkt is het. Hij kijkt nogmaals naar de kerktoren; de twee minuten zijn om – maar hij doet niks. Hij doet zelden wat. In feite is hij ongeschikt voor zijn werk, hij is er te afwachtend voor, te benauwd om ruzie te maken. Hij komt als een olifant op de jaarcijfers staan, een interne lastpak met ongewenst gesodemieter die al op de heenweg ‘sorry’ mompelt. Ach Junge, zou Ulrike zeggen, dat heb jij van die man geërfd, die is ook altijd weggelopen wanneer het te heet onder zijn voeten werd.

Lange tijd kende hij de naam niet. Ze noemde de man ‘Ha’, en hij dus ook. Een rare naam, maar rare namen wennen, zelfs als ze toebehoren aan rare mannen. Er ging nog een hele poos overheen voor hij er eens achter kwam dat Ha’s achternaam ‘Tromp’ was, en ‘Ha’ een afkorting. Zijn moeder bedoelde er de hoofdletter ‘H’ mee, precies zoals ze ‘K’ zeggen tegen kanker, lichtte ze toe op de directe manier die hem soms deed afvragen of haar binnenkant wel op haar opgetutte buitenkant leek, die chic was, en dame-achtig. Die K van kanker was bovendien een eufemisme – de H van zijn moeder allerminst, dat was een wrevelige maatregel, het maximale dat ze uit wilde geven aan zijn verwekker, die gewoon Hans heette, en op wie zijn moeder verliefd werd tijdens een ijzelige carnaval in Venlo. Daar, op de Parade, glibberde de man met wat dienstmaten rond, verkleed als soldaat, waarom Dolf moest glimlachen, maar wat volgens zijn moeder een typisch voorbeeld was van Ha’s gemakzucht. Ze dronken een paar keer wat in de Paerdskoel, waarna ze anderhalf jaar lang een serieuze relatie onderhielden. Vond ze zelf, tenminste. Snel nadat zijn moeder ontdekte dat ze al vier maanden zwanger was, zwaaide Ha af, uit de Blerickse kazerne beneden bij de Maas, maar ook uit haar leven.

‘Afzwaaien?’

‘Die Platte putzen.’

Otmar: ‘Je moeder bedoelt de pleiterik maken.’ Het was een windstille warme zaterdagmiddag op hun balkon, hij hing op Ulrikes schoot met zijn blote tenen net aan het lauwe beton, Otmar had worstenbroodjes meegenomen.

‘Maar waarom dan?’

‘Weet ik niet, Junge. Geen zin meer, heb ik gedacht.’

‘Maar jullie kregen toch een kind?’

‘Ik kreeg een kind. Nicht er. Jouw verwekker heeft mij alleen bevrucht, en daarna is hij gevlogen. Nee, dat was niet zo leuk allemaal.’

‘Wilde hij dan niet vader worden?’

‘Kennelijk niet nee.’ Tegen Otmar: ‘Die man is immer voor het zingen de kerk uit gegaan. Daar komen dus ongelukken van.’ Niet eens zo heel veel later zocht hij in Otmars spreekwoorden- en gezegdeboek ‘voor het zingen de kerk uit’ op; iets met je sperma afbreken voor de coïtus – ook daar snapte hij niks van.

‘Maar wat ging hij doen dan?’

‘Hij had een koeroekilaire verplichtung’ – meer wist zijn moeder er ook niet van. Het kwam erop neer dat Ha ter afronding van zijn onderbroken ingenieursstudie op werkstage ging bij de nam, ‘ganz in Assen’, waardoor de tortelduifjes elkaar alleen nog in de weekeinden konden zien. Het schnelle begin van het schnelle einde, zei Ulrike, die zwanger op de Geresstraat de doordeweekse dagen zat af te tellen.

‘En toen?’ vroeg hij met volle mond.

‘Toen niks. Na een tijdje is hij niet meer gekomen.’ Wanneer ze naar Assen belde, nam Ha de telefoon niet op. ‘Hij heeft ons gewoon barsten laten, Liebling. Jou ook, al was jij nog in mijn buik.’

‘Nou, nou,’ temperde Otmar, en hij gaf Dolf een knipoog. Hij was deze middag speciaal voor hem langsgekomen, om de uitslag van zijn Cito-toets te vieren, dat was tenminste de bedoeling, maar Dolfs score was zo slecht – volgens die toets kon hij bij lange na niet naar het atheneum – dat het meer weg had van rouwen. Zijn moeder was niet teleurgesteld, maar boos, ze had gezegd dat hij op deze manier geen dokter kon worden. ‘Ik heb nooit verwacht,’ zei ze, ‘dat jij een mavootje worden zou.’

Wat hij maar niet vertelde was dat de vader van Alain een zware operatie te wachten stond. Het ging steeds bijna mis met zijn hart, elke klop was er één, had Alain hem uitgelegd. Zijn vader lag al maanden gestrekt in de woonwagen. De elektriciteit had gaten in zijn hart gebeten, zei hij, je kon er ook een week een kerstboom op laten branden, zoveel was erdoorheen geknetterd. Het lekte bloed en lucht, waardoor Alain zich nauwelijks op de Cito-toets had kunnen voorbereiden, zoals Dolf wel kon begrijpen. Daarom moesten ze maar samen naar de mavo, hij vond het onzin om de bloedband te laten verpesten door de middelbare school.

Daar was Dolf het wel mee eens, al leek het hem ook niet erg om in één klap verlost te raken van zijn beste vriend, op een school ver weg in Venlo, bijvoorbeeld, zónder mavo – maar tijdens het maken van de Cito-toets stootte Alain hem voortdurend aan, gaf hem tikjes tegen zijn schouder en achterhoofd, verstuurde sussende knipoogjes, grijnzend met zijn brokkeltandjes, zodat Dolf er toch maar, om zijn vriend niet kwaad te maken, een potje van had gemaakt.

‘Kom jij eens even mee,’ zei Otmar. Zijn moeder zette op de eettafel een schaal met weer opgewarmde worstenbroodjes neer. Otmar had een plastic tas bij zich waaruit hij een ingepakte doos haalde – papier van Geerlings, zag Dolf meteen. Er schoot een erg vreemde gedachte door zijn hoofd. Als het maar geen bouwdoos is, dacht hij.

Het was er een, een erg goede zelfs, uiteraard de goede schaal, en de goede wereldoorlog, maar bovendien het allerbeste vliegtuig waarop Dolf had kunnen hopen, een Sopwith Baby, die je alleen in Engeland kon kopen; al sinds hij Otmar kende, hadden ze het erover. Het was een seaplane, een dubbeldekker met grote drijvers aan het landingsgestel, zodat de vliegeniers ermee op zee konden landen. Achtentwintig kilo aan bommen. Hij leek op een gier met bontpootjes.

‘Waarom moet je huilen?’ vroeg Otmar.

Dolf haalde zijn schouders op.

‘Ben je er niet blij mee, kerel? Maak de doos maar open, dan gaan we hem samen in elkaar plakken. Ik heb er wel zin in.’

‘Morgen,’ snikte hij.

‘Morgen,’ zei Otmar, en hij knipoogde naar Ulrike. ‘Morgen…’ Hij nam zijn sigarettenpijpje uit zijn mond. ‘Is ook goed. Hoe laat zullen we afspreken?’

Dolf keek naar de tafelrand waaronder zijn blote voeten schuilgingen, hij probeerde niet te huilen, maar zijn schouders schokten.

‘Of is jouw bouwdoos,’ zei Otmar, ‘net als je vorige twee bouwdozen, morgen alweer verdwenen?’ De man pakte Dolfs zelfstandig bewegende schouder vast en wreef erover.

‘Schavotspijkertje,’ zei hij.

110

Nog geen week later, toen ze op het balkon de was stonden op te hangen, vertelde zijn moeder dat Otmar haar ten huwelijk had gevraagd, en wat daarop zijn antwoord was.

Het verbeten kereltje, merkte hij meteen, dat geen vader wílde hebben, dat zich fanatiek vastbeet in zijn heroïsche verweesdheid, in zijn anders-zijn op school, bestond niet meer. De Dolf van toen doet hem denken aan schooljongens die ontploffen van verontwaardiging wanneer je ze vraagt of ze verliefd zijn – wij? nooit, gaat niet gebeuren ook – tot ze zichzelf aantreffen bij een eik waarin ze met hun tong tussen hun tanden de naam van een meisje staan te kerven.

Dus was daarop zijn antwoord ‘ja’, hij wilde heel erg graag dat zijn moeder en Otmar trouwden. Een tijdje wist hij zelfs zeker dat Otmars komst een soort beloning was voor de beproeving die hij en zijn moeder hadden doorstaan. ’s Avonds in bed, wanneer hij erover nadacht, vroeg hij zich af of Otmar dan ook zijn vader ging worden. Hij hoopte van wel, maar helemaal zeker was hij er niet op.

Zijn eventuele vader bleek namelijk weduwnaar, wat Dolf niet wist – nou ja, Otmars vorige vrouw was doodgegaan, dat had hij wel meegekregen, natuurlijk. In elk geval zorgde hij voor twee kinderen, een meisje met een zwarte paardenstaart, ruim twee jaar ouder dan Dolf, en een jongen, een kop kleiner dan hij en iets jonger, die Otmar op een middag in zijn hulstgroene Volvo-stationcar meenam naar de Geresstraat om kennis te maken. De dochter heette Tosca en zei voorkomende dingen tegen zijn moeder, maar nipte van haar sinas alsof het mosselvocht was. Het zoontje, dat net als zijn zus bijzonder muzikaal scheen te zijn en tot Dolfs verbijstering ook Dolf heette (‘lossen we op, jochies,’ zei Otmar, ‘als dat het enige is – komt in orde’), weigerde pertinent op hun orgel te spelen. Hoewel Otmars zoon nog elf moest worden, praatte hij als de burgemeester van Venlo. ‘De indeling van uw woning is erg praktisch,’ zei hij tegen Ulrike, ‘misschien troost het u te weten dat de familie Mozart kleiner behuisd was,’ ondertussen dwangmatig trekkend aan de hagelwitte manchetten die uit de mouwen van zijn colbertje staken. Op zijn hoofd zat achterovergekamd, hoog opgetast, helblond haar. Wat een rare jongen, dacht Dolf de hele tijd. ‘Hij heeft Chopin gespeeld met een orkest,’ zei zijn moeder toen ze vertrokken waren. ‘Hij is een geniale type. Maar vaak zijn die ook een beetje crazy’ – ze tikte met haar vinger tegen haar voorhoofd.

Waarbij hij niet had stilgestaan was dat ze naar Venlo moesten verhuizen. ‘Dat behoort bij trouwen,’ zei Ulrike. Het monumentale hoekhuis waarin Otmar en zijn kinderen woonden stond in het oude centrum aan het plein dat hij en zijn moeder altijd overstaken op weg naar Die 2 Brüder von Venlo. Otmars onderbuur was de Free Record Shop, ‘dus svp hard stampen als je loopt’, zei hij toen ze hun jassen stonden op te hangen. Vanaf een gigantische fluwelen bank waarop zijn moeder een Duitse barones leek en hij haar keeshondje, keek Dolf door hoge ramen naar het middeleeuwse stadhuis dat boven de markt uittorende en waaruit een bruidspaar kwam dat de trappen afdaalde. Otmar zette bekers warme chocomel neer met slagroom waarmee ook het plafond bespoten leek, er zaten witte randjes op, en krullen en druiven. Op de houten vloeren lagen tapijten en lectuurmanden met kranten en tijdschriften erin. De witgeschilderde boekenkasten waarheen zijn blik voortdurend getrokken werd, stonden voller dan de bibliobus voor zijn school waaruit hij iedere donderdag vier Arendsogen leende.

