In de afgelopen drie millennia was China elf eeuwen in oorlog. Het Romeinse Rijk was gedurende de helft van zijn bestaan in conflicten verwikkeld. Sinds 1776 zijn de Verenigde Staten zeker honderd jaar in oorlog geweest. Mensen hebben altijd gedroomd van vrede. Waarom zijn we er zo zelden in geslaagd haar te bereiken?

In Vrede en oorlog presenteert Jonathan Holslag een meeslepende wereldgeschiedenis, van de ijzertijd tot vandaag. Hij onderzoekt oorzaken van conflicten tussen rijken, landen en volken en pogingen tot diplomatie en verzoening. Het boek schetst een beeld van de politieke krachtenvelden van het oude Egypte tot de Han-dynastie, van de Pax Romana tot de opkomst van de islam, van de Vrede van Westfalen tot de oprichting van de Verenigde Naties.

Door zijn mondiale benadering is Holslag in staat verbanden te leggen die specifieke regio’s of historische periodes overstijgen. Hij durft het aan grote vragen te stellen én te beantwoorden: verleidt macht altijd tot oorlog? Is handel bevorderend voor de vrede? Wat vermag de diplomatie? Hoe beïnvloedt klimaatverandering de politieke stabiliteit? In een tijd waarin nucleair conflict opnieuw een reële dreiging is, biedt dit boek de broodnodige context voor iedereen die nadenkt over internationale betrekkingen en politiek.

Jonathan Holslag doceert internationale politiek aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij is een veelgevraagd expert, beleidsadviseur en opiniemaker. Holslag publiceert in De Morgen en Trouw en in internationale media, zoals The Guardian, South China Morning Post en Foreign Policy. Eerder verschenen De kracht van het paradijs (2014), Onmogelijke vrede (2015) en Vlaanderen 2055 (2015).

Jonathan Holslag

Vrede en oorlog

Een wereldgeschiedenis

Vertaald door Aad Janssen, Ineke van den Elskamp, Marianne Palm en Pon Ruiter

2018

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM

Copyright © 2018 Jonathan Holslag

Copyright Nederlandse vertaling © 2018 Aad Janssen, Ineke van den Elskamp, Marianne Palm en Pon Ruiter

Oorspronkelijke titel A Political History of the World

Oorspronkelijke uitgever Pelican/Penguin Books, Londen

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Verzorging e-book Peter Verwey, Heemstede

isbn 978 94 031 3140 5

nur 680

debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2018.

Dit e-book leest het best als het lettertype op de e-reader is ingesteld op ‘origineel’, ‘standaard’ of ‘default’. Verder wordt aangeraden om de volgende instellingen te kiezen: ‘niet uitvullen’ en ‘niet afbreken’.

Overzicht van de hoofdstukken, tijd, geografie en hoofdstukken

Inleiding | Het belang van de geschiedenis

Op enkele kilometers van de Hongaarse hoofdstad Boedapest hebben archeologen een bijzondere ontdekking gedaan. In een graf uit de zesde eeuw bceI vonden ze de stoffelijke resten van een Scythische vrouw en een jongen. De vrouw en de jongen waren niet rijk. Niettemin hadden hun verwanten hen prachtig aangekleed en hen te ruste gelegd in een innige omhelzing. Moeder en zoon waren oorlogsslachtoffers, omgekomen tijdens een van de vele conflicten die de Scythische stammen met elkaar uitvochten. Toen ik hen zag, kwamen er allerlei vragen bij me op. Hoe was het mogelijk dat deze mensen zo liefdevol en zorgzaam voor hun familieleden waren, terwijl ze herhaaldelijk het ene bloedbad na het andere aanrichtten? Hoe is het mogelijk dat landen zich vandaag de dag nog tot de tanden blijven bewapenen, dat oorlogen nog altijd zoveel liefhebbende families uiteenrijten, en dat de diplomatie zo jammerlijk faalt in het voorkomen van militaire rivaliteit? Waarom is het een planeet die altijd naar vrede heeft verlangd nooit gelukt om die te bewaren?

Vrede en oorlog zijn de kernactiviteiten van de wereldpolitiek, aldus de beroemde Amerikaanse staatsman Henry Kissinger. Tegenwoordig staan ook milieukwesties en zelfs triviale zaken als de kromming van bananen op de internationale agenda, maar er rust nog altijd een enorme verantwoordelijkheid op de schouders van de diplomatie wanneer zich risicovolle situaties voordoen. Dat verklaart waarom diplomatie zo’n gewichtige, bijna mystieke aangelegenheid is gebleven, opgeluisterd door protocol en gehuld in geheimzinnigheid. Het verklaart ook waarom jonge mensen nog altijd belangstelling hebben voor het vak van diplomaat. Elk jaar doen tal van jonge academici overal ter wereld mee aan veeleisende examens om toegelaten te worden tot het corps diplomatique. Nog veel meer jongelui trachten vanaf de zijlijn een rol in de internationale politiek te spelen. Ik heb dit boek vooral voor hen geschreven, voor de mannen en vrouwen die de wereldpolitiek willen bestuderen, verslaan of vormgeven, hetzij als politicus, diplomaat, legerofficier of hoogleraar, hetzij als journalist.

Wederom is de wereldpolitiek gevaarlijk dicht bij een keerpunt. Aan de ene kant van de schaal staat een grote groep kosmopolieten, de elite die zich per vliegtuig van de ene stad naar de andere verplaatst en meent dat diplomatiek succes afgemeten wordt aan het aantal tot stand gebrachte dialogen en de zwerm cameralieden bij internationale conferenties. Die elite houdt staande dat het bloederige verleden van de grote machtspolitiek voorbij is en dat de kans op omvangrijke oorlogen nu veel kleiner is. Rivaliteit, zo gaat de redenering verder, zal vanwege de onderlinge economische afhankelijkheid minder snel tot grote oorlogen leiden. Deze visie was in de politiek vooral dominant na de val van de Sovjet-Unie in 1991; in Europa, dat een voorbeeldfunctie wil vervullen en geweld schuwt; in China, waar de doctrine van de vreedzame opkomst werd bedacht; en in de Verenigde Staten, waar conservatieven én progressieven zich hard hebben gemaakt voor een buitenlandse politiek op basis van liberale waarden.

Aan de andere kant staan de vele mensen die vinden dat de vrije en open wereld hun niets heeft gebracht, dat de globalisering verantwoordelijk is voor economische onrust, en dat zowel migranten als multinationals een bedreiging vormen. Ze zijn boos en scharen zich achter sterke nationalistische leiders. Ze willen beschermd worden tegen een onrechtvaardige en onveilige wereld. Terwijl de kosmopolieten zich verloren in hun platte, grenzeloze wereld, is deze groep in omvang toegenomen en beperkt nu de ruimte voor internationale compromissen en gematigdheid in ernstige mate.

Deze verschuiving komt op een moment dat de militaire uitgaven wereldwijd weer hoger zijn dan tijdens de donkerste uren van de Koude Oorlog.1 Ook neemt het aantal gewapende conflicten toe en lopen de spanningen bij andere internationale geschillen hoger op. In deze verwarrende wereld zal een nieuwe generatie haar koers moeten bepalen en de kennis moeten vergaren die nodig is om de belangrijke besluiten te nemen waarvoor ze wordt geplaatst. Die leiders van morgen zouden zich moeten laten leiden door een goed inzicht in het welzijn van mensen, in de economie, in de ethiek – en in de geschiedenis. Om met de staatsman Marcus Tullius Cicero uit het oude Rome te spreken: ‘Niet op de hoogte zijn van wat zich voor je geboorte heeft afgespeeld, is altijd een kind blijven.’2

Je zou kunnen stellen dat theorieën en ideologieën je een uitzicht op de wereld bieden alsof je in een helikopter zit, maar dat de geschiedenis je pas na een lange en inspannende bergtocht op hetzelfde punt brengt. Een reis door de geschiedenis versterkt de geest zoals een expeditie in de natuur goed is voor lichaam en ziel. Je moet beschikken over doorzettingsvermogen en je goed kunnen concentreren om de vele gebeurtenissen onderweg te duiden. Tijdens de reis ontwikkel je de scherpzinnigheid en het bewustzijn die nodig zijn om hindernissen te onderscheiden en te overwinnen. En uiteindelijk voert de tocht naar grote hoogtes, waar je de kans krijgt om terug te kijken, conclusies te trekken en te zien wat de best mogelijke route naar de horizon in de verte is.

Je kunt deze reis niet inkorten. Je kunt vertrouwen hebben in de nauwkeurigheid van theorieën en de helderheid van ideologieën, maar als je de uitdaging om je in de geschiedenis te verdiepen niet aanneemt, dan is dat net zoiets als beweren dat je gelovig bent zonder dat je één heilige tekst hebt gelezen. Vergeleken met ideologieën kan de geschiedenis een matigende kracht zijn. Ze laat niet alleen zien hoeveel vooruitgang er is geboekt waar het gaat om de leefomstandigheden, maar ook hoeveel moeite die vooruitgang – en het behoud ervan – heeft gekost. Zo bezien kan de wereldgeschiedenis worden beschouwd als een opwaartse curve; maar ze heeft onderweg dramatische tegenslagen meegemaakt, die moeten worden begrepen om nieuwe crises in de toekomst te voorkomen – of ten minste op te lossen.

Het bestuderen van de geschiedenis is in het curriculum van scholen en universiteiten echter steeds meer op de achtergrond geraakt. Wat rest, is vaak een samenvatting van de geschiedenis ter ondersteuning van theorieën of vooropgezette ideeën. Zo is in collegereeksen over internationale politiek het vak geschiedenis hoogstens beperkt tot een handjevol casestudies, bijvoorbeeld van de Peloponnesische Oorlog, de opkomst van het oude Rome of het functioneren van het negentiende-eeuwse congresstelsel.3 In één oogopslag wordt duidelijk dat de onderwerpen waarmee men zich bezighoudt betrekking hebben op een klein deel van de aardbol: Europa. Dat heeft ertoe geleid dat wetenschappers buiten Europa vaak stellen dat de strategische cultuur van hun land fundamenteel anders is en zich onderscheidt van de kwaadaardige Europese machtspolitiek. Ik heb dit argument vele malen gehoord: van Chinese collega’s en diplomaten die verwijzen naar een vermeende traditie van harmonie die het Rijk van het Midden eigen is; en van Indiase overheidsfunctionarissen die van mening zijn dat hun natie is gegrondvest op Gandhi’s vreedzame principes. Als we ons bij de bestudering van de geschiedenis beperken tot bepaalde geografische regio’s, leidt dat onvermijdelijk tot misvattingen en onenigheid.

De geschiedenis beschrijven

Wat kunnen lezers dan van dit boek verwachten? Om die vraag te beantwoorden moet ik eerst uitleggen wat dit boek niet is. Het is geen specialistisch werk dat nieuwe vondsten bij archeologische opgravingen of in archieven onthult. Het put soms uit primaire bronnen, maar het maakt ook dankbaar gebruik van tal van uitstekende secundaire bronnen. Evenmin is dit boek een verhaal waarin één groot idee wordt gepropageerd: dat er een ‘botsing der beschavingen’ dreigt bijvoorbeeld, of dat mensen altijd rationele optimisten zijn geweest die hun welvaart vergrootten door middel van handel. Noch is het een historisch revisionistisch werk dat een discussie probeert uit te lokken door eerdere studies aan te vallen. Uiteraard heb ik zoals iedereen die internationale aangelegenheden bestudeert bepaalde opvattingen, maar ik ben niet aan dit boek begonnen om die te bevestigen. Eigenlijk wist ik niet wat ik moest verwachten toen ik aan de research voor dit boek begon, omdat veel van wat ik moest onderzoeken nieuw voor me was.

Bij het schrijven van dit boek heb ik me door één vraag laten leiden. Wat moeten de vormgevers van deze wereld weten over de geschiedenis van de wereldpolitiek, gezien het feit dat er zoveel andere zaken zijn waarmee zij zich moeten bezighouden, zoveel andere wegen die ze kunnen bewandelen? Het resultaat is 3000 jaar geschiedenis in vogelvlucht, een introductie die de lezer laat kennismaken met essentiële gebeurtenissen, hem de mogelijkheid geeft om enkele conclusies te trekken over het functioneren van internationale betrekkingen, en hopelijk zoveel belangstelling wekt voor sommige aspecten dat hij die op eigen houtje nader gaat verkennen. Het boek kan worden gebruikt door studenten aan universiteiten, maar net zo goed door andere lezers die inzicht willen krijgen in onze rusteloze wereld, willen begrijpen waar we vandaan komen en enig idee willen krijgen van wat de toekomst mogelijk brengt.

Om dat te bereiken worden in dit boek verschillende aspecten van de geschiedenis met elkaar verweven die doorgaans afzonderlijk worden behandeld. Er zijn magnifieke werken over de oorzaken van oorlog, maar die weiden niet uit over perioden van vrede.4 Er zijn meesterlijke studies over de historische verschuivingen in het machtsevenwicht, maar die laten een groot deel van de manier waarop de internationale politiek is bedreven buiten beschouwing:5 hoe internationale organisaties zijn opgericht; hoe er is onderhandeld over akkoorden, zowel in benauwde achterkamertjes als in marmeren balzalen; hoe de persoonlijke opvattingen van deelnemers een belangrijke rol hebben gespeeld; en hoe diplomaten de regels van de wereldpolitiek hebben vormgegeven. Ik heb mezelf de taak gesteld om deze verschillende, maar onderling samenhangende lagen te analyseren en met elkaar te verweven tot één consistent betoog.

De eerste laag betreft de geschiedenis van de verdeling van macht over de aardbol vanaf het begin der tijden. Macht is, om met de politicoloog Robert Dahl te spreken, het vermogen om mensen te laten doen wat ze anders niet zouden hebben gedaan.6 Voor een gemeenschap of staat heeft dat zowel een interne dimensie – de invloed op de eigen burgers – als een externe dimensie – de invloed op andere gemeenschappen. Zo bezien heeft macht twee aspecten: de input, of kwaliteiten, en de output, of effectieve invloed. Die effectieve invloed kan zowel zacht als hard zijn, alles van subtiele aansporing tot gewelddadige onderwerping – waarbij diplomatie eenvoudigweg de kunst van het bemiddelen tussen de binnenlandse belangen van eigen land en die van andere is.

Wanneer we kijken naar de input, dan kunnen de kwaliteiten van een gemeenschap worden gemeten in termen van haar landoppervlak en natuurlijke hulpbronnen, haar rijkdom, militaire macht, politieke systeem, legitimiteit als staat, enzovoorts. Die zijn nooit statisch, maar hun relatieve verdeling onder gemeenschappen bepaalt het machtsevenwicht op elk gegeven moment. Veel wetenschappers bestuderen de processen waardoor gemeenschappen kwaliteiten vergaren en verliezen. Een van de belangrijkste discussieonderwerpen in dit verband betreft de manier waarop de sociale, economische en politieke organisatie – evenals individueel leiderschap – van invloed is op het uitbreiden en behouden van kwaliteiten. Is het westerse kapitalisme echt een superieure vorm van economische organisatie? Is democratie noodzakelijk voor welvaart, of hebben we autoritair leiderschap nodig? Een ander belangrijk onderwerp in het debat betreft het effect van ideeën op de waarde van materiële middelen. Waarom hechten gemeenschappen op bepaalde momenten een andere waarde aan bijvoorbeeld militaire macht? Bepalen de rijkste economische machten de manier waarop andere staten hun eigen behoeften definiëren?

Dit brengt ons bij de tweede laag: de geschiedenis van de politieke organisatie. Gemeenschappen namen allerlei verschillende vormen aan: die van stad, stadstaat, natiestaat, multinationale unie of imperium, uiteenlopend van indirect handelsimperium tot direct territoriaal imperium. Ze werden ingericht als monarchie of republiek, dictatuur of democratie, et cetera. En ze co-existeerden met andere invloedrijke actoren zoals religieuze groeperingen, internationale corporaties en zelfs piraten.

Tot een paar jaar geleden overheerste het idee dat wij in een egalitaire wereld zonder grenzen zouden leven, en dat staten op het punt stonden machteloos te worden. Vandaag zien we een compleet andere werkelijkheid. Het nationalisme is terug, mensen roepen om goed bewaakte grenzen, de militaire uitgaven stijgen en overheden bemoeien zich onophoudelijk met economische aangelegenheden. Het huidige debat over het belang van geografisch begrensde politieke macht versus kosmopolitische handel, kapitaal, ideeën en cultuur is allesbehalve nieuw. Dit boek schenkt aandacht aan de factoren die in het verleden oorzaak waren van verschuivingen tussen kosmopolitisme, gefixeerd op openheid, en protectionisme, geobsedeerd met grenzen en bescherming.

De derde laag betreft de geschiedenis van de interactie tussen politieke entiteiten. Door de eeuwen heen zijn er keer op keer mensen opgestaan die verkondigden dat de aard van de internationale betrekkingen ten goede zou veranderen: de rivaliteit zou blijven bestaan, maar minder gewelddadig worden. Zo beloofde de Atheense staatsman Pericles in de vijfde eeuw bce andere Griekse steden vrede en veiligheid als zij zich aansloten bij zijn Delische Bond, zwoer de Amerikaanse president Harry Truman vijfentwintig eeuwen later dat hij de vrije wereld zou beschermen, en houdt heden ten dage de Chinese president Xi Jinping vast aan de visie van een harmonieuze nieuwe wereldorde. Maar volgens de grote politicoloog Hans Morgenthau liggen er onder de chaos van de internationale politiek permanente krachten die richting geven aan alle samenlevingen, zoals de grenzeloze zucht naar macht van de mens en de daaruit voortvloeiende rivaliteit tussen staten.7 Kun je dan in de geschiedenis een patroon ontdekken in het vóórkomen van oorlog en vrede? Hoe komt het dat er meer oorlog is dan vrede? En wat heeft machthebbers er dan toe gedreven om zich in te zetten voor vrede en zich te binden aan conventies, aan internationale organisaties en aan regels die de soevereiniteit beperken? Tot op welke hoogte werden internationale betrekkingen bepaald door een verlangen naar defensieve veiligheid, of naar territoriale uitbreiding of economisch profijt, of door religieuze of nationalistische ideeën of ideeën over rechtvaardigheid, of domweg door onwetendheid en dwaasheid? Zullen staten minder snel geweld gebruiken en meer gebrand zijn op samenwerking als resultaat van onderlinge economische afhankelijkheid, toegenomen communicatie en gedeelde waarden?

De vierde laag waarnaar we moeten kijken is de geschiedenis van de relatie tussen de mens en de planeet, met andere woorden: het belang van de natuur en veranderingen in het milieu. Sommigen van de eerste auteurs over politiek – zoals Kautilya, een adviseur van een Indiase keizer, en de Chinese strateeg Sun Tzu – gaven leiders al het advies om de natuurlijke hulpbronnen zorgvuldig te beheren. Gedurende een groot deel van de geschiedenis was het een van de voornaamste taken van een monarch om bij de goden te pleiten voor gunstige weersomstandigheden. Klimaatveranderingen, voedselschaarste en de volksverhuizingen die daardoor in gang werden gezet hebben zeker al sinds Egypte voor het eerst door de farao’s werd geregeerd sociale onrust en oorlog teweeggebracht. Dus wat is er in dit verband nieuw onder de zon in de eenentwintigste eeuw? Of is het precies zoals Kautilya en Sun Tzu meer dan tweeduizend jaar geleden schreven, dat een leider die succesvol wil zijn een evenwicht moet zien te vinden tussen de wensen van zijn volk en de hulpbronnen van de natuur?

De vijfde en laatste laag betreft het denken over de aard van de wereldpolitiek dat in de loop van de geschiedenis is veranderd. Na de val van de Sovjet-Unie werd het debat gedomineerd door optimistische wetenschappers: zogenaamde liberalen, die verklaarden dat gemeenschappen afhankelijker van elkaar werden door de handel en dat conflicten door deze onderlinge afhankelijkheid kostbaarder werden; en zogenaamde constructivisten, die ervan uitgingen dat gemeenschappen er door internationale normen van werden weerhouden om geweld tegen elkaar te gebruiken en dat zelfs hun dna kon worden veranderd, van een neiging tot nationaal egoïsme naar meer aandacht voor het algemeen belang. Maar de laatste paar jaar hebben intellectuelen uit de school van het politiek realisme meer van zich laten horen. Zij geloven dat gemeenschappen altijd zullen streven naar autonomie, veiligheid en macht; zodoende is het niet waarschijnlijk dat samenwerking en vrede gehandhaafd kunnen worden. De wereld blijft in de greep van anarchie. Voor mensen die de internationale politiek bestuderen betekent dat: de voortdurende strijd tussen gemeenschappen en het ontbreken van een duurzame kracht die kan bemiddelen in hun disputen of ze kan oplossen. Deze verschuiving van optimistisch idealisme naar pessimistisch realisme is niet nieuw, zoals dit boek zal laten zien. Het zal de twee denkrichtingen volgen terwijl ze elkaar in de loop van de geschiedenis afwisselen, en vooral aandacht besteden aan de redenen waarom de visies om beurten korte tijd de overhand hadden om vervolgens weer op de achtergrond te raken.

Alles bij elkaar wordt in dit boek drieduizend jaar geschiedenis onder de loep genomen, van het begin van het eerste millennium bce tot het begin van de eenentwintigste eeuw. In ieder hoofdstuk komen twee tot drie eeuwen aan bod en wordt er vooral aandacht besteed aan de geografische regio die te oordelen naar het historische bewijsmateriaal op dat moment de belangrijkste was; vanwege de grootte van de bevolking, vanwege zijn kracht of vanwege zijn leidende positie in internationale aangelegenheden. Zo verplaatst het aandachtspunt zich van oost naar west, en van noord naar zuid, met de immer verschuivende machtscentra mee. Uiteraard zullen sommige regio’s, zoals Afrika bezuiden de Sahara en het Amerikaanse continent, in dit boek een minder grote rol spelen dan andere. Het grootste deel van hun geschiedenis waren zij minder dichtbevolkt dan andere streken – tot de negentiende eeuw telden ze samen waarschijnlijk minder dan 10 procent van de wereldbevolking – en er zijn ook veel minder bronnen voor hun pre-koloniale politieke organisaties. Toch wordt er in dit boek wel enige aandacht besteed aan gemeenschappen als de oude Olmeekse steden in Meso-Amerika en de middeleeuwse koninkrijken in Centraal-Afrika, en aan het lot van andere minder prominente actoren in wereldaangelegenheden: de behoedzame landen aan de rand van grote imperia, de volkeren die tijdens oorlogen tot slaaf werden gemaakt, en de geslepen handelssteden die zo slim waren om hun risico’s te spreiden en niet op één politieke reus te wedden.

Door het hele boek heen wordt veel aandacht besteed aan het effect dat de wereldpolitiek op het leven van gewone mensen heeft. Naast de effecten van economische verandering had het uitbreken van een oorlog vaak de grootste consequenties. Daarom zullen we proberen de oorzaken en gevolgen van conflicten te achterhalen, onderzoeken hoe die conflicten werden gewonnen en verloren, analyseren hoe ze werden opgevat, en de diplomaten volgen bij hun wanhopige pogingen om ze te beëindigen. Hoewel ik me ten doel heb gesteld om tijdloze onderliggende thema’s uit de geschiedenis van oorlog en vrede te abstraheren, moet het boek bovenal een verhaal over mensen vertellen, een verhaal over hun verwachtingen en hun angsten, hun vermogen tot geweld en hun lijden. Alleen zo krijgen we inzicht in de moeilijke keuzes die de aard van echt leiderschap bepalen.

1 | Verduisterde hemel

De prelude: tot 1000 bce

X

‘O, vertel me over de woestenij van deze wereld!’ roept de blinde koning van de Kaurava’s uit wanneer hij hoort dat al zijn honderd zonen zijn afgeslacht in een strijd. Het was een apocalyptische veldslag geweest; het strijdperk lag ‘bezaaid met botten en haar, stond blank van het bloed, ging aan beide kanten schuil onder duizenden lijken, lag vol met de met bloed besmeurde overblijfselen van olifanten, paarden, strijdwagens en strijders, en met lichamen zonder hoofd, en hoofden zonder lichaam […] krioelde van de jakhalzen, dikbekkraaien, raven, ooievaars en kraaien’.1 De koning, Dhritarashtra, was gewaarschuwd voor dit bloedbad. De goden hadden hem aangeraden een wapenstilstand te sluiten en zijn grondgebied te delen met zijn rivalen. De koningin had hem gezegd dat hij het welzijn van zijn koninkrijk niet met geweld, maar op een zachtaardige manier moest verdedigen. Het haalde niets uit. Dhritarashtra onderschatte de oorlogsdreiging, de animositeit tussen de Kaurava’s en de vijandelijke Pandava-stam en de grenzeloze ambitie van zijn eigen oorlogszuchtige zoon.

Zo eindigt de tragische episode die de kern vormt van de Mahabharata: de mensen met macht hebben de vredelievende stemmen overstemd, en het kwaad heeft gezegevierd over het goede. Dit anonieme epische gedicht, een van de oudste bekende literaire werken die de strijd tussen het ideaal voor vrede en de realiteit van oorlog aan de orde stellen, heeft zijn oorsprong in Noord-India en dateert van omstreeks het jaar 1000 bce. Hoewel de echte conflicten uit die tijd werden uitgevochten tussen piepkleine koninkrijken, en met betrekkelijk rudimentaire wapens, is het geen verrassing dat oorlog in de Mahabharata wordt afgeschilderd als een soort universele zondvloed, als massavernietiging. Ook speren en pijlen, knuppels en bijlen kunnen hele gemeenschappen uitroeien, boerderijen en nederzettingen met de grond gelijkmaken – de hele wereld van de slachtoffers verwoesten.

De Mahabharata is echter niet uniek, zoals we later in dit hoofdstuk zullen zien. In de beeldende kunst en de literatuur, de archieven en de inscripties van vóór het eerste millennium bce is meer te vinden over buitenlandse betrekkingen. Deze periode, doorgaans aangeduid als de overgang van de brons- naar de ijzertijd, is de eerste waaruit voldoende wijdverspreide geschreven bronnen van over de hele wereld bewaard zijn gebleven om te begrijpen hoe buitenlandse betrekkingen waren georganiseerd en hoe mensen erover dachten.

Dit hoofdstuk begint echter met de geografische context. In de volgende paragrafen wordt uitgelegd waar ter wereld de eerste gemeenschappen werden gevestigd. We zullen zien dat niet alleen natuurlijke barrières, zoals bergketens, maar ook natuurlijke verbindingen, zoals vlakten en valleien, belangrijk zijn. Nadat deze achtergrond is geschetst, volgt een bespreking van buitenlandse betrekkingen in hun primitiefste vorm, die tussen stammen en rondtrekkende volken – de zogenaamde ‘natuurtoestand’. Vervolgens komen de eerste steden en koninkrijken aan de orde. We eindigen in de vier belangrijkste politieke machtscentra in die tijd: Egypte, de ‘vruchtbare halvemaan’ van Mesopotamië, de Indus-Gangesvlakte en het Chinese Laagland.

Gescheiden werelden

Om de politiek van de wereld in de oudheid te begrijpen, moet je iets over de geografie weten. Omdat bepaalde elementen telkens terugkomen in dit boek, is het handig om een mentale kaart te schetsen. De wereld kan worden verdeeld in twee belangrijke geopolitieke complexen: het oostelijk halfrond, dat Afrika, Azië en Europa omvat; en het westelijk halfrond, dat bestaat uit het Amerikaanse continent. Deze twee hemisferen kunnen worden beschouwd als afzonderlijke entiteiten tot er aan het begin van de zestiende eeuw permanente maritieme langeafstandshandelsroutes tussen de twee halfronden worden opgezet.

Op het oostelijk halfrond – dat de ‘wieg van de beschaving’ was – wordt de plaats waar mensen zich vestigen bepaald door het uitgestrekte lint van bergketens dat van west naar oost loopt en ook wel de Alpine Gordel wordt genoemd. Tot deze gordel behoren de Pyreneeën, de Alpen, de Balkan, de Kaukasus, het Zagrosgebergte, de Hindu Kush, de Tian Shan en de Himalaya. Langs deze keten vindt men gematigde en subtropische klimaatzones in de nabijheid van rivieren, ideaal voor permanente menselijke bewoning, in tegenstelling tot de streken met sneeuw, woestijn of tropische wouden die je verder naar het noorden en het zuiden aantreft. De aantrekkelijkste gebieden zijn het Chinese Laagland en de West-Europese kustvlakte, gevolgd door uitgestrekte stukken vlak land in veel warmere streken, zoals de Mekongdelta, de Indus-Gangesvlakte, Mesopotamië en de Nijlvallei, maar ook in koudere streken, zoals de graslanden van de Pontisch-Kaspische Steppe, Siberië, Mongolië en Mantsjoerije. Kleiner, maar even veelbelovend voor menselijke ontwikkeling, zijn de kustvlakten in het hedendaagse Japan, Korea, Oman, Kenia, Georgië, Azerbeidzjan, Griekenland, Italië en Senegal, evenals de vruchtbare plateaus van Afghanistan, Armenië en Macedonië. Naast de verbindingen via landroutes en rivieren vormden zeeën (de Baltische, de Middellandse, de Zwarte en de Rode Zee, et cetera) cruciale strategische schakels, waarbij engten zoals het Kattegat, de Straat van Gibraltar, de Bab el Mandeb en de Straat van Malakka van bijzonder belang bleken te zijn.

Op het westelijk halfrond – waar de mens zich pas veel later vestigde – is een substantiële regio die de regio’s van het oostelijk halfrond als broedplaats van macht evenaarde, moeilijker te vinden. De oostkust van Noord-Amerika heeft een gematigd klimaat, maar deze vlakke kuststreken zijn niet half zo groot als het Chinese Laagland of de West-Europese kustvlakte. De Mississippi en de Amazone hebben grote delta’s, net als de Nijl, maar de watertoevoer is onvoorspelbaar, wat landbouw en veeteelt bemoeilijkt. Wat nog het meeste op de Nijlvallei en Mesopotamië lijkt, is de middenloop van de Mississippi, waar grote plateaus zijn, precies tussen de subtropische en gematigde continentale klimaatzones in. Op de smalle kustvlakten ten zuiden van de Golf van Mexico en langs de Zuid-Amerikaanse kust aan de Grote Oceaan waren de omstandigheden ook gunstig door de vruchtbare grond en de overvloed aan water. Deze gebieden zijn overwegend tropisch en waren ook te klein om uit te groeien tot grote agrarische centra zoals die op het oostelijk halfrond.

De mogelijkheden die de natuur bood werden niet overal op doelmatige wijze omgezet in welvaart. Een van de voornaamste redenen daarvoor was de verbijsterende leegte van de wereld. Er woonden bij het aanbreken van het eerste millennium bce slechts 60 miljoen mensen op de planeet – gelijk aan de bevolking van Italië nu – en die waren zeer ongelijk over de aardbol verdeeld. In de meeste regio’s leefden gemeenschappen onder normale omstandigheden volkomen gescheiden van elkaar. ‘Het buitenland’ was het volgende dorp. Familieclans waren de belangrijkste sociale eenheid. Soms verenigden ze zich tot een stam – bijvoorbeeld om land en andere natuurlijke hulpbronnen te verdedigen – maar zelfs de allergrootste steden telden nog geen 100.000 inwoners.2

Niettemin werd de politieke kaart van de wereld voornamelijk bepaald door de gulheid waarmee de geografie een heilige drie-eenheid van natuurlijke hulpbronnen had verdeeld: water, vruchtbare grond en een gematigd klimaat. Op plaatsen waar die drie overvloedig aanwezig waren, duwden ploegen, schoppen en blote handen de grens van de beschaving langzaam vooruit: dorpen ontwikkelden zich tot steden, steden tot koninkrijken en koninkrijken tot imperia.

De eerste imperiale machten waren de beschavingen van Egypte en Mesopotamië. Voor het eerste millennium bce aanbrak, kenden zij al meer dan duizend jaar een onafgebroken ontwikkeling in de landbouw, een hoge bevolkingsdichtheid, complexe maatschappelijke en bestuurlijke structuren en een zekere politieke eenheid. Talloze kleinere koninkrijken waren er op het Chinese Laagland en de Indus-Gangesvlakte, in de oases en vruchtbare valleien van Centraal-Azië, in Anatolië en het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied, en in Midden-Amerika. Op de steppen van Mongolië en Centraal-Azië waren machtige federaties van nomadische volken ontstaan. De rest van de aardbol werd grotendeels bewoond door kleine stammen.

De natuurtoestand

Hoe pakte de meerderheid van de wereldbevolking die in eenvoudige tribale culturen leefde aan het begin van het eerste millennium politieke betrekkingen en uitwisselingen met andere groepen aan? Was er ooit een ‘tijdperk van onschuld’ of ‘natuurtoestand’ in internationale betrekkingen voor er koninkrijken en imperia ontstonden? Deze vraag raakt de kern van de eeuwenoude discussie over de vraag of de natuurstaat van de mens een staat van vrede of van oorlog is. De verlichtingsfilosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) kwam tot de beroemde conclusie dat primitieve mensen met elkaar moesten samenwerken. Stel je een groep hongerige mensen voor die hopen dat ze een hert kunnen verschalken en naar huis kunnen terugkeren met een grote hoeveelheid vlees, zei hij. Willen ze daarin slagen, dan zullen ze elkaar niet moeten aanvallen. Dat is de eerste voorwaarde. De tweede voorwaarde is dat ze het hert samen opsporen en de verleiding weerstaan om zelf achter kleinere prooien aan te gaan.3

Tot op zekere hoogte wordt de theorie van Rousseau bevestigd door moderne antropologen, die hebben vastgesteld dat tribale volken over het algemeen minder geneigd zijn om te vechten dan volksstammen uit meer ontwikkelde samenlevingen, juist omdat de kracht van de hele groep nodig is om in de natuurlijke omgeving te overleven. Het leven van een mens is ook kostbaarder. Als een gezonde man verloren gaat, zijn er minder handen die kunnen helpen bij de jacht, het bewerken van het land en het verjagen van roofdieren. Komt een vader te overlijden, dan is een gezin overgeleverd aan de genade van andere mannen. Het verlies van een zoon betekent dat zijn ouders geen bescherming hebben wanneer zij oud worden. Maar naarmate stammen meer van elkaar gescheiden zijn, zijn er minder contacten en is er dus ook minder risico op conflicten. Dat is zeker het geval in omgevingen waar geen sprake is van echte schaarste, maar waar het veel tijd kost om voedsel te verzamelen en wild op te sporen, en waar het moeilijk is om voedselvoorraden aan te leggen.

We weten dat hedendaagse traditionele samenlevingen – zoals de stammen in het Amazoneregenwoud – een duidelijk begrip hebben van grenzen, en rituelen gebruiken waarbij drugs en geschenken een rol spelen om conflicten te vermijden en betrekkingen te versterken. Vriendschappelijke relaties tussen stammen worden gecultiveerd door middel van huwelijken. Boodschappers genieten speciale rechten om het grondgebied van andere stammen te betreden. Er bestaan overeenkomsten over de verantwoordelijkheid om paden te onderhouden. Maar dat is slechts één kant van het verhaal: vandaag de dag bezondigen zelfs de meest afgezonderde stammen zich aan bloederige conflicten.

Er is maar weinig archeologisch bewijs voor tribale diplomatie vóór de ijzertijd. Uit opgravingen is gebleken dat er goederen werden uitgewisseld, en markeringen duiden erop dat men zijn grondgebied probeerde af te bakenen.4 Maar het feit dat in de archeologische lagen van vóór de ijzertijd talloze vuurstenen, bijlen, dolken en ingeslagen schedels worden gevonden, wijst erop dat deze mensen niet aan oorlogsleed ontkwamen. Op de rotstekeningen in het Zweedse Tanumshede bijvoorbeeld is een man afgebeeld die vredig zijn land bewerkt. Maar naast hem staan mannen die met speren zwaaien, schedels inslaan en schepen aanvallen met stormrammen, terwijl even verderop een vrouw treurt bij een dood lichaam.5 In 2006 ontdekten archeologen een nog ouder massagraf bij Frankfurt. In het graf lagen de stoffelijke resten van ten minste zesentwintig mensen, slachtoffers van marteling.6 Het ontbreken van stoffelijke resten van jonge vrouwen en tieners wijst erop dat zij als slaven waren weggevoerd. Vergelijkbare massagraven zijn gevonden in Oostenrijk en Hongarije en bevestigen dat vóór de ijzertijd vaak hele gemeenschappen werden uitgeroeid tijdens een oorlog. Het is ook veelzeggend dat primitieve volken al wapens vervaardigden van gegoten metaal, hoewel metaalgieten lastig is. Zwaarden, hellebaarden en pijlen – om nog maar te zwijgen van de zeldzame exemplaren van helmen met reusachtige horens uit die tijd – waren symbolen van mannelijkheid en van de bereidheid om te vechten. We kunnen echter slechts raden naar de redenen waarom er oorlogen uitbraken. Archeologen en historici gaan er meestal van uit dat oorlogen werden veroorzaakt door kwesties als de diefstal van vee of landbouwgewassen, pogingen om vrouwen te ontvoeren, onenigheid over waterbronnen en andere natuurlijke hulpmiddelen, vetes en een strijd om de macht en om status.

Ondanks, of misschien wel dankzij deze achtergrond van geweld hadden mensen uit die tijd wel oog voor de waarde van het leven en koesterden het. Er zijn talloze archeologische bewijzen waaruit blijkt dat ze zich graag mooi uitdosten, musiceerden en speelgoed voor hun kinderen maakten. Ze zorgden ook voor de zwakkere leden van de samenleving. Op de begraafplaats uit de bronstijd in het Vietnamese Man Bac hebben archeologen bijvoorbeeld het lichaam van een man gevonden wiens botten zo breekbaar waren dat hij zijn hele leven moet zijn verpleegd voordat zijn verwanten hem met veel zorg en liefde begroeven.

Brenger van oorlogsbuit

Het beeld dat we krijgen van de kleinere koninkrijken en handelssteden aan het einde van het tweede millennium is in veel opzichten vergelijkbaar met dat van de tribale volken, hoewel er vaak veel meer bewijsmateriaal is dat ook verfijnder van aard is. Boeren vonden in het noorden van het hedendaagse Afghanistan, in de buurt van de Amu Darja (de rivier de Oxus), de restanten van zo’n gemeenschap toen ze een aantal zilveren bekers opgroeven. In de afbeeldingen waarmee deze bekers waren versierd, was vrijwel dezelfde tweedeling tussen oorlog en vrede te zien als in de rotstekeningen in het Zweedse Tanumshede. Op een van de bekers staan mannen die op hun gemak uit een bokaal drinken, met een mandje fruit tussen hen in, terwijl onder hen wordt gedanst en geploegd.7 Op een andere schiet een gespierde man, die zo uit een actiefilm ontsnapt zou kunnen zijn, een pijl in de ruggengraat van zijn tegenstander.8 De mensen die deze bekers vervaardigden, woonden in een stad die werd omgeven door rijk begroeide, goed geïrrigeerde akkers. Ze maakten deel uit van een handelsnetwerk dat helemaal tot aan de Perzische Golf reikte en grote welvaart naar de stad bracht door de export van lapis lazuli uit zijn enige bekende bron in de oude wereld. Maar ondanks deze handelsbanden was hun stad goed versterkt. Tijdens opgravingen vonden archeologen een reusachtige rechthoekige lemen muur met daarachter gebouwen in concentrische cirkels om de ronde citadel waar de inwoners hun goden plaatsten en hun graan opsloegen.9

Verspreid over de bergketens en dalen van Eurazië liggen vergelijkbare ommuurde handelssteden uit die tijd. Het bekendste voorbeeld is misschien nog altijd Mycene, de stad die uitkijkt over een grote vallei in de Griekse Peloponnesos. Mycene was vrijwel volledig opgetrokken uit kolossale stenen, en bezoekers kwamen de stad binnen via de beroemde Leeuwenpoort. De stad behoorde tot de wereld die werd beschreven door de grote dichter Homerus en werd gekenmerkt door anarchie. In de Ilias, een epos dat zich afspeelt tegen de achtergrond van de Trojaanse Oorlog, voert Homerus talloze koninkrijken ten tonele, die allemaal worden bestuurd vanuit ommuurde steden en vrijwel voortdurend verwikkeld zijn in een strijd om rijkdom, macht en eer. Hun koningen werden wanakes genoemd, dat naar men aanneemt oorspronkelijk ‘brengers van oorlogsbuit’ betekende. Het verhaal van Helena, de mooiste vrouw in Griekenland, introduceert een belangrijk element in de betrekkingen tussen vroege staten: huwelijken als middel om diplomatieke relaties tot stand te brengen en te versterken. In de Ilias wordt ons een blik gegund in de rol van boodschappers, die zich heen en weer haasten tussen steden, en in verdragen en allianties op basis van een eed. Over het leven van Homerus is niet veel bekend. We weten bijvoorbeeld niet of hij de Trojaanse Oorlog zelf heeft meegemaakt, en zelfs niet of hij wel heeft bestaan. Toch komt in zijn werk een verlangen tot uitdrukking naar vrede en goede koningen, koningen die begrijpen dat geweld zijn grenzen kent, en dat is ook het geval in de volgende hymne aan de god van de oorlog, Ares.

Laat vanuit de hoogte een zachte lichtstraal over mijn leven neerdalen […] zodat ik bittere lafheid uit mijn hoofd kan verdrijven en de misleidende opwellingen van mijn ziel kan onderdrukken. Ook de felle woede van mijn hart in bedwang kan houden die me aanzet om de weg van bloedstollende strijd te nemen. Maar, o gezegende god, geeft u me de moed om binnen de heilzame wetten van de vrede te blijven, en strijd en haat en de gewelddadige demonen van de dood te ontlopen.10

Een directer kijkje in de internationale betrekkingen in de oostelijke mediterrane wereld in deze tijd geven de archieven van het kleine, maar welvarende koninkrijk Ugarit. In de ruïnes van deze ommuurde stad in het hedendaagse Syrië hebben archeologen honderd kleitabletten gevonden. Op deze tabletten is niet alleen vastgelegd hoe de inwoners van Ugarit hun fortuin vergaarden met landbouw, handwerk en handel, maar ook hoe de vorsten van het koninkrijk diplomatieke betrekkingen onderhielden. Ugarit, dat lag ingeklemd tussen de machtige staten Egypte en Mesopotamië, probeerde invloed te verwerven door de handel in de Levant te controleren: na een eerste golf van kooplieden volgden soldaten en onderwerping. De stad vormde ook bondgenootschappen met vergelijkbare buurstaten om tegenwicht te bieden aan de grote mogendheden; er werden plechtige eden gezworen, kostbare geschenken uitgewisseld, en afgezanten, die door de Grieken akero (engelen) werden genoemd, reisden heen en weer met brieven en berichten. Op een tablet van omstreeks 1200 staat beschreven hoe Ugarit met zijn bondgenoten samenwerkte om de economie van Assyrië, de voornaamste macht in Mesopotamië in die tijd, om zeep te helpen. ‘Omdat de koning van Assyrië de vijand van mijn majesteit is, zal hij uw vijand zijn,’ stond er op het tablet. ‘Uw koopman zal niet naar Assyrië gaan en u zult zijn kooplieden niet in uw land toelaten.’11 Een geval van economische oorlogsvoering avant la lettre.

Slimme diplomatie kon Ugarit uiteindelijk niet behoeden voor een ramp. Tijdens de beginjaren van de twaalfde eeuw richtten mysterieuze indringers – door latere historici ‘de Zeevolken’ genoemd – grote verwoestingen aan in het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied. Toen ze in de Levant kwamen, plunderden ze de ene stad na de andere. De wanhopige koning van Ugarit raakte overbelast: ‘De schepen van de vijand kwamen hier, mijn steden werden in brand gestoken, en ze hebben slechte dingen gedaan in mijn land. Weet mijn vader niet dat al mijn troepen en strijdwagens in het land Hatti zijn, en al mijn schepen in het land Lukka?… Zodoende is het land aan zichzelf overgeleverd.’12 De verwoeste stad werd door zijn inwoners verlaten; het koninkrijk Ugarit werd nooit meer in luister hersteld. Dit waren de ‘donkere eeuwen’ van de oostelijke mediterrane wereld, het begin van de ondergang aan het einde van de bronstijd.

De donkere eeuwen (ruwweg 1200-1000 bce) waren het gevolg van een combinatie van factoren: een milieucrisis, toenemende droogte door ontbossing, een massale migratie die uitmondde in een invasie, de opkomst van technieken om ijzer te bewerken ten koste van het vervaardigen van brons, en de ineenstorting van handelsnetwerken. Ugarit was niet de enige stad die ten onder ging. Hattusa, de hoofdstad van het koninkrijk van de Hethieten, was veel groter dan Ugarit. De ruïnes van Hattusa, die midden in Anatolië liggen, lijken op die van Mycene. De citadel keek uit over een groot vruchtbaar plateau, weidegrond, bossen en belangrijke handelsroutes die de Egeïsche Zee, de Zwarte Zee en Mesopotamië met elkaar verbonden. De muren waren opgetrokken uit vergelijkbare reusachtige gemetselde stenen; een van de belangrijkste toegangspoorten werd ook geflankeerd door een paar leeuwen. In de dertiende eeuw hadden de Hethieten het voor het zeggen in Anatolië. In 1274 versloegen ze zelfs de Egyptische strijdkrachten tijdens de slag bij Kadesh.

Uit de bewaard gebleven diplomatieke correspondentie uit die tijd blijkt dat de Hethitische koningen eisten dat de heersers van Assyrië en Egypte hen behandelden als hun gelijken. Als de Hethitische koning de farao respectvol aansprak als ‘de koning van de zon’, verwachtte hij dat hij op zijn beurt ‘de koning van de storm’ werd genoemd. Van minder machtige volken eisten de Hethitische koningen een schatting. Door hun geavanceerde ijzeren wapens en snelle strijdwagens waren ze in staat hun wil op te leggen. Maar het koninkrijk raakte verzwakt door een burgeroorlog op een moment dat de Assyriërs in Mesopotamië in opkomst waren.

De nieuwe Hethitische heerser, Hattusili iii, zette alles op alles om diplomatieke erkenning van Egypte te krijgen en een anti-Assyrische alliantie op te zetten. Na langdurige onderhandelingen ondertekenden delegaties van de twee partijen in 1259 het Verdrag van Kadesh, ’s werelds oudste volledig bewaard gebleven vredesverdrag.13 Er ontstonden echter nieuwe diplomatieke spanningen toen Hattusili het huwelijk tussen zijn dochter en de farao uitstelde. De Hethieten klaagden ook dat de Hethitische overwinning van 1274 in Egyptische propaganda gebagatelliseerd werd. Uiteindelijk hebben ze nooit de beloofde Egyptische steun gekregen om het hoofd te bieden aan de Assyrische opmars en de invasie van de zogenaamde Zeevolken. Waarschijnlijk werd Hattusa ten slotte omstreeks 1180 in de as gelegd door deze coalitie van volken uit het noordelijke en westelijke deel van het Middellandse Zeegebied, die er door klimaatveranderingen, de druk van migratie en de rijkdom van Egypte, Anatolië en de Levant toe werd gebracht om het oosten en zuiden van het Middellandse Zeegebied aan te vallen.14

Egypte

De steden Ugarit en Hattusa bestonden in de marge van de belangrijke agrarische centra Egypte en Mesopotamië. Die grote samenlevingen hadden de kunst onder de knie om rivieren te temmen met behulp van talloze dijken, bekkens en irrigatiekanalen. Rivieren voerden vruchtbaar slib van de bergen naar de vlakten. Daar konden de boeren, toen er eenmaal irrigatiekanalen waren aangelegd, twee oogsten per jaar binnenhalen; en doordat de productiviteit van de landbouw zo hoog was, kon de bevolking gedijen. Het netwerk van sluizen, modderige kanalen en oevers werd nog geregeld verwoest door onverwachte overstromingen, maar in overvloedige jaren konden de graanoverschotten worden opgeslagen. Wie beschikte over de graanschuren, beschikte over politieke macht: de macht om soldaten te bewapenen, monumenten op te richten en luxegoederen te kopen, want door de overschotten werd een specialisatie in ambachten mogelijk, en graan werd langs de hele rivier de Nijl verhandeld. Egyptische steden als Memphis, Thebe en Amarna telden 50.000 inwoners of meer. Ongeveer 3 tot 4 miljoen mensen woonden langs de rivier de Nijl en in de Nijldelta.15

Ondanks de welvaart was het leven in deze rijke agrarische centra hard. Mensen werden meestal niet ouder dan dertig. Ze brachten hun korte verblijf op aarde door in vochtige nederzettingen met vliegen, luizen, vlooien, muggen en gevaarlijke roofdieren; ziekte had vaak de dood tot gevolg. Er kwam geen einde aan het harde werken. Een verhaal uit de Mesopotamische staat Akkad maakt het lijden van een burger van Nippur voelbaar. Ondanks zijn harde werken is zijn opslagruimte leeg, zijn buik ‘brandt’ van de honger, klaagt hij; het ergste is nog dat hij zich niet eens wat middelmatig bier kan veroorloven. Maar de beeldende kunst en de literatuur van Egypte en Mesopotamië laten ook een andere kant van het dagelijks leven zien. Ze getuigen van de opmerkelijk flegmatieke houding van volken die zich hebben verzoend met hun lot van hard werken en het voortijdige verlies van geliefden. ‘Pluk de dag! houd vakantie,’ luidt het advies van een Egyptisch gedicht van omstreeks 1160:

Wees onvermoeibaar, volhardend, springlevend,

u en uw eigen ware lief;

laat uw hart niet bekommerd zijn

tijdens uw verblijf op aarde,

Maar pluk de dag wanneer hij komt.16

De ideale wereld van de vroege ijzertijd was een groene hof, een paradijs vol overvloed. Op muurschilderingen en reliëfs staan kalm stromende rivieren, welige graanvelden, palmen met zoete dadels, rietlanden vol vette eenden, vijvers die krioelen van de vis en zoet geurende lotusbloemen afgebeeld. In deze wereld vol drijfnatte of stoffige lemen hutten was de lotus een universeel symbool van zuiverheid.

Egypte had een unieke geopolitieke positie. Vanuit het Grote Merengebied in Midden-Afrika stroomt de rivier de Nijl over een afstand van duizenden kilometers naar de Middellandse Zee. Maar alleen in de laatste duizend kilometer komt zandsteen voor en heeft de rivier in het zachte gesteente de bekende brede vallei en delta kunnen uitslijten, de grootste oase uit de oude wereld. Al omstreeks 3150 werden de landen die aan dit deel van de Nijl grensden – Opper- en Neder-Egypte – verenigd door een farao die Menes heette. In de 2000 jaar die volgden heersten twintig verschillende dynastieën over het gebied. Dat tekende de frequente periodes van instabiliteit, verdeeldheid en onderwerping door vreemde indringers. Egypte was echter nooit een politieke monoliet, en er was veel concurrentie tussen de grote steden, zoals Memphis en Thebe, die allemaal het machtscentrum wilden zijn.

Aan de bovenloop van de Nijl, in de richting van het hedendaagse Soedan, lagen granietformaties waardoor de vallei niet breder kon worden en er stroomversnellingen ontstonden die vaak onbevaarbaar waren. Dit was het land van de Nubiërs. Hun nederzettingen ontstonden op plaatsen waar de Nijlvallei breder was, maar die oases waren niet uitgestrekt genoeg om een grote bevolking van voedsel te voorzien. Zodoende was Nubië vaak te zwak om het op te nemen tegen de Egyptische strijdkrachten die de rijke goudmijnen en de handelsroutes die toegang gaven tot het ivoor, ebbenhout en de specerijen van de Hoorn van Afrika in handen probeerden te krijgen.

In het noorden van Egypte, rond de Nijldelta, was de mediterrane kust in de vroege ijzertijd nog gedeeltelijk bebost en geschikt voor landbouw zonder irrigatie. Vanuit de kustoases rond het hedendaagse Benghazi probeerden Libische krijgsheren herhaaldelijk zwakke Egyptische heersers te slim af te zijn. De farao’s moesten ook oppassen voor invallen via de Sinaïwoestijn – die de landbrug naar Mesopotamië en de Levant vormde – en sporadische aanvallen vanaf zee.

In een rustig hoekje van de Egyptologische afdeling van het Musée du Louvre staat een eenvoudig houten grafbeeld: een boer, tot aan zijn enkels in de modder, bestuurt een primitieve ploeg getrokken door twee zware ossen en kijkt naar een graanschuur.17 Ploegen, zaaien, oogsten, wachten op de volgende jaarlijkse overstromingen en weer opnieuw beginnen – dat bepaalde het levensritme voor de meeste Egyptenaren uit die tijd. Ze wilden vooral vrede – zowel politieke stabiliteit als veilige grenzen. Maar voor buitenstaanders was Egypte de ultieme trofee. Net zoals gewone burgers hun huis moesten beschermen tegen dieven, moesten koningen hun rijk verdedigen tegen buitenlandse plunderaars. Die lagen als jakhalzen in hun hol voortdurend op de uitkijk of zich een gelegenheid voordeed, terwijl Egypte als een vette gans op zijn nest zat.

Een van de voornaamste taken van de Egyptische heersers was dan ook het bieden van veiligheid, stabiliteit en idealiter eendracht. De Egyptenaren noemden dat Ma’at. Ma’at was de goddelijke kracht die in tijden van voorspoed heerste; de sterren, de overstromingen en de seizoenen reguleerde; en stond voor gehoorzaamheid, orde, gerechtigheid en moraliteit in mensen en naties. Isfet, of chaos, was het alternatief. Terwijl ideeën van gerechtvaardigde oorlog, proportionaliteit en arbitrage in de Mahabharata en andere Indiase heldendichten de anarchistische context van verschillende strijdende koninkrijken weerspiegelden, illustreerden Egyptische geschriften de imperiale traditie. Harmonie betekende hiërarchie. Dat werd op alle mogelijke manieren duidelijk gemaakt. In de reliëfs op tempels torende de farao hoog uit boven lange rijen gehoorzame Egyptisch onderdanen en nederige buitenlandse gezanten.

De kleitabletten van El Amama bieden een fascinerend kijkje in deze manier van denken. In deze diplomatieke brieven uit de veertiende eeuw wordt de Egyptische farao afgeschilderd als de opperste leider onder de koningen van Babylon, Assyrië, de Hethieten en vele anderen.18 De functionaris die verantwoordelijk was voor de betrekkingen met deze koninkrijken werd de ‘opzichter van alle noordelijke landen’ genoemd.19 Het idee van de suprematie van Egypte werd onderstreept door het protocol aan het hof. ‘Aan de voeten van de koning mijn heer,’ verklaarde een gezant, ‘werp ik mijzelf zeven keer en nogmaals zeven keer op mijn rug en op mijn borst.’20 Men liet afgezanten uren wachten in de hete zon voor ze hun kostbare geschenken zoals paarden, strijdwagens, edelstenen, slavinnen en exotisch hout mochten aanbieden. Eén pechvogel moest vier jaar wachten op een audiëntie. De farao verwachtte dat minder machtige koningen hun dochters naar zijn paleis stuurden, maar het werd gezien als een vernedering om een Egyptische prinses naar het buitenland te zenden. Zulke echtverbintenissen werden gesloten wanneer Egypte zwak was en steun nodig had. Maar de grote heersers uit de periode van het Nieuwe Rijk (1550-1069), zoals Thutmosis iii (1479-1425)II en Ramses ii (1279-1213) breidden het rijk tot ver in Nubië en de Levant uit en zetten voor hun veldtochten tienduizenden soldaten in. Hun favoriete propagandamiddelen waren onder andere opzichtige uitstallingen van goud – juwelen, wapens en regalia – en de bouw van reusachtige tempelcomplexen, zoals dat van Ramses ii in Abu Simbel, waar vrijwel elke muur was versierd met indrukwekkende overwinningstaferelen.

De kansen keerden, en de glorie van het Nieuwe Rijk veranderde geleidelijk in anarchie. Al aan het begin van het bewind van Ramses ii waren er tekenen van oorlogsmoeheid. ‘Vrede is beter dan vechten. Geef ons lucht!’ lezen we in het gedicht van Pentaur.21 De echte neergang van de gouden eeuw diende zich aan in de laatste jaren van de dertiende eeuw.22 De dood van Ramses ii in 1213 leidde tot een strijd om de troon, samenzweringen vanuit de harem en een burgeroorlog. Het politiek verzwakte Egypte kreeg te maken met een gewelddadige instroom van immigranten en plunderaars uit het Middellandse Zeegebied. Het optreden van deze Zeevolken was kennelijk een traumatische ervaring. Op een van de muren van de tempel van Ramses iii in Medinet Habu, bij Luxor, neemt een epische zeeslag de belangrijkste plaats in bij de afbeeldingen van zijn militaire campagnes. Het drama en de dynamiek van het reliëf – de honderden worstelende lichamen, de stekelige wouden van roeispanen en speren – weerspiegelen de schrik en het ontzag van de Egyptenaren. De Zeevolken konden verslagen worden, maar alleen ten koste van duizenden levens, hongersnood, inflatie en sociale onrust. Ondertussen lagen Libische plunderaars op de loer langs de grenzen. Uiteindelijk grepen de hogepriesters van Thebe in 1107 de macht in Opper-Egypte. Ze deelden het koninkrijk in tweeën en moedigden de Libiërs aan om het Egyptische juk af te werpen. Maar de fatale klap kwam pas in de tiende eeuw, toen de Grote Leider van de Libische Mesjwesj, Sjosjenq i (943-922), farao werd. Een buitenlandse dynastie heerste over Egypte.

Wederom geeft een gedicht ons een levendige indruk van de manier waarop het gewone volk zulke beroering ervoer:

Een vreemde vogel zal broeden in de moerassige delta,

Nu hij zijn nest naast de mensen heeft gebouwd,

Nadat mensen hem bij gebrek aan beter naderbij lieten komen […]

Alle geluk is verdwenen,

Het land gaat onder zorgen gebukt,

Door die eters,

Aziaten die door het land zwerven.

Vijanden zijn opgestaan in het Oosten,

Aziaten zijn naar Egypte gekomen […]

Mannen zullen naar de wapens grijpen,

Er zal oproer zijn in het land.

Mannen zullen pijlen van koper maken,

Zullen smachten naar bloed in plaats van brood,

Zullen hardop lachen om verdriet.

Niemand zal wenen om de dood,

Niemand zal vasten en waken voor de dood,

Iedereen denkt alleen aan zichzelf.

Er wordt tegenwoordig niet gerouwd,

Harten hebben het vrijwel opgegeven.

Een man zit met zijn rug gedraaid,

Terwijl de ene de andere doodt.

Ik toon u de zoon als vijand, de broer als tegenstander,

Een man die zijn vader doodt.23

Egypte had zijn macht te danken aan de grote vruchtbare Nijlvallei, waardoor het land een van de eerste regio’s ter wereld kon worden waar een imperiale traditie tot ontwikkeling kwam. Binnen deze traditie nam de politieke manifestatie van Ma’at de vorm aan van hiërarchie: de goden steunden de inspanningen van de farao om harmonie te bewaren, en de farao eiste gehoorzaamheid, niet alleen van zijn onderdanen, maar ook van minder machtige koningen in de Egyptische invloedssfeer. In geval van een ideale toestand in de internationale politiek bewezen die minder machtige koningen eer aan de farao, zonden hun dochters naar het paleis en stuurden afgezanten die zich aan de voeten van de farao wierpen. De werkelijkheid was echter veel turbulenter. Zelfs binnen Egypte was de Nijlvallei soms het toneel van een concurrentiestrijd tussen verschillende steden. En omdat het land zo welvarend was, was het altijd een aantrekkelijke prooi voor plunderaars. Een moment van zwakte was al genoeg om een invasie uit te lokken van een van de machten die langs de grenzen op de loer lagen. Maar de meeste veroveraars, zoals de Libische krijgsheer Sjosjenq, gaven er de voorkeur aan om de Egyptische imperiale traditie en haar symbolen niet te verwoesten, maar in haar geheel over te nemen. Ondanks wisselende heersers leefde de imperiale interpretatie van Ma’at altijd voort.

Mesopotamië

Vergeleken met Egypte zijn de geografie en het milieu van Mesopotamië veel complexer. De rivieren de Tigris en de Eufraat – waaraan Mesopotamië (Grieks voor ‘het land tussen de rivieren’) zijn naam ontleent – lopen bijna tweeduizend kilometer vrijwel parallel aan elkaar en delen het gebied op in een lappendeken van valleien en oases die voor één macht moeilijk te controleren zijn. De eerste die dit gebied opnam in een imperium was de centrale stadstaat Akkad omstreeks 2300 bce. In de loop der eeuwen werden de Akkadiërs opgevolgd door andere inlandse staten: de Soemeriërs, die regeerden vanuit de stad Ur in het zuiden; de Babyloniërs, in het midden; en de Assyriërs, wier voorouderlijke hoofdstad Assur was, in het noorden.

En dat waren niet de enigen die streden om macht in de regio. De zijrivieren van de Tigris en de Eufraat leidden naar de Taurus, het Armeense Hoogland en het Zagrosgebergte. Deze gunstig gelegen bergketens, hoog boven de vlakten van Mesopotamië, vormden strategische bruggenhoofden – plaatsen die dicht bij water lagen, over veel landbouwgrond beschikten, toegangspoorten tot handel waren en goed beschermd werden door rotsformaties – en er ontstonden ambitieuze koninkrijken, zoals Mitanni, Uratu, Elam en Medië. Ook de heuvels van de Levant boden koninkrijken bescherming, maar die waren te klein om de vlakten van Mesopotamië te bedreigen.

Archeologische sporen van het denken over goed bestuur voeren ons diep in de geschiedenis van Mesopotamië. Op kleitabletten uit het koninkrijk Ur worden wetten afgekondigd om geweld, belastingfraude, inkomensongelijkheid en vrouwenmishandeling een halt toe te roepen. In het Musée du Louvre ligt het oudste complete wetboek tentoongesteld, dat omstreeks 1750 werd uitgevaardigd door de Babylonische koning Hammurabi. De Codex Hammurabi bevat gedetailleerde bepalingen betreffende eigendom, de behandeling van gevangenen en de rechten van vrouwen bij een echtscheiding. Er zijn afbeeldingen van Sjamasj, de populaire Babylonische god van de rechtvaardigheid, die de koningen gezag en wijsheid schonk. Er is het Gilgamesj-epos, waarin een heerser wordt beschreven die zijn volk onderdrukt en met hun bruiden slaapt in de nacht van hun huwelijk, maar dan vriendschap vindt en een goede koning wordt die waterputten graaft, overstromingen bedwingt, muren bouwt die glimmen als koper – een koning, aldus het verhaal, die rechtvaardig, knap en volmaakt is. ‘Er is geen rivaal die zijn wapen tegen hem kan opnemen.’24

Met elkaar vormen al deze elementen iets wat we kunnen beschouwen als een Mesopotamische imperiale cultuur. Sjamasj, de Babylonische god van de rechtvaardigheid, werd ook omarmd door de Assyrische koningen, evenals de Codex Hammurabi en het Gilgamesj-epos. Zelfs de mantels, magnifieke baarden en de regalia van de Assyrische koningen waren deels van Babylon geërfd. En net als de Babyloniërs beeldden ook de Assyriërs hun koning af als een tuinman, omringd door paradijselijke landschappen, als metafoor voor vrede en voorspoed. ‘Ik heb een kanaal gegraven vanuit de Grote Zab, door een bergtop heen, en het Kanaal van de Overvloed genoemd,’ pochte een van de Assyrische koningen.

Ik heb de weiden van de Tigris van water voorzien en in de omgeving boomgaarden geplant met allerlei soorten fruitbomen. Ik heb zaden geplant en planten die ik had gevonden in de landen waar ik doorheen was getrokken en in de hooglanden die ik had doorkruist: verschillende soorten pijnbomen, cipressen en verschillende soorten jeneverbes, amandelbomen, dadelpalmen, ebbenbomen, palissander, olijf, eik, tamarisk, walnoot, terpentijnboom en es, spar, granaatappel, peer, kwee, vijg, wingerd […]25

Maar zoals de teksten en kunstwerken ook aangeven, moest de koning sterk zijn in het buitenland wilde er geluk heersen in eigen land – hij moest andere koningen onderwerpen en hun schattingen en eerbetoon ontvangen. Net als Egypte verkeerde Mesopotamië aan het begin van de ijzertijd in staat van beroering. Het klimaat werd droger, zodat planten niet meer groeiden.26 Dat dreef de Cimmeriërs van de vlakten rond de Zwarte Zee naar de Kaukasus; de semi-nomadische Arameeërs uit Anatolië naar Mesopotamië; verschillende andere volken, zoals de Doriërs, naar het Middellandse Zeegebied; en de Zeevolken naar de Levant en Egypte. Deze periode met volksverhuizingen was een donkere tijd waarin onrust heerste en grote verwoestingen werden aangericht. De ommuurde steden in de periferie – zoals Ugarit en Mycene – waren de eerste die bezweken. Babylon in Mesopotamië was een schaduw van zijn vroegere grote imperiale zelf. De stad was nooit echt hersteld van de onrust die was ontstaan na het overlijden van de grote koning Hammurabi in 1699. Nu vielen de Hethieten, Kassieten, Elamieten en Assyriërs binnen. In 1082 werd de regio geteisterd door honger en Aramese aanvallen. In 1025 werd de inheemse Babylonische koning afgezet. In kronieken wordt vermeld dat belangrijke religieuze processies werden opgeschort, er heerste weer honger, en leeuwen, wolven en panters zwierven door de straten. Ook Assyrië sidderde voor de aanvallen van de Aramese hordes uit het noorden. Verwoestingen, moord en slavernij troffen het volk van Assyrië, vermeldden latere koningen.27 Vlak voor het aanbreken van het eerste millennium stond het hele Midden-Oosten in brand.

China

Een andere regio die het in zich had om een imperiaal centrum te worden lag in het Chinese Laagland.28 Dat uitgestrekte vlakke en vruchtbare land van meer dan 400.000 vierkante kilometer groot is het werk van de Gele Rivier. Het loopt van het hedendaagse Beijing in het noorden tot Shanghai in het zuiden en strekt zich meer dan 1000 kilometer landinwaarts uit tot het Yan- en het Taihanggebergte. Het beslaat ongeveer 5 procent van het grondgebied van het hedendaagse China.

Toen de ijzertijd begon, hadden de bossen die op dit laagland groeiden al grotendeels plaatsgemaakt voor landbouwgrond. Het centrale deel werd bewoond door verschillende samenlevingen, zoals de Wei en de Qi. Ze werden omringd door samenlevingen die hun machtsbasis hadden in de valleien die uitkwamen op het laagland, zoals de Qin en de Zhou. Verder weg woonden barbaarse volken zoals de Xirong, de Beidi en de Nanman. China wordt vaak geprezen voor zijn lange imperiale geschiedenis, maar er waren ook lange periodes dat het versplinterd was en er oorlogen woedden. Het grondgebied dat we tegenwoordig kennen als China zou zelfs pas in de achttiende eeuw een geheel worden.

Een groot deel van het Chinese Laagland werd omstreeks 1600 bce voor het eerst in zijn geschiedenis verenigd door het Shang-koninkrijk. Er zijn maar weinig primaire bronnen over de Shang. Aan de hand van de graftombe van Fu Hao weten we dat de heersers van de dynastie begraven werden met slechts een handvol slaven, onversierde bronzen vaten en nogal primitieve jaden beeldjes.29 Teksten die op schildpadschilden zijn gegraveerd, spreken van een wereld waarin voortdurend oorlog werd gevoerd tegen de ‘duivelslanden’. Er zijn geen schildpadschilden gevonden van na ongeveer 1200 en dat kan erop wijzen dat deze kostbare geschenken van schatplichtige kuststaten de Shang-hoofdstad niet meer bereikten. In dat geval was het misschien een van de eerste tekenen van de neergang van de Shang-dynastie, die al meer dan een eeuw waarneembaar was voor de Zhou-staat en zijn bondgenoten de dynastie uiteindelijk omverwierpen bij de slag bij Muye in 1046. Die slag was een gebeurtenis van catastrofale proporties; bronnen spreken van een miljoen krijgers.30 Voor de mensen op het Chinese Laagland moet de komst van de Zhou vanuit hun bolwerk diep in de vallei van de Gele Rivier even verbijsterend zijn geweest als de Libische staatsgreep in Egypte of de inval van de Kassieten in Babylon.

De heersers van Zhou rechtvaardigden de omverwerping van de Shang-dynastie door te zeggen dat die was opgedragen door de hemel, omdat er onder de Shang corruptie, dronkenschap en onveiligheid in het land heersten. Hertog Dan van Zhou, een machtige adviseur van de eerste koning van de Zhou-dynastie, verfijnde deze rechtvaardigingstheorie en bracht haar terug tot de kern: de koning was de zoon van de hemel en hij regeerde met het hemels mandaat (tian ming) het middelpunt van de wereld onder de hemel.31 En zo ontstond de notie van China als het Rijk van het Midden.

In een inscriptie op de Shi Qiang pan, een bronzen schaal, staat beschreven hoe de eerste koningen van Zhou 10.000 staten verenigden en de orde herstelden. ‘Standvastig en kalm is de Zoon van de Hemel,’ staat er. ‘Hemels stralend en onkreukbaar geven de Heer in de Hemel en de heksenbeschermers de Zoon van de Hemel een uitgebreid mandaat, talrijke zegeningen en overvloedige oogsten. Onder de volken in het grensland en de mens-wilden is er niemand die zich niet haast om aan het hof te verschijnen.’32 ‘Grote vrede’, dat was het uiteindelijke doel. ‘Als de heerser, op het hoogste niveau, erop staat om zijn zaken op imperiale wijze te bestieren, dan geeft hij zich over aan het volgen van de weg van de hemel,’ stelde de latere confuciaanse geleerde Shao Bowen. ‘Wanneer hij, op het middelmatige niveau, koninklijke zaken bestiert, dan heeft hij zich overgegeven aan het volgen van de weg van de mens. Wanneer hij, op het laagste niveau, zijn zaken op tirannieke wijze bestiert, dan geeft hij zich over aan het volgen van de weg van de aarde. Van deze drie hoort alleen die eerste hooggehouden te worden.’33

China’s politieke landschap was aan het begin van de ijzertijd dus in veel opzichten vergelijkbaar met de situatie in Mesopotamië en Egypte. Een grote vruchtbare vlakte zorgde ervoor dat de bevolking kon groeien – in het geval van China waarschijnlijk tot ongeveer 10 miljoen zielen – maar de vlakte was verdeeld tussen verschillende steden en koningen die onophoudelijk met elkaar om invloed streden.34 De kleine stad Fenghao lag aan de rand van het Chinese Laagland, maar als hoofdstad van de Zhou-koningen werd ze een van de eerste staten die enige eenheid in de regio brachten en een imperiale ideologie ontvouwden gebaseerd op het hemels mandaat.

Zuid-Azië

Het Chinese Laagland werd door bijna 3000 kilometer bossen, bergen en gletsjers gescheiden van een andere belangrijke potentiële imperiale wieg: de Indus-Gangesvlakte. Miljoenen jaren stroomde het water dat door de moesson over de zuidelijke hellingen van de Himalaya werd uitgestort zuidwaarts in honderden kleine rivieren die uitkwamen in de Indus, de Ganges en de Brahmaputra die zich een weg baanden naar de Arabische Zee en de Bengaalse Baai. De vlakte die door de rivieren werd gevormd, is meer dan 2,5 miljoen vierkante kilometer groot en is de belangrijkste voedselmand ter wereld. Het vlakke land kromt zich als een hoefijzer om de harde rotsformatie van het Hoogland van Dekan in het zuiden. Aan de noordzijde wordt het begrensd door de Hindu Kush, de Himalaya en de Shan-heuvels van Myanmar. Tot de komst van Europese kolonisten in de zestiende eeuw werd de regio van buitenaf alleen bedreigd door de nomadische volken die langs de Amu Darja in Centraal-Azië woonden, maar die moesten de lange en gevaarlijke bergpaden in de Hindu Kush over trekken voor ze via de Khyberpas op de vlakten van Zuid-Azië konden komen. In de bronstijd werd de westelijke helft van de Indus-Gangesvlakte gedomineerd door de Indus- of Harappa-beschaving (3000-1300 bce). Er is geen bewijs dat een nieuwe belangrijke staat de leemte opvulde nadat de grote uit baksteen opgetrokken steden Mohenjodaro en Harappa omstreeks 1900 waren verlaten. Toen rond 1500, tijdens de zogenaamde Indo-Arische Migratie, Indo-Arische herders naar het zuiden trokken, waarschijnlijk via de Hindu Kush, stuitten ze op een lappendeken van stammen en kleine koninkrijken. Aanvankelijk ontwikkelden deze nieuwkomers een bolwerk in de graslanden van de Swatvallei in het noorden van het hedendaagse Pakistan, maar in de loop der eeuwen nam hun aantal toe, kregen ze macht over de bestaande bewoners en rukten ze op naar de vruchtbare vlakten van de Punjab en de Ganges.35

Hoewel je dat lange proces waarschijnlijk beter een ‘volksverhuizing’ dan een ‘invasie’ kunt noemen, had het een vergaande sociale verandering tot gevolg. Deze nieuwe cultuur wordt meestal de Vedische Beschaving genoemd, naar de Veda’s of heilige teksten in het Sanskriet waarop het hindoeïsme is gebaseerd. Het primitieve beschilderde grijze aardewerk van deze cultuur haalde het niet bij de kunstzinnige pracht en praal van Egypte en Mesopotamië, maar de Vedische Beschaving liet wel een voor die tijd ongeëvenaard rijke literatuur na. In deze periode ging men over tot het bewerken van ijzer, werd de samenleving verdeeld in kasten en werden nieuwe koninkrijken gevestigd. Als we epische werken zoals de Mahabharata mogen geloven, werden de relaties tussen deze staten gekenmerkt door anarchie, aangezien ze bondgenootschappen tegen elkaar vormden, ruzieden en vrijwel onophoudelijk met elkaar vochten. Pas in de vijfde eeuw wist een van de staten – het koninkrijk Panchala – een soort hegemonie te vestigen over zijn buren. En pas in de vierde eeuw viel een groot deel van het Indische subcontinent onder één rijk, het Maurya-rijk.

In de hindoese traditie wordt harmonie gesymboliseerd door de godin van de voorspoed, Lakshmi, en haar echtgenoot Vishnu, de god van de gerechtigheid en vrede. De oude Sanskritische epen, zoals de Mahabharata en de Ramayana, leggen de nadruk op het verlangen naar vrede en harmonie – het verlangen van ouders om hun kinderen te zien opgroeien, van boeren om hun oogst binnen te halen en van koningen om rechtvaardig te heersen. Maar ze benadrukken ook hoe moeilijk het is om vrede en harmonie te bewaren. Het concept proportionaliteit (desha dharma) wordt verbreid om het buitensporige gebruik van geweld te voorkomen, maar moet onmiddellijk het veld ruimen voor dwaze haat. Men introduceert arbitrage (panchayat), maar ook daardoor worden conflicten zelden voorkomen. Gezanten worden met minachting behandeld, en oorlogsvoorbereidingen gaan gewoon door.

Hoewel de goden in de Mahabharata waarschuwden tegen oorlog, wisten doortrapte ministers hoe ze de koning konden bespelen door misbruik te maken van zijn trots en onzekerheid. ‘Koningen moeten altijd met geheven knots klaarstaan om toe te slaan wanneer dat nodig is en ze moeten hun onverschrokkenheid aldoor vergroten,’ adviseert de snode raadsman Kanika. ‘Terwijl ze zelf zorgvuldig alle fouten vermijden, moeten ze onophoudelijk op de fouten van hun vijanden inspelen.’36 Kanika verklaart vervolgens dat een koning zich moet gedragen als een sluwe jakhals en zijn vijanden bij voorkeur moet vernietigen zonder zijn toevlucht te nemen tot openlijke oorlogsvoering, door middel van diplomatie, financiële macht of het zaaien van interne verdeeldheid. Het is misschien niet verwonderlijk dat de ideale staat op aarde, volgens de Veda’s, een ijzeren stad was, goed beschermd tegen de krachten van de natuur en van de mens.

Veiligheid en macht

Verdorvenheid, rechtschapenheid en geweld in internationale betrekkingen; bij het aanbreken van het eerste millennium waren dat inmiddels al belangrijke thema’s waarover mensen nadachten en schreven en die ze tot onderwerp namen van hun schilderijen en beeldhouwwerken. In moderne termen hing de machtsverdeling – de eerste historische laag die in dit boek onder de loep wordt genomen – af van de heilige drie-eenheid van natuurlijke hulpbronnen. Hoewel de wereld in die tijd maar dunbevolkt was en de communicatie door natuurlijke barrières zeer traag verliep, waren het oostelijke Middellandse Zeegebied, het Chinese Laagland en de Indus-Gangesvlakte duidelijk veranderd in onrustige machtspolitieke arena’s. Elders, in de dichte bossen, de bergketens en op de grasvlakten waardoor de rest van de aardbol nog grotendeels werd bedekt, vond machtspolitiek op een kleinere schaal plaats. Het effect ervan op het leven van mensen was echter niet minder belangrijk.

De tweede historische laag die we hebben omschreven en waaraan in dit boek aandacht wordt besteed, is de evolutie van de politieke organisatie. In de late bronstijd was de wereld bezaaid met kleine steden en dorpen, die zelden meer dan een paar duizend inwoners hadden. Veel van die steden werden bestuurd door koningen en heersten over een uitgestrekt omliggend gebied; ze waren stadstaten. Vooral in de vier regio’s op aarde waar de landbouw het verst ontwikkeld was – Egypte, Mesopotamië, de Indus-Gangesvlakte en het Chinese Laagland – was de dichtheid van stadstaten betrekkelijk hoog, zodat er meer interactie was op cultureel en commercieel gebied – en op militair gebied. Over het algemeen hadden de stadstaten culturele, religieuze en politieke gewoonten met elkaar gemeen, wat op zijn beurt bijdroeg tot het ontstaan van imperiale tradities in de vorm van gemeenschappelijke symbolen om de hiërarchische verhoudingen te legitimeren. De politieke realiteit in deze regio’s werd dus gevormd door kleine stadstaten die met elkaar streden om macht, en uiteindelijk om het bezit van imperiale insignia.

Als er bij internationale betrekkingen zoiets als een ‘natuurtoestand’ – dat wil zeggen, een primitief stadium – was, werd die al gekenmerkt door de spanning tussen het verlangen naar vrede en de onmogelijkheid om die te bewaren. Begraafplaatsen, de beeldende kunsten en de poëzie getuigen allemaal van de waarde die aan het menselijk leven werd gehecht, het verlangen om het leven ten volle te leven, ook in zeer zware omstandigheden, de angst om naasten te verliezen en de verschrikking van oorlog. Zelfs voor mensen in de meest primitieve omstandigheden, in tijdelijke hutten of piepkleine dorpjes, betekende oorlog bloedvergieten, martelingen, ontvoeringen en onderwerping. Voor de boeren en ambachtslieden van de meer ontwikkelde staten was het niet veel anders. Al werden conflicten uitgevochten aan grenzen die ver weg lagen, toch hadden die oorlogen vaak hogere belastingen, de verwaarlozing van de infrastructuur voor irrigatie die noodzakelijk was voor landbouwoverschotten en dienstplicht tot gevolg.

Zodoende droomden mensen overal van een ideale harmonieuze wereld. In Egypte werd dat ideaal uitgedrukt in Ma’at, in China in het ‘hemels mandaat’; in Mesopotamië in de Codex Hammurabi; en in India in de godheden Vishnu en Lakshmi. De staat en zijn heerser moesten de vrede in eigen land bewaren en zorgen voor veiligheid aan de grenzen. Dat waren hun voornaamste taken. Ideaalbeelden van de staat waren derhalve een toevluchtsoord tegen een kwade wereld, een hof in de woestijn, een ommuurde schuilplaats, een ijzeren stad. Als we naar de vijfde historische laag kijken die we in de inleiding hebben omschreven – de ontwikkeling in het denken over de aard van wereldpolitiek – laat de late bronstijd dus al een opvallende tweedeling zien. De ideale koning was een rechtvaardige vader voor zijn eigen volk, maar een onversaagd strijder tegen gevaren van buiten.

Dit brengt ons bij een belangrijk aspect van de derde historische laag, beschreven in de inleiding: waarom kwam oorlog meer voor dan vrede? Paradoxaal genoeg veroorzaakte juist het streven naar veiligheid zoveel ellende. Grenzen waren vloeibaar, zodat het lastig was om vast te stellen wanneer het doel van veiligheid was bereikt; er kon zelden een goed onderscheid tussen defensieve en offensieve oorlogen worden gemaakt. Wat de ene partij als een rechtmatige defensieve oorlog beschouwde, was vanuit het standpunt van de tegenpartij gezien brute agressie. En als een koning van Egypte, Assyrië of China overwoog om een imperium te vestigen als de manier om anarchie om te toveren in stabiliteit, dachten de onderworpen partijen daar ook heel anders over. Een onderscheid tussen het streven naar veiligheid en de wens van een staat om zijn macht te maximaliseren kon zelden worden gemaakt.

Op de drempel van het eerste millennium kon oorlog al ongelooflijk winstgevend zijn, zo niet voor het gewone volk dan toch zeker voor de koning en zijn hof. Steden en tempels waren schatkamers vol goud en andere luxeartikelen; landbouwgrond kon veel belastinginkomsten opleveren, en dat gold ook voor de controle over handelsroutes. De zoektocht naar veiligheid en profijt waren dus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hetzelfde gold ook voor de kracht en zwakte van staten. De opkomst van een staat, zijn economische succes, zijn politieke eenheid en zijn technologische vooruitgang konden allemaal oorlog met afgunstige of bange rivalen betekenen. Maar de zwakte van een staat kon voor tegenstanders aanleiding zijn om in te grijpen, zoals het Nieuwe Rijk in Egypte en de Shang-dynastie in China overkwam.

Er is nog een laatste aspect dat vermeld dient te worden: de natuur, de vierde historische laag die in dit boek onder de loep wordt genomen. Vlak voor het eerste millennium veranderde het klimaat. Daardoor werden hele gemeenschappen gedestabiliseerd – vooral die in zeer precaire omgevingen, zoals de steppen – en ontstonden er grootschalige volksverhuizingen en conflicten. Angst, hebzucht, macht en natuurlijke schaarste – dat waren de factoren die bepalend waren voor de vroege internationale betrekkingen.

2 | De pauw van Salomo

1000-750 bce

X

Bij het aanbreken van de ijzertijd, omstreeks het jaar 1000 bce, was de wereld nog altijd leeg. Het grootste deel van de planeet werd bewoond door geïsoleerde stammen en rondtrekkende volken. Die tribale samenlevingen die we in het vorige hoofdstuk hebben ontmoet, hechtten waarde aan het leven en streefden ernaar om vreedzaam naast elkaar te leven door grenzen af te bakenen, goederen uit te wisselen en diplomatie te bedrijven. Toch had de natuurtoestand van buitenlandse betrekkingen evenveel met oorlog als met vrede te maken. Voor de eerste koninkrijken gold dezelfde stand van zaken, zoals we ook zagen. Het ideaal was andermaal een leven in harmonie. Koningen communiceerden met elkaar, schreven brieven en stuurden gezanten. Maar er werd ook van koningen verwacht dat zij oorlogsbuit binnenhaalden, ten bate van hun onderdanen en van hun eigen prestige. De Nijlvallei, Mesopotamië, de Indus-Gangesvlakte en het Chinese Laagland waren de voornaamste demografische en politieke centra. Zij verlangden ook naar harmonie, baden tot Ma’at of Lakshmi, of hoopten dat de keizer zich zou houden aan het hemels mandaat.

In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe Egypte, Mesopotamië en het oostelijk deel van het Middellandse Zeegebied aan het begin van het nieuwe millennium één grote politieke arena werden. De ambities van Egypte en Assyrië – waarvan de opkomst niet te stuiten leek – botsten met elkaar in de Levant, waar talloze kleinere staten het nalieten om samen een front tegen hen te vormen. Ze wilden allebei de controle hebben over de handel; ze geloofden allebei dat hun heersers uitgekozen waren door de goden. In dit hoofdstuk wordt ook gereconstrueerd hoe de plannen van de Zhou-keizers van China botsten met die van hun machtige buren, met als gevolg dat de dynastie ten onder ging en het Chinese Laagland in stukken uiteenviel. Tot slot verkennen we een van de eerste imperia op het westelijk halfrond, dat van de enigmatische Olmeken, en de rol van de eenvoudige maispannenkoek, de tortilla, bij het ontstaan ervan.

De opkomst van Assyrië

Aan het begin van het eerste millennium hadden de donkere tijden zich over de mediterrane kusten verspreid als de rook van een bosbrand. Indringers uit het noordelijk deel van het Middellandse Zeegebied, bekend als de Zeevolken, overspoelden de zuidelijke en oostelijke mediterrane kusten. Egypte verviel in chaos. Babylon stond op instorten. De indringers die over de Mesopotamische vlakten zwermden, begonnen nu tegen elkaar te vechten. Assyrië was de enige boom die nog overeind stond met ongeschonden wortels. Dit was Assyriës grote kans en die greep het. Het keerpunt was 910, het jaar dat koning Adad-nirari ii (911-891) de strijd aanbond met de Arameeërs, een volk in het noorden van het hedendaagse Syrië, en hun een zware slag toebracht. Vanaf dat moment breidden de Assyrische koningen hun invloed snel uit over het Midden-Oosten.

De overwinningen van Adad-nirari ii zouden echter niet mogelijk zijn geweest zonder de twintig jaar durende binnenlandse hervormingen van zijn vader. Koning Assur-dan ii (934-912) had het rijk verdeeld in formele provincies en hun bestuur gereguleerd, de hoofdstad versterkt, de forten langs belangrijke handelsroutes hersteld en de landbouwproductie verhoogd. ‘Ik heb het vermoeide volk van Assyrië, dat geconfronteerd met honger en schaarste zijn steden had verlaten, teruggebracht,’ had Assur-dan gepocht. ‘Ik heb ploegen ingespannen in de districten van mijn land; ik heb meer graan vergaard dan ooit tevoren.’1

Zodra hij de Arameeërs had aangepakt, richtte Adad-nirari zijn aandacht op Babylon. Hoewel zijn troepen opnieuw zegevierden, behaalden ze geen beslissende overwinning. Daarom werd er een huwelijksalliantie tussen de twee hoven gesloten. Volgende campagnes richtten zich vooral op de kleine koninkrijken in de heuvels van het noorden, inclusief de verzwakte Hethieten. Adad-nirari’s kleinzoon Assurnasirpal ii (833-859) trok helemaal op naar de Middellandse en de Rode Zee. In 879 toonde Assurnasirpal zijn zelfvertrouwen door een groot feest te geven om een nieuw paleis in te wijden in een gerenoveerde hoofdstad: Nimrud.2 Meer dan twintig jaar hadden duizenden mannen hard gewerkt om het te voltooien. Nu trakteerde de koning ‘47.074 personen, mannen en vrouwen, die waren verzocht om te komen vanuit mijn hele land, tien dagen lang op eten en drinken; ook 5000 belangrijke personen, vertegenwoordigers uit andere landen,’ noteerde hij op een stenen stèle. ‘Ik bewees hun op gepaste wijze eer en stuurde hen gezond en gelukkig terug.’3 Zijn opvolger breidde de Assyrische veroveringen nog verder uit. Aan het einde van de negende eeuw controleerde het Assyrische rijk vrijwel geheel Mesopotamië evenals grote delen van de Levant en Anatolië.4

De spectaculaire opkomst van Assyrië was mogelijk doordat verscheidene kundige koningen de troon bestegen zonder onenigheid over de opvolging. Hun kracht lag in een combinatie van economische hervormingen, die nodig waren om de bevolking tevreden te houden, en innovatie op het slagveld.5 De Assyriërs vervolmaakten hun belegeringstactieken en maakten gebruik van stormrammen en mobiele torens. Ze experimenteerden met kamelen en cavalerie als alternatief voor oorlogsvoering met strijdwagens. Ze verbeterden technieken om ijzer te harden tot staal. Propaganda bedoeld om vijanden angst aan te jagen gaf een duidelijke keuze: breng eer of sterf. ‘Hun mannen, jong en oud, nam ik gevangen. Van sommigen hakte ik de voeten en handen af; van anderen sneed ik de neus, oren en lippen af,’ lezen we in inscripties op de muren van het paleis van Assurnasirpal ii in Nimrud. ‘Van de oren van de jonge mannen maakte ik een stapel; van de hoofden van de oude mannen maakte ik een minaret […] De jongens en de meisjes verbrandde ik in de vlammen.’6

Het resultaat was roofzuchtig imperialisme. Na een verovering kon een schatting worden opgelegd en schattingen maakten nieuwe veroveringen mogelijk. Bestuurlijke archieven geven ons een indruk van de buit: goud, zilver, tin, koper, linnen kledingstukken met gekleurde garneersels, apen, ebbenhout, palmhout en tanden van zeedieren. Sommige veroverde landen werden imperiale provincies, geregeerd door gouverneurs die de Assyrische wetten handhaafden, de Assyrische cultuur verspreidden en Assyrische belastingen hieven. Andere werden vazalstaten, indirect geregeerd met behulp van marionettenkoningen die af moesten zien van onafhankelijke buitenlandse betrekkingen, schattingen moesten betalen en hun kinderen als gijzelaar naar het Assyrische hof moesten sturen.

Uit de annalen van de Assyrische koningen – in kleitabletten gedrukt en in stenen stèles gegraveerd – komt een duidelijke imperiale orde naar voren. De centrale plaats werd ingenomen door Assur. Hij was de oppergod, die de koning instrueerde. De koning woonde in een paleis, omringd door paradijselijke tuinen. Rondom de paleistuinen lag een stad met reusachtige muren en poorten, die werd bewoond door ambachtslieden. Rondom de stad lag landbouwgrond, in de beeldhouwkunst geïdealiseerd als een welige omgeving vol overladen dadelbomen, vruchtbare graanvelden en rivieren vol vis. Dit was ‘het rijk van het midden’, het land dat door de goden was uitverkoren. De landen daarbuiten – de periferie – waren door de goden verlaten, dacht men, en als een ‘mislukte kosmos’ opgegeven.

Die mislukte kosmos bleek een onrustig oord. De Assyriërs hadden het geluk dat hun buren zich langzamer herstelden van de ineenstorting aan het einde van de bronstijd en door onderlinge ruzies in beslag werden genomen. In Egypte bijvoorbeeld kon de nieuwe Libische dynastie – die zich zoals bekend identificeerde met de heilige kat – slechts twee sterke koningen leveren. Koning Sjosjenq i (943-922), de stichter van de dynastie, was een meedogenloze krijgsheer. In een van de tempels in Karnak torent hij nog altijd uit boven geboeide en verslagen vijanden, die keurig in een rij zijn opgesteld en van een aanduiding zijn voorzien, alsof het om een insectenverzameling gaat. Sjosjenq zwaaide de scepter over een groot deel van het hedendaagse Israël en Libanon. Hij ondertekende een handelsovereenkomst met de koning van Tyrus. De laatstgenoemde gaf blijk van zijn schroom door een klein granieten beeld van de farao in de hoofdtempel van Byblos te zetten.7

Maar na de dood van koning Sjosjenq brak er een strijd om de troon los en slechts met een beetje geluk kon Osorkon ii (872-837) de macht aan zich trekken en consolideren. Osorkon hield een korte veldtocht in het noorden, maar zijn buitenlandse politiek werd gekenmerkt door terughoudendheid. Hij werd geplaagd door de gedachte dat er na zijn dood opnieuw een opvolgingsstrijd zou losbranden. ‘Stel mijn kinderen aan in de functie die ik hun zal geven,’ bad hij tot de god Amon, ‘zodat geen enkele broer jaloers is op de andere broer.’8 Niettemin brak in Egypte een dynastieke strijd los. Een paar jaar na de dood van Osorkon werd het in tweeën gedeeld. Het zuiden kregen meer autonomie en zelfs de Nijldelta viel geleidelijk uiteen in verschillende staatjes. De Assyriërs kwamen gevaarlijk dicht bij de Sinaïwoestijn.9 Pas rond 710 bce zou een nieuwe koning, een zwarte farao uit Nubië, Egypte weer herenigen.

De Bijbel en het slagveld

In het begin van de ijzertijd was de Levant een broedplaats van politieke intriges en ambities, net als nu. Voor Sjosjenq i en Osorkon ii was deze lappendeken van kleine steden en koninkrijken een aantrekkelijk doelwit: politiek zwak, maar rijk door de handel. Vanuit de stad Memphis in de Nijldelta voerde een van de handelsroutes, de Via Maris of Weg van de Zee, via talloze steden aan de kust van de Middellandse Zee helemaal naar Damascus. Een andere route, de Koninklijke Weg, leidde via het noorden van de Rode Zee, de Dode Zee en de rivier de Jordaan ook naar Damascus en vandaar naar de Eufraat en Anatolië.

De Jordaanse Riftvallei verdeelt de Levant in een westelijk en een oostelijk deel. Als je van het westen naar het oosten gaat, kom je eerst in de kuststrook, waar genoeg regen valt; daarna in het dal van de rivier de Jordaan; en ten slotte op de dorre Jordaanse hoogvlakte. In het noorden van de regio lag de grote stad Tyrus. Tyrus was in de ijzertijd voor de Levant wat Venetië vanaf de twaalfde eeuw ce voor Italië werd. Net zoals het middeleeuwse Venetië in zijn beschutte lagune profijt trok uit zijn overzeese bezittingen – de uitgestrekte Stato da Már –, weefden de Feniciërs van Tyrus het hele Middellandse Zeegebied in een handelsweb met hun eilandstad, beschermd door haar ligging vlak bij de kust van het hedendaagse Libanon, als middelpunt. Ze bezaten kolonies tot aan de Straat van Gibraltar. De Feniciërs waren onmisbaar voor de aanvoer van cederhout en ijzer. Ten oosten van Tyrus lag het koninkrijk Aram, waar de Arameeërs woonden. Ten zuiden van de stad lagen aan het Meer van Galilea en de rivier de Jordaan de koninkrijken Israël, Ammon, Juda, Edom en Moab. De voortdurende strijd tussen deze koninkrijken vormt de historische achtergrond van het Oude Testament. Onder koning Saul (1043-1012 bce) werd Israël de hegemoon van de Levant. Nadat Saul een heterogene alliantie van stammen naar een overwinning op de Ammonieten had geleid, was hij tot hun koning gekroond en had hij hen verenigd tot het koninkrijk Israël. Zijn opvolgers, David (1010-1002) en Salomo (970-931) breidden het koninkrijk uit. In het Oude Testament wordt Salomo beschreven als een kundig heerser. Hij wilde dat de staat controle uitoefende op alle handel, bouwde ovens om ijzer te smelten, gaf opdracht tot het opzetten van een marine en richtte een staand leger op. Salomo verkreeg de controle over de Via Maris, hield toezicht op het meeste verkeer op de Koninklijke Weg en sloot een handelsovereenkomst met de koning van Tyrus.

Er zijn bewijzen dat er handel plaatsvond tussen regio’s in het Midden-Oosten en het Middellandse Zeegebied, rond de Rode Zee en zelfs rond de Indische Oceaan. ‘Eens in de drie jaar liep de handelsvloot binnen met een lading goud, zilver, olifantstanden, apen en pauwen,’ vertelt het Oude Testament.10 Het verwijst ook naar een bezoek van de koningin van Seba aan het hof van Salomo. Dat kan worden verklaard uit het feit dat Seba, gelegen in het hedendaagse Jemen, al een cruciaal handelsknooppunt was tussen de werelden van de Indische Oceaan en de Middellandse Zee. Salomo verstevigde ook bondgenootschappen door prinsessen uit Egypte, Moab, Ammon, Edom en andere koninkrijken in zijn harem op te nemen. Maar na Salomo’s dood brak Israël in tweeën en werd de zuidelijke helft het onafhankelijke koninkrijk Juda.

Onmiddellijk na de afscheiding werd Juda belegerd door Sjosjenq i, die naar de regio was gehaald door Israël, de nieuwe bondgenoot van Egypte. Omstreeks 890 haalde koning Asa van Juda al het goud uit de hoofdtempel om de koning van Aram om te kopen om zijn verdrag met Israël te verbreken en een tweede front in het noorden te openen. Omstreeks 860 deden de koninkrijken Moab en Ammon een inval in Juda. Toen er ook nog Aramese troepen arriveerden, moest Juda wel om vrede verzoeken.

In 853 werd de hele regio bedreigd door een ophanden zijnde Assyrische invasie. Onderlinge conflicten werden beëindigd en er werd een geduchte alliantie gevormd. Deze verzamelde zich in Qarqar, in het hedendaagse Syrië, om het Assyrische leger op te wachten. De coalitie bestond uit troepen uit Babylon, Egypte, Perzië, Israël, Aram en tien andere naties. Volgens één stèle gingen tijdens de slag meer dan 60.000 krijgers de strijd met elkaar aan. Voor de volken van het Midden-Oosten was dat vergelijkbaar met een wereldoorlog. Assyrië zegevierde, mogelijk dankzij zijn grotere en betere cavalerie. Het merendeel van de verslagen vijanden van Assyrië werd gedoemd tot een bestaan als vazal.

Nog geen drie jaar later waren de Arameeërs en Israëlieten weer in oorlog met elkaar. Op de stèle van Tel Dan beschrijft de Aramese koning hoe hij wraak nam voor de nederlaag van zijn vader en ‘zeventig koningen onderwierp met duizenden strijdwagens en paarden’.11 In 849 vochten Israël en Juda zij aan zij tegen de Arameeërs. De alliantie met het superieure noordelijke koninkrijk werd bezegeld door een huwelijk met een prinses. In 815 hadden de Arameeërs Israël volledig kunnen verslaan als de Assyriërs Damascus niet opnieuw waren binnengevallen, zodat de dreiging uit het noorden tijdelijk luwde. In 814 bundelden de Arameeërs hun krachten met die van de Babyloniërs en de Elamieten om een volgende Assyrische aanval af te slaan.12 Ondertussen werd Juda geplaagd door rivaliteit met Edom en invallen van de Filistijnen. Maar toen laaide de oorlog tussen Aram en Israël weer op. Hoewel de Assyriërs tot in de achtste eeuw strijd bleven leveren tegen Babylon en het Aramese koninkrijk, kwam hun oorlogsmachine langzaam tot stilstand. Dat kwam door conflicten over de troonsopvolging, gouverneurs die macht verwierven ten koste van de koning en de groeiende invloed van de chef-staf, de turtanu. In 763 was de macht van de Assyrische koning inmiddels ernstig verzwakt. De zonsverduistering die dat jaar plaatsvond werd beschouwd als voorbode van tegenspoed. De pest brak uit, en het Assyrische koninkrijk begon aan een decennium vol opstanden en anarchie. Er wordt melding gemaakt van schendingen van grensakkoorden door de Babyloniërs, verzet tegen de Assyrische invloed in de Levant en zelfs van het verbreken van een verdrag door Mati’ilu, koning van de kleine staat Arpad. ‘Als Mati’ilu zondigt tegen dit verdrag,’ lezen we in de Assyrische archieven, ‘moge Mati’ilu dan een prostitué worden.’13 Maar dit soort verwensingen kon niet voorkomen dat er veertig jaar van stagnatie volgde. Assyrië had echter het geluk dat niemand bij machte was om daar zijn voordeel mee te doen. Na enkele onzekere decennia zou een volgende reeks grote koningen beginnen aan de militaire campagne waardoor het Assyrische Rijk twee keer zo groot werd gemaakt en de grenzen werden uitgebreid tot Nubië, Cyprus en de Perzische Golf.

Verdragen en vloeken

Terwijl de agressie van de Zeevolken de opmerkelijkste gebeurtenis in de laatste jaren van het tweede millennium was, bepaalde de opkomst van Assyrië de vooruitzichten voor een groot deel van het oostelijk halfrond in de eeuwen daarna. Vergeleken met Egypte en Babylon wordt Assyrië vaak afgeschilderd als een hardvochtig imperium. De reliëfs op de muren van Assyrische paleizen laten niets aan de verbeelding over. Ze tonen de amputatie van de oren, neuzen en ledematen van krijgsgevangenen. Dit was propaganda op basis van terreur. Maar de verschillen met andere oude imperia waren niet zo groot. De Egyptische farao’s brachten in hun tempels ook afbeeldingen aan van vijanden van wie de ledematen werden afgesneden of die geknecht werden. Ramses iii deed bijvoorbeeld een gooi naar onsterfelijkheid met de ware tempel van verschrikking die hij in Medinet Habu bouwde. Overal in het complex is te zien hoe hij rivalen verslaat en hoog uittorent boven het slagveld. Op een van de muren staat hij zelfs afgebeeld terwijl hij stapels afgehakte handen en penissen in ontvangst neemt als bewijs van het welslagen van de veldtochten van zijn generaals. De ideologie die ten grondslag lag aan de Assyrische en Egyptische imperiale heerschappij was ook vergelijkbaar. De koningen in beide culturen kregen van de goden de taak om de stabiliteit en de welvaart van het volk dat tot hen bad in stand te houden. De Assyrische koning was de vertegenwoordiger van de god Assur. Waar hij regeerde, heerste vrede, rust en gerechtigheid. Waar hij niet regeerde, heerste chaos.14

De oude bronnen laten zien dat de veroveringen van Egypte en Assyrië werden ingegeven door de behoefte aan veiligheid. Het was vooral van essentieel belang om de productie van de landbouw die geconcentreerd was in de rivierdalen veilig te stellen, zowel om sociale onrust ten gevolge van honger te voorkomen als om de gestage stroom belastingen van de boeren intact te houden. Door de afmetingen en fragmentatie van Mesopotamië was dat veel lastiger voor de Assyriërs dan voor de Egyptenaren. Er waren veel ambitieuze steden, ieder met een eigen sterke culturele identiteit, die onder controle moesten worden gebracht. Egypte noch Assyrië had de luxe van duidelijk afgebakende natuurlijke grenzen; zodoende impliceerde veiligheid tevens dat ook de hele periferie onder controle moest worden gebracht. De aandacht van Egypte ging vooral uit naar het dichtbevolkte oostelijke deel van het Middellandse Zeegebied. Assyrië moest zich alle kanten op richten: naar de Levant in het westen, naar Anatolië in het noorden, naar het Zagrosgebergte in het oosten en naar de Perzische Golf en het Arabisch Schiereiland in het zuiden.

Juist in dit streven naar een invloedssfeer vervaagde het verschil tussen het zoeken naar veiligheid en het maximaliseren van macht. Veiligheid betekende niet meer alleen dat de hoofdstad en de grenzen van het koninkrijk werden verdedigd, maar vereiste ook dat de grenzen werden uitgebreid om vijanden zo ver mogelijk van de hoofdstad te houden. Koningen beroemden zich op de buit waarop ze in de oorlogen beslag legden, op de slaven die ze gevangennamen en de immense rijkdom die ze vergaarden door andere staten te dwingen tot schatplichtige gehoorzaamheid. De Zwarte Obelisk van Salmanasser iii geeft een indruk van de merkwaardige geschenken die door buitenlandse afvaardigingen naar het hof werden gebracht. ‘Ik ontving een tribuut van Musri: tweebultige kamelen, een waterbuffel, een neushoorn, een antilope, vrouwtjesolifanten, vrouwtjesapen en mensapen,’ staat er vermeld. ‘Ik ontving een tribuut van Jehu, de zoon van Omri: zilver, goud, een gouden schaal, een gouden terrine, gouden emmers, tin, de staven uit de hand van de koning en een speer.’15 Vanaf de achtste eeuw trachtte Assyrië ook de handelsroutes naar de Levant in handen te krijgen en de aanvoer van timmerhout veilig te stellen.

Egypte en Assyrië gebruikten, net als andere staten, angst als propagandamiddel. Toch was het leven waardevol, zelfs dat van mensen buiten het rijk. In het Musée du Louvre bevindt zich een reliëf met een afbeelding van mannen en vrouwen die worden gedeporteerd, waarschijnlijk om in of rond de Assyrische hoofdstad tewerkgesteld te worden.16 Net zoals op veel recente foto’s uit oorlogsgebieden zie je ongelukkige mensen met hun spullen sjouwen, een kar die wordt getrokken door een graatmagere os waarvan de ribben duidelijk zichtbaar zijn, met vier kinderen boven op de lading. In de linkerhoek ontwaar je iets wat eruitziet als een vluchtelingenkamp; Assyrische mannen delen vis, vijgen en water uit en zorgen voor kinderen en een zwakke oude man. Kracht is van essentieel belang, lijkt het reliëf te zeggen, maar grootmoedigheid ten opzichte van je medemens ook.

Naast bruut geweld gebruikten Assyrische koningen een groot aantal diplomatieke middelen om hun macht kracht bij te zetten. Ze eisten van schatplichtige staten dat zij prinsen naar hun hof stuurden als gijzelaar en prinsessen om een van de vele vrouwen van de koning te worden. Als prinsessen beide kanten op werden gestuurd, was dat een teken dat Assyrië nog niet in een positie was om zich dominant op te stellen. Dat was bijvoorbeeld het geval met het verdrag tussen Adad-nirari ii en de koning van Babylon. In dat verdrag werd de grens tussen de twee staten vastgelegd en het werd beklonken nadat de monarchen dochters hadden uitgewisseld om te huwen.

Vredesverdragen werden vaak gesloten in aanwezigheid van een priester en bekrachtigd met een vloek. In een verdrag tussen Assyrië en Arpad wordt de koning van de laatstgenoemde staat gewaarschuwd: ‘Dit hoofd is niet het hoofd van een lentelammetje, het is het hoofd van Mati’ilu, het is het hoofd van zijn zonen, zijn magnaten en het volk van zijn land. Als Mati’ilu zou zondigen tegen dit verdrag, moge dan, zoals het hoofd van dit lentelammetje wordt afgesneden, en zijn hak in zijn bek wordt gestoken, het hoofd van Mati’ilu worden afgehakt.’17 Minder belangrijke staten kopieerden deze bezweringen in onderlinge verdragen. Op de stèles van Sefire is een verdrag vastgelegd tussen twee minder belangrijke Levantijnse heersers, koning Bar-ga’yah en koning Mati’el. De consequenties van een schending zijn duidelijk: ‘Zoals deze was wordt verteerd door vuur, zo zal Mati’el door vuur worden verteerd… Zoals dit kalf in stukken wordt gesneden, zo zullen Mati’el en zijn edelen in stukken worden gesneden.’18

Geen enkel werk geeft een beter beeld van de machtspolitiek in de regio dan het Oude Testament. Als historisch verslag is het een verbazingwekkend verhaal over oorlogen, wisselende allianties en de permanente dreiging van grote mogendheden zoals Assyrië. Het vereert de Israëlieten als een door God uitverkoren natie, wonend in steden ‘met hemelhoge versterkingen’, zoals het Boek Deuteronomium vermeldt, voorbestemd om over het hun beloofde land te beschikken en het welvarend te maken door landbouw en handel.19 Het ideaal was dat van een samenleving van ongelijksoortige stammen verenigd in een gezamenlijk front tegen externe vijanden.