GELITTEKENDE HARTEN

Max Blecher

GELITTEKENDE HARTEN

Vertaald uit het Roemeens
door Jan H. Mysjkin

De auteur ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

© 2015 – Jan H. Mysjkin & Uitgeverij Vrijdag
Jodenstraat 16 – 2000 Antwerpen

www.uitgeverijvrijdag.be

Omslagontwerp: Loudmouth, Utrecht
Vormgeving: theSWitch

NUR 301
ISBN 978 94 6001 340 9
D/2015/11.676/248
e-boek ISBN 978 94 6001 341 6

De uitgeverij heeft alle rechthebbenden gecontacteerd. Wie verder meent dat hij rechten kan doen gelden, gelieve contact op te nemen met de uitgeverij.

Niets uit deze uitgave mag door middel van elektronische of andere middelen, met inbegrip van automatische informatiesystemen, worden gereproduceerd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

DE ONEINDIGE VERLATENHEID VAN DE WERELD

[Voorwoord]

Voor Ana Chiriţoiu

Naar aanleiding van de honderdste verjaardag van Max Blecher publiceerde Observator Cultural, het belangrijkste culturele weekblad van Roemenië, een speciaal cahier over deze moderne klassieker uit de Roemeense literatuur. Naast twee overzichtsstukken werd ingezoomd op elk van zijn drie romans. De dichteres Doina Ioanid nam de tweede roman voor haar rekening.

‘Na een kleine zeventien jaar keer ik terug naar Gelittekende harten,’ schrijft ze, ‘een boek dat ik al die tijd in mijn bibliotheek had staan, maar dat ik vermeed, zelfs als mijn oog op de rugtitel viel. Ik vermeed het, zoals ik in mijn kinderjaren vanuit een bizar gevoel van zelfbehoud riooldeksels ontweek. Ik was bang om mijn hand op Blechers boek te leggen, zoals ik bang was om de laurierrozen in de tuin aan te raken, om me niet te vergiftigen. Gelittekende harten is een van de boeken die ik zowel essentieel als existentieel zou willen noemen, omdat het een subtiel gedistilleerd gif overdraagt, het gif van iemand die de “alledaagse onwerkelijkheid” onder ogen durfde te zien. De ervaring van de ziekte, aan de rand van de dood, doet de contouren van de dingen oplossen en leidt langzaam aan tot de ontbinding van alles wat we “de werkelijkheid” plegen te noemen. De ziekte herschikt alles, verandert het aanzien van de dingen en stort je in een onzeker, angstaanjagend gebied, waar je niets meer hebt om je aan vast te klampen.’

De ervaring dat de wereld voor en na de ziekte niet dezelfde is, treffen we al in het eerste hoofdstuk aan, op het moment dat Emanuel het kabinet van de dokter verlaat: ‘In de tussentijd dat hij in het dokterskabinet opgesloten was geweest, had de wereld zich merkwaardigerwijs verfijnd. De contouren van de dingen bestonden nog wel, maar enkel als dunne lijntjes die, zoals in een tekening, een huis omlijnen om er een huis van te maken of die het profiel van een mens vastleggen. Die contouren omsloten dingen en mensen, bomen en honden, terwijl ze amper de kracht hadden om de enorme hoeveelheid materie, die op de rand van verval stond, te bedwingen binnen de grenzen ervan. Het had volstaan dat iemand dat dunne lijntje aan de rand van de dingen lospeuterde en die imposante huizen, opeens beroofd van hun contouren, hadden zich in een homogene materie van slib en as opgelost.’ Die passage had evengoed in zijn eerste roman, Avonturen in de alledaagse onwerkelijkheid, kunnen staan. Toch is Gelittekende harten van een heel andere factuur dan zijn debuut.

Max Blecher, op 8 september 1909 geboren te Botoşani, een stadje in de Roemeense provincie Moldavië, trok in 1927 naar Parijs om er geneeskunde te studeren. Een arts is hij nooit geworden, wel een ongeneeslijke zieke. In zijn eerste jaar aan de universiteit kreeg hij te horen dat hij leed aan de ziekte van Pott oftewel ruggenmergtuberculose. Daarmee zitten we middenin het eerste hoofdstuk van Inimi cicatrizate (Gelittekende harten, 1937), waar Emanuel dezelfde diagnose gesteld krijgt. Zoals diens hoofdpersonage krijgt ook de auteur de raad voor een kuur naar Berk-aan-Zee te gaan. ‘Het staat niet op de kaart,’ legt de dokter uit. ‘Het is een klein strand, verloren in de duinen, een stadje aan zee waar zieken zoals u uit de hele wereld komen voor een kuur… Ze liggen daar in het gips, maar leiden verder een volstrekt normaal leven. Ze gaan zelfs uit wandelen in karretjes, speciale karretjes waarin ze op hun rug liggen en die door paarden of ezeltjes worden getrokken.’

Gelittekende harten speelt zich af in dat kuuroord, waar Blecher gedurende enkele jaren genezing zocht. De kuur bestond erin dat de ruggengraat werd geïmmobiliseerd, zodat de aangetaste wervels op hun plaats werden gehouden. Gedurende al die tijd moest de patiënt languit in een gipsverband blijven liggen. Nu en dan kwam er verbetering in zijn toestand en kon Blecher weer rechtstaan, ja zelfs lopen. Na Berk-aan-Zee zou hij nog verblijven in het Zwitserse kuuroord Leysin en het Roemeense sanatorium Techirghiol, aan de Zwarte Zee. Vervolgens zou hij terugkeren naar Roman, waar zijn ouders speciaal een huisje voor hem hadden laten inrichten.

Daar ontving hij bevriende schrijvers, die hem bedolven onder de boeken en internationale literaire tijdschriften. Een van hen is Mihail Sebastian, die op 30 september 1936 in zijn dagboek het volgende getuigenis optekent: ‘Ik was zondag en maandag in Roman. Ik ben er onder de indruk en uitgeput weggegaan. Ik had het gevoel dat ik niet in het leven zou kunnen terugkeren. Alles kwam me zinloos en absurd voor… Nu is alles voorbij. Op een of andere manier ben ik vergeten. Ik zal vanmiddag naar de rechtbank gaan, vanavond naar het theater, schrijf op dit moment in dit cahier – en ondertussen gaat Blechers leven in Roman, zoals ik het heb gezien, verder. Zal ik ooit nog de moed hebben om me ergens over te beklagen? Zal ik ooit nog zo schaamteloos zijn om mij in mijn luimen en narigheden te verliezen. Hij, Blecher, leeft in voortdurende vertrouwdheid met de dood. Niet een abstracte, wazige dood die pas in een verre toekomst zal komen. Nee, met zíjn dood, de precies vastgelegde, in alle details bekende dood, als een object van onderzoek. Wat geeft hem de moed om te leven? Wat houdt hem staande? Hij is niet eens vertwijfeld. Ik begrijp het niet, ik geef toe dat ik het niet begrijp. Hoe vaak stond ik niet op het punt om bij zijn aanblik in tranen uit te barsten. ’s Nachts hoorde ik hem in zijn kamer steunen en schreeuwen, en ik voelde dat er buiten ons nog iemand in huis was – de dood zelf, het noodlot, wat dan ook. Ik ben verward en diep getroffen bij hem weggegaan.’

Op 31 mei 1938 nam die o zo vertrouwde, immer in het huis aanwezige dood hem uiteindelijk mee, een paar maanden voor hij negenentwintig zou worden.

Max Blecher had zich voorgenomen een vierluik te schrijven. De eerste roman Întâmplări în irealitatea imediată (Avonturen in de alledaagse onwerkelijkheid, 1936) speelt in Roman, het provinciestadje waar hij zijn kinderjaren en adolescentie had doorgebracht. Vervolgens wilde hij een boek besteden aan elk van de drie kuuroorden, waar hij had verbleven. Alleen de roman over Berk-aan-Zee werd gerealiseerd; de aanzet voor beide laatste werken vindt men in Vizuina luminată (Het verlichte hol), een onvoltooid gebleven en postuum gepubliceerd ‘sanatoriumdagboek’. Zijn eerste roman was uitstekend ontvangen door de kritiek en plaatste hem op slag tussen de meest vooraanstaande schrijvers van zijn generatie, onder wie Eugène Ionesco (toen nog Eugen Ionescu) en Mihail Sebastian.

Direct na het verschijnen van zijn tweede roman kreeg Max Blecher in een interview van 17 februari 1937 de vraag voorgelegd in hoeverre een of andere buitenlandse schrijver hem had beïnvloed bij het schrijven van Gelittekende harten. ‘Weet ik veel,’ antwoordde de auteur. ‘In wat ik schrijf is alles aanwezig wat ik heb gezien, gelezen en beleefd. In Gelittekende harten zijn de episoden echter eerder gebonden aan het leven dan aan boeken. Ik stond voor een al te compacte en al te hartverscheurende materie opdat er sprake kan zijn van enige literaire invloed.’

De vraag van de journalist kwam voort uit vergelijkingen die een paar critici hadden getrokken tussen Blechers sanatoriumroman en Der Zauberberg (1924) van Thomas Mann, Les captifs (1927) van Joseph Kessel en Les heures de silence (1934) van Robert de Traz, boeken die zich eveneens in een dergelijke gesloten wereld afspelen. Vooral de vergelijking met De toverberg viel in het nadeel van Gelittekende harten uit, waarbij de critici eraan voorbijgingen dat het Blecher helemaal niet te doen was om Thomas Mann naar de kroon te steken. Op het moment dat Blecher zijn roman schreef, had hij bijna tien jaar als patiënt in sanatoriums achter de rug! Thomas Mann is ooit drie weken in een sanatorium op vakantie geweest, toen hij zijn zieke vrouw in Davos ging bezoeken, wier brieven hij als basisdocumentatie voor zijn roman gebruikte. Voor Thomas Mann is het sanatorium een metafoor voor de anemische beschaving van het Avondland, oftewel: het literaire decor, waarbinnen hij een tijdsdiagnose stelt en de lezer de les wil lezen. Voor Blecher gaat het niet om filosofie of moraal, maar om een autobiografisch, zij het in romanvorm neergelegd verslag van het reële leven in een sanatorium, om het getuigenis van een pijnlijke ervaring aan de grens van het verdraaglijke – een ervaring die maar al te zelden onder woorden is gebracht door diegenen die ze moesten ondergaan. Zoals de Britse criticus Clive Sinclair het uitdrukte naar aanleiding van de Engelse vertaling in 2008: ‘Vergelijk het met wat je wilt, Gelittekende harten is een revelatie, en een groot boek.’

Drie jaar voor het verschijnen van de roman had Blecher al een journalistieke bijdrage over de stad geleverd voor het weekblad Vremea (De tijd). Het leek me niet onaardig om die tekst, ‘Berk – De stad van de verdoemden’, als document in onderhavige uitgave mee op te nemen. Roman en artikel bieden de lezer de gelegenheid om na te gaan in hoeverre Dichtung und Wahrheit elkaar hier dekken. Een aantal elementen uit het artikel van 1934 komen uitgewerkt in de roman van 1937 terug, zoals het boemeltreintje naar Berk, vol zieken en familieleden van zieken, de eerste aanblik van een brancardbed bij aankomst in het kuuroord, de beschrijving van de eetzaal vol liggende tafelgenoten, alsof het om een Romeins festijn gaat, en de oneindige weemoed van de middernachtmis met kerst.

Blecher had zijn eerste roman, Avonturen in de alledaagse onwerkelijkheid, in de ik-vorm geschreven – en dat doet hij eveneens in Het verlichte hol. Voor Gelittekende harten kiest hij het standpunt van de alwetende verteller, met een (anti)held in de derde persoon, diverse personages en een verhaallijn van a naar z met allerlei verwikkelingen en wederwaardigheden. Waarom in de derde persoon, wanneer hij een strikt autobiografisch verhaal wilde vertellen? Misschien ligt het antwoord in het motto van Søren Kierkegaard: ‘Welk een verschrikkelijke herinnering om onder ogen te treden.’ Ik vermoed dat de overgang van de eerste naar de derde persoon psychisch noodzakelijk was om de ‘verschrikkelijke herinnering’ op een afstandje te kunnen trotseren.

Toch is Gelittekende harten meer dan een literaire beschrijving van het Franse kuuroord aan de Atlantische kust. Als dat de bedoeling was geweest, had Blecher net zo goed zijn reportage in Vremea tot een boek kunnen uitwerken. In de grond handelt de roman over de principiële eenzaamheid van de mens in een wereld die hem ontsnapt en waarvoor hij woorden tekort komt als hij die wil uitdrukken. Hier vinden we de auteur van Avonturen in de alledaagse onwerkelijkheid terug, een van de meest pregnante romans, waarin de existentiële angst en het protest tegen het bestaan als dusdanig de grondtoon vormen. Het kantelen van een vanzelfsprekend leventje als gezond mens in het beklemmende bestaan van een zieke die de dood altijd aan zijn zijde weet, grijpt plaats wanneer de hoofdpersoon voor het eerst de eetzaal van het sanatorium betreedt: ‘Het meest zonderlinge en hallucinerende aspect van droomscènes is dat de meest bizarre voorvallen zich afspelen in een vertrouwde en alledaagse omgeving. In de eetzaal waren elementen uit de droom en de werkelijkheid in die mate samen aanwezig dat Emanuel voor even het gevoel had dat zijn bewustzijn uiteenrafelde. Alles was buitengewoon doorzichtig geworden en desondanks uiterst vluchtig en onzeker. Wat gebeurde er? Was het wel degelijk hij, Emanuel, dat lichaam daar op een karretje, in het midden van een eetzaal, waar alle genodigden aan tafels lagen, versierd met vazen met bloemen? Wat betekende dat allemaal? Leefde hij? Droomde hij? In welke wereld of werkelijkheid speelde zich dit allemaal af?’ Het hoofdpersonage behoort niet langer tot de wereld van de levenden en nog niet tot die van de doden – hij is terechtgekomen in de wereld van de ondoden.

Het kuuroord Berk wordt beschreven als een ‘heel subtiel gif’, als een plek waar men ‘opeens aan het leven wordt onttrokken’. En zoals Ernest in de roman opmerkt: ‘Wanneer iemand de tijd en de nodige rust heeft om zich één enkele essentiële vraag te stellen met betrekking tot het leven – één enkele maar – dan is hij voor altijd vergiftigd… Zeker, de wereld blijft bestaan, maar iemand wiste met een spons het belang van de dingen weg…’

Met Gelittekende harten haalt Max Blecher ook de spons over de zingeving die de lezer aan de wereld toekent. Het is dan ook begrijpelijk dat Doina Ioanid de roman zeventien jaar lang heeft vermeden, want om het besluit van haar artikel in Observator Cultural hier over te nemen: ‘Voor diegenen die door “onwerkelijkheid” zijn aangeraakt, houdt de wereld op te bestaan, wordt hij een voortdurende illusie, omdat alleen de perceptie van de wereld er consistentie aan verleent. Maar voor gelittekende harten is de perceptie van de wereld opgeschort in een tussenzone. Het “littekenweefsel”, zoals Isa het noemt, is hun enige werkelijkheid. En juist uit dat weefsel is een boek vol pijnlijk leven ontstaan. Met elke gelezen pagina wordt de groef van het litteken harder, blauwer en gerimpelder, ja wint het aan reliëf en concreetheid. Je kunt het betasten, je kunt het onder je vingers voelen, zelfs nadat je het boek hebt gesloten.’

Jan H. Mysjkin   
Parijs, 24 mei 2010

GELITTEKENDE HARTEN

[Roman]

v

De citaten uit De zangen van Maldoror van Comte de Lautréamont op p. 139 zijn overgenomen in de Nederlandse vertaling van C.N. Lijsen.

Welk een verschrikkelijke herinnering om onder ogen te treden.
Kierkegaard

Emanuel liep de donkere trap op. Er hing een lucht van farmaceutische producten en verbrand rubber. Aan het eind van de smalle gang herkende hij de witte deur die men hem had beschreven. Hij ging naar binnen zonder kloppen.

De kamer die hij betrad leek nog ouder en muffer dan de gang. Het licht viel binnen door een enkel raam en verstrooide een vaag blauwachtig licht over de wanorde in de kleine wachtkamer, die bezaaid lag met tijdschriften op het marmeren tafelblad en op de plechtige stoelen die in witte stofjassen waren gehuld, alsof ze gemakkelijke reiskleding hadden aangetrokken en klaar stonden voor vertrek.

Emanuel viel meer dan hij ging zitten in een fauteuil. Verbaasd zag hij schaduwen door de kamer trekken en ontdekte opeens dat het raam achterin eigenlijk een aquarium was, waarin langzaam vette zwarte vissen met puilogen zwommen. Hij volgde een poos met opengesperde ogen hun lome, glijdende bewegingen en was bijna vergeten waarom hij hier zat.

Hè ja, waarom zat hij hier? Ach, hij herinnerde het zich weer en hij schraapte zacht zijn keel om te kennen te geven dat hij er was, maar niemand antwoordde.

Zijn slapen klopten nog, maar eerder als gevolg van de jacht, waarmee hij van dr. Bertrand naar hier was gelopen dan van echte opwinding. In die sombere, uitgeleefde kamer kwam hij enigszins tot rust.

Een deur ging open, een vrouw liep met snelle pasjes de wachtkamer door en verdween door de deur naar de gang. Het speet Emanuel dat hij haar niet had tegengehouden en gevraagd om te melden dat hij er was.

De vissen dreven triest voort in het sombere licht. In de wachtkamer was het zo stil en donker, zo rustig, dat Emanuel geen bezwaar had gemaakt als dat zo een eeuwigheid zou duren. Integendeel, hij zou de toestand gelaten hebben aanvaard, omdat hij liever zo lang mogelijk aan deze kant van de brutale waarheid bleef, die hij misschien over een paar minuten zou moeten ervaren.

Achter een van de deuren schraapte iemand zijn keel, als een verlate echo van Emanuels eigen kuchje.

In de deuropening verscheen een kleine schimmige figuur, als een opgeschrikt dier dat uit zijn hol komt.

‘Bent u door dr. Bertrand gestuurd? Goed! Ik weet waarover het gaat, hij heeft me gebeld… Een felle pijn in de lenden, nietwaar? Een röntgenfoto van de wervelkolom.’

Het mannetje wreef nerveus zijn handen, alsof hij zich wilde ontdoen van de laatste restjes aarde op zijn vingers nadat hij zijn leger had gegraven.

Hij had gezwollen mollenoogjes die verguld glinsterden in het wazige licht.

‘Laten we meteen een kijkje nemen… Hierlangs, alstublieft.’

Emanuel volgde hem door de gang en ging een totaal duistere kamer binnen. De doordringende geur van verbrand rubber kwam hier vandaan.

De dokter stak een gloeilamp aan, die een zwak licht verspreidde door een kamer vol medische apparatuur, vernikkelde structuren van buizen en stangen.

Er waren overal zoveel elektrische draden, dat Emanuel bedremmeld in de deuropening bleef staan, uit angst dat hij een ervan zou aanraken als hij verderging en daardoor een geweldige ontlading van bliksems en vonken zou ontketenen.

‘Kom binnen!… Kom binnen!…’ zei de dokter en hij nam hem bijna bij de hand. ‘U kunt u hier uitkleden…’

De dokter wees hem een kist met schroeven aan en een raadselachtig apparaat dat blijkbaar nu en dan als canapé diende. Voor het eerst in zijn leven verrichte Emanuel zo’n eenvoudige en intieme handeling als zich ontkleden in zo’n plechtig kader.

De dokter rookte al die tijd en liet achteloos de as op de vloer van die vreselijke wetenschapskamer vallen, waar elke vierkante centimeter geladen leek met mysterie en elektriciteit.

‘Je trekt alleen je hemd uit…’

Emanuel was klaar. Hij begon te rillen.

‘Hebt u het koud?’ vroeg de dokter. ‘Het duurt niet meer dan een minuutje.’

Het koude, scherpe contact met het tinnen oppervlak waarop hij lag, deed hem nog heftiger rillen.

‘En nu opgelet… Ik zal u zeggen wanneer u moet stoppen met ademhalen… Ik wil een gave röntgenfoto.’

De dokter opende en sloot een metalen doos. Het licht ging uit. Het ontspanningsmechanisme trad in werking met een droge klik. Een hendel ging gelijkmatig naar beneden en sneed een rechte lijn in de duisternis. De stroom liet een gedempt getril horen, als het gegrom van een geërgerd dier. De hele procedure was metaalachtig en precies, zoals in het aandachtsspel waarin een vernikkeld balletje nauwkeurig van het ene gleufje naar het volgende wordt geleid…

‘Nu!’ zei de dokter.

Emanuel hield zijn adem in. Het bonzen van zijn hart leek fel te resoneren in de tafel waarop hij lag. De duisternis zoemde in zijn oren.

Er was een nieuw gesis te horen, dat eerst aangroeide en dan abrupt eindigde, als van een hete steenkool die in water wordt ondergedompeld.

‘U kunt weer ademen,’ zei de dokter.

Het licht ging weer aan. Emanuel had opeens een moment van uiterste luciditeit. Waarom lag hij daar languit op de tafel? Waarom?

Hij was absoluut zeker dat hij ernstig ziek was. Alles om hem heen leverde het bewijs ervan. Wat betekende al die apparatuur? Ze waren duidelijk niet gemaakt voor gezonde mensen.

En nu hij zich daar bevond, te midden van de machines, omsingeld…

De dokter trok de plaat uit de tinnen tafel.

‘Alstublieft, kleedt u nog niet aan… Ik wil eerst zien of het is gelukt… Blijf zo liggen.’

De dokter nam Emanuels jas en legde die met tedere zorg over zijn borst; alleen zijn moeder had dat ooit gedaan, toen ze hem als kind in een deken wikkelde voor hij ging slapen.

Wat zou de dokter zeggen? Wat zou de plaat laten zien? Die afgrijselijke plaat…

Hij voelde zich opnieuw goed onder de zachte, warme jas. Als er niet de onaangename koelte van het draagvlak onder hem was geweest en het verlangen naar iets anders dan een metalen staaf om zijn hoofd op te laten rusten, dan was hij misschien in slaap gevallen. Hij huiverde lichtjes van de kou, maar voor de rest voelde hij zich overmand door een aangename, verkwikkende vermoeidheid.

Ergens aan het eind van de gang hoorde hij een deur met een luide knal dichtslaan. Dus ging in de verte het leven ongestoord verder… Zo, veilig onder zijn jas, naakt op de röntgentafel, had hij het gevoel alsof hij er geen deel meer van uitmaakte.

‘De plaat is gelukt,’ zei de dokter, toen hij uit zijn kabinet kwam. ‘Ik heb de indruk dat een van uw wervels erg is aangetast… Er ontbreekt een stukje bot…’

De dokter zei dat alles in een rad Frans dat Emanuel niet helemaal kon volgen, en bovendien onderbrak hij zichzelf telkens wanneer hij zijn vingers verbrandde aan de sigarettenpeuk die hij van het tafeltje had opgeraapt en waaraan hij gretig trok.

Emanuel was in de war, hij begreep het niet goed. Er ontbrak een stukje bot van zijn wervelkolom? Hoe kan dat nu zomaar verdwijnen? Hij stelde de vraag aan de dokter.

‘Het is weggevreten… Weggevreten door microben,’ antwoordde het donkere mannetje. ‘Helemaal verteerd… Zoals cariës een tand wegvreet.’

‘Zelfs in de wervelkolom?’

‘Ja, zelfs in de wervelkolom… Een vernietigde wervel…’

Hoe komt het dan dat mijn lichaam nog niet is ingestort als ik rechtsta, dacht Emanuel, aangezien de as die het ondersteund verstoord is? Hij herinnerde zich dat hij zijn kleren weer moest aantrekken, maar durfde zich slechts met oneindige voorzorgen op te richten, waarbij hij telkens steun zocht op de apparaten. In zijn borst was een gelijkaardige holte ontstaan, waarin hij een helder gezoem hoorde, als in een schelp die je aan je oor brengt. Zijn hart bonsde in de leegte met versterkte slagen. Het was dus mogelijk dat zijn lichaam van het ene op het andere moment kon stukbreken, als een gevelde boom, als een lappenpop.

Ooit, in het pension waar hij woonde, had hij in zijn kamer een muizenval op de vloer geplaatst en midden in de nacht was er een muis in gevangen. Emanuel had het licht aangedaan en gezien hoe ze gek van angst draaide en keerde in het ijzerdraden kooitje van de val. Bij het aanbreken van de dag was de muis er niet meer; ze was erin geslaagd om het hekje te openen en te ontsnappen. Maar nu trippelde ze zo versuft en verschrikt door de kamer, met zulke trage en onzekere pasjes, dat hij ze met de blote hand had kunnen vangen. De muis liep meermalen langs de ingang van zijn eigen hol, rook er wat aan, maar ging er niet in… Ze was helemaal versuft van angst en vermoeidheid doordat ze de nacht in de val had doorgebracht.

Emanuel liep met zulke voorzichtige en zwakke bewegingen terug naar de kist met zijn spullen, dat hij zich de muis herinnerde die zich over de vloer voortsleepte. Ook hij sleepte zich eerder voort dan hij liep. Hij identificeerde zich tot in het kleinste detail met die muis. Hij liep even verschrikt en even versuft…

De dokter ging opnieuw zijn kabinet binnen. Emanuel dacht opeens aan zelfmoord: hij kon zich met zijn riem opknopen aan een van de metalen dwarsstaven. Die gedachte was echter zo zwak en ineffectief dat ze niet eens voldoende energie opwekte om hem een hand te doen heffen. Het was zeker een goed idee, net zo goed als het bijvoorbeeld voor de muis was om naar zijn hol terug te keren, maar even vaag en ontdaan van werkelijkheid.

In elk geval bleef hij niet lang alleen. De dokter keerde terug om hem het nog natte negatief te laten zien. Hij knipte een fellere lamp aan en plaatste er de röntgenfoto voor. Emanuel keek verward en afwezig naar de zwarte schaduwen die zijn skelet voorstelden; de meest geheime en intieme structuur van zijn lichaam was erin afgebeeld in een donkere, lugubere transparantie.

‘Kijk… Hier… Dat is een gezonde wervel,’ legde de dokter uit. ‘En hier, verder naar beneden, is de wervel waar een stukje bot ontbreekt… Je kunt duidelijk zien waar het is weggevreten.’

Er was daar inderdaad een wervel met een holte.

‘Dat heet de ziekte van Pott… Oftewel ruggenmergtuberculose.’ Alles leek duidelijk nu de erosie ook een wetenschappelijke naam had.

‘Er is nog iets dat mij zorgen baart…’ ging de dokter voort en hij wees een grote, trechtervormige schaduw aan. ‘Ik ben bang dat het om een abces gaat… Ik moet u in mijn kabinet onderzoeken.’

Tot dan toe had de dokter onophoudelijk gesproken zonder Emanuel aan te kijken. Toen hij zijn ogen opsloeg en het asgrauwe, verstijfde gezicht van zijn patiënt zag, liep hij snel naar zijn kabinet om de röntgenfoto weg te leggen, kwam terug, greep Emanuels handen en begon ze te schudden.

‘Hé, kom op! Wat is er? Moed… Een beetje moed! Het is te genezen… U gaat naar Berk… Dat is de redding… Een beetje moed… Een beetje moed!’

Hij trok hem de hele gang achter zich aan, de uitgeleefde wachtkamer door, waar de vissen in het aquarium gelijkmoedig hun hermetische omzwervingen voortzetten.

Ze gingen de consultatiekamer van de dokter binnen. Ook hier waren de gordijnen dicht, ook hier was het donker, ook hier brandde een enkel lampje te midden van een versteende vloed van boeken en medicijnen. Het mannetje bewoog er behendig tussendoor, ja, het leek wel alsof hij ze in het voorbijgaan aaide en er met een dierlijke reukzin aan snuffelde.

‘Laten we eerst je rug bekijken,’ zei de dokter.

Emanuel ging met zijn gezicht naar beneden liggen op een bank bedekt met een wit laken. De dokter betastte langzaam maar oplettend zijn wervelkolom van boven naar onder en drukte op elke wervel zoals een pianostemmer op de toetsen van een klavier. Op een bepaalde plek, waar de dokter harder drukte, schoot een stekende pijn door hem heen.

‘Het is precies wat er op de röntgenfoto te zien is… Dit is de zieke wervel.’

De dokter drukte er andermaal op en opnieuw schoot een scherpe pijnscheut door zijn wervelkolom.

‘Zonder onbescheiden te willen zijn, waarom bent u naar Frankrijk gekomen?’ vroeg de dokter tijdens het onderzoek. ‘Ik begrijp uit uw accent dat u een buitenlander bent.’

‘Dat klopt,’ antwoordde Emanuel. ‘Ik ben hier gekomen om te studeren.’

‘En wat studeert u?’ vroeg de dokter door.

‘Chemie,’ antwoordde Emanuel.

‘Aha! Chemie!… Houdt u van chemie? Is het iets dat u interesseert?’

Op dit moment ben ik alleen geïnteresseerd in het leven, wilde Emanuel antwoorden, maar hij zei niets.

‘Denkt u dat uw ouders u een verblijf aan zee kunnen betalen?’ vervolgde de dokter. ‘U hebt veel rust nodig, goede voeding… En vooral kalmte… In Berk, bijvoorbeeld, aan de oceaankust, in een sanatorium daar…’

‘Ik zal mijn vader in Roemenië aanschrijven,’ antwoordde Emanuel. ‘Ik denk dat hij me zal helpen.’

Merkwaardig genoeg riep het door de dokter uitgesproken woord ‘sanatorium’ plotseling een prettige, zonnige herinnering voor Emanuels geest, alsof een koel briesje door de verstikkende sfeer van het dokterskabinet ging. Het jaar daarvoor had hij een maand in Techirghiol doorgebracht vanwege zijn vermeende reuma – want zo hadden alle vorige dokters zijn rugpijn gediagnosticeerd – en de hele tijd was hij bezeten geweest van het idee dat hij binnenkort in een sanatorium zou leven. Hij herinnerde zich perfect een zonnige morgen op het strand, toen zijn vrienden, op hun buik gelegen in het zand, kaartten in de schaduw van een parasol, en hij plotseling de absurde aandrang in hem voelde opkomen om afscheid te nemen met de woorden dat hij naar een sanatorium vertrok.

In het chlorotische lamplicht van het sombere kabinet voerde die herinnering een zuchtje heldere, frisse lucht aan tussen de stoffige papieren.

‘Laten we nu eens naar je buik kijken.’

Emanuel draaide zich op zijn rug. De dokter strekte zijn handpalm uit, liet hem lichtjes over zijn huid glijden en stopte opeens, verbaasd starend in Emanuels ogen.

‘Hebt u dit al lang?’

Hij wees naar een dik rond gezwel op zijn buik, glad en welomlijnd als een schub, die daar onder de huid was gegroeid, naast zijn heup. Het is enorm, dacht Emanuel, die opeens heel erg bang werd. Hij probeerde zich te herinneren of hij het al eerder had gezien, maar tevergeefs. Dr. Bertrand was het evenmin opgevallen. Het was misschien iets nieuws, dat pas de laatste uren was opgedoken.

‘In elk geval is het goed dat we het op tijd ontdekken,’ zei de dokter. ‘Als dat uitbreekt, krijgen we een mooi spektakel… Het is een koud abces vol etter dat van het zieke bot komt… We moeten een punctie uitvoeren… We moeten er de etter met een spuit uithalen.’

Tijdens het afgelopen uur hadden er zich zo veel verschrikkelijke dingen met zo veel bombast en zo veel kalmte voorgedaan, hadden zo veel rampen plaatsgevonden, dat Emanuel, uitgeput door de opwinding van de dag, voor een seconde uit duizelige onbewustheid wilde lachen.

Het consult van dr. Bertrand, de röntgenfoto, de aangevreten wervel en nu het koud abces, het leek allemaal van tevoren gepland. Hij verwachtte dat de dokter van het ene op het andere moment een deur zou openen en hem zou uitnodigen in de kamer ernaast: ‘Komt u alstublieft binnen!… De guillotine wacht op u…’

De dokter zweeg echter en bleef naar het abces staren.

‘Wat nu?’ vroeg Emanuel zwakjes, met een stem die uit een andere wereld leek te komen.

‘De punctie, natuurlijk!’ antwoordde de dokter. ‘Eerst en vooral de punctie. Ik raad u dr. Bertrand aan, die u naar mij stuurde voor de röntgenfoto. Ik kan hem bellen, als u wilt. Hij heeft een erg vaste hand… In elk geval hebben we het niet over een ingrijpende operatie… Gewoon een naald inbrengen… Meer niet. Ik zal hem bellen dat hij al het nodige bij u thuis meebrengt. Waar woont u?’

Terwijl de dokter het adres in een zakboekje noteerde, haalde Emanuel een paar keer diep adem om zich te bevrijden van een beklemd gevoel. Hij had de dokter met afgesneden adem aangehoord.

‘En dan gaat u na een paar dagen naar Berk, aan zee…’ ‘Berk?’ vroeg Emanuel. ‘Waar is dat?’

De dokter nam een enorme Larousse van een boekenplank en sloeg ze open op de kaart van Frankrijk.

‘Hier ligt het… Kijk… Hier heb je het Nauw van Calais… Berk ligt juist onder Boulogne… Het staat niet op de kaart. Het is een klein strand, verloren in de duinen, een zeestadje waar zieken zoals u uit de hele wereld komen voor een kuur… Ze liggen daar in het gips, maar leiden verder een volstrekt normaal leven. Ze gaan zelfs uit wandelen in karretjes, speciale karretjes waarin ze op hun rug liggen en die door paarden of ezeltjes worden getrokken.’

De dokter debiteerde die uitleg op een geleerde en gemompelde toon, waarbij hij zijn ogen op het boek gericht hield, alsof hij alles wat hij zei uit de encyclopedie voorlas.

‘Maar gaat het gezwel op weg naar huis niet openbarsten?’ vroeg Emanuel.

Hij wilde nog meer vragen stellen. Zou zijn wervelkolom op weg naar het pension niet breken? Zou hij op straat niet in elkaar storten? Zou zijn hoofd niet van zijn schouders vallen en als een kegelbal over de straat rollen? Sinds een paar minuten voelde hij hoe fragiel hij in elkaar zat. De werknemers in de glasfabrieken amuseren zich ermee om klonten gesmolten glas in water te dompelen, waarna ze harder en resistenter worden dan gewoon glas en alleen met een hamer stuk te krijgen zijn, maar zodra er ook maar een splinter afbreekt, vervalt de hele massa tot pulver. Zou een enkele versplinterde wervel volstaan om zijn hele lijf tot stof te herleiden? Terwijl hij over straat liep, zou het zieke bot kunnen loskomen en dan zou Emanuel ter plaatse verbrokkelen, tot er niets meer van hem overbleef dan een hoopje rokende as.

De dokter kalmeerde hem met wetenschappelijke en medische argumenten. Wat betreft het honorarium, wilde hij niets accepteren.

‘Ik aanvaard geen geld van studenten…’

In zijn oogjes glinsterden levende vonken. Emanuel werd overweldigd door zo’n weke genegenheid dat de tranen in zijn ogen sprongen. Hij bedankte de dokter overdreven uitbundig. Hij klampte zich vast aan zijn erkentelijkheid met de razernij van een gevangene die vrijkomt. Hij had zich zowaar aan de voeten van de dokter willen werpen en nederig voor hem blijven liggen.

‘Dank u wel, dokter!’ (Hosanna! Hosanna!)

Hij trok snel zijn jas aan en liep de bekende uitgeleefde wachtkamer door.

‘Moed!’ riep de dokter hem op de trap na, met het tongklikje waarmee een dierentemmer het dier aanspoort om door de hoepel te springen.

Moed! Moed! Het woord weergalmde binnenin Emanuel op de muren van zijn borst.

Opeens stond hij midden op straat, in het volle daglicht. Het was alsof de wereld zich opeens enorm had uitgezet. Huizen en echt asfalt bestonden dus nog, evenals een nevelige, witte hemel in de verte. Hij had de buitenwereld in dit licht achter zich gelaten en nu vond hij ze terug, precies zoals voorheen, groter en leger misschien, gevuld met meer heldere lucht en minder spullen dan de donkere kamers van de dokter. En toch leek alles droeviger en onverschilliger… Er liep nu een zieke Emanuel door die wereld, een man met een aangevreten wervel, een ongelukkige voor wie de huizen verschrikt weken. Hij stapte slap over het trottoir, alsof hij dreef op het asfalt. In de tussentijd dat hij in het dokterskabinet opgesloten was geweest, had de wereld zich merkwaardigerwijs verfijnd. De contouren van de dingen bestonden nog wel, maar enkel als dunne lijntjes die, zoals in een tekening, een huis omlijnen om er een huis van te maken of die het profiel van een mens vastleggen. Die contouren omsloten dingen en mensen, bomen en honden, terwijl ze amper de kracht hadden om de enorme hoeveelheid materie, die op de rand van verval stond, te bedwingen binnen de grenzen ervan. Het had volstaan dat iemand dat dunne lijntje aan de rand van de dingen lospeuterde en die imposante huizen, opeens beroofd van hun contouren, hadden zich in een homogene materie van slib en as opgelost.

Emanuel zelf was niet meer dan een massa vlees en beenderen, ondersteund door de rigiditeit van een profiel.

Hij werd overvallen door de gedachte dat hij de hele dag niet had gegeten. Wat moest die gedachte daar opeens? Emanuel constateerde bitter dat hij zelfs in zo’n vage en onbestendige wereld dezelfde welbepaalde bezigheden zou verrichten als voordien.

Hij ging op weg naar een restaurant. Hij kende een eettent voor studenten in de oude wijk van de stad, waar ook klerken en arbeiders kwamen. Je at er slecht en snel en het stond er altijd vol klanten die rechtstaand wachtten tot er een plaats vrij kwam met bijbehorende zitwarme stoel.

Voor het eerst kwam hij er heel laat binnen, op een moment dat er niemand meer was. Het restaurant was leeg, stil en gevuld met rook. De serveersters aten aan een hoektafel. De caissière at aan de kassa, achter een houten lijst, alsof ze gedoemd was om al haar existentiële functies daar te vervullen, zittend op haar stoel en gevangen in die starre kooi. Er heerste een indrukwekkende stilte in het restaurant, als na een natuurramp. De stoelen stonden kriskras verspreid door de ruimte en Emanuel vond nog maar één tafel met een wit doek erop. De andere waren ongedekt.

Hij liet zich langzaam op een stoel zakken, uit schrik dat het abces zou barsten.

De muren om hem heen waren behangen met grote spiegels in bronzen lijsten, die dezelfde lege zaal van de ene spiegel in de andere weerkaatsten, zodat ze er almaar valer en groener ging uitzien, tot ze er in de laatste en verste spiegel even waterig uitzag als het aquarium in de wachtkamer.

Daar, ver weg, in het troebele, stilstaande water, dreef eenzaam en bleek het opgeblazen karperfacie van de caissière, loom starend uit haar ronde, koude oog.

Ze was het enige onderzeese dier in die oceanische diepten, en Emanuel de enige drenkeling.

De conciërge wachtte ongeduldig in de deuropening van het pension. Ze zag hem in de verte aankomen en zwaaide.

‘De assistent van dr. Bertrand heeft gebeld. Hij komt om vier uur met al het nodige. Dat is wat hij heeft gezegd, en ook dat je in bed moet liggen.’

‘Begrepen,’ antwoordde Emanuel.

Hij wilde naar binnen, maar de conciërge, die brandde van nieuwsgierigheid en ongeduld, versperde de deuropening.

‘Wat is er? Waarom ben je zo bleek? Ben je ziek? Is het erg?’

Ze pakte hem bij zijn kleren en begon hem als een zak dooreen te schudden, alsof ze hem helemaal leeg wilde maken.

‘Rustig aan! Rustig aan!’ kalmeerde Emanuel haar. ‘Kom, we gaan naar mijn kamer en dan vertel ik je alles.’

Hij had een kamertje op de begane grond, direct naast het vertrek van de conciërge. Het was niet erg comfortabel, maar hij had het gekozen om geen trappen te hoeven doen met zijn pijnlijke rug.

Hij begon zich uit te kleden. Voor de hoeveelste keer kleedde hij zich uit, die dag? Hij herinnerde zich een Engelsman die zelfmoord had gepleegd en een briefje had nagelaten waarop stond: ‘Al dat open- en dichtknopen een leven lang.’ Hij ging nu al voor de derde maal die dag liggen. De concierge bleef hem maar treiteren met haar vragen. Toen kwam ook Colette de kamer binnen.

Colette woonde in hetzelfde pension. Het was een eenvoudig meisje, blank als een blad papier. Ze leefde van snit- en naadwerkjes die ze thuis uitvoerde. Emanuel ging met haar naar bed, meer uit hygiëne dan uit wellust. Na de geslachtsdaad zette Colette dan hete vanillethee. Vanille en thee verlengden het aroma en de smaak van hun huiselijke, brave liefde.

De conciërge begon de kamer op te ruimen en Colette ordende de boeken op de tafel, zodat dr. Bertrand een netjes ingerichte kamer zou aantreffen. Ondertussen schreef Emanuel een telegram naar zijn vader in Roemenië.

Colette wist niet goed hoe ze op een welvoeglijke en conventionele manier uiting kon geven aan het verdriet waardoor ze werd overmand. Ze wilde domweg in tranen uitbarsten, maar ze bedwong zich omdat ze wist dat dit Emanuel zou irriteren. Ze liep snel met het telegram naar het postkantoor, blij dat ze even weg kon uit de kamer, waar haar hart vervuld was van tranen. De conciërge ging samen met haar naar buiten.

Emanuel bevond zich plotseling alleen, liggend in bed, op een middaguur dat hij normaal op de universiteit aan het werk was.

Hij werd overweldigd door een sereen, aangenaam gevoel van luilakkerij, als een verre echo uit zijn kinderjaren, toen hij ‘ziek’ in bed lag in plaats van naar school te gaan.

Hij raakte voorzichtig het gezwel op zijn heup aan en huiverde.

Het leek nog steeds te groeien.

Door angst bevangen bleef hij met zijn hoofd achterover in de kussens roerloos liggen en ademde amper.

Zo trof dr. Bertrand hem aan.

‘Wat nu? Je zit blijkbaar vol verrassingen? Wat is er gebeurd? Ik hoorde allerlei verschrikkelijke dingen aan de telefoon…’ zei de dokter bij het binnenkomen.

Hij sprak met de waardige minzaamheid van huisartsen die een bepaalde leeftijd hebben bereikt en allemaal eenzelfde toon hebben verworven, alsof het een gemeenschappelijk biologisch kenmerk van hun professionele ontwikkeling is. Het was een rijzige, breedgeschouderde figuur, met kortgeknipt haar dat stug als een borstel overeind stond.

Hij onderzocht het abces met een onbewogen gezicht, waarop Emanuel niet de geringste innerlijke gedachte kon aflezen.

Er werd op de deur geklopt. De doktersassistent kwam binnen, beladen met tassen vol instrumenten en allerlei vernikkelde dozen.

‘Inderdaad… Het is precies wat ik aan de telefoon te horen kreeg. We moeten het abces meteen puncteren,’ zei de dokter rustig. ‘Daar gaan we!’

Hij trok zijn jasje uit en stroopte zijn mouwen op. Hij vroeg water om zijn handen te wassen.

De conciërge kwam haastig aangelopen en rende heen en weer, even bedrijvig als tevreden, omdat ze een rolletje had, hoe gering ook, in dienst van een vooraanstaande figuur als dr. Bertrand.

De assistent plaatste de vernikkelde dozen op tafel. Toen alles klaar was, trok hij het bed naast het raam, in het volle licht.

Emanuel trok zijn hemd uit. Hij begon opnieuw te klappertanden, zoals in de röntgenkamer. Tevergeefs probeerde hij de bewegingen van de assistent op te vangen, om een of ander folterinstrument in het vizier te krijgen, of de grootte van de naald.

De dokter en zijn assistent waren in de weer met de spullen op tafel, waarvan Emanuel enkel het metalen getinkel opving.

Buiten, aan de andere kant van het gordijn, op straat, liep een man gehaast voorbij. Hij volgde met zijn gehoor de apart waarneembare passen op het asfalt. Welke zorgen had die man? Hij liep onbekommerd op straat, terwijl Emanuel in bed lag en op het punt stond een vreselijke punctie te ondergaan… Nu begon hij pas echt te beven van angst.

De dokter keerde zich met een in jodium gedrenkte prop watten naar het bed om. Hij had grote rode rubberen handschoenen aan, als van een vrachtwagenchauffeur.

Hij streek de prop uit over het gezwel en de helft van Emanuels buik, die al snel geel werd. Er verspreidde zich de antiseptische, farmaceutische lucht van jodoform door de kamer, waardoor ze een nieuwe realiteit verkreeg, medisch en uiterst streng. Er stond iets ernstigs en onvermijdelijks te gebeuren. Emanuel was helemaal in de war. Om hem heen zag hij de kast, de boeken en de tafel, oude vertrouwde en welbekende dingen, maar nu tekenden ze zich onzeker af in hun troebele luciditeit, als chaotische woorden, door een onbekende stem uitgeschreeuwd in een opeengepakte zaal mensen.

‘Anestheseren!’ zei de dokter kortweg.

Het enige wat Emanuel kon zien, was de assistent die het bed naderde met een grote glazen buis. De dokter bedekte Emanuels gezicht met zijn hemd en beval de conciërge zijn handen vast te houden. De reageerbuis siste bits en Emanuel voelde hoe heel precies boven het abces een ijskoude vloeistof gulpte die het vlees eromheen deed verstijven.

Een metalen doos werd geopend en gesloten.

‘Naald,’ zei de dokter, toen de assistent weer dichterbij kwam.

De naald… Nu gaat hij me steken met de naald… Dacht Emanuel. De seconden klopten vreselijk in zijn slapen.

Nu?

Hij voelde naast zijn heup een felle steek, alsof iemand hem uit alle macht een por gaf. Het was een gedempte, doffe pijn die ontzettend woog op zijn heup. Een klauw die zich in het verdoofde, versteven vlees boorde, een pijn die zowel veraf als heel dichtbij leek.

Hij opende zijn ogen tot een spleetje en onder een deel van het hemd bespeurde hij hoe de assistent iets in een fles pompte, meer kreeg hij niet te zien. Wat gebeurde er daar, in zijn vlees? Wat deed de dokter?

De naald drong dieper in hem door en hij liet een kreet van pijn horen. Hoe lang zou het nog duren? Het leek eindeloos, en de assistent bleef maar pompen…

Tot slot was er een pauze… Emanuel voelde hoe de naald plotseling uit zijn vlees werd weggetrokken en begon weer ruimer te ademen. In de spieren rond het gezwel hield een heftige spanning van het vlees aan, maar de pijn was gelijkmoediger geworden en stabiliseerde zich op een constant niveau.

De conciërge nam het hemd van zijn ogen.

De dokter depte ether op een punt dat lichtjes bloedde. De fles op de tafel was gevuld met een dikke, gelige vloeistof.

‘Wat is dat?’ vroeg Emanuel, doodmoe van spanning en opwinding.

‘Pus, mijn vriend, pus!’ antwoordde de dokter met die minzame stem van hem. ‘Je moet naar Berk en er rusten tot je genezen bent. Het is een kwestie van veel tijd en geduld. Je abces zat bomboordevol. Ik denk niet dat het zich zo snel weer zal vullen… Blijf rusten. Hoor je? Je moet braaf op je rug blijven liggen… Wanneer vertrek je?’

‘Over een paar dagen,’ antwoordde Emanuel uitgeput. ‘Ik heb mijn vader een telegram gestuurd en ik verwacht hem aan het eind van de week. Hij komt met de eerstvolgende trein, daar ben ik zeker van.’

Hij wilde meer vragen, maar hij sloeg zijn ogen neer voor het onbewogen gezicht van de dokter. Het irriteerde hem dat er achter die onverschilligheid een perfecte kennis van zijn ziekte schuilging. Daarop schudde de dokter krachtig zijn hand en vertrok.

De middag hervatte haar ijdele, troosteloze loop. De fles met etter stond klaar en duidelijk op de tafel. Een paar koperkleurige zonnestralen speelden in het gedempte licht op de muur van het huis aan de overkant. Emanuel voelde een grote vermoeidheid in zijn borst – alsof hij iets van de dorre en eenzame inhoud van de melancholische middag inademde.

Hij probeerde te lezen, maar er drong geen letter tot hem door; boeken waren voor een ander licht geschreven; geen boek ter wereld kan de overweldigende leegte van een lauwe, intieme dag van verveling en pijn vullen. Dat is de onontkoombare ellende van dagen waarop je ziek bent.

Aan de overkant, op de grijze muur, klommen de stralen van de ondergaande zon tot aan het dak, waar de zolderramen paars opvlamden. Het onbeweeglijke en verlaten uitzicht van het huis verscheurde zijn hart.

Zeer langzaam hief hij de deken op en keek naar de plek waar het gezwel was geweest; hij voelde geen pijn en het gezwel was verdwenen. Hij onderzocht zijn blote benen, buik en dijen, zijn hele lichaam…

Colette betrapte hem, toen hij zijn ribben aan het tellen was.

De dagen verstreken saai en kleurloos, ontzettend lang en triest. In haar vrije uren zat Colette naast hem en borduurde. Op weg van de nabijgelegen universiteit naar huis wipten nu en dan een paar medestudenten aan. Ze waren doordrongen van een zure laboratoriumlucht die hem nog ellendiger maakte. Hij voelde toen nog scherper dat hij ziek was, dat hij met vakantie was…

Hij bleef urenlang roerloos liggen, zijn hoofd iets verhoogd op de kussens.

‘Ik doe mijn leertijd als zieke,’ zei hij tegen Colette.

Elke dag om vier uur spitste hij zijn oren op de passen van de conciërge die de post ronddroeg. Er volgde steevast een teleurstelling. Geen telegram, geen brief? – ‘Niets.’ – En de dag zeeg terug in eentonigheid.

Op een avond, na het eten, toen Emanuel verstrooid een krant doorbladerde in zijn bed naast het raam, had hij de indruk dat iemand op straat stopte en zijn ogen op hem richtte. De conciërge was vergeten de luiken te sluiten. Hij duwde voorzichtig het gordijn opzij. Op straat stond zijn vader, die naar hem keek.

Emanuel was erg aangedaan. Zijn vader wist zijn emotie handiger te verbergen: toen hij de kamer binnenkwam, hoestte hij lichtjes, zodat zijn stem niet zou trillen. Hij had Emanuel zo intens lief dat zijn zoon er soms schrik van kreeg. Emanuel voelde zich moreel verplicht aan de liefde van zijn vader en alleen al om die reden speet het hem oprecht dat hij ziek was. De laatste dagen had hij met angst en ontzetting gedacht aan wat er zou gebeuren als hij stierf. Mijn vader zou gek worden van verdriet, zei hij bij zichzelf, en hij verbeeldde zich de kalme, gedisciplineerde zinsverbijstering van de man die alles in zijn leven koelbloedig afhandelde. Een man als hij kan alleen een uiterst goed georganiseerde verbijstering ervaren, dacht Emanuel verder met oneindige droefheid. Ook dat was een vorm van zelfbeklag.

Ogenblikkelijk veranderde de atmosfeer in de kamer. Zijn vader nam zijn ziekte in handen als een gecompliceerde handelszaak die zonder dralen tot een goed eind moest worden gevoerd. Hij besloot om eerst zelf voor een dag naar Berk te reizen, daar met de dokters te spreken en een geschikt sanatorium uit te zoeken. Hij vertrok de volgende dag en keerde nog dezelfde avond terug. Hij was opgetogen over Berk.

‘Daar ligt de sleutel tot je genezing. De patiënten leiden er een normaal leven in sanatoria die zijn opgezet als gewone hotels; je hebt niet eens het gevoel dat je ziek bent. Je zult zien… Je zult zien…’

De volgende morgen pakten ze Emanuels spullen en in de middag was alles klaar voor vertrek.

Op het laatste moment kwam de conciërge met een pakje en stopte het hem discreet toe.

‘Vanwege mejuffrouw Colette…’ fluisterde ze.

Meer uit nieuwsgierigheid dan iets anders opende Emanuel het onmiddellijk. Het bevatte een doos vanillethee en een paar blokjes vleesbouillon om soep te maken.

De thee was duidelijk een toespeling op hun liefde.

Wat de blokjes betreft, Colette had de hele morgen haar hersens gepijnigd om een goedkoop en nuttig geschenk te vinden en uiteindelijk was haar te binnen geschoten dat haar moeder tijdens de oorlog vleesbouillon naar haar vader aan het front stuurde zodat hij voor zichzelf soep kon maken in de loopgraven.

Waar Emanuel naartoe gaat, moet het erger zijn dan in de loopgraven… dacht ze argeloos. Een warm bord soep zal hem goed doen…

En bij die gedachte waren haar de tranen in de ogen gesprongen.

De dag lengde tot een lauwe, treurige oktoberschemering. De velden defileerden koperrood voor het raam van de wagon, bedorven door de zon, waarin ze een zomer lang hadden gebaad. Emanuel en zijn vader waren alleen in de coupé, ondergedompeld in een gedeeld gevoel van stilzwijgende intimiteit. Ze bolderden voort op het ritme van het oude ijzerwerk van de trein, dat snel klopte als een slijtend mechanisch hart dat onderaan de wagon was bevestigd.

Ze stapten uit in een stationnetje, waar de trein niet meer dan een minuut stopte.

Ze stapten er over in een kleinere trein met smalle rijtuigen en een ouderwetse locomotief met een bult als een kameel. In de wagon was aan weerszijden een bank in de lengte, meer niet, zoals in een tram.

Traag en onzeker zette de trein zich met horten en stoten in beweging op de rails. Alle ruiten begonnen luid te klapperen, alsof ze bang waren van de reis. Emanuel wierp een laatste blik achter zich, op het witte stationnetje met roze geraniums voor de ramen. Toen trok iemand het gordijn dicht en daar verdween het landschap, alsof hij het met een schaar had weggesneden.

De wagon zat stampvol mensen met pakjes en korven; mannen en vrouwen verdrongen elkaar op de banken… Kinderen grienden… Toen de trein eenmaal op snelheid was, kwam in de hele wagon een druk gesprek op gang, dat overging in een algemeen gezoem van begrip en goede wil.

Iedereen was op weg naar Berk. Een landbouwer in zijn zondagse kleren en een ruiker veldbloemen in zijn hand schilderde voor een dunne dame in een elegante grijze tailleur met weidse gebaren de ziekte van zijn zoon.

Op de bank tegenover brachten twee jonge ouders hun kind naar een sanatorium. Het was een zwakke, bleke jongen in een matrozenpakje en een been in het gips. Zijn armen hingen dun en slap neer als van een lappenpop. Zijn moeder hield hem in haar armen, terwijl het kind een hoogst verbaasde blik door de wagon liet dwalen en die hele onbekende wereld nieuwsgierig opnam.

Emanuel werd plotseling aangesproken door het oude vrouwtje in rouwkleren naast hem.

‘Gaat u naar Berk?’ vroeg ze. ‘Bent u ziek?’

Ze schreeuwde zo hard ze kon om boven het lawaai van de trein en de algemene conversatie uit te komen.

‘Waar hebt u pijn? Hier?… Hier?…’

Ze wees naar zijn heup, vervolgens naar zijn rug.

‘Ja, hier, in mijn rug,’ antwoordde Emanuel.

Het oudje tuitte haar lippen en schudde medelijdend haar hoofd.

‘Hebt u een abces?’ vervolgde ze.

Emanuel vergiste zich niet, hij had het goed gehoord, ze had het over een abces. Hoe kon dit vrouwtje weten wat een abces was? Zijn gezicht verried zoveel verbijstering, dat het oude vrouwtje hem snel kalmeerde.

‘Ziet u, ik weet ook iets af van geneeskunde… Ik kom al zo lang naar Berk dat ik er mettertijd alles over kon leren… Ook ik heb er een zieke zoon.’

Emanuel gaf geen antwoord, maar werd opeens gewaar dat iemand aan zijn mouw trok.

‘Ik heb u iets gevraagd,’ hernam het oudje geërgerd. ‘Hebt u al dan niet een abces?’

‘Ja, ik heb een abces,’ antwoordde Emanuel ietwat bruusk. ‘Wat gaat u dat aan?’

Ditmaal zei het oudje niets. In de kalligrafie van de rimpels op haar gezicht viel duidelijk een grote droefheid af te lezen. Met halfgedempte stem waagde ze het toch te vragen of het abces was gefisteld.

‘Gefisteld? Wat betekent dat?’ vroeg Emanuel niet begrijpend. ‘Wel, of het doorboord is… Of er een gat is, waardoor het continu kan afvloeien...’

‘Dat niet,’ antwoordde Emanuel. ‘Tot dusver heeft de dokter er alleen de etter met een naald uitgezogen, maar nu merk ik dat het gezwel terugkeert.’

Het oud ijzer van de trein bleef maar rammelen en het lawaai ervan onderbouwde de gesprekken, zoals in een opera het gemurmel van een koor de solisten. Ze reden nu door de duinen die het stadje omgaven. Over een paar minuten zouden ze in Berk aankomen. De hele rit had niet meer dan een kwartier geduurd.

‘Maar goed dat het abces niet is gefisteld,’ mompelde het oudje.

‘En als het nu wel was gefisteld?’ vroeg Emanuel verstrooid.

‘Ach, dan verandert de hele zaak…’ antwoordde ze. En ze boog zich voorover naar zijn oor en fluisterde ademloos: ‘Ze zeggen in Berk dat een open abces een open deur naar de dood is…’

‘Wat zegt ze?’ vroeg zijn vader.

‘Dacht je dat ik begrijp wat ze zegt? Ze spreekt te snel…’

De remmen van het treintje begonnen vermoeid te gieren. Ze waren aangekomen. Het station zag eruit als elke andere treinhalte in de provincie. Een rijzige man op krukken wachtte op de dame in de grijze tailleur. Voor de rest was er niemand op het perron. Er wachtte Emanuel echter een grote verrassing bij de uitgang.

Terwijl de chauffeur de koffers inlaadde, stond Emanuel voor het kleine stationsplein en keek om zich heen. Hij kon zijn ogen niet geloven.

Wat was dat? Een rondtrekkende doodkist of een brancard? Een man lag languit op een smal houten bed, een soort kader met een matras, gemonteerd op een chassis met vier grote rubberen wielen. De man was echter van top tot teen normaal gekleed. Hij droeg een stropdas, een baret op zijn hoofd, een jasje, en toch bewoog hij niet en stond hij niet op om te lopen zoals iedereen. Zoals hij daar lag, kocht hij een krant van een venter, betaalde, sloeg ze open en begon te lezen met zijn hoofd op de kussens, terwijl achter hem een man het karretje door de straten van de stad begon te duwen.

‘Zie je wel,’ zei zijn vader tegen hem, ‘hier leiden de zieken een normaal leven… Ze zijn normaal gekleed, ze gaan de straat op… Alleen liggen ze… Dat is alles… Je zult anderen zien die eveneens liggen, maar hun rijtuigen zelf besturen…’

Emanuel was al te verbaasd om iets precies te denken. In de auto keek hij de hele tijd door het raam uit naar nóg een zieke in een rijtuig, maar hij zag er geen. Bij een kruispunt, tussen twee rijen hoge huizen, verscheen opeens op de achtergrond de glinsterende azuurblauwe lijn van de oceaan, uitgestrekt op het zand als een vlammend zwaard.

Op de stoep van het sanatorium wachtte de directeur hen op. De ingang was versierd met twee grote exotische planten. De vazen van faience, samen met het plechtige, zwarte pak en de witte slobkousen van de directeur, verleenden hun aankomst een uitgesproken theatraal karakter. De directeur maakte een buiging en schudde eerst de hand van de vader, dan van Emanuel. Zijn wangen waren zwaar gepoederd en hij had nog maar net het sigarenstompje weggegooid, waar hij tot dan toe aan lurkte. Met de sigaar in zijn mondhoek werd zijn gezicht getekend door afhangende hondenrimpels, waardoor hij helemaal leek op die porseleinen mopsen in een rode rokjas die je soms op asbakken ziet. Jammer dat de rokjas ontbreekt, dacht Emanuel.

De stilte in het sanatorium was indrukwekkend, maar de gangen zagen eruit als alle andere gangen in een hotel: rijen witte deuren met een nummer. Emanuel kreeg een kamer op de derde verdieping. Ze gingen langzaam omhoog in een lift die enkel een dof, gedempt geluid liet horen. Aan het eind van een donkere gang opende de directeur een deur. Je kon zo zien dat het een goedkope kamer was. Het hele meubilair bestond uit een kleerkast, een tafel en een ijzeren bed. In een hoek was een wastafel met een enorme blauwgelakte blikken kan.

‘Bevalt de kamer je?’ vroeg zijn vader, toen de directeur weg was.

Wat zou hem hier kunnen bevallen? Hij ging uitgeput op het bed liggen en sloot zijn ogen. De treinreis zoemde nog na in zijn hoofd, vermengd met flarden van het gesprek met het oude vrouwtje in rouw. De dagen in bed hadden hem erg slap gemaakt. Zijn vader deed het licht aan. In de kamer heerste die bevreemdende, onaangename sfeer van een armzalige hotelkamer, waarin je op doorreis wel eens de nacht moet doorbrengen.

Uiteindelijk klopte iemand op de deur.

‘Eva,’ stelde de verpleegster zich bij het binnenkomen kortaf voor. Haar neus was zo lang en spits dat je haar altijd in profiel leek te zien, ongeacht in welke richting ze haar hoofd draaide.

Ze informeerde bits naar Emanuels ziekte.

‘U zult het hier goed hebben,’ mompelde ze op een verveelde, professionele toon.

‘Zijn er veel patiënten met dezelfde ziekte als ik?’ vroeg hij. ‘Hebben ze allemaal een aangetaste wervel?’

Eva stak haar armen in de lucht als een smekelinge uit de oudheid.

‘Een wervel? Een enkele wervel? Ach, ach, er zijn hier patienten met wel tien aangetaste wervels op een rij… Anderen hebben een zieke knie… Heup… Vingers… Enkel… Dacht u dat u de enige was? Haha!’

Ze grinnikte kort en droog.

Emanuel werd vooral getroffen door de ruggengraat met tien aangetaste wervels op een rij – en hij zag voor zich het beeld van een sigaret die in een asbak was vergeten en langzaam in de hele lengte tot as verteert. Wat een gruwelijke manier om te verrotten… dacht hij.

‘En dr. Cériez?’ vroeg Emanuels vader. ‘Wanneer komt hij naar de kliniek? Ik sprak met hem toen ik hier was en…’

‘Och, uitstekend! Uitstekend!’ viel Eva hem in de rede. ‘Dr. Cériez is toevallig in het sanatorium. Hij kwam een patient bezoeken die hij pas opereerde… Ik ga hem roepen.’

Emanuel bleef rustig en uitgeput op bed liggen. Om hem heen was zijn vader druk in de weer, de deur ging open en dicht, er gebeurden een heleboel dingen waar hij part noch deel aan had. Het kwam hem voor dat de wereld nog ondoordringbaarder en nog vager was geworden… Het enige dat duidelijk in hem aanhield was een enorme vermoeidheid. In een kamer ergens in de verte speelde een accordeon een astmatisch, treurig klaaglied.

Een paar minuten later kwam de verpleegster terug met dr. Cériez.

Het was een nog jonge man, rijzig en breedgeschouderd, maar met grijzend haar. Hij had een geweldig kapsel, leeuwenmanen die gesoigneerd naar achteren waren gekamd. Zijn gezicht was breed en van steen. Zijn heldere, blauwe ogen straalden echter een tegengestelde nuance uit: een oneindige goedheid die aan zijn gelaatstrekken een mengeling van kinderlijke eenvoud en bloedige ernst verleende.

Hij onderzocht Emanuel zorgvuldig, bekeek de röntgenfoto, betastte het abces en bevestigde de diagnose: ruggenmergtuberculose.

‘Hier in Berk is de lucht gezond en aansterkend. Probeer zoveel mogelijk met je rijtuig uit te gaan en blijf vooral rustig liggen…’ Daarop richtte hij zich tot de verpleegster: ‘Laat hem voorlopig hier… In bed… Morgen legt u hem op een brancardbed… Na een dag of twee, drie, wanneer hij het gewend is om te liggen, brengen we een gipsverband aan.’

‘Een gipsverband,’ mompelde Emanuel geschrokken. De dokter keerde zich naar hem toe.

‘Een gipsverband is niet erg… Helemaal niet erg. Je zult je in je korset even comfortabel voelen als in een fauteuil… Dat kan ik je verzekeren.’

Hij drukte Emanuel de hand en pakte zijn hoed om te gaan. Hij bleef nog een moment staan en vroeg: ‘Ken je iemand in het sanatorium? Heb je hier al vrienden gemaakt?’

Emanuel schudde van nee.

‘Ik zal Ernest sturen,’ vervolgde de dokter. ‘Het is een fijne kerel. Je zult het vast goed met hem kunnen vinden…’

Hij ging snel naar buiten. Emanuels vader deed langzaam en respectueus de deur achter hem dicht, alsof de dokter, alleen al door de deurklink aan te raken, er iets van de uitstraling van zijn eminente persoonlijkheid op had achtergelaten.

‘Zie je wel?’ zei hij joviaal, en hij wreef zich in de handen, alsof de hele ziektekwestie nu al in kannen en kruiken was.

Emanuel wachtte een poos op Ernest, maar het leek erop dat die niet van plan was nog die avond te verschijnen. Hij begon zich uit te kleden om naar bed te gaan; hij had honger noch dorst. Een kalme vermoeidheid doordrong al zijn leden.

Toen het donker werd in de kamer, hulde de echo van het accordeon het eind van de dag in weemoed.

Emanuel bleef de hele morgen in bed. Zijn vader had een stoel bijgeschoven en in de rommelige kamer zaten ze hand in hand bij het open raam te kijken naar de lichtende onmetelijkheid van de oceaan. Vanaf de horizon vloeide een melkwitte gloed uit over de duinenlijn in de verte en de schaduw van de huizen, die alles onderdompelde in een verblindende stralenkrans. De branding klonk zo nabij dat er geen geluid doordrong vanuit het sanatorium. Alleen rinkelde van tijd tot tijd ergens in het gebouw een elektrische bel, en dan schrokken ze beiden op en waren voor even weggerukt uit hun reine gelukzaligheid.

Uiteindelijk kwam een brancardier hem aankleden. Van nu af aan zou die man hem dagelijks komen helpen. De begeleider was uiterst bekwaam; hij trok hem voorzichtig zijn broek aan, terwijl Emanuel daar gewoon maar lag; toen trok hij hem een hemd en een jasje aan, voorzichtig en zonder haast, waarbij Emanuel zich alleen maar een beetje naar links of naar rechts hoefde te draaien om zijn armen in de mouwen te steken.

Hij kleedt me aan, net zoals hij een lijk zou aankleden, dacht Emanuel. Hij stond op het punt het aan zijn vader te zeggen, maar hield zich in.

De brancardier opende de deur en rolde een kar de kamer in. Het was het rijbed waarop Emanuel van nu af aan de hele tijd zou moeten liggen. Er lag een nieuwe matras op, overtrokken met een zwart wasdoek, en er lagen twee stevige kussens aan het hoofdeind.

‘Daar gaan we,’ zei de brancardier, en hielp hem van het ijzeren bed naar het brancardbed te glijden. ‘Van nu af aan zul je hierop moeten slapen, zoals alle patiënten… Maar we kunnen het ijzeren bed in de kamer laten als je wilt. Het is altijd handig om boeken en spullen op te leggen…’

Precies op dat moment liet een gong weten dat het etenstijd was. ‘Gaat u naar beneden naar de eetzaal of blijft u liever op uw kamer?’ vroeg de begeleider.

Emanuel keek zijn vader vragend aan.

‘Laten we naar beneden gaan! Zeker… Dat is het beste,’ zei hij.

De brancardier duwde het karretje voorzichtig de gang op en vervolgens de lift in.

Nog altijd bedwelmd door het licht en de rust van de morgen, ervoer Emanuel het bedaarde glijden van het prettig afgeveerde karretje als een speelse afleiding. Hij werd overmand door een lichte, aangename duizeligheid toen de lift begon af te dalen.

Pas toen hij beneden de eetzaal binnen werd geduwd, kwam hij tot het volle besef van zijn ziek-zijn. Daar voelde hij voor het eerst pas echt welke afschuwelijke levenscategorie hij was binnengetreden.

Het was een gewone restauratiezaal – ruim, hoog en wit, met gordijnen voor de ramen en grote exotische planten in de hoeken. Maar wie had de plechtige, hospitaalachtige inrichting ervan bedacht? Wie had dit zowel correcte als hallucinerende schouwspel geënsceneerd?

Op een rij langs de muren lagen de patiënten twee aan twee aan een tafel op hun brancardbedden. Je had je op een banket uit de oudheid gewaand, waar de gasten liggend aten, ware het niet dat de vermoeide en bleke gezichten van de meeste zieken de illusie verbrijzelden dat het hier ging om joviale tafelgenoten op een vrolijk feestmaal.

Welke sombere geest had elementen uit de realiteit ingelast in zo’n pijnlijk, fantastisch en waanzinnig tableau?

Er is een sensatieroman waarin de schrijver een grillige en trouweloze koningin opvoert die haar minnaars mummificeert en in doodkisten rangschikt in een ronde zaal.

Hoe flets was de verbeelding van de schrijver in vergelijking met de gruwelijke werkelijkheid van deze eetzaal vol levende doden, geïncrusteerd in gemummificeerde, uitgestrekte en starre houdingen, terwijl het leven toch nog altijd in ze voort klopt!

Emanuel werd aan een tafel geplaatst naast een patiënte in een blauwe jurk. Het meest zonderlinge en hallucinerende aspect van droomscènes is dat de meest bizarre voorvallen zich afspelen in een vertrouwde en alledaagse omgeving. In de eetzaal waren elementen uit de droom en de werkelijkheid in die mate samen aanwezig dat Emanuel voor even het gevoel had dat zijn bewustzijn uiteenrafelde. Alles was buitengewoon doorzichtig geworden en desondanks uiterst vluchtig en onzeker. Wat gebeurde er? Was het wel degelijk hij, Emanuel, dat lichaam daar op een karretje, in het midden van een eetzaal, waar alle genodigden aan met bloemen versierde tafels lagen? Wat betekende dat allemaal? Leefde hij? Droomde hij? In welke wereld of werkelijkheid speelde zich dit allemaal af?

Zijn tafelgenote glimlachte naar hem in een spiegel. Ook zij lag volledig opgekleed en uiterlijk normaal op een karretje, maar haar hoofd werd niet door kussens ondersteund. Ze lag volledig plat en bewoog haar hoofd naar links noch naar rechts. Om te zien wat er om haar heen gebeurde, had ze een metalen gestel met een spiegel recht boven haar. Ze kon hem in elke richting buigen en aldus alles in de zaal waarnemen. In de kristallijnen glans zweefde haar gezicht op zichzelf – zoals een afgehakt hoofd in zo’n goedkope optische illusie op de kermis – en daarin ontmoette Emanuel de glimlach die ze hem toewierp.

‘Bent u al lang ziek?’ vroeg het meisje zonder enige aanloop.

‘Ik heb al jaren pijn,’ antwoordde Emanuel, ‘maar ze hebben pas nu de ziekte ontdekt…’

‘Zoals bij ieder van ons,’ antwoordde ze met een lichte zucht.

Rechts van hem zag Emanuel een jongeman met zijn hoofd begraven in een boek. Hij keek de patiënten een voor een aan, sommigen lagen volledig plat op hun rug, anderen rusten met hun hoofd op kussens, nog anderen zaten in hun karretjes als in een stoel, met alleen hun benen uitgestrekt. Ze waren zonder uitzondering correct gekleed – de vrouwen in min of meer kokette jurken, de mannen in normale pakken met kraag en das. Ze leken op elk ander gezelschap van mensen, met dat verschil dat ze het bevel hadden gekregen allemaal op karretjes te gaan liggen.

Hij waagde het zijn tafelgenote te vragen waarom sommige patiënten plat op hun rug lagen en anderen half opgericht waren.

‘Ze hebben niet allemaal dezelfde ziekte,’ antwoordde het meisje. ‘Sommigen hebben problemen met hun nekwervels, zoals ik bijvoorbeeld, anderen alleen met hun knieën of dijen.’

Ze sprak heel onbevangen en glimlachte voortdurend in de spiegel. Emanuel probeerde van zijn kant te antwoorden met een glimlach, maar zijn lippen verkrampten tot een pijnlijke grimas.

Een brancardier duwde een elegante koets de eetzaal binnen; op de geborduurde kussens zat een jonge, blonde en heel levendige dame die naar alle kanten knikte en zwaaide.

Ze werd vergezeld door een hoog opgeschoten, donkerhuidige jongeman op krukken.

Haar koets werd aan een tafel op de voorste rij geplaatst; de jongeman ging bij haar zitten.

‘Wie is die dame?’ vroeg Emanuel.

Zijn tafelgenote draaide haar spiegel in de aangewezen richting. ‘Ach ja… Dat is mevrouw Wandeska, een Poolse dame die al bijna een jaar in het sanatorium verblijft. Ze is nu genezen, ze begint alweer te lopen… Haar knie was er heel erg aan toe. Ze had al een tijdje geleden naar huis moeten gaan, maar ze stelt het aldoor uit…’

‘Waarom?’ vroeg Emanuels vader nieuwsgierig.

‘Hm! Dat is moeilijk uit te leggen aan iemand die gezond is. Haar knie genas, maar het gewricht werd helemaal stijf. Ze mankt wanneer ze loopt. Ze blijft liever hier onder de zieken, waar iedereen iets heeft, dan een onderwerp van nieuwsgierigheid onder de gezonden te worden. Maar dat kan niet… Ze zal naar haar familie terug moeten keren. De genezing is net zo meedogenloos als de ziekte…’

Er werd opgediend. De patiënten namen hun bord soep met voorzichtige bewegingen aan en plaatsten het op hun borst. Ook Emanuel moest op die manier eten. Zijn vader zat naast hem en hield enige tijd zijn bord vast. Toen hij merkte dat Emanuel begon te wennen, liet hij hem alleen eten. Telkens als hij doorslikte, leek het bord uit evenwicht te raken en om te willen slaan. Het was een ware acrobatentoer, maar de veteranen onder de zieken aten met zoveel handigheid, dat ze niet eens meer naar het bord keken en onbekommerd doorgingen met praten.

Helemaal vooraan lachte mevrouw Wandeska zeer geamuseerd om wat de jongeman naast haar vertelde.

‘Is hij de echtgenoot van de dame?’ vroeg Emanuel, wijzend naar de jongeman in de spiegel.

‘Tonio? Ach nee! Hij is een vriend van haar… Een Argentijn… Hij is ook al een hele tijd genezen, maar hij verkiest de lucht van het sanatorium boven dat van zijn advocatenkantoor.’

Op dat moment liet een patiënt aan het andere eind van de zaal zijn bestek luid kletterend vallen. Zijn karretje was zo laag dat hij zijn arm maar iets hoefde te strekken om het op te rapen. Emanuel merkte echter hoe de patiënt ernaar keek zonder enige moeite te doen. Zijn tafelgenote volgde eveneens het gebeuren. Een dienstmeisje kwam aangelopen en bracht hem nieuw bestek.

‘Waarom heeft hij het niet zelf opgeraapt? Het was gemakkelijk genoeg…’ zei Emanuel.

‘Dat dacht je maar! Hij zou zonder de minste twijfel zijn omgekiept; hij draagt een gipsverband van tientallen kilo’s.’

Emanuel was met stomheid geslagen. Hij kon wel zien dat de patiënt stijf op zijn karretje lag, maar niets deed vermoeden dat de man onder zijn pak een korset droeg.

‘Zo zie je maar wat een kei dr. Cériez is,’ vervolgde de jongedame. ‘Je kunt onmogelijk de vorm van het gipsverband onder de kleren vermoeden… Ze zijn op maat gemaakt.’

Ze trommelde met haar vingers op haar jurk, en het klonk hard en droog als op een solide lichaam. Ook zij droeg een korset, maar toch was ze van top tot teen gekleed, zonder uiterlijk teken van de kwaal waaraan ze leed.

‘Ik moet ook in het gips,’ zei Emanuel met een grote moedeloosheid in zijn stem.

Starend naar de rij liggende patiënten was zijn ziekte niet langer terug te voeren tot een kwestie van een simpel abstract oordeel: ‘ziek zijn’ tegenover ‘gezond zijn’. Hij had de indruk dat hij was ingelijfd, zoals je in het gelid treedt. Solidariteit in de ziekte betekende solidariteit in het gips… Zijn eigen lichaam, languit op het karretje, had de correcte en roerloze houding van een invalide aangenomen…

De maaltijd was bijna afgelopen toen Ernest gehaast binnenkwam, vergezeld door een andere patiënt. Ernest liep normaal; de ander bleef even in de deuropening staan, alsof hij met zijn ogen de afstand opnam die hem van zijn tafel scheidde en in zichzelf de kracht verzamelde om de eetzaal te doorkruisen.

Hier volgde echter een nieuwe, pijnlijke verrassing. Wat was dat? De gang van een kreupele, de vertoning van een maskerade, een clownsnummer?

De patiënt steunde op twee wandelstokken en gooide bij elke pas met geweld een been in de lucht. Daar bleef het een tel trillend hangen, zwaaide vervolgens opzij en kwam, aldoor trillend, neer op de vloer. De gang was zo stuipachtig, ongearticuleerd en onmenselijk, dat geen paljas ter wereld het hem had kunnen nadoen. Het leek op springen, alleen had niemand ooit zulke sprongen vertoond. Het was eerder een epileptische aanval – een echte epileptische aanval in de benen.

Ondertussen leek Ernest op zoek naar iemand in de zaal; het eten kon hem blijkbaar niet zoveel schelen. Toen hij Emanuel in het oog kreeg, kwam hij gehaast naar hem toe.

‘Ben jij de nieuwe patiënt over wie dr. Cériez me vertelde?’ vroeg hij bij wijze van voorstelling.

Zijn bewegingen waren schokkerig, ja zelfs woest. Zijn ogen brandden van nieuwsgierigheid.

‘Heb je al kennis gemaakt met je buren?’ vervolgde hij.

De patiënt rechts keek even op van zijn boek, verstoord omdat hij werd onderbroken.

‘Mag ik je voorstellen, Roger Torn… Een goede vriend van mejuffrouw Cora.’

Hij wees naar de patiënte in de blauwe jurk met wie Emanuel tot nu toe had gesproken. Zowel Roger Torn als Cora werden rood tot achter hun oren.

‘Je bent onuitstaanbaar!’ verweet het jonge meisje hem.

‘Dat lijkt alleen maar zo…’ antwoordde Ernest. ‘Maar ik meen dat je daar spoedig anders over zult denken…’ En met een sluw knipoogje voegde hij eraan toe: ‘Ik weet hoe ik de zaakjes kan regelen…’

Ernest ging weg om te eten. Een krantenventer kwam de zaal binnen en begon kranten en tijdschriften uit te delen. De patiënten sloegen de bladen open en begonnen te lezen. De maaltijd was afgelopen en de brancardiers reden een voor een de karretjes naar de tuin. Sinds hij de man met de stuipachtige benen had gezien, was Emanuel verzonken in een gruwelijke droefheid. Hij keek met een bedrukt gemoed naar het dienstpersoneel dat de rijbedden voortduwde. Het contrast tussen een ogenschijnlijk normaal leven leiden – de krant lezen, de maaltijd delen in een restaurant, opgekleed zijn – het contrast tussen een mens zijn als alle anderen en niettemin gevangen te liggen in een gipsverband met door tuberculose aangetaste botten, dat was pas wat deze ziekte zo pijnlijk en triest maakte. Dat was de hele paradox: te bestaan en toch niet ‘volkomen in leven’ te zijn…

Hij verliet verbijsterd de eetzaal. Achter hem gingen de gesprekken en het rumoer geanimeerd voort. De dienstmeisjes ruimden borden en bestek af en glimlachten naar de patienten in het voorbijgaan.

Ernest kwam naar hem toe en stelde hem een middagwandeling met het rijtuig voor.

‘De mooie herfstdagen in Berk zijn geteld,’ zei hij. ‘Binnenkort dwingt de regen ons om binnen te blijven.’

Emanuel ging graag op het voorstel in.

‘Weet je, mij persoonlijk komt de ziekte niet echt zo verschrikkelijk voor…’ zei Emanuel tegen Ernest, terwijl ze in zijn kamer wachtten tot ze hen zouden laten weten dat het rijtuig er was.

‘Ik heb altijd een neiging tot luieren gehad en daaraan wordt nu volledig voldaan,’ vervolgde hij. ‘Ik strek mijn botten uit op mijn kar, ik kan naar hartenlust rusten, ik voel me geweldig… En ik heb geen zin om te lopen… Ik meen dat als ik opstond, de pijn in mijn rug opnieuw genadeloos zou zijn. Er is maar één ding dat me kwelt…’

Zijn vader, die op bed zat en ogenschijnlijk de krant las, verhief subiet zijn hoofd.

‘Ik word gekweld door de gedachte dat ik van lieverlee een echte invalide zal moeten worden… Dat wat nu luieren en rusten lijkt binnenkort tot een vreselijke gevangenschap zal worden… Ik ben bang dat het naar beneden zal gaan… Ik ben bang dat ik op twee krukken zal moeten lopen en sprongen uithalen als een kikker…’

‘Ja, maar kijk naar mij, ik ben genezen!’ moedigde Ernest hem aan, waarbij hij met zijn vuist op zijn borst klopte.

‘Draag je niet ook een gipsverband?’ vroeg Emanuel. Zijn borst had hard geklonken.

‘Ik draag wel een verband,’ antwoordde Ernest halfhartig, ‘maar niet van gips.’

‘Mag ik het zien?’

Ernest trok zijn jasje en hemd uit. Hij zag eruit als een krijger uit de oudheid, gepantserd in zijn kuras, of als een mechanische buste vol schroeven en riempjes, tentoongesteld in een orthopedische vitrine. Het korset hield zijn lichaam stijf van heupen tot schouders. Het was gemaakt van roze celluloid, doorboord met duizenden gaatjes en op de rug dichtgeknoopt met veters. Rond de nek, heupen en flanken was het aaneengeschroefd met een hoogst gecompliceerde nikkelen montuur.

‘En hoe lang moet je dat nog dragen?’ vroeg Emanuel.

‘Ik kom er nooit meer vanaf,’ antwoordde Ernest. ‘Alleen ’s avonds doe ik het uit, bij het slapengaan… Ik zal het altijd moeten dragen… Mijn hele leven waarschijnlijk…’

Emanuel verzonk in gedachten.

‘Nou, als ik terug het leven in moet, hermetisch opgesloten in een dergelijk apparaat, dan nog liever…’

Hij maakte zijn zin niet af en zweeg verder. Er viel een korte stilte in de kamer. Zijn vader verdiepte zich weer in de krant, terwijl Ernest zijn hemd en jasje weer aantrok.

Na een poosje hield zijn vader op met lezen en begon zijn koffer te pakken. Hij vertrok nog die middag. Uit de ongemakkelijke stilte werd duidelijk dat Emanuels onafgemaakte zin nog altijd zijn effect had op de drie in de kamer.

‘Doe geen stommiteiten,’ zei zijn vader, terwijl hij zijn spullen pakte en Emanuels blik vermeed. ‘Ik zal je geld sturen, zodat je niets tekortkomt… Zodat je weer beter wordt… Ik zal voor je werken… Alleen voor jou… Knoop dat goed in je oren.’

Emanuel was gemakkelijk onderhevig aan snel wisselende gemoedsveranderingen. Toen hij zijn vader zo geëmotioneerd hoorde spreken, sprongen de tranen hem in de ogen, maar het moment daarop was hij alles al vergeten en belde hij ongeduldig om zijn rijtuig.

Uiteindelijk kwam een jongen hem aankondigen dat het rijtuig klaar stond. De koffer was ook klaar – er restte hen niets anders dan naar beneden te gaan.

Op de binnenplaats stond een soort enorme sloep met wagendak, op wielen geplaatst en getrokken door een paard. Was dat een ziekenrijtuig? Ja, dat was het. Emanuel hoefde zich helemaal niet te bewegen. Het raamwerk met de matras waarop hij lag paste er aan de achterkant in, zodat zijn brancardbed er op een rol in gleed als in een lijkwagen. De brancardier sloot het achterpaneel en reikte Ernest de teugels aan. Emanuel lag met zijn rug iets verhoogd zodat hij perfect voor zich uit kon kijken. Ernest en zijn vader zaten op twee stoeltjes naast hem. Er was zelfs genoeg ruimte voor de koffer – er kon zowat een hele scheepslading in het rijtuig…

De zonnige, koude herfstdagen liepen ten einde. Het gras in de tuinen werd droog en het vermoeide middaglicht ritselde rustig door de bomen met rode, verschrompelde bladeren. De straten leken verlaten… Emanuel liet zijn blikken weiden over de onbekende huizen en de villa’s met neergelaten zonneschermen in dat stadje, dat ergens ter wereld verloren lag onder een wazige herfsthemel.

Aan het eind van een straat zag hij opeens de ontzaglijke schittering van de oceaan… In de verte dreven de spookachtige schaduwen van vissersboten in goud en licht.

Emanuel hield de teugels in de hand en mende op zijn eentje recht op het strand af. Er waren houten vlonders die zeer langzaam van de esplanade direct op het zand afhelden. Er stonden een paar andere rijtuigen in een cirkel bij elkaar. De patiënten voerden gesprekken, waarbij ze elkaar van het ene rijtuig naar het andere toeriepen. Een man speelde mandoline, een vrouw breide.

De oceaan was een en al fonkeling van kristal en azuur. Emanuel zoog die ontzaglijke volheid van de immense schittering in – de weidse uitgestrektheid van de lucht, de oneindigheid van het water.

Zijn vader en Ernest waren uit wandelen gegaan. Ze hadden nog ruim een uur voor de trein kwam. Emanuel was blij dat hij alleen was. Hij ademde met volle teugen en volgde met zijn ogen het luie glijden van de zwarte zeilboten. Even werd hij overvallen door een onmetelijke verlatenheid. Kort daarop stonden de andere twee er echter weer en verbraken de vredige extase.

‘We hebben nog een half uur,’ zei zijn vader zeer ontroerd.

Emanuel mende het rijtuig naar het station over een brede straat met grote winkelramen, waar slechts af en toe een voorbijganger enig leven in bracht. Hij zag die voor het eerst en toch kwam de straat hem bekend voor. Hij voelde dat hij van nu af aan niet zozeer toebehoorde aan zijn vader dan wel aan die straat, die oceaan waarvan hij het licht ademde en die herfst in een vreemd land. Er had zich een omslag in zijn waarneming van de wereld voltrokken en een zeker gevoel van vertrouwdheid was van de ene schaal van de balans naar de andere verschoven. De straat riep een oude weemoed in zijn herinnering op. Misschien had hij ze ooit in een droom gezien…

Het afscheid verliep eenvoudig en snel.

Ze hadden onderweg getreuzeld en nu hadden ze niet meer dan een minuut voordat de trein vertrok.

Zijn vader omhelsde hem inderhaast en verdween met wankelende passen uit het zicht. Hij droeg de weemoed van dit overhaaste vertrek als een ondraaglijke last in zijn ziel mee.

Nu hij alleen achterbleef, werd Emanuel overvallen door een korte aarzeling. Hij stond voor een onbekend, vreesaanjagend leven. Wat moest hij doen? Wat zou er met hem gebeuren? Er zijn eenvoudige momenten in het bestaan, banale momenten van eenzaamheid, die overal kunnen voorkomen, ook op straat, wanneer de atmosfeer van de wereld plotseling verandert en abrupt een nieuwe betekenis krijgt, die zwaarder en vermoeiender is.

‘Je lijkt verdrietig,’ zei Ernest toen hij van het perron terugkeerde. ‘Waarom is je vader geen dag of twee langer gebleven?’

Emanuel was in de war en wist niet wat te antwoorden. Ernest nam de teugels over en voerde hem door onbekende straten. Rijen huizen trokken aan zijn oog voorbij, daken… Ramen… Veel ramen… Knusse, ouderwetse provincietuintjes met felle bosjes roze geraniums…

Ernest rukte hem uit zijn rêverie: ‘Heb je gemerkt dat Roger Torn kwaad op je is?’

‘Wie is Roger Torn?’

‘De man rechts van je… Je weet wel… In de eetzaal… De roodharige patiënt die de hele tijd met zijn neus in een boek zit.’

‘Aha! Ja! Ik weet wie je bedoelt… En je zegt dat hij kwaad op me is? Wat heb ik hem misdaan?’ vroeg Emanuel verbaasd.

‘Strikt genomen niets… Het is helemaal jouw schuld niet… Het is gewoon zo gelopen. Voor jij hier kwam, aten Roger Torn en mejuffrouw Cora altijd aan dezelfde tafel… Ze kunnen het goed met elkaar vinden, allang. De directeur van het sanatorium laat nooit een gelegenheid voorbijgaan om mensen te pesten, dus plaatste hij jou tussen beiden in om hen te scheiden.’

‘Wat nu gedaan?’ vroeg Emanuel. ‘Misschien kan ik vragen om van plaats te veranderen…’

Ernest dacht even na.

‘Ja, dat is nog het beste. Zeg de directeur dat je naast mij wilt zitten…’

Diezelfde middag, zodra ze terug waren, verzocht Emanuel om hem naar het kantoor van de directeur te brengen, een duister kamertje met een glanzend bureau, waar geen snipper papier op lag. Op het hele tafelblad stond niet meer dan een telefoon. De directeur zat met zijn kin in zijn hand achter zijn bureau als een weldoorvoede hond achter zijn afgekloven bot.

Hij luisterde naar Emanuels verzoek met een professionele, bittere welwillendheid.

‘Ja, dat kan… Ik zal ervoor zorgen dat je van plaats wordt veranderd,’ zei hij, met de aanzet tot een glimlach, die overging in de grimas van iemand die meer in zijn mond propte dan hij kan slikken.

Die avond werden Roger Torn en Cora aan hun tafel herenigd.

Cora wuifde even naar Emanuel als blijk van dank.

‘Ben ik nu nog altijd zo onuitstaanbaar?’ vroeg Ernest tegen haar in het voorbijgaan.

En toen hij zich bij Emanuel voegde: ‘Om de verzoening te vieren geef ik morgenavond, negen uur, op mijn kamer een soiree… een bal…’

Emanuel was moe en lag allang onder de wol, toen er op de deur werd geklopt. De hele dag had hij met een paar andere patiënten binnen in de salon doorgebracht. Het had aldoor geregend, een koude, mistroostige regen met felle windvlagen die het water tegen de ruiten deed kletteren. In het sanatorium heerste overal de drukkende stilte van een uitgestorven plek.

‘Wie daar?’

‘Lag je te slapen? Kunnen we binnenkomen? We komen je halen…’

Het was Ernest, vergezeld van Tonio, de grote Argentijn, mevrouw Wandeska’s vriend.

Emanuel was de avondpartij vergeten; eerlijk gezegd dacht hij dat Ernest een grapje had gemaakt.

‘Je ziet dat ik al mijn pyjama aan heb,’ zei hij. ‘Het spijt me dat ik de uitnodiging moet afslaan…’

‘Kom nou, wees geen spelbreker… Alsof je de enige in pyjama bent…’ zei Tonio.

Ernest was evenmin helemaal opgekleed; hij had alleen een hemd en een broek aan. Zijn korset glinsterde vreemd om zijn nek in het flauwe licht uit de gang. Tonio liep er bij in een hoogst exotische kamerjas met bloemetjesdessin… Vanavond steunde hij op een enkele wandelstok.

‘Kijk naar ons… Alsof wij balkleding aan hebben? Komaan, doe niet vervelend,’ drong Ernest aan.

Emanuel had geen keus. Ernest en Tonio reden zijn brancardbed de deur uit. Ernests kamer lag op dezelfde gang, maar aan de andere kant van het gebouw, de straatkant.

Het moet omstreeks tien uur zijn geweest. Iedereen in het sanatorium lag te slapen. Ze reden in stilte door de gang. Een enkel bleekzuchtig peertje verlichtte de hele verdieping.

‘Stil, let toch op… We stoten tegen alle deuren,’ fluisterde Ernest zenuwachtig. ‘De directie had de moeite kunnen nemen om een peertje meer in de gang te plaatsen…’

‘Een peertje meer?’ mompelde Tonio sarcastisch. ‘Waarom maar één peertje? Ze hadden de hele boel a giorno moeten verlichten…’

Er was een vaag gedempt gemompel van stemmen te horen, afkomstig uit Ernests kamer.

Emanuels entree werd op applaus onthaald. Ernest introduceerde hem met de woorden: ‘Hier is onze nieuwe vriend en de laatste aanwinst van de directie!’

Het was een onvoorstelbare klerezooi in de kamer. Een paar brancardbedden waren met hun patiënten tot bij het raam gerold, andere gasten stonden rechtop. Emanuel herkende Roger Torn en Cora; hun karretjes waren tegen elkaar aangeduwd. In de hoek bij het raam lag een gezette, donkere man met haviksneus doodgemoedereerd een pijp te roken. Emanuel vermoedde dat dit Zed was. Ernest had de dag voordien in het lang en het breed over hem verteld. Hij was een voormalig autorenner. Iedereen noemde hem Zed, omdat hij die initialen vroeger op zijn racetrui droeg. Hij had een indrukwekkend aantal trofeeën gewonnen, tot hij op een dag bij een auto-ongeluk beide voeten onder de enkel had gebroken. Nu lag hij op een brancardbed met een deken dat iets hoogs aan zijn voeten bedekte. Ernest had uitgelegd dat Zeds voeten in een gipsen blok waren gevat en dat stukjes teen en huid door zilveren haakjes bij elkaar werden gehouden. Een waarachtige hachee, luidde Ernests conclusie.

Er was nog een man in de kamer, die discussieerde met Zed, en twee meisjes. Voorts een patiënt uit een andere kliniek die naast hen op een brancardbed lag. Hij heette Valentin en had een ontzettend onbeduidend gezicht.

Ernest stelde iedereen aan elkaar voor. Een van de meisjes, Katty, was een Ierse.

‘Katty, zonder meer!’ zei Ernest. ‘Identiteitspapieren lacuneus… Eenentwintig jaar… Kwam naar Berk om zieken te bestuderen, zoals andere meisjes van haar leeftijd naar Italië trekken om kunstwerken te bestuderen…’

Katty lachte luid. Ze was duidelijk aangeschoten. Haar rosse haar was een ragebol en haar rooie besproete gezicht leek op een schreeuwerig opgetutte etalagepop.

Ernest goot witte wijn in een kom om een vruchtenpunch te bereiden.

Hij werd geholpen door het andere meisje, een gereserveerd, ernstig blondje met fijne, eenvoudige gebaren.

Emanuel kon zijn ogen niet van haar afhouden terwijl ze snel en behendig de bananen en appels schilde.

Ernest stelde haar niet voor, maar Emanuel keek haar zo indringend aan dat het meisje het op de lange duur wel moest merken, bloosde en enigszins verward mompelde: ‘Ik ben Solange…’

Ze veegde haar hand af aan een handdoek en stak hem Emanuel toe. Toen de punch klaar was, wilde Katty de glazen vullen.

‘Wacht effe!’ zei Ernest.

Er was nog een bodempje rum in de fles, dat hij in de kom uitgoot.

De drank was heel sterk. Ze hadden allemaal wijnglazen; alleen Tonio en Zed hadden grotere glazen gevraagd. De alcohol en de dikke tabaksrook in de kamer stegen Emanuel naar het hoofd. Hij zag het hele gezelschap door een mistige, bedwelmende sluier. De zilverachtige, melodieuze naam van Solange bleef in hem hangen als een lichte extra roes.

‘Allemachtig, wat is dat voor flauwe vrouwenbocht! Hé, Ernest… Heb je niet iets anders?’

‘Cognac, als je wilt. Maar pure cognac, geen lachertje. Het gaat je keel in als hete lava…’

‘Voor de dag ermee!’ zei Tonio.

Ernest bracht twee flessen en ontkurkte één ervan.

‘Hé, Zed!’ riep Tonio van de andere kant van de kamer. ‘Wat dacht je van een race over de afstand van een fles cognac? Kom op, geef antwoord… Tegen de klok of starten we tegelijk?’

Zed nam de zaak op als een echte professional.

‘We starten tegelijk!’

Ernest ontkurkte de tweede fles en gaf er een aan elke deelnemer. Alle ogen waren op hen gevestigd.

‘Drie… twee… een!…’ telde Ernest.

Zed zette de fles aan zijn lippen op hetzelfde moment als Tonio. Na een paar sonore klokken gooide Tonio zijn lege fles op het bed. In drie slokken had hij de fles leeggetetterd alsof hij stierf van de dorst.

‘Het is duidelijk dat je verliefd bent…’ zei iemand.

Wie sprak daar? Met een starre blik en onzekere bewegingen pakte Tonio een glas wijn van de tafel en bracht het aan zijn lippen. Even was het stil in de kamer. Maar Valentin, de patiënt naast hem, was in een spraakzame bui. Tot nu toe had hij gezwegen, maar nu hij eenmaal zijn mond had opengedaan, bleef hij doordrammen.

‘Komaan, alsof we niet allemaal weten dat je verliefd bent op mevrouw Wandeska?’ zei hij geanimeerd, aandringend en dom.

Tonio zat daar met zijn mond vol tanden.

Hij keek alle aanwezigen een voor een aan, alsof hij om hulp smeekte: moet je die snotneus horen die de draak met me steekt!

Plotseling hief hij zijn glas en zei met een plechtige stem die klonk als een kreet: ‘Vereerde gasten… Alle… Allen… Die hier aanwezig zijn… Hierbij verklaar ik… Op mijn eer en geweten dat er niets is tussen mij en mevrouw Wandeska… We zijn vrienden… Dat is alles… Horen jullie me?’

Hij was compleet uit zijn gewone doen. Valentin was natuurlijk ook dronken en wist van geen ophouden.

‘Hè, hè!’ giechelde hij. ‘Alsof we niet weten dat je elke avond naar haar kamer gaat.’

‘Om te praten, rund! Om te praten!’ schreeuwde Tonio. ‘Alsof jij niet zou weten dat mevrouw Wandeska een gipsverband draagt… Tot aan haar dij? Haar hele been zit in het gips… Wat voor liefde kun je in zo’n geval nog bedrijven?’

Hij sprak met een grote aarzeling in zijn stem; het was duidelijk dat zijn geweten aan hem knaagde bij deze verklaringen, maar hij was te dronken om zich te beheersen.

‘En wat dan nog als ze in het gips zit,’ vervolgde Valentin. ‘Alsof je niet kunt vrijen in het gips! Je streelt haar… Je kust haar… Op alle mogelijke plekjes…’

Tonio liep knarsetandend op hem af. Hij keek hem voor een moment strak aan en gooide opeens de inhoud van zijn glas in zijn gezicht.

Een verbijsterde Valentin veegde met zijn handen zijn drijfnatte gezicht af. Toen hij enigszins hersteld was, greep hij bruusk een kruik van het toilettafeltje en wilde hem naar Tonio’s hoofd gooien.

‘Hè, hè, zonder moorden als het effe kan!’ riep Ernest, die tussen beiden in ging staan.

‘En jij, Tonio, ga liggen…’ commandeerde hij, terwijl hij hem met geweld op het bed drukte. ‘Wees braaf en bezin je rustig op je cognac.’

Tegelijk duwde hij Valentins brancardbed naar het midden van de kamer, weg van de Argentijn.

‘Wat een bruut! Wat een bruut!’ stamelde Tonio, die zich op het bed uitstrekte. ‘Als Ernest niet tussengekomen was, had ik hem een paar flinke klappen verkocht en ter plekke dood laten liggen!’

‘Niemand gaat dood van een paar klappen,’ proclameerde Zed kalm uit zijn hoek als een onpartijdige scheidsrechter.

Ter afleiding begon Ernest stilletjes een deuntje te neuriën. De anderen vielen hem bij in het refrein.

‘Ik krijg er h’m niet in, Marie, ondanks mijn vele wroeten…’

‘Niet zo hard! Niet zo hard!’ beval Ernest.

‘Ik krijg er h’m niet in, Marie…’

Ernest slaakte een komische zucht en iedereen begon te lachen.

‘Hoewel dat toch zal moeten…’

Het was een monotone, trieste melodie vol obscene dronkenmanspraat…

In plaats van hen opnieuw leven in te blazen, stortte het lied hen nog dieper in hun slaapdronkenheid. Buiten trommelde de regen op de ramen, de wind floot met felle, klagende uithalen.

Iedereen in de kamer was verzonken in zijn roes, alsof ze stilzwijgend verdiept waren in een of andere innerlijke bekommering. Katty strekte zich naast Tonio op het bed uit en streek met een hand door zijn haar.

‘Laat maar waaien, het is zo voorbij…’ troostte ze hem zachtjes. ‘Tonio… Tononio… Tonononio…’

‘Wat is dat?’ vroeg Tonio in de war.

‘Zo spraken we “Chinees” op school,’ zei Katty met een kinderlijk stemmetje.

Valentin begon gedichten voor te dragen, maar werd plotseling onderbroken door een dispuut tussen Zed en de man naast hem. De man was een ingenieur uit Parijs, die nu en dan naar Berk op vakantie kwam om uit te rusten en wilde eenden te schieten in de baai van Authie, die daarom bekend staat.

‘En ik zeg je dat ik aan één schot genoeg heb,’ hield de ingenieur vol.

Hij wees naar het raam.

‘Doe het licht uit,’ beval Zed. ‘Het is gemakkelijker te zien in het donker…’

In de donkere kamer kwamen door het raam de flikkerende reflecties van een straatlantaarn die zwaaide in de wind.

‘Ik heb hem van de eerste keer…’

‘We zullen zien… We zullen zien,’ zei Zed gelaten.

Ze gingen de weddenschap aan of de ingenieur de lamp van de straatlantaarn zou raken met zijn geweer.

‘Jullie zijn allebei gek geworden!’ zei Solange verschrikt.

De ingenieur verliet de kamer en kwam een paar minuten later terug met iets zwaars in zijn hand. Ernest lag te soezen in het donker en besefte niet wat er gaande was, tot de ingenieur het raam opendeed en een koude, natte windvlaag de kamer binnenwaaide en alles overhoop blies.

Ernest schrok klaarwakker en wankelde naar het raam.

‘Wat een idee? Of hebben jullie allemaal de kolder in de kop vanavond?’

Hij kwam echter te laat. De ingenieur had het geweer al geschouderd, mikte en schoot.

Het schot weerklonk oorverdovend; iedereen schrok zich dood.

Ongetwijfeld was het hele sanatorium wakker.

Wat zou er nu gebeuren? Iedereen beefde van paniek en emotie. Tonio schrok verbijsterd uit zijn slaap op en leegde vreselijk kokhalzend de hele inhoud van zijn maag.

Op straat brandde nog altijd het lampje, slingerend in de wind. Ernest probeerde met geweld, maar tevergeefs, het raam te sluiten, terwijl Solange het geweer uit Zeds handen probeerde te worstelen, die het van de ingenieur had overgenomen.

Hij was vastbesloten om te schieten en niets of niemand kon hem dat verhinderen.

‘Als je het geweer niet loslaat, schiet ik in het plafond! Mijn vinger is op de trekker,’ zei Zed fel.

Hij zat al rechtop in zijn brancardbed, met blote borst, en mikte op de lamp buiten.

Ernest sprong aan de kant en het tweede schot weerklonk nog harder, vreselijker en angstaanjagender dan het eerste. Het was midden in de roos – de lamp in de straat was uit.

Tussen beide schoten was nog geen minuut verlopen.

Iedereen in de kamer was zo geschokt, dat ze niet meer konden protesteren. Zed plaatste het geweer tegen een stoel. Ernest sloot langzaam het raam met de verlamde bewegingen van iemand die een ramp heeft doorstaan waar hij machteloos tegenover staat. Hij klappertandde van kou en opwinding; hij zocht naar een woord dat rauw en scherp genoeg was om zich te bevrijden van de paniek in zijn binnenste, maar de schoten drukten hem nog altijd teneer onder de gruwelijke last van de schrik.

Emanuel woonde de hele scène bij met de levendige indruk dat niets ervan in de werkelijkheid plaatsvond. Sinds enkele minuten, exact vanaf de twist tussen Tonio en Valentin, hadden de dingen om hem heen een onbegrijpelijk, kunstmatig karakter aangenomen. Waren deze mensen echt? Het kwam hem voor dat hij een belachelijk onrealistische en nutteloze vertoning bijwoonde. Zouden de acteurs het stuk met evenveel ernst kunnen uitspelen?

In plaats van hem tot bezinning te brengen, wierpen de schoten hem nog dieper in onbegrip en hallucinatie. Ze waren de genadeslagen, waarmee de werkelijkheid aan stukken werd geknald en ondergedompeld in de nacht. Wat nu zou komen, kon alleen maar week en krachteloos zijn, zoals een wereld gemaakt van vodden en watten. Emanuel was niet in staat om zich ook maar enig vervolg te kunnen voorstellen. Alles was mogelijk…

‘Heb je het gezien? Midden in de roos,’ mompelde Zed almaar door. ‘Ziek, maar nog altijd een man… Ha… Ha… Kijk maar, hoe kaduuk ik ook ben, ik deed beter dan een jager… Ha… Ha...’

Hij vroeg om drank. Zijn dronkenschap was overgegaan in de soort erbarmelijke ernst, waarmee dronkaards volharden in absurd gedoe.

Ernest wist met zichzelf geen blijf en liep almaar heen en weer door de kamer.

‘Wat nu gedaan? Wat te doen? Reken maar dat de directeur er ons morgenvroeg allemaal uitgooit… Wat een stommiteit!’

Sinds de geweerschoten kon je in het hele sanatorium deuren horen open en dicht gaan; op de gang weerklonken stemmen en voetstappen. Ernest ging naar de deur en drukte er zijn oor tegen.

Ergens aan het eind van een gang sloeg een deur met een harde klap dicht.

‘Dat is de directeur! Hij gaat op onderzoek uit! Wat zal ik hem vertellen?’

Iedereen hield gespannen wachtend zijn adem in. ‘Alsjeblieft, stil nu! Volkomen stil…’

Er waren sloffende stappen te horen in de richting van de kamer. Ernest draaide langzaam de sleutel in het slot.

‘Stil,’ fluisterde hij. ‘Ik dacht dat het de directeur was, maar…’

Er werd op de deur geklopt. In de kamer bleef het volkomen stil.

‘Hé, doe open! Doe open, meneer Ernest! Wat is er aan de hand? Wat voeren jullie uit?’

Het was de hoge, schrille stem van een oude vrouw. Ze rammelde aan de deur en piepte als een vogel.

‘Doe open! Doe de deur open…’

‘Wat is er? Wie is daar?’ vroeg Ernest vanuit de kamer.

‘Doe open, meneer Ernest, of ik roep de brancardiers en laat de deur inbeuken… Ik ben het, de nachtwaakster… Vooruit, doe open!’

‘En wat wil je van mij?’ vroeg Ernest doodkalm.

‘Wat een vraag! Jullie drinken maar, worden ladderzat, schieten met een geweer… Waar denkt u dat u bent, in een sanatorium of in een drankhol?’

‘In een bordeel,’ riep Ernest onverstoorbaar uit, en hij begon op zijn beurt te schreeuwen. ‘Wat wil je? Wie heeft je gestuurd? Wie schiet er met geweren? Ben je gek geworden? Kijk, ik ben zelf pas wakker geworden toen ik de schoten hoorde… Iemand op straat schoot met een geweer… Wat zal ik doen, de politieman uithangen? Ga kijken wie er geschoten heeft… En laat me met rust.’

In de kamer ernaast werd op de muur geklopt, zodat ze zouden ophouden met het kabaal.

‘De schoten kwamen hier vandaan!’ hield de schrille stem aan de andere kant van de deur koppig vol. ‘Ik ga de directeur roepen…’

Ernest draaide de sleutel om en rukte met een bruuske beweging de deur wijd open. Hij stond oog in oog met de nachtwaakster – hij, groot en breedgeschouderd, zij, een broos oud vrouwtje in een witte dienstkiel, een skeletachtige verschijning in het vale licht van de gang, een uitgemergeld spook in het holst van de nacht.

‘Luister! Wat wil je? Vertel me klaar en duidelijk wat je wilt… Waarom ben je direct naar mij toegekomen? Ik ben altijd de zondebok in dit sanatorium… Als iemand wijn giet in de piano in de salon, dan ga je naar Ernest. Ernest heeft het gedaan… Als er ergens te veel lawaai wordt gemaakt, regelrecht naar Ernest… Wanneer iemand een schot lost, Ernest… Eeuwig en altijd weer Ernest. Zeg tegen de directeur dat ik morgen vertrek. Ik ben het beu… Begrepen?’

De nachtwaakster stond aan de grond genageld, sprakeloos van verbijstering onder die radde lawine van tegenwerpingen. Ernest protesteerde zo fel en oprecht dat je enkel medelijden kon krijgen met de vervolgde jongeman.

De nachtwaakster stond er bedremmeld bij en wist niet hoe ze zich uit de situatie moest redden.

‘Al goed… Al goed… Ik zal met de politieagent spreken,’ mompelde ze verward en verdween met sloffende passen door de gang onder het getinkel van haar sleutelbos.

Ernest keerde zich triomfantelijk om naar de kamer.

‘Zie je wel? Als je dat oud wijf schrik wilt aanjagen, vertel je haar gewoon dat je weggaat uit het sanatorium. Ze werkt hier al veertig jaar en ze hangt vast aan haar routine… Zoals schimmel aan de muren…’

Het was nu moeilijker om elke patiënt naar zijn of haar kamer terug te brengen. Bovendien was Ernest uitgeput, zijn rug deed pijn en er was geen sprake van dat Tonio hem zou helpen; die was in zijn zure, stinkende hoop onverteerd voedsel weer in slaap gevallen. Tot nader order besloten ze allemaal in de kamer te blijven slapen en in de vroege uurtjes een brancardier een paar francs toe te stoppen om iedereen terug te brengen zonder dat er een haan naar kraaide.

Buiten was het gestopt met regenen. Ernest zette het raam op een kier zodat de zware lucht van wijn en sigaretten kon wegtrekken. Zed sliep met zijn mond geopend tot een volmaakte O, alsof hij zelfs in zijn slaap verbaasd stond over de precisie van zijn schot.

Emanuel kon Roger en Cora niet zien, maar aan hun gepassioneerde gefluister en het geregeld gepiep van de wagenveren kon hij raden waar hun brancardbedden naast elkaar stonden.

In het licht van een lucifer die Ernest aanstreek om de kan met water te vinden zag hij Roger en Cora voor een tel liggend op hun zij in een omhelzing.

‘Ze wrijven hun gipsverbanden tegen elkaar, meer kunnen ze niet doen,’ fluisterde Ernest in Emanuels oor.

En Solange? Waar was Solange?

Emanuel ontdekte haar bij het raam; ze keek de nacht in. Buiten werd de duisternis holler en gerafelder, en Emanuel spande zich in om haar exacte silhouet tegen de achtergrond af te lijnen. In de kamer werd het volkomen stil.

‘Schuif een beetje op, rund!’ zei Ernest.

Hij gaf Tonio een duw en ging eveneens naast Katty liggen. Valentin lag diep in slaap, luid en hoog door zijn neus ademend.

Zijn gesnurk bedekte de stilte in de kamer als een web van geluid dat zich vanzelf over de uitgestrekte lichamen weefde… Emanuel wist niet wanneer hij in slaap was gevallen, zijn ogen strak gericht op de vage vlek bij het raam, die Solange was.

Hij werd bij zonsopgang wakker in een staat van verwarring, eerder bedroefd dan moe. In de kamer heerste een wrange, katterige weemoed. De sfeer van de ‘soiree’ was verschraald tot een verstikkende, grijze lucht en de desolate klaarheid van een betrokken morgen.

Solange was allang vertrokken. Evenals Katty en Tonio. Ernest en een brancardier waren juist druk in de weer met het rijbed van mejuffrouw Cora.

Zodra ze de kamer uit was, lichtte Roger Torn zijn deken op en onderzocht zijn matras.

‘Allemachtig!’ riep hij geërgerd uit. ‘Mijn hele matras is nat, en mijn pyjama, alles…’

Hij had open fistels en waarschijnlijk hadden ze die niet goed verbonden.

‘Wat? Wat is er?’ vroeg Valentin met dikke tong. ‘Is het doorgesijpeld?’

‘Ja… En hoe… Wat een troep! En ik moet in die saus blijven liggen tot acht uur, wanneer de kliniek opengaat…’

Vanaf zijn plaats kon Emanuel zien hoe de lakens bedekt waren met een groenachtige, etterige vloeistof.

Ernest en de brancardier kwamen terug en keken ook naar de ramp.

‘Tja, als je de hele nacht wilt stoeien!’ zei Ernest. ‘Dat komt ervan!’

‘Alsjeblieft, bespaar me je lesje moraal om vijf uur in de morgen,’ antwoordde Roger Torn bitter.

Het was Emanuels beurt om te gaan. Hij zwaaide naar de anderen ten afscheid.

Ernest duwde het karretje voor zich uit en geeuwde zo wijd als zijn mond maar kon.

Emanuel bevond zich opnieuw alleen in zijn kamer en het daglicht kwam hem nu nog verlatener, nog troostelozer voor… In zijn borst had zich een wrede holte gevormd, als een diepe behoefte om te ademen – of te huilen.

Emanuel had graag tot lunchtijd willen slapen, maar onverwacht bezoek stak daar een stokje voor.

Hij keek zijn ogen uit, toen hij dr. Cériez zag binnenkomen, vergezeld door twee verpleegsters.

Hij komt me zeker de mantel uitvegen vanwege de slemppartij van gisteravond, dacht hij. Hij schaamde zich ervoor dat hij liggend een uitbrander zou krijgen, terwijl hij de blikken van de dokter, die hem uit de hoogte aanstaarde, niet kon ontduiken en al evenmin aan zijn vernederende positie kon ontkomen; hij lag op zijn bed als een dier dat gereed is voor dissectie.

‘Slaap je nog zo laat in de morgen?’ vroeg de dokter met zijn diepe, joviale stem.

De vriendelijke toon kwelde Emanuel. Hij voelde zijn lichaam branden onder de lakens.

‘Ben je klaar voor een onaangename mededeling op een sombere dag als deze?’ vervolgde de dokter even minzaam.

Hij wil me waarschijnlijk vertellen dat ik de kliniek uitvlieg, dacht Emanuel en verhief snel zijn hoofd met een argeloze glimlach en een gemeen air.

‘Luister, laat ik er geen doekjes om winden. Ik wilde je vragen of je akkoord bent dat ik vandaag al het gipsverband aanbreng. Vroeg of laat moet je er toch aan geloven… De wervels moeten worden gefixeerd als je wilt dat de aangetaste plek geneest. Wat zeg je? Doen we het vandaag of wacht je liever nog een dag?’

Emanuel slaakte een zucht van opluchting. Hij was zo blij dat er met geen woord van het feestje werd gerept dat hij geen tel over het gipsverband nadacht en onmiddellijk overdreven uitbundig antwoordde: ‘Maar natuurlijk, vandaag… Zeker!… Ga uw gang! Ik meen dat ik het liggen al gewend ben en dat ik het gemakkelijk zal verdragen…’

‘Je bent de eerste patiënt die blij is dat hij in het gips gaat,’ glimlachte de dokter. ‘De andere patiënten zetten meestal een gezicht alsof ze flauwvallen als ik ze zeg dat het zover is.’

Een brancardier reed hem naar de kliniek.

In de antiseptische witte kamer, te midden van de orthopedische apparatuur, kromp Emanuels hart opeens ineen en in een plotse opwelling van oprechtheid kreeg hij spijt van zijn eerder enthousiasme. In elk geval is een gipsverband beter dan een uitbrander, moedigde hij zich somber aan. Zijn gedachten raakten enigszins in een knoop – het enige dat hij klaar en duidelijk om zich heen waarnam was de indringende lucht van fenol.

Eva, de verpleegster, deed zijn pyjama uit.

‘Dat was me het feestje wel,’ mompelde ze stil genoeg, zodat de dokter het niet kon horen.

Ze stond graag op vertrouwde voet met de patiënten en beschouwde zich als hun vriendin. Anderzijds vertelde ze roddels over ieder van hen aan de dokter. Ernest had meer dan eens ontdekt dat ze over en weer valse nieuwtjes vertelde.

Emanuel deed alsof hij niet begreep waar ze het over had. Hoe dan ook was de dokter gereed en wilde aan de slag gaan.

Hij had een lange, tot de nek dichtgeknoopte schort aan en rubberen laarzen die hem moesten beschermen tegen gipsspatten.

Het was vrij koud in de kliniek.

‘Zo meteen zul je het warm genoeg hebben,’ fluisterde Eva giftig; ze was kribbig omdat Emanuel haar toenadering had afgewezen.

Ze trok hem een dun, wit flanellen hemd aan, zoiets als een sporttrui. Emanuel zag zichzelf in het bolle oppervlak van een vernikkelde doos en vond dat het hem goed stond.

‘Van nu af aan zul je dit flanelletje dragen tot het gips eraf gaat,’ zei de dokter.

De betovering was meteen verdwenen.

Ze strekten hem op zijn buik uit op twee tegen elkaar geplaatste tafels. Toen schoven ze de tafels uit elkaar, zodat zijn bovenlichaam vrijkwam en een vlonder tussen beide vormde.

Op stoelen stonden kommen met wit poeder, heet water en linnen repen klaar.

De ingreep was helemaal niet ingewikkeld: de dokter nam een linnen reep, bevochtigde hem met water en rolde hem in het gips. Toen bracht hij hem in de hele lengte over Emanuels rug aan als een kompres. Baf! Eén… Baf! Nog één… De linnen repen plakten op zijn ribben, zijn borst… Zijn heupen… Ze hingen aan zijn huid als levende kleverige beestjes die zich tegen hem aanvlijden. De dokter werkte behendig en snel als een metselaar die de stenen laat vliegen. Hij smeerde het gips met zijn palmen uit, drukte er lichtjes op en boetseerde het naar Emanuels lichaam. De repen flapten de ene na de andere neer en omsloten Emanuel in een witte tuniek van nek tot heup.

Hij kreeg het inderdaad warm, het was onaangenaam noch pijnlijk. Binnen het korset kleefde een prettig aandoende, lauwe vochtigheid op hem. Van tijd tot tijd sijpelde van zijn schouders over zijn rug een snel straaltje water en de fijne, tactiele kalligrafie bracht hem aan het huiveren.

Toen zijn rug klaar was, moest het gipsverband worden versterkt op zijn borst, en het begon al hard te worden.

‘Laten eens kijken, kun je je in je eentje op je rug omkeren?’ vroeg de dokter, die de tafels weer tegen elkaar schoof.

‘Ja… direct…’ antwoordde Emanuel overijld en zich vastgrijpend aan een hoek van de tafel probeerde hij zich om te keren.

Wat was dat?

Hij was verbijsterd. Hoeveel ton woog hij nu? Hij kon geen millimeter bewegen. Zijn krachten waren uitgeschakeld, hij was herleid tot inertie, een gevangene in een korset. Zo, dat was het dan!

Hij was hermetisch in een pantser verzegeld, roerloos, bedwongen, verpletterd als door een rotsblok. Vaarwel, Emanuel, zei hij bij zichzelf, je bent een dode nu – en er schoot hem een pijnlijke krop in de keel.

‘Wat nu gedaan?’ vroeg hij.

De verpleegster en de dokter draaiden hem op zijn rug. Ze manoeuvreerden met hem als met een levenloze etalagepop. Ze tilden hem op, keerden hem om en legden hem voorzichtig op de tafel neer om hem niet te bezeren… Nu hij van al zijn normale bewegingen beroofd was, werd Emanuel gegrepen door het afschuwelijke gevoel van annihilatie dat hij tot dan toe enkel in droom had ervaren.

De dokter knipte voor zijn buik een vierkant uit, zodat hij vrij zou kunnen ademen.

Hij rondde met een schaar het korset af rond het schaambeen en de heupen. Toen Emanuel zijn hoofd ietwat ophief, zodat hij zijn lichaam tot aan zijn tenen kon overzien, ontdekte hij over de hele lengte een hybride standbeeld, een vreemde combinatie van huid en gips.

Ze reden hem terug naar zijn kamer. De verpleegster bracht warmwaterkruiken om het droogproces te versnellen. Buiten trommelde alweer een aandringende motregen tegen de ruiten. De radiator ging aan en de warmwaterkruiken werden rond het gipsverband geplaatst. De voorheen aangename gloed van de kompressen was nu bij de geringste poging tot bewegen verworden tot een zompig gesop in het korset. Hij lag met zijn hoofd achterover en staarde naar de scheuren in het plafond. Na verloop van tijd werd het gipsverband harder en het vocht kouder. De hitte