‘Drie rijen dik,’ zei Otmars zoontje, zijn geloer opmerkend.

‘Twee,’ zei zijn vader, ‘niet opscheppen.’

‘Soms drie,’ hield de jongen vol.

Het was veruit het mooiste huis waar Dolf ooit binnen was geweest, en ook het grootste. Er waren nissen en trappetjes, er hingen overal echte schilderijen, de kamers roken naar papier en vernis en geschaafd hout. In de trapportalen zag hij ingelijste zwart-witfoto’s van een jongere Otmar in gezelschap van mensen die er beroemd uitzagen, hij meende prins Claus te herkennen, en Bill Cosby – maar dat kon hij eigenlijk niet geloven. Het eerste uur in het huis maakte hij zich ernstig zorgen over wat die Tosca en haar vreemde broertje allemaal gedacht hadden toen ze in de Geresstraat waren, toen ze door de urinelucht in het trappenhuis terugliepen naar hun Volvo, of ze grapjes hadden gemaakt over de eenvoudige, doodsaaie kamers van hun flat waarin alles tochtte en drupte en haperde of alleen maar lelijk was – willen die twee ons wel, dacht hij, wil Otmar mijn moeder nog wel nu hij dit allemaal ziet?

Pas tijdens de rondleiding drong tot hem door dat Otmar zijn eigen huis natuurlijk iedere dag zag. Overal waar ze langs kwamen stonden vitrines met prachtig geplakte modelscheepjes erin, cruiseschepen, vliegdekschepen, fregatten, containerschepen, het waren er ontzettend veel, langs alle hoge wanden of op kleine tafeltjes: vitrines, van ‘ontspiegeld glas’, zei Otmar, ‘anders zie je nog niks’. Bootjes in de koele keuken waar normale mensen planken voor pannen zouden ophangen, op een licht hellende overloop, in de studeer- en slaapkamers, en zelfs op het toilet – ‘mijn maritieme liefhebberij’, antwoordde Otmar toen Dolf voor de zekerheid vroeg wie ze gemaakt had, ‘soms moet ik iets doen wat niks met muziek te maken heeft, jochie, anders vermoord ik op een dag een kind, echt, ik lieg niet. Zo komen we tot onszelf. Even een uur alleen maar Otmar en de lijmkwast. Al zou ik,’ en hij gaf Dolf een knipoog, ‘een ervaren assistent-plakker goed kunnen gebruiken.’

Daarmee was nog niets gezegd over de, hoe zeg je het vriendelijk, ‘muziekcollectie’ waar Dolf de jaren erna overheen stapte en soms struikelde, en die zijn moeder pas na Otmars dood die ‘eeuwige idiote uitdragersbende’ durfde te noemen en al snel na de begrafenis voor zoveel mogelijk geld de deur uit deed: de stapels partituren en bladmuziek, in zijn herinnering op elke stoelzitting, op iedere traptrede, op ieder plat vlak zolang het geen vitrine was; de honderden grammofoonplaten, de cassettebandjes, de toen nog spaarzame cd’s; de bustes van componisten die Dolf een tijdje aanzag voor afgietsels van Otmar zelf; de celli, de violen in hun babydoodskistjes, de ruiende strijkstokken, de losse ledematen van cembalo’s en fortepiano’s, al dan niet geschuurd of samengeknepen tussen lijmklemmen; de bossen snaren, tengelachtige hamertjes, halzen, pedalen, krulpoten, zijpanelen, complete klavieren die als kunstgebitten wachtten op een vleugel die toehapte – verzin het maar en het zwierf rond. Otmars huis kraakte onder een muzikale sedimentatie die aankoekte alsof het gepingel en gestrijk waarmee zijn kinderen overdag de lucht in trilling brachten ’s nachts neersloeg. Idioot? In ieder geval anders dan Ulrikes verzameling lege parfumflesjes.

Met z’n drieën – de helblonde jongen met zijn naam was voor hen uit de smalle beloperde trappen op gestoven en liet zich niet meer zien – volgden ze Otmar in het spoor van zijn sigaret door een deur waarachter een grote kamer schuilging, of beter: verzonk, ze moesten drie treden af voor ze op de houten bodem stonden. Ook hier smalle hoge ramen waarvoor Volvo-groene luiken konden worden dichtgetrokken, Dolf zag verrassend dichtbije klok- en trapgevels. Naast drie vitrines met boten, op de middelste drie hoge stapels platen in rafelige beige hoezen (‘het 78-toerenarchief,’ zei Otmar), stond in de kamer alleen een kleine smurfenblauwe piano.

‘Is die van speelgoed?’ vroeg Dolf.

‘Speelgoed?’ bulderde Otmar vrolijk, ‘het is een juweel. Ik zou willen dat Dolf – sorry, andere Dolf – er zijn Haydn-sonates op oefende. Helaas is hij een Steinway-adept, wat de leeftijd kan zijn. Hij heeft ook nog liever marshmallows dan champignons door zijn macaroni.’

Geklapper waarvan vertraagd tot hem doordringt dat het zijn kaken zijn. Het is onbarmhartig koud in de Lada. Sakhalin, de kennismaking was kort en diepgevroren. Zouden de mensen hier hun plek op aarde, helemaal achter Siberië, ervaren als het middelpunt waaromheen de kosmos zich geordend heeft? Of is dat typisch New Yorks? Of Overveens? Wie Sakhalin zegt, zegt Tsjechov, hij kan geen alinea over dit oord lezen of ze halen er die man bij, alleen omdat hij hier een eeuw geleden een kijkje kwam nemen. Het heeft iets sneus, een eiland groter dan Scandinavië dat teert op een voorbijganger die opschreef hoe lelijk, desolaat en mensonterend hij het er vond.

Hoe anders dan de grote, kalme, lege ruimte waarin Dolf stond rond te kijken, en waarin het precies naar de logeerkamer bij opa Ludwig in Wuppertal rook, wat hij een fijne geur vond. Onder de ramen was een verhoging waarop een tweepersoonsbed paste, maar er stond niks.

‘Dit wordt jouw slaapkamer,’ zei Tosca, die tot dusver weinig van zich had laten horen. In de Geresstraat had hij haar niet echt goed in zich opgenomen. Pas nu haar opgedirkte broer Dolfs waakzaamheid niet meer aftroggelde, zag hij dat ze robuust was, een beetje lomp zelfs. Haar smalle schouders hingen af, waardoor ze de vorm had van een conifeer. ‘En papa gaat zo meteen zeggen,’ vervolgde ze, ‘dat hij de bootjes uit de vitrines zal halen zodat jij jouw bouwdozen erin kunt zetten. Jij hebt toch allemaal vliegtuigjes?’

Hij knikte. Op Tosca’s romige gezicht zat een zwart omrande plusbril die haar groenbruine ogen vergrootte. Pas later, toen ze van Otmar contactlenzen mocht, zou hij opmerken dat ze lief waren, dat er nuchter maar ontfermend licht uit viel.

‘Dat is inderdaad de bedoeling, Dolf,’ zei Otmar, ‘ik haal de vitrines leeg –’

‘En je gaat ook zeggen dat het niet móét maar mág,’ onderbrak Tosca hem. ‘Terwijl ik niet naar De Splinter mag, bijvoorbeeld.’

‘Tosca haalt graag andere mensen de woorden uit de mond,’ zei Otmar tegen hem en Ulrike. ‘Ze heeft wat weinig geduld voor iemand die dertien is. Wat veel te jong is voor een café in de stad.’

‘Het is suf dat ik niet mag. Maar klopt het over Dolfs kamer?’

Nu was het Dolf uit wiens mond ze de woorden haalde. Klopte dit? Werd deze gigantische kamer van hem? Het vooruitzicht was verpletterend. Het liefst liet hij zich langs een regenpijp tussen de voorbijdrentelende mensenmassa zakken om keihard de Maasbrug over te sprinten en in Blerick zijn Fokkers en Vickers op te halen, maar hij bleef gewoon staan, tenenwringend in zijn tweestreeps-Adidasjes, slap van hoop dat het meisje de waarheid sprak.

‘Ik móét viool spelen,’ zei Tosca, ‘maar Dolf mág bouwpakketjes maken. Zo gaat het hier, dat weet ik nu al. Ga jij maar lekker vliegtuigjes plakken, jochie. Ga jij maar lekker met je vrienden naar de filmclub.’ Ze praatte met een verdraaide, nasale stem, haar gezicht was zo zachtaardig dat Dolf zich niet kon voorstellen dat ze Otmar persifleerde, maar Ulrike had het ook gehoord, ze stiet haar schelle lachje uit.

‘Tosca,’ zei Otmar, ‘modelbouw heeft niks met jouw viool te maken. En een filmclub nog minder. Jouw viool is geen bouwplaat en al helemaal geen hobby.’ Hij stond naast de blauwe dwergpiano en liet zijn brede hand over het klavier glijden, de toetsen waren zwart waar die van een gewone piano wit zijn, en andersom. Zijn zegelringvinger sloeg de meest linkse aan, hard – de toon snerpte laag en metalig.

‘Ik haat vioolspelen.’

‘Jij houdt van vioolspelen.’

Er gebeurde iets raars, ze herhaalden de twee zinnen zeker drie keer snel achter elkaar, totdat Otmar snauwde: ‘De viool is het belangrijkste in jouw leven. De viool is jouw bestemming. Dat weet jij net zo goed als ik.’

‘Ik weet niks net zo goed als jij, papa. Jij weet alles beter. Je bent een helderziende. Je kent nu al mijn leven. Ik niet, ik ben maar heel gewoon.’

‘Jij bent niet gewoon,’ zei Otmar, ‘jij bent hondsbrutaal.’

‘Ik zeg alleen dat Dolf leuke dingen mag doen.’

‘Jij doet andere leuke dingen.’ Otmar bewoog zijn neus als Sateetje, de cavia in Dolfs klas. Meneer Hendricks ging hem met kerst, zei hij, in de saté stoppen. Alain ging het diertje voortijdig bevrijden.

‘En bovendien doet Dolf helemaal niet alleen maar leuke –’

‘De nieuwe Dolf, bedoel ik. Dat weet je best.’

‘Die bedoel ik ook,’ zei Otmar, en hij pakte kort Dolfs schouder vast. ‘Deze Dolf hier moet iedere ochtend naar school, om een verschil te noemen.’

‘Niet.’

‘Wel.’

‘Niet iedere ochtend.’

Otmar haalde diep adem, maar zweeg.

‘Ik zou ook wel naar school willen,’ zei Tosca, een opmerking die Dolfs verbazing wekte. Wat bedoelde ze? ‘Feitelijk zijn wij een criminele organisatie,’ hoorde hij zijn stiefvader later tegen bezoek zeggen, meestal rijke Venlonaren van wie hij met een combinatie van charme en emotionele chantage donaties lospeuterde, ‘al plegen wij weldaden, geen misdaden.’ Op Otmars gezag ontdoken Tosca en Dolf de leerplicht, ze gingen niet naar school omdat ze wonderkinderen waren, een woord dat thuis nooit uitgesproken werd. Het stond in interviews en hij hoorde het op de radio of de televisie.

‘Jij moet blij zijn dat je naar mevrouw Verhey mag.’

‘Dat noem ik geen school, twee keer per maand helemaal naar Utrecht voor een paar uurtjes vioolles.’

‘Wil je voortaan thuisblijven?’ vroeg Otmar. ‘Moet ik haar opbellen?’

Tosca schudde haar hoofd.

‘Doe als je nieuwe broer,’ zei Otmar, ‘die luistert tenminste naar zijn moeder als ze iets zegt. En jij luistert naar mij.’

‘Ik gehóórzaam jou. Dat is iets heel anders.’

‘Jij spreekt mij tégen. Dát is iets heel anders.’

Tosca zuchtte op een langgerekte manier die Dolf zo brutaal voorkwam dat zijn oksels ervan prikten. Er gingen klappen vallen, verwachtte hij, zijn moeder zou allang hebben uitgehaald.

‘En zojuist,’ zei Tosca hoofdschuddend en exclusief tegen hem, ‘haalde ik nog de woorden uit zijn mond. Kun jij het nog volgen?’

Tot hieraan toe kan Ludwig zijn geheugen uitstekend volgen. Het lijkt hem alleszins plausibel dat zijn eerste bezoek aan het huis van Otmar ongeveer zo verlopen is. Over de ontsporing die in zijn herinnering volgt, is hij minder zeker. Het lijkt hem onwaarschijnlijk dat Tosca en Otmar zich in dat prille stadium hadden laten gaan. Pas na de bruiloft, toen hij en zijn moeder officieel ‘in de familie’ waren, begon hij te merken dat het er in Venlo pittig aan toe kon gaan. De vijf of zes jaren die ze als gezin samenleefden, maakte hij geregeld ruzies en kiftpartijen mee, als hij er al niet aan deelnam. Je kon de spanning iedere dag wel een keer in plaggen steken, met name de schoolpauzes aan de keukentafel staan hem bij, Ulrike die lunch maakte voor hem en Otmar en zijn twee – ja, wat waren het eigenlijk? Studenten? Werknemers? Projecten? Circusaapjes? – en je aan de stampede op de lange trap al kon horen hoe de vlag erbij hing; of Dolfje denderde binnen, briesend dat zijn vader dood moest, of Tosca schuifelde vanuit de serrekamer tevoorschijn, juist tongloos en betraand, gekweld zwijgend wanneer zijn moeder voor de vorm vroeg of er iets aan schortte, en anders was het Otmar zelf die ruw aanschoof met uit zijn kruin een sissende lont.

Om de dag gaf zijn stiefvader Tosca of Dolfje in de ochtenduren les, ook in de weekenden, en dan waren de stemverheffingen hoorbaar, het incidentele slaan met deuren, en tijdens de middagboterham schrok hij er niet voor terug zijn dochter of zoon de waarheid te vertellen, ‘slécht gewerkt, Tosca, heel erg slecht – zo vlieg je er op je concours al in de eerste ronde uit, meteen inpakken, basta, wegwezen’. Of speelde hij broer en zus genadeloos tegen elkaar uit, ‘wat een verademing, jochie,’ zei hij met volle mond, ‘de concentratie waarmee je zus de Franck-sonate speelt, zo vloeiend, zo foutloos – ik hoop dat je d’r fluks weerwerk gaat bieden. Wat je gisteren liet zien was kak, ik weet geen ander woord. Kák. Eet smakelijk.’

Een klas schoolkinderen trekt aan de Lada voorbij, een processie van dik ingepakte maanmannetjes, ongeveer van Noa’s leeftijd. Terwijl hij naar ze kijkt, stelt hij zich voor dat Noa om zijn hals hangt, een geurig beertje dat hij naar haar bed draagt. Al jaren slaapt zijn stiefdochter vier nachten per week bij hen in Overveen, en iedere avond stoppen Juliette en hij haar onder in hun tweepersoonsbed – dat wil ze graag. Uren later, als ze zelf gaan slapen, is het zijn taak om Noa uit de warme mal van dekens te tillen en in rustige pas naar haar eigen slaapkamer naast de trap te dragen, een klusje dat ze ‘luchtpost’ noemen. Beentjes om zijn heupen, armen om zijn hals, in één vuistje het halfvergane stoffen knuffelvarken dat ze consequent ‘schaapje’ noemt en zelfs in haar halfslaap nooit vergeet mee te nemen. Het donkerbruine, fijne kroeshaar tegen zijn kin, het bloed dat warm en haastig door haar lijfje stroomt. Als een geroutineerde verkenner haast Juliette zich voor hem uit, knipt naast Noa’s bed een Barbapapavormig lampje aan en slaat het dekbed open.

Een paar snoetjes loeren naar binnen, hij glimlacht naar ze. Voor de colonne uit sloft een commanderende juf. De stoep is spekglad, er ligt een soort zwarte permafrost op. Dat wordt als een haas naar huis schuifelen, zo meteen.

Wanneer hij zelf uit school kwam, hoorde hij onder aan de trap al viool en piano en hadden Otmars kinderen vaak nog uren voor de boeg, terwijl hun vader als een veldwachter op en neer liep tussen zolder- en serrekamer. Hij herinnert zich het geluid van Otmars snelle afdalen van de lange trappen, het hijgende klimmen terwijl zijn uitschuifbare balpen over de treden sleepte, een soort antenne waarmee hij vingerzettingen en accenten in de bladmuziek noteerde dan wel tegen muziekstandaards tikte – ‘stop maar, volkomen kloterig, opnieuw’.

Strijd, afzien, harde kritiek, ze hoorden bij het opvoedplan, de inzet was hoog, het doel helder. Otmar geloofde dat zijn kinderen met meer talent begiftigd waren dan hijzelf, en wat erin zat, luidde zijn credo, moest je eruit halen, dat waren ze verplicht aan de muziek. ‘Ja, natuurlijk,’ antwoordde hij journalisten die hem tijdens de gestandaardiseerde, joviale rondleiding door het huis vroegen of zoveel druk op jonge kinderen wel gezond was – ‘kerngezond, dank u. Zolang je je papieren scheepjes in afgesloten vitrines bewaart, kan de druk niet hoog genoeg zijn. Je weet hoe ze van steenkool diamant maken?’

Otmars eigen opvoeding was stukken rigoureuzer geweest, Tosca en Dolfje kregen tenminste nog les aan huis, rekenen, taal, geschiedenis, gewoon op havoniveau, beweerde hij. Zelf was hij iedere ochtend door zijn vader van de lagere school geplukt, hij mocht er alleen ’s ochtends heen, middelbare scholen kende hij alleen van horen zeggen. ‘Daar ben ik jullie opa nog altijd dankbaar voor,’ vertelde hij aan tafel. ‘Hij was dolgraag zelf violist geworden, maar weten jullie wat er toen gebeurde? Toen bleek hij hele lieve ouders te hebben.’

Ja, Ludwig weet het zeker: zijn geheugen vervuilt het eerste bezoekje met een schermutseling die maanden later plaatsvond, en waarschijnlijk zelfs jaren, want het volgende dat Otmar zei ging over Jascha Heifetz en was ook grimmiger. ‘Het idee,’ zei zijn stiefvader tegen zijn dochter, ‘dat ik vroeger zo’n mond tegen Heifetz had opgezet. Je stelt me teleur, Tosca.’

‘Jézus,’ riep zijn stiefzus. ‘Wat heeft die stomme kut-Heifetz ermee te maken?’

Dolf tilde zijn handen op, afwerend, geneigd ze tegen zijn oren te drukken. Kut-Heifetz? In het Venlose huis werden nogal wat goden en halfgoden aanbeden, voorop de grote componisten, op gepaste afstand een sloot violisten en pianisten, Rubinstein, Shlomo Mintz, Martha Argerich, Perlman – maar Jascha Heifetz sloeg alles.

Otmar had zijn mond al open – er kwam piano uit: boven hun hoofden brak een doffe maar doordringende plensbui van noten los. Hij en Ulrike wisten niet waarnaar te kijken, naar het metershoge plafond waarboven Dolfje kennelijk met studeren was begonnen, of naar het meisje uit wie de blasfemie was geknald.

Begin jaren zeventig was Otmar met zijn vioolkist in het handbagagevak naar Los Angeles gevlogen om auditie te doen bij kut-Heifetz, een levende legende die in Bel Air woonde. Volgens velen was Jascha Heifetz de beste violist van de twintigste eeuw, volgens Otmar de beste ooit. Tot zijn onbeschrijfelijke vreugde werd hij aangenomen, hij mocht in la blijven. Gedurende de Venlose jaren zou Dolf erachter komen dat zijn stiefvader onder Heifetz’ haviksblik de lijnen voor zijn leven had uitgezet; in Los Angeles had hij zijn kinderen verwekt bij de vrouw die hij er ook weer verloor: de Zweedse moeder van Tosca en Dolfje, Selma Appelqvist, die haar kinderen in ieder geval een artiestennaam naliet om een hap uit te nemen. Ze was tekenares, er slingerden in Venlo een handvol zogenaamde graphic novels rond, een soort biografische strips, waaronder eentje over Heifetz.

Otmar schoof de mouw van zijn colbert omhoog en tikte op zijn horloge. ‘Het is tijd, schreeuwlelijk,’ zei hij met zijn tanden vreemd bloot. ‘Je broer is al begonnen. Vort. Naar de serre. Je moest eens weten hoe Heifetz dat vroeger aanpakte met luie violisten.’

‘Maar jij bent Heifetz niet.’

‘Ik tel tot drie.’

Tosca schudde haar hoofd, de glazen van haar bril blikkerden. ‘Als Heifetz zo goed wist hoe hij luie violisten moest aanpakken, waarom ben jij dan geen concertviolist?’

‘Eén,’ brulde Otmar.

‘Zelfs met de hulp van Heifetz –’

‘Tosca,’ kwam zijn moeder haastig tussenbeide, ‘jij kunt dat zo ongelooflijk prachtig. Dat is toch die hoofdzaak?’ Door haar onrust heen klonk een bewondering die nieuw was voor Dolf.

‘Dus waarom zou ik dan de hele dag studeren,’ ging Tosca verder, ‘als het toch nog helemaal mis kan gaan?’

Was er iets helemaal misgegaan? dacht Dolf in een flits. Met Otmar? En wat had Heifetz ermee te maken? De naam viel iedere dag wel een keer, soms omdat Otmar een van de 78-toerenplaten opzette, dikke bakelieten schijven die hij als jongen, lang voordat hij in Heifetz’ klasje terecht was gekomen, met pijn en moeite verzameld had – maar veel vaker zomaar, omdat Otmar iets uit Amerika te binnen schoot, een situatie, iets wat zijn leermeester gezegd had. Dan hingen ze alle vier aan zijn lippen, in de eerste plaats omdat Otmar Heifetz heel grappig nadeed, dan trok hij zijn bovenlip op als een ezel en snauwde iets kortafs in Warschaupact-Engels, maar ook omdat het behalve om te lachen altijd iets gemeens was. Die Heifetz was een moeilijke man, hard, onvriendelijk, zei Otmar zelf. Desondanks bleef hij enthousiast over hem – en dat was, legde hij graag uit, omdat Heifetz zo ongehoord mooi viool kon spelen, wat alles goed maakte. Álles.

‘Serpent,’ brulde hij, alweer gestopt met aftellen, het ivoren sigarettenpijpje met de Belinda erin sprong op en neer in zijn mondhoek, de sigaret viel er met een boogje uit. ‘Jij hebt te antwoorden wanneer Ulrike je een compliment geeft.’

‘Waarom gaf Heifetz jou nooit eens een complimentje, papa?’

Er dreunde een metalige klap door de kamer, vele malen harder dan het pianospel boven hen. Otmar had de klep van het pianootje – een echte Walter, niet nagebouwd, en zéker geen speelgoed – met explosieve kracht dichtgesmeten. Met twee passen stond hij naast Tosca en trok haar aan haar oor achter zich aan de kamer door. ‘Méékomen,’ bulderde hij.

‘Rustig maar, Liebling,’ riep zijn moeder, ‘ze bedoelt het niet schlecht’ – maar Otmar luisterde niet, hij sleurde de tegenstribbelende Tosca het trapje op en werkte haar over de drempel. Hij trok met een knal de deur achter zich dicht; er klonk geworstel, ze konden Tosca horen huilen.

Met een warm hoofd staarde Dolf naar de Belinda die op de planken lag door te smeulen.

‘Men wordt niet gemakkelijk een concertvioliste,’ zei zijn moeder. Verder zwegen ze.

Hij herinnert zich dat hij, terwijl de uithalen van Otmars stem te horen waren, had staan nadenken over het grenzeloze fanatisme dat zijn stiefvader tentoonspreidde, en waarvan hij zelf vooralsnog nooit doelwit was, maar zijn stiefbroer en -zus de hele tijd. Was het goed of slecht? Waar kwam het vandaan? Al op de Geresstraat had Ulrike hem verteld dat de moeder van Dolfje en Tosca in Amerika zomaar was doodgegaan, ze had een hartstilstand gekregen, niet de aanstellerij van Alains vader dus, maar een echte. Otmar had er plotseling alleen voor gestaan, veel te druk om avond aan avond op te treden met zijn viool; zijn eigen carrière had hij in rook zien opgaan. Hij was heus geen beul, al leek het er soms een beetje op. Hij probeerde er alleen wat van te maken. Hij probeerde uit alle macht Heifetz’ heilige geest over zijn kinderen uit te storten, het was iedere dag Pinksteren in Venlo: metershoge vlammen op de twee kruintjes van het heilige vuur waarin hij zelf jarenlang had zitten staren – voor ‘Jan met de korte penis’, zoals hij het zelf zou zeggen.

Na enige minuten kwam Otmar terug. ‘Zo,’ zei hij, en sloot met getuite mond de slecht afgehangen deur, voorzichtig, suggererend dat hij Tosca zojuist had ingestopt en een verhaaltje voorgelezen. Glimlachend daalde hij de holgesleten treden af. ‘Dat meisje,’ zei hij, de sigaret dovend met zijn olifantenschoen, ‘mag verdorie blij zijn dat ik Heifetz niet ben.’

109

Zak. Kom naar buiten.

De draaideur blijft bewegingloos, in de weerspiegeling van de kantoorruiten erboven stapelt zich een hoog, gelig wolkendek op. Om niet aan de tijd te denken monstert hij het onderkomen van Sakhalin Energy, een olieconsortium dat miljarden investeert in het opdelven van bodemschatten voor de kust van Siberië, maar overduidelijk niet in zijn gevel. Glad en billig, zo zien de witte systeemplaten en het spiegelglas eruit; lijmsporen en nietjes zijn weggewerkt, maar dat is het ongeveer wel. Het zal niet meevallen op dit halfrond een bedrijfspand te vinden waarin meer dollars omgaan. Van buiten een plastic graf, van binnen de Bijenkorf op zaterdag. Hij bijt in de omhooggeritste kraag van zijn ski-jack. Erg koud heeft hij het.

Vanaf de hoogste verdieping begint een van de twee liften te dalen; hij hecht zijn blik aan de cabine, en alsof zijn bewustzijn erin zit dalen zijn gedachten mee, steeds dieper zijn geheugen in, totdat hij weer terug is in Venlo, plat op de planken van zijn slaapkamer wanneer hij zich somber voelde, één oor op het hout, vlak bij het brandplekje van Otmars Belinda, groot als een manhole.

Die vloer koelde nooit helemaal af omdat zijn stiefvader vanwege zijn violen en piano’s ook ’s nachts de radiatoren aan liet staan, soms zelfs in de zomer. Zo languit liggend groeide hij en brak de periode rond zijn naamwisseling aan. Een tijdlang hadden ze zijn stiefbroer ‘Dolfje’ genoemd, wat virtuoosje niet leuk vond, waarschijnlijk omdat hij zelf ook wel inzag dat hij vergeleken bij zijn naamgenoot een garnaal was, maar vooral omdat hij ‘uniek’ wilde zijn, ‘en geen afgeleide, papa, van niemand niet.’ ‘Het is een tijdelijke oplossing, jongen,’ suste Otmar nogmaals, ‘ik ga er iets aan doen. Misschien is Rigoletto wel wat voor jou.’ Hij stond op en ging onder aan de trap staan. ‘Rigolèèttóóó!,’ bulderde hij, zijn hand een toeter om zijn mond. ‘Eeeeeten!’

Het werd Ludwig. Maar niet zijn stiefbroertje werd Ludwig – hij. Het jaar dat Dolf naar de brugklas ging, doopten ze hem met Maaswater uit een vlabakje Ludwig, en werd hij naamdrager van zijn Duitse opa, een mijnwerker die één onvoltooide, verloren gegane symfonie naliet, zei Otmar tijdens de zogenaamd plechtige gezinsvergadering, een grapje dat hij misschien wel maakte om Ludwig-voorheen-Dolf te troosten. Zijn eigen kinderen waren anders, erg anders. Of Dolf-voortaan-Ludwig was anders, het was maar hoe je het bezag, en de vraag die hem zachtjes roosterde was of Beethovens voornaam, waarover niemand iets zei, geen vlag op een modderschuit was. Dat erover zwijgen vond hij een beetje raar, want juist van die Beethoven hingen her en der door het huis portretten.

Alsof er in Venlo iets gewoon was. Luid en duidelijk werd hij een hijgerige, beluste buitenwacht gewaar die zich nadrukkelijk niet op hem stortte, hem juist letterlijk buiten beeld probeerde te houden wanneer camera’s de volgepakte vertrekken boven de Free Record Shop penetreerden; hij bleek de stiefbroer geworden van kinderen over wie complete televisiedocumentaires werden gemaakt. Otmars tucht werkte, Tosca en Dolfje waren kinderen met een loopbaan die al aardig glinsterde; om de haverklap stapten ze bij Otmar of zijn moeder in de Volvo om ergens in Duitsland of de Benelux een recital te geven, Tosca in een avondjurk waarin je ook een Edison kon ophalen, Dolfje in de krimpvrije smoking van Wiplala. Op hoogtijdagen stonden ze als solist voor steeds betere orkesten, Dolfje toen al vaker dan zijn zus, bereikten finales van concoursen, speelden samen op tv of voor de koningin.

Je hoeft geen dr. Spock te zijn om je af te vragen wat zoiets doet met de enige die niet voor de koningin optreedt, zei een studentenpsycholoog toen Ludwig als tweeëntwintigjarige op consult kwam – voor iets heel anders, overigens. ‘Leed jij onder die euh…’ wilde de man weten, ‘wat je zojuist zo aardig een… bankschroef van talent noemde?’

Lijmklem. En tja, ach – wat is lijden? Ieder kind wil bijzonder zijn, daarin gaf hij die psycholoog gelijk, maar niet ieder kind ís bijzonder. De meeste kinderen zijn ónbijzonder. Gemiddelde kinderen zijn volstrekt onwetend, niveauloos, niet toegerust, oliedom zelfs – dat was tenminste hoe hij zichzelf in het nieuwe bestel begon te ervaren, zeker op dagen dat er aan de keukentafel niet geruzied werd, maar gediscussieerd. In de Geresstraat hadden hij en zijn moeder gegeten in stilte, luisterend naar een transistorradio op de lange bar. Hier werd hij overlopen door het verbale geweld van zijn stiefbroer en -zus die onmogelijk bij te benen waren wanneer ze met hun vader, meestal tijdens het avondeten, over muziek spraken, ze leken dan ineens wel drie keer zo slim als hij. Vaak nog voor de pannen kwamen er muziekstukken op tafel, het vioolconcert dat Tosca instudeerde, maar vaker nog Dolfjes pianoconcerto, misschien omdat de laatste eigenwijzer was dan zijn zus, misschien omdat Dolf en Otmar standaard van mening verschilden over hoe je hoorde te spelen, met veel of weinig rubato, wel of geen pedaal, de melodielijnen zingend of juist parlando, ‘niet zo romántisch, snotaap’, ‘nee, niet zo clean, papa’, kortom: een eindeloze set variaties op thema’s waarvan de toonaard wisselde, van verhit en ruzieachtig tot schrikbarend geleerd, van bijna filosofisch tot ongemakkelijk emotioneel of extatisch, waardoor hij Otmar en zijn kinderen als kaas in een fonduepan zag versmelten tot één kleffe, hooggestemde klont, draderig van geluk.

Hij was de vreemde eend. Wat nog eens benadrukt werd door zijn moeder die, misschien omdat ze onder de douche nog wel eens een operettearia stond te schallen, leek te begrijpen waarover het ging in hun nieuwe bijt en soms iets zei waar de anderen tot zijn verrassing serieus op ingingen. Controleren kon hij het niet, maar het leken hem suffe opmerkingen, vaak negatief, en niet per se ingewikkeld om te maken – maar zelf kwam hij er niet op. Ze zei bijvoorbeeld dat ze Liszt een aansteller vond, dat hij ‘te veel noten gebruikte om zijn punkt te maken’, of dat Beethoven haar ‘een quadratischer figuur’ leek, ‘qua temperament, of wie zegt men dat – een vierhoek’.

Die Beethovenportretten in de kamers en trapportalen waren geschilderd door Selma Appelqvist en hadden in een graphic novel moeten komen. De jaren voor haar dood had de moeder van Tosca en Dolfje gewerkt aan zeg maar zo’n serieuze strip over Ludwig van Beethoven – geen vrolijk boek, kreeg Ludwig de indruk. Zeker in het begin vond hij die sombere schilderijen griezelig, hij droomde er geregeld van; lang liep hij rond met een nachtmerrie waarin Otmars dode vrouw aan het werk was in Ludwigs slaapkamer, die weer was leeggehaald. Ze stond op de verhoging bij het raam in duivels tempo Beethovenschilderij na Beethovenschilderij af te scheiden, en keek hem aan met puilogen zonder oogleden, ze had geen lippen, hij zag haar tandhalzen. Ze zijn bedoeld voor een stripboek, prentte hij zichzelf in wanneer hij er op weg naar de wc langs moest. Soms streelde hij op de terugweg met zijn vinger over de verf, ribbelig, voelde het, niet helemaal opgedroogd zelfs – alsof Selma’s geest terwijl hij had staan plassen er iets aan veranderd had. Veertien van de zeventig schilderijen had Otmar uit la meegenomen en laten inlijsten – één ervan hing boven de tafel in de voorkamer waar ze ’s avonds aten. Beethoven stond er licht voorovergebogen op afgebeeld, zijn hand op het hoofd van zijn neefje Karl, over wie hij zich een leven lang probeerde te ontfermen, legde Otmar uit – maar dat was mislukt. Ook dat vond Ludwig niet pluis, want juist op het schilderij boven de eettafel leek de man, zo van de zijkant met zijn grijswitte manen, sprekend op Otmar, en omdat de haren van dat neefje vrijwel verdwenen onder, stelde hij zich voor, Ótmars hand, kon je niet zeggen wie het kereltje voorstelde, Dolfje of hijzelf. En wat was er dan mislukt?

‘Beethoven lijkt me eerder rationeel, liefste,’ zei Otmar tegen Ulrike, ‘het fundament van zijn prachtige muziek tenminste, wat toch iets anders is dan vierkant’ – het type antwoord dat Dolfje er steevast toe aanzette om diepgravende bespiegelingen op hen los te laten, wat naar Ludwig pas later begreep hilarische, vroegrijpe referaten waren vol verhaspelde staande uitdrukkingen, verkeerd gebruikte woorden en sporen Engels uit zijn kindertijd in la, en waarom de anderen maar zo’n beetje lachten, ook om een zeker ongemak uit de lucht te halen, want behalve grappig was Dolfjes getheoretiseer beangstigend intelligent, eigenlijk was het vooral raadselachtig dat een jongen van twaalf met een mond vol gebakken aardappel zulke diepzinnigheden te berde bracht.

Vooral het laatste merkte Ludwig op – de taalfouten ontgingen hem. Zijn stiefbroer dacht sowieso te diep na over al de notenbalken die hij spelen moest, vond hij, en hij las er zeker te veel boeken over. De kasten in de woonkamer waren tochtige ruïnes, klaagde Otmar, biografieën, muziekencyclopedieën, zijn stiefbroer nam alles wat los en vast zat mee naar zijn slaapkamer, waar hij aantekeningen maakte in een beige poesiealbum voor jongens, het hangslotje nuffig dichtknijpend als hij moest plassen. Wanneer Ludwig op pakjesavond een Asterix kreeg, hield Dolfje glunderend Chopin the Composer: His Structural Art and Its Influence on Contemporaneous Music omhoog.

‘Van Beethoven rationéél?’ zei Dolfje. ‘Papa, dat is onvertoond.’ Er bestond een radio-interview met hem en Tosca uit die tijd waarom ze, toen Otmar het bandje jaren erna op zijn cassettedeck afspeelde, de slappe lach hadden gekregen, je hoorde Dolfje meteen na de eerste vraag losbarsten in een monoloog over Robert Schumann die geschreven leek door Koot en Bie, en die deed vermoeden dat hij het tafelgesprek over Beethoven ongeveer als volgt had voortgezet: ‘Fundament lijkt me permanente onzin, papa, wie dat zegt neem ik met een korreltje zout – al is het evident wel zo dat de ratio één van de verdiepingen is van iedere compositie.’

Waarop Tosca kan hebben gezegd: ‘Het is geen parkeergarage, ei.’

‘Ik bedoel net als hun wedding cake. Laagjes.’ Tegen Otmar: ‘Je veegt Van Beethovens fenomenale intuïtie van de kaart, en ook zijn onovertroffen intieme gevoelswereld.’

Huh, watte? Ludwig spitste zijn oren: Beethovens intieme gevoelswereld? Wat was ermee? En werd ermee bedoeld wat hij vermoedde? Zo ja, dan had hij er zelf ook een, sinds hij naar het Thomas College ging. Een enorm houten paard, waarschijnlijk de puberteit, was zijn systemen binnengerold: wanneer hij sliep, kropen de hormonen er zwijgend uit. Op zijn gezicht ontwikkelde zich iets wat Otmar tot zijn schrik ‘pukkels’ noemde, en erna, op Tosca’s gefluisterde verzoek, ‘jeugdpuistjes’. Ook stond hij iedere ochtend centimeters langer en breder op, waardoor het lengteverschil met Dolfje bijna geestig begon te worden, alsof zijn stiefbroer een retourtje kleutertijd had gekocht. Al snel was Ludwig boomlang en pezig als een zwemmer zonder er baantjes voor te hoeven trekken.

Maar daar ging het niet om, waarom het ging was dat hij over een telepathische kracht bleek te beschikken die hij tijdens dit soort tafeldiscussies uit zelfmedelijden en verveling begon in te zetten. Wanneer hij boven wiskunde of Frans zat te doen, kon hij zich door aan bepaalde dingen te denken ‘sjorren’, zoals Berden en Sjeng uit zijn klas het noemden – al was het juist géén sjorren, maar iets hoogstaanders, probeerde hij zichzelf gerust te stellen, want legaal kon zijn gedagdroom, nu ook al aan tafel, niet zijn; het was even beschamend als spectaculair, de gevoeligheid waarmee zijn ‘schwanz’, zoals Ulrike de piemels in het gezin noemde, reageerde op wat hij allemaal zat te fantaseren, het witte servet op zijn schoot, een schuin oor op Dolfjes geouwehoer.

‘Neem de late pianosonates, papa, hoe Van Beethoven dáár de chaos inteugelt, hoe hij zijn thema’s en doorwerkingen eroverheen bouwt, als een Romeins viaduct, dat is erna nooit meer nageprobeerd, zelfs niet door Schubert.’

Otmar knikte. ‘Hoe staat het eigenlijk met de impromptu’s?’

‘Straks.’ Een goed voorbeeld vond Dolfje de Hammerklaviersonate. ‘Hoe Van Beethoven in de buitenste vierluiken orde weet te handha –’

‘Jongen, ho. Dan ook volledig. Opusnummer?’

‘Ik ben nog niet klaar,’ zei Dolfje. ‘Je praat er altijd doorheen. Wat ik al de hele tijd wil zeggen is dat ik een meesterwerk moet vertólken, niet analyseren, vertólken.’

‘Heel goed van je. Maar kom, Hammerklavier, opus…? Hoe praten we hier aan tafel over muziek?’

‘Opus… 102.’

‘Fout,’ zei Tosca. ‘Opus 102 zijn cellosonates.’

Getergd ademend staarde Dolfje naar zijn bord waarop in een vijver van appelmoes stukken braadworst dreven. ‘Ik bedoel natuurlijk Opus 106,’ zei hij toen, ‘pianosonate in bes.’ Hij stak een stuk worst in zijn mond, en voegde er smakkend aan toe: ‘Opus 106 verklankt Van Beethovens zware, trieste levenswandeling, het is een exemplaar van zijn late stijl. Hoe hij bijzonder gepijnigd aan z’n einde is gekomen hoor je er bijvoorbeeld in, dat hij helemaal alleen was, zonder moeder of… kinderen.’

Ging virtuoosje huilen? Nee toch?

‘De Hammerklavier,’ zei Dolfje met bevende onderlip, ‘is juist doorrégend van gevoel.’

‘Doorrégend?’ vroeg Tosca spottend. Ze hield haar handpalmen op en keek naar het plafond. Otmar en Ulrike lachten.

Er lopen continu mensen Sakhalin Energy in en uit. Even denkt Ludwig de Amerikaan te zien op wie hij als een bakvis zit te wachten, maar helaas, de kerel loopt voorovergebogen aan de Lada voorbij, onder zijn arm een paraplu die op geen enkele manier doet denken aan het Beethovenschilderij dat hij ooit, ruim na Otmars dood, met de trein naar Enschede transporteerde. Trouw heeft hij het ding sindsdien met zich mee verhuisd, tegenwoordig hangt het in Overveen, naast de spiegel bij de kapstokken – Juliette wil het schilderij niet in de woonkamer, die vindt ze er te modern voor, te vrolijk. Ze hoeft geen negentiende-eeuwer met een hoorn aan zijn oor boven haar bankstel, te zwaar, te aanstellerig, waar wel wat in zit, natuurlijk. Het doek paste zeker beter bij Venlo, en al helemaal bij de tafelgesprekken, die hij vaak ervoer als zwaar en aanstellerig.

Daarom sloeg hij vaak nauwelijks acht op Dolfjes highbrow geouwehoer, maar des te meer op Tosca, die in een oogwenk uitgepuberd leek; een lichamelijke ontbolstering die haar nog steeds niet tot het ‘snoepje van de week’ maakte, zoals Otmar de pillen tegen plankenkoorts noemde waarmee hij zijn wonderkinderen bevoorraadde, maar ze was wel ‘af’, of zo. Ze had twee ontzettend grote tieten gekregen. Meloenen, zouden Berden en Sjeng zeggen, waar je wel acht op moest slaan, of je wilde of niet. Maar niet opzichtig. Ludwig keek er wel voor uit tijdens het eten lang, of vooral ook schichtig, naar Tosca’s ‘bos hout voor de deur’ te kijken – woorden die Otmar gebruikt had toen ze naar Flodder waren geweest. Dus áls hij ernaar keek, wat toch nog vaak gebeurde, dan keek hij er op een middellange, terloopse manier naar, neutraal, toevallig. Eraan denken was vast ook niet de bedoeling. Maar dat merkte niemand.

‘En toch, pap, wanneer een musicus van enig kaliber zich tot de meesterwerken probeert te verhouden, ik bedoel de grote meesterwerken van alle tijden, waartoe een handvol van Mozarts pianoconcerto’s zonder twijfel behoort, wanneer je die onbegrijpelijke scheppingen attaqueert, ze steeds beter probeert te doorgronden – hoe ze scharnieren, ademen, dénken, dan wil je dat de sonoriteit, het timbre, laat ik zeggen: de stém van je instrument daaraan ten volle bijdraagt, dus –’

‘Doorpiesen nu,’ zei Tosca.

‘Gewoon goed opletten, jij.’ Zijn stiefbroer wachtte even. ‘Dus dan snap je toch zeker wel, papa, dat ik Mozart niet ga zitten spelen op een brík? Op een Wálter uit 1784? Je t’en prie.’

Als er iets sneller rijpte dan Tosca’s meloenen, dan was het Dolfs eloquentie. Ook hij ontpopte zich razendsnel, al speelde zijn groeispurt zich in zijn hersenschors af. Zijn kop was dikker geworden, pafferig, hij kreeg al inhammen. Achteraf is wel duidelijk dat Dolf profiteerde van een wet die in geen psychologisch handboek omschreven staat: de wet van de katapulterende achterstand. Dankzij zijn op jonge leeftijd ingestarte literatuurforschung sprak hij als veertienjarige in kant-en-klare muziekessays. En misschien wel net op tijd, want er werd steeds nadrukkelijker, nota bene door zijn vader, aan de poten gezaagd van zijn geliefde Steinway. Otmar stelde waar ze allemaal bij zaten het belangrijkste in Dolfs leven ter discussie, zijn gitzwarte moderne topvleugel – ‘Pap, het is een Rolls-Royce. Een raket. En ik ben een officiële Steinway Artist. Ik ben de jongst levende Steinway Artist. Ook van alle doden. Waar ook ter wereld hoef ik maar een kik te geven en ze rollen zo’n zwartgelakte raket onder mijn handen.’

Ja ja, dat wist Otmar. Toch probeerde hij het laatste jaar van zijn leven Dolf te laten spelen op de Walter die hij aan het restaureren was, een koerswijziging die gepaard ging met de gebruikelijke pressie. Sterker, Steinway of Walter, tot aan Otmars dood was het dé kwestie aan de eettafel, waaraan behalve Ulrikes kookkunsten alles rijpte, niet in de laatste plaats Otmars muzikale opvattingen. Steeds monomaner stortte hij zich op de ‘authentieke muziekpraktijk’, wat ook Ludwig, die het ontzettend graag met Otmar eens was, heel erg saai vond klinken. Misschien omdat zijn stiefvader wel eens een broodje at met Ton Koopman, raakte Otmar ervan bezeten muziek te laten klinken zoals de componist die ooit zelf gehoord had en dus, hield hij vol terwijl Dolf nee zat te schudden, bedoeld had. ‘We moeten Mozart spelen op de piano die Mozart thuis had staan, jochie. Bach, Scarlatti, Chopin: idem. Pas dan klink je zoals de reuzen zelf klonken.’

‘Was je erbij dan, papa?’

‘Ja,’ zei Otmar.

Dolf legde zijn verzekerde vingertoppen tegen elkaar. ‘Van bepaalde sonates staat niet eens vast of ze van Haydn zijn of van de melkboer. Maar Otmar Smit uit Venlo weet precies hoe ze klonken.’ De tijd was aangebroken dat Faustje zélf geloofde dat hij in kant-en-klare muziekessays sprak; anders dan zijn zus – die weken van slag kon zijn van een zuur stukje in een krant, wat sinds het nieuwtje van hun wonderkinderschap eraf was zo nu en dan voorkwam – geloofde Dolf heilig in zijn eigen genie. Hij speelde Bach en Brahms en Bartók niet alleen zonder oogknipperen, hij legde volwassen collega’s ook zonder oogknipperen uit hoe je ze moest spelen. Hij kon voor de grap The Beatles slopen, muzikaal en karakterologisch. Sloopte op Radio 4 voor de grap The Beatles. The Beatles waren luie, middelmatige liedschrijvers, componisten vond hij wat veel eer. Mensen begonnen beducht te raken voor Dolf Appelqvist, struikelden over hun woorden als ze al eens iets durfden te vragen.

Dolf wist donders goed wat hij bedoelde, waarschuwde Otmar gepijnigd. John Eliot Gardiner? De grote Nicolaus Harnoncourt? Zeiden die namen hem iets? Kanonnen die de handschriften van Bach en Monteverdi uitplozen, waarop Dolf antwoordde dat de grote Nicolaus een wous was.

‘Kerel, niet zo hè. Niet zo. Harnoncourt hangt gerust een halfjaar boven Mozarts noten.’

‘Geen vieze dingen zeggen, papa.’

‘Voor ons is Mozarts wil wet,’ negeerde Otmar zijn dochter. ‘De Walter is een tijdmachine.’

Ludwig reisde intussen alweer door tijd en ruimte naar Quadris, de planeet van Matthew Star uit The Powers Of Matthew Star, de tv-serie waarnaar ze op dinsdagavond keken nadat hij buiten adem van het fietsen was thuisgekomen van tennis. Matthew kon met zijn starende blik voorwerpen optillen en verplaatsen; volle colaflessen, auto’s, hele rotsblokken. Dolf liep voortdurend zonder resultaat naar Otmars papieren scheepjes te turen; te zwaar, toch nog. Ludwig maakte evenwel vorderingen, hij kon steeds makkelijker telepathisch klaarkomen, een keer met zijn bovenbeen tegen Berdens zus in de auto op de terugweg van een tennistoernooi, een andere keer terwijl hij een vrouw in de v&d had achtervolgd, drie roltrappen achter elkaar had hij haar parfum over zijn longen getrokken – en dus geregeld tijdens het avondeten. Alleen radiocontact met zijn schwanz was voldoende, al duwde hij tijdens het mijmeren soms zacht tegen zijn gulp, het was meer een onopvallend tappen met een vingertop, een soort morse. Wanneer het ‘gebeurde’ hield hij zich aan het strenge protocol dat hij op zijn kamer geoefend had: met gestrekte armen uitrekken en mond opensperren alsof je geeuwt, maar niet kreunen.

‘Voor jou is Mozarts wil wet, papa. Voor jou en je vriend Harnoncourt. Niet voor mij en Daniel Barenboim. En zo kan ik nog wel honderd Steinway-leeuwen noemen.’

‘Luister, schurk. Juist daarom moet jij iets anders gaan doen. Er is geen plek voor nog een Steinway-leeuw. Je kunt het Leukermeer dempen met Steinway-leeuwen.’

‘Ik zorg ervoor dat ik de grootste Steinway-leeuw word.’

‘Der König der Löwen,’ beaamde Ulrike op de plechtige toon waar Ludwig een hekel aan had. Ze zette die jongen op een voetstuk, de hele dag door. ‘Misgun jij Dolf misschien de spotlights?’ vroeg ze. ‘Men kan zo een sukkelige pianootje niet eens horen achter in het Concertgebouw.’

‘Dank je, Mutti.’ Dolf wilde de rest van zijn leven de trappen van de grote concertzalen afdalen, in rok, onder staande ovatie. Vladimir Horowitz, Alfred Brendel, Martha Argerich. Dolf Appelqvist! ‘Papa! Denk na! Je snapt toch wel dat ik in Carnegie Hall wil spelen? En niet op sloophout in een of ander kutkerkje?’

‘Op de Walter kun je met je eigen vingers nagaan wat Mozart dacht,’ zei Otmar. ‘Dichter bij zijn genie zal je niet komen.’

‘Dichter bij Mozarts beperkingen. Breng je ons wel naar een modern ziekenhuis als we de tering hebben?’

‘Dat is iets anders, vriend.’

‘Geenszins, vriend,’ zei Dolf. ‘Wolfgang Amadé Mozart is gestorven aan zijn tijd. De aderlaters hebben ons bestolen van duizend briljante composities. Precies duizend.’

Zoals in iedere discussie die Ludwig bijwoonde, koos hij Otmars kant. Dat had niets met de Walter te maken – hij had er een keer Boer wat zeg je van mijn kippen op gespeeld en eigenlijk klonk dat alsof het ding kapot was – maar alles met sympathie. Otmar vond hij nou eenmaal de aardigste bij hen thuis en Dolf de vervelendste. Die tong als een pianosnaar, het hammige hoofd met alles erin. Zijn nauwelijks te beteugelen arrogantie. Ze wisten net dat Tosca aangenomen was op Juilliard School, ze ging na de zomer naar New York. Ludwig zag op tegen haar vertrek, ze hadden haar nodig, ze was de buffer tussen hem en Dolf, zacht en vriendelijk tussen hen in, letterlijk – ’s avonds op de bank voor de televisie, achter in de Volvo als ze ergens heen reden.

Ulrike zette ijskoude bakjes saroma op tafel. Ook zij was veranderd, eigenlijk al sinds ze niet meer op de Geresstraat woonden. Zijn moeder zag hem nauwelijks nog staan, ze leek volstrekt gebiologeerd door Dolf, voor wie ze bij Neckermann voortdurend strikjes en giletjes bestelde, zelfs nadat Otmar het verboden had. Ze greep iedere mogelijkheid aan om in haar eentje Tosca en Dolf te begeleiden, het liefst tijdens optredens ver weg, wat Ludwig op zich prima vond, dan nam Otmar de tijd om met hem aan de grote tafel bouwplaten te plakken.

Terwijl de anderen de kans op duizend extra Mozartcomposities afwogen, liet Ludwig zich weer wegzinken, focussend op waar hij gebleven was: het roze bovenrandje van Tosca’s bh. Hij dacht aan het moment dat ze het ding vanavond op haar kamer zou losmaken, waarna haar tieten bloot kwamen te hangen. Hij stelde zich voor dat Tosca ze vastpakte, nee wacht, dat hij ze zélf vastpakte – ja, dat laatste, dat hij achter Tosca ging staan en haar meloenen in zijn handen voelde liggen. Terwijl hij intens naar Beethoven en zijn neefje boven de redetwistende hoofden staarde, vaag meekrijgend wat zijn stiefvader zat te zeggen over Mozart, en of die wel vernieuwend genoeg zou zijn gebleven, denderde hij op zijn doel af. Kort duwde hij zijn gezicht tussen Tosca’s tieten, heel kort maar, nog even…

De golfslag van genieting die hij uit alle macht moest verinnerlijken: in plaats van zich zogenaamd geeuwend uit te rekken, stak hij een volle lepel saroma in zijn mond en sabbelde hard op het gebolde staal – wat een zalige pudding kwam eraf, en wat konden zowel Steinway als Walter hem in de taai zakken!

Zodra het ongelooflijke gevoel, dat uitwaaierde naar zijn kruin en tenen, was weggeëbd en de natte warme vloed zich in zijn onderbroek begon te verspreiden, moest hij maken dat hij van tafel kwam, anders lekte hij door. ‘Mag ik even naar de wc?’

De bruine draaideur aan de overkant kantelt een man de straat op. Het is zijn chauffeur, een kleine, brede Aziaat, volledig verpakt in rendierbont: jas, muts, handschoenen, laarzen tot in de lies – nu nog een gewei. Tot Ludwigs ergernis is de kerel alleen; zonder te kijken steekt hij over, trekt het portier van zijn Lada open en kruipt hoestend achter zijn stuur.

‘Is he coming?’

‘He busy.’

‘Why didn’t you bring him?’

‘He busy.’

Ludwig zakt achterover in de doorhangende achterbank, legt zijn nek over de leren rand. Al drie nachten slaapt hij belabberd. Het waren krankzinnige dagen. Zijn oogleden zuigen zich vast aan zijn oogbollen, maar wat hij ziet heeft niks met Sakhalin te maken – meteen staat er de Walter, een vijfpotig insect, hij kan eromheen lopen. Het was ook wel een beetje raar, wat Otmar voorstelde. Uiteraard wilde Dolf op de Steinway, dat snapte zelfs hij. Waarom zag Otmar hem zo graag op het smurfending spelen, vroeg hij zich af, al keek hij wel uit de Walter zo te noemen toen hij Otmar op een zaterdagochtend meehielp het gevaarte vanuit het atelier naar de achterkamer te sjouwen, het type klus waarvoor Otmar nooit Dolf vroeg, maar altijd hem – en nu zeker, natuurlijk. De poten had Otmar eraf gehaald, zodat ze de langwerpige, harpvormige bak met toetsen en snaren makkelijker de smalle trap af konden tillen, Belinda wippend in zijn mondhoek, hoger, links laten zakken, jochie, pas op – bij de lichtste botsing een metalige kakofonie.

Terwijl ze in een baan zonlicht de poten er met priegelige vleugelmoertjes weer onder zaten te schroeven, vertelde Otmar dat hij huiskamerconcerten wilde organiseren, de eerste al volgende maand. Pas toen ze helemaal klaar waren en de Walter als een eeuwenoude, kostbare splijtzwam opschoot uit de vloer, stelde Ludwig zijn vraag.

‘Omdat ik denk dat oude instrumenten de toekomst hebben,’ antwoordde Otmar opgewekt. Hij zat uithijgend op de brede pianokruk en poetste met een doek de smalle zwarte toetsen. ‘Er is in de grote concertzalen geen doorkomen aan, jochie. Dolf heeft een enorm talent en een opmerkelijke wil. Maar is het genoeg?’ Hoewel het geen warme dag was, transpireerde hij fors.

‘Maar dat weet je toch nooit?’

‘Dat is waar,’ zei Otmar, en hij keek hem onderzoekend aan, alsof hij iets afwoog. In de diepte van het huis kon je zowel Tosca als Dolf horen studeren. Vanuit de Free Record Shop steeg een monotone, doffe dreun op.

‘Maar waarom zou hij het dan niet gewoon proberen? Op de Steinway, bedoel ik.’

‘Wat ontzettend aardig dat je het voor Dolf opneemt,’ zei Otmar. ‘Dat vind ik fijn om te merken. Zulke dikke vrienden zijn jullie nog niet, volgens mij.’

Wat bijzonder diplomatiek was uitgedrukt. ‘Waarom componeer je niet eens zelf een pianosonate,’ had Ludwig onlangs nog tegen Dolf gezegd tijdens een zeldzame zondagse boswandeling. ‘Altijd maar dat eeuwige naspelen van dezelfde stukken.’ Daarop wist Dolf voor een keer niks te antwoorden, en dus had hij Ludwig maar op zijn spijkerjas gespuugd.

‘Maar waarom dan niet op de Steinway,’ vroeg hij misschien wat vasthoudend, ‘als we het nog niet weten?’

‘Waar is je moeder eigenlijk?’

Ludwig haalde zijn schouders op. Otmar kwam omhoog, liep naar de deur van het trapportaal, deed hem verder open, luisterde, liep terug, en ging weer op de pianokruk zitten – maar dit keer niet in het midden. Hij keek op z’n horloge. Iets Eftelingachtigs kreeg hij achter de Walter. ‘Kom even naast me zitten,’ zei hij. ‘Je moet het toch een keer weten.’

Licht gespannen ging Ludwig zitten, vlakbij ineens, hij rook Otmars aftershave, een flesje dat hij samen met Tosca en Dolf voor zijn verjaardag had gekocht.

Eerst vertelde Otmar hem dingen die hij al wel wist, dat Tosca en Dolf onder erg hoge druk werkten, dat ze eigenlijk al het bestaan leidden van volwassen artiesten. Vooral Dolf was gevoelig voor stress, zei hij. ‘En eigenlijk kan hij er niet mee omgaan, met druk, met de drukte eromheen – al doet hij nog zo stoer. Niet goed genoeg, zeg maar.’

Kort keken ze elkaar van dichtbij aan, een raar moment, Ludwig zag oneffenheden op het gezicht van zijn stiefvader, kleine flubbeltjes aan zijn oogleden, een verticale rimpel die zijn bolle voorhoofd in tweeën deelde.

‘Dat Dolf zo… slim is, en zo, hoe zal ik het zeggen – dat hij zo, nou ja, geniaal is, ja, misschien is geniaal gewoon het beste woord, want dat is hij natuurlijk wel een beetje – dat heeft helaas ook een keerzijde.’ Otmars appelwangen waren twee bolletjes van vlees boven op zijn echte wangen.

Ludwig knikte – hij wist niet waarom. Zijn t-shirt kriebelde in zijn oksels. Otmar keek hem aan als een intens droevige kabouter, oud zag hij eruit, of heel moe.

‘Alles in zijn hoofd gaat sneller en onverwachter dan bij normale jongens,’ vervolgde hij. ‘Wat je misschien al eens gezien hebt, is dat hij speciale medicijnen moet slikken. Om zich sterk te voelen. En rustig.’

‘Nee,’ zei Ludwig.

‘Oké, nou – dat moet hij dus. Pillen die bepaalde dingen moeten onderdrukken als hij nadenkt. Toen hij klein was, toen we nog in Amerika woonden, eigenlijk meteen toen zijn moeder overleden was – toen ging het een tijdje niet zo goed met hem. Helemaal niet zelfs.’

Ludwig trok een verbaasd gezicht. Hij durfde niet te vertellen dat Ulrike lang geleden al eens tegen d’r voorhoofd had getikt toen het over Dolf ging.

‘Maar om terug te komen op de Walter,’ zei Otmar. ‘Eigenlijk denk ik dat Dolf helemaal géén piano zou moeten spelen. Nooit meer. Dat zou nog het allerbeste zijn.’

‘Echt?’

‘Echt, ja.’ Otmars adem rook zoals bepaalde delen van Ludwigs slaapkamervloer konden ruiken, een paar weken duurde dat. Dan lag er volgens zijn moeder ergens een dode muis. Beneden stak iemand een sleutel in het slot, de buitendeur ging open. Ze zwegen totdat de deur met een dreun weer dichtging en er licht tikkende pasjes de trap op kwamen. Ulrike, onmiskenbaar.

Otmar greep zijn bovenbeen vast, kneep erin. ‘Niet over inzitten, kerel. Het precieze verhaal vertel ik je nog wel eens.’ Hij ging staan, deed zijn jasje goed.

‘Maar is hij dan, euh…’ Gek, wilde hij zeggen. Maar zijn moeder kwam de kamer binnen.

108

Noa heeft morgen balletuitvoering. Hij wil echt heel graag zijn vliegtuig halen. Liefst loopt hij zelf het kantoorgebouw in, maar iets houdt hem tegen: zenuwen, angst, hij is bang de grote baas tegen het lijf te lopen. Het unheimische gevoel dat de man nu, op dit moment, bij het raam van zijn directeurskamer staat en, dwars door het dak van de Lada heen, op zijn kruin kijkt.

Ludwig buigt zich iets voorover en zoekt turend door de doffe voorruit nog maar eens de kerkklok. Over een krappe anderhalf uur stijgen ze op. Hij kan de chauffeur ook gewoon laten wegrijden zónder Amerikaan, al zal dat onder het kopje ‘oncollegiaal’ komen te vallen.

Hij kent die jongen niet eens, zoals hij nooit iemand kent. Maar hij kende vooral meneer de ceo niet, natuurlijk, al gold hetzelfde voor de technical director – de weken voorafgaand aan Sakhalin had hij vanuit Rijswijk over de survey gemaild met de zogenaamde chief geophysicist, een Nederlander die een veelbelovende, enthousiaste toon aansloeg. Vanachter Ludwigs bureau had de 4d een vrijwel beklonken zaak geleken, maar gisterochtend merkte hij meteen dat hij zich verlaten had op een onder-onderknuppel, het rechterhandje van een rechterhandje van de rechterhand, een veel te aardige, vakidiote nerd die het liefst de hele dag aardbevingen zou opwekken – wat overduidelijk niet gold voor zijn chef, voornoemde technical director, een ongezond ogende, norse Rus in wiens glazen kantoor de nerd er schichtig bij was komen zitten. De asgrauwe technical director stuurde een verdieping vol technici aan – ruim vijftig drilling en well engineers, petrophysicists, surface engineers, reservoir en completion specialists – die hun baas (communistisch gestaald, dat kon je op je vingers uittellen) vanuit alle hoeken van de kantoortuin zijn bevelen konden zíen uitdelen maar niet hóren uitdelen, wat zenuwslopender moest zijn. Hem observerend met schilferige en diepliggende ogen, liet de man Ludwig eerst helemaal uitpraten over zijn seismische plannen, bleef even stil, en vroeg toen: ‘Hoe moet dat met de Gray Whales?’

‘Die gaan er weinig van merken,’ antwoordde hij, klaar om de walvissenoplossing uiteen te zetten waaraan hij al maanden werkte, maar de Rus schudde zijn dorre reptielenhoofd, hij schoof het hele dossier ongezien door, te politiek, de Gray Whales lagen boven zijn pay grade. De ceo, had hij al bekokstoofd, wilde Ludwig graag zelf even spreken, sterker – en hij knikte naar een ver punt buiten het terrarium – ze kwamen hem al halen.

Diagonaal door de kantoortuin slalomde een jonge vrouw om bureaus en plantenbakken heen op hen af, haar ogen strak op Ludwig, leek het. Zowel de Rus als de nerd ging iets rechterop zitten. Het donkerrode mantelpakje stapte zonder kloppen binnen, knikte hautain naar de twee mannen, en stelde zich in binnensmonds Engels aan Ludwig voor. Natalja Andropo-nog iets, assistente van de ceo, een meisje dat op een goedkope manier mooi was en kennelijk gezag droeg: in de landstaal wisselde ze op onvriendelijke toon een paar zinnen met de Rus, het strenge smoeltje krap over het knaapje van haar jukbenen.

Ludwig stond op. ‘We zien je straks nog even?’ gebood de Rus hem grimassend. Mij best, slippendrager, dacht hij, maar voegde zich zonder iets te zeggen in het parfumspoor van de jonge vrouw. Wat gingen we nu beleven? Eerst had die nerd hem lekker gemaakt, erna het getemper van de monddode apparatsjik, en nu de nekslag van de ceo? Een drietrapsraket om hem van het eiland te schieten?

Natalja droeg te hoge hakken voor op kantoor, voor overal eigenlijk, al wilde hij een uitzondering maken voor een chromen paal – achter haar aan lopend, probeerde hij er een dia van te maken, voor in de mentale projector wanneer hij vannacht wakker lag, maar waaraan hij dacht was die man. Die kon hem gaan vertellen wat hij wilde, ze gingen hoe dan ook aardbevingen opwekken. Hij had de walvis-ngo’s verdomme vrijwel op de knieën.

‘I presume you’ve met mister Trump before?’ informeerde Natalja terwijl ze de deur voor hem openhield.

‘No, never.’ Trump?

Ze stapten de lift in, haar topzware geur steeg naar het plafond, hij voorspelde dikke druppels parfum. Natalja had een pony als een losse zoom. Alle kleur op haar Russische huid – frambozenrode lippenstift, getekende wenkbrauwboogjes, felblauwe oogschaduw – kon er met alcohol en een watje vanaf. Om de stilte te verdrijven vroeg hij hoelang het onderhoud ging duren.

‘Hij heeft altijd haast,’ zei ze. De lift stopte met een goedkope, Shell-onwaardige dreun, ze stapten uit en liepen door een krappe kantoorgang naar een deur met op ooghoogte een naamplaatje: ‘J.R. Tromp, ceo Sakhalin Energy’.

Een aansteker, het zuigende geknisper van een vlamvattende sigaret. Een paar tellen later wolkt via het dak van de Lada een scherpe, prikkende tabakslucht op Ludwig af. Hij grinnikt. Waar heeft de vent de afgelopen jaren geleefd? Op een eiland achter Siberië? Hij verdrijft de rook met zijn want. Raar idee hoe doodnormaal dit vroeger was, roken terwijl ze met z’n drieën achterin zaten, op weg naar Salzburg of Wenen, Tosca uiteraard in het midden, en Otmar en zijn moeder die inhaleerden alsof de Volvo op tabak reed.

De eland keert zich een kwartslag om, houdt zijn pakje onder Ludwigs neus. Hij bedankt hoofdschuddend. Al op het Luzac College had hij het roken, dat hij deed om te kunnen blowen, afgezworen, Otmars laatste levensles ter harte nemend.

‘Waarom heeft deze man zoveel geraucht, waarom zovéél,’ jeremieerde zijn moeder tijdens Otmars lijdensweg. Pas toen het te laat was, begon ze over zijn dagelijkse pakje. Toen hij nog gezond was, schamperde ze juist over zijn Belinda’s met filter, wat ze geen echte sigaretten vond, maar dat waren het dus wel. Tienduizenden Belinda’s hadden het binnenste van Otmar in een potkachel veranderd, zei hij zelf manhaftig, ‘de crematie is in feite al geweest, schavotspijker’. Daar lag hij, zomaar plotseling doodziek, de eerste week nog op een ziekenhuisbed aan het raam boven de Gasthuisstraat, maar al snel omdat hij het daglicht noch het draaiorgel kon verdragen in de verduisterde echtelijke slaapkamer.

Ze hadden haar man maar meteen ‘opgegeven’, hoorde Ludwig zijn moeder aan de telefoon tegen kennissen zeggen. ‘Het is natuurlijk erg jammer,’ zei Otmar tegen iedereen die langskwam, ‘dat ik die uitslovertjes niet meer zal zien uitvliegen’ – zijn zwierloze stem te zacht om te weerkaatsen tegen de hoge, voorheen zo bezielde stucplafonds die ooit Ludwigs nieuwe leven hadden aangekondigd. Alles wat rond was aan Otmar, zijn hoofd, zijn buik en handen, versmalde met het uur, een interen dat Ludwig nauwelijks kon aanschouwen; de tranen sprongen hem in de ogen, zo klote vond hij het voor zijn stiefvader, die waarschijnlijk net zijn vijftigste verjaardag niet ging halen.

Ondertussen maakte hij zich zorgen over de Otmarloze toekomst. Sinds zijn stiefvader zich aan de dagelijkse gang in het huis onttrok en Tosca met een steen in haar maag in New York studeerde, voelde hij zich belaagd door Dolf en zijn moeder. De nu nog ingehouden ruzies gingen over van alles, maar vooral over zijn geblow, dat hij behalve in de schoolpauzes ook op zijn kamer was gaan doen. Dolf klaagde over bedwelmende dampen die door de planken van zijn zolderkamer opstegen, hij hield vol dat hij een zaterdagmatinee in het Concertgebouw had verprutst omdat hij ‘versuft was door Ludwigs gore drugs’, niet wetend of hij Schumann of Clayderman zat te spelen, een bullshitverhaal, maar bullshit die zijn moeder klakkeloos aannam. Ze noemde hem waar Dolf bij stond ‘een gefahr voor zijn loopbaan’.

Otmars ziekbed was misdadig kort. Hij zag er, aangelijnd aan slangetjes die van zakken op palen uitmondden in zijn armen, bang uit. Iedereen in het plotseling stille huis zag er bang uit. Dolf studeerde wekenlang niet, keek uren naar Cartoon Network, smeet woedend zijn metronoom aan stukken. Zijn vader ging als een sproetige banaan in een snikhete zomer. De man op wie ze allemaal leunden bracht plichtmatig enig optimisme op, niks was onmogelijk, maar toen Tosca, over uit New York, aan zijn verhoogde bed ging staan met haar viool aan d’r kin, blies hij nog voor ze inzette zijn laatste adem uit – wat bijzonder zou zijn geweest, maar het bleek een wekenlange coma.

Geen wonder dat hij er vannacht over droomde. Hij, Tosca, Dolf, en vreemd genoeg niet Ulrike maar Juliette, een keurig aangeklede delegatie, klopten op de directeurskamer van J.R. Tromp, die daarbinnen in Otmars verhoogde ziekenhuisbed lag. De man was jarig, ze liepen lang-zal-hij-leven-zingend op hem af, ze hadden tennisschoenen voor hem gekocht, goedkope, lelijke, je kon de lijmranden zien zitten. Toen Ludwig hem in de diepte van het hoofdkussen zag liggen, keek hij naar zichzelf, ze wáren elkaar, en juist vandaag hadden ze een slechte huid – precies waarvoor Ulrike hem vroeger al gewaarschuwd had, wist hij zich zelfs in die nachtmerrie te herinneren. Ooit, in de werkelijkheid, toen hij op een ochtend de badkamer kaapte, beet Ulrike hem ongeduldig toe dat hij zijn Pusteln van Ha had geërfd, die volgens haar, ‘ik zeg het even onaardig, Junge, een kopf had als een golfbal’.

Vluchten was zijn gebruikelijke gedrag wanneer ergens een Tromp van alarmerende leeftijd opdook, en had die Natalja hem niet bij haar baas afgeleverd, dan was hij zeker op de vlucht geslagen – in ieder geval naar een toilet. ‘J.R. Tromp, J.R. Tromp,’ raaskalde zijn innerlijke stem terwijl hij in haar kielzog de kamer binnenstapte, ‘betekenisloos, betekenisloos, de wereld is vergeven van de Tromps, hoeveel ben je er al tegengekomen die je níet hebben verwekt? Vijf? Tien?’

Vijf – niet overdrijven. En had Otmar zich niet laten ontvallen, ooit, dat Ha voor bp werkte?

Onder een vierkant raam, aan een kolossaal zwart bureau vol kamerplanten, zat de ceo van Sakhalin Energy, kijkend naar een plasmascherm.

‘Nee,’ zei hij.

‘Nee?’ echode Ludwig.

‘Nee,’ zei J.R. Tromp, die een leesbril afzette, zijn nekwervels schikte en opstond. ‘We gaan je seismic survey niet doen. Dan weet je dat alvast.’ Aha, kijk, het boksen was al begonnen, nog voor de weging werd hem toegeroepen dat zijn knock-out aanstaande was, erg agressief en intimiderend. Het onmiddellijke verschil tussen knuppel en onderknuppel: botte slagkracht.

Hijsend aan zijn broekband gleed de man achter zijn vesting vandaan en kwam op Ludwig aflopen, traag, onwillig, een eind-vijftiger in late, herfstige bloei. Ander bloed, wist hij meteen. Bij iedere ontmoeting deed hij hetzelfde: eerst de huid beoordelen, een obsessie die hij aan Venlo heeft overgehouden, aan de terreur van Dolfje, het subtiele pesten met ieder puistje apart. Zijn ogen zogen zich als een ijskastmagneet aan twee gladgeschoren kaken die hem toeseinden: ik ben je vader niet. Ongeschonden, putloos, littekens noch moeten. Geen golfbal te bekennen, moeder – hij kan het gewoon niet zijn.

De ceo stak een lange hand uit waaraan forse ringen blonken, de lichtbehaarde rug naar boven gekeerd, zodat Ludwig als een bedelaar zijn geopende palm eronder moest schuiven – hij voelde neerwaartse tirannieke druk, maar vooral: opluchting.

‘Hans Tromp.’

Ludwig zuchtte als een meisje. De impact van de combinatie was fysiek. ‘Hans’ én ‘Tromp’, ze kwamen niet via zijn oren binnen, maar via de telefoonbotjes in zijn ellebogen, ‘Hans’ links, ‘Tromp’ rechts, waarna ze als twee sonore projectielen zijn hersenen in schoten, elektrisch, vlijmend, en eenmaal daar begonnen ze om elkaar heen te spinnen, fluitende voetzoekers, een roterende dubbelster, steeds sneller, tot ‘Hans’ en ‘Tromp’ met een klap uit elkaar spatten.

Hij sloot zijn mond. Het was zijn beurt om zich kenbaar te maken – maar hij had geen lucht, een verstikkend brok in zijn keel, bloed steeg op, traanvocht. Niet gaan huilen. Nog altijd hand in hand met de man, zette hij een stap naar achteren, plaatsmakend om zich kreunend voorover te kunnen buigen, diep, alsof hij een stomp in zijn maag had gekregen. ‘Auwauw,’ murmelde hij, ‘mijn lens,’ en begon met zijn vrije hand in zijn linkeroog te wrijven.

‘Gaat het?’ hoorde hij de donkere stem zeggen. ‘Mijn assistente heeft vloeistof.’

‘Een haartje,’ mompelde hij, doorwrijvend in zijn lege oog: hij droeg geen lenzen, maar Juliette wel, hij kende het eeuwige gekloot.

‘Je moet je laten laseren. Aan het einde van de gang is een toilet.’

‘Het gaat wel,’ antwoordde hij tot zijn stomme spijt. Tromp liet zijn hand los, eindelijk. Vanuit zijn natte ooghoeken zag Ludwig dat hij met korte rukjes zijn broekspijpen ophees, en ging zitten.

Was hij het of was hij het niet?

Voor de korte termijn donderde het niet, in beide gevallen moest hij voorkomen een modderfiguur te slaan. Dus wat deed zijn brein, het draagbare heelal waarin vreugden en angsten hun ellipsjes trekken? Het schortte de vraag op. Het streepte beide conclusies tegen elkaar weg. Hij wist het verdomme niet.

Lomp, alsof hij zich van een brug stortte, donderde hij in een krap cognackleurig kuipstoeltje en keek de man opnieuw aan; Hans Tromp bezat een langgerekt, karaktervol gezicht, belijnd als de linoleumsnedes die ze op De Klimop moesten gutsen met een vlijmscherp steekwapentje. Er stond een vraagteken op. ‘Ach,’ murmelde Ludwig, ‘ik vergeet me helemaal voor te stellen. Ludwig Smit. Ik kom van Rijswijk.’

Tot zijn verbazing flakkerde er niets in dat gezicht op, geen blijk van herkenning: zijn naam genereerde niks, geen vermoeden, geen vermoeden van een vermoeden. Terwijl de ceo de plichtmatige sociale babbel afhandelde, vlot, makkelijk, de zelfopgewekte aardbevingen met ronde, muzikale stem nog even omzeilend – zo werkte het, eerst een tik op de neus, erna aanhalen, menselijk, kort, ten slotte de guillotine –, en Ludwig hem op de automatische piloot van antwoorden voorzag, drong het waarom tot hem door: hij droeg een bastaardnaam, een vuilnisbakkennaam zo veranderlijk als die van een Balkanland, een naam die ooit, in een onderliggende schets, gekozen was om de wegloper buiten te sluiten.

Er bestond een kans dat Ha, waar die zich ook bevinden mocht, wist dat ene Otmar Smit de stiefvader van zijn zoon was geworden, en wie weet had hij ook nog meegekregen dat de jongen op zeker moment Dolf Smit was gaan heten – maar Lúdwig Smit?

Zijn naam was een toneelmasker, Venetiaans, Shakespeareaans, zou Juliette ervan maken. Hij zat hier in zeventiende-eeuwse toneelvermomming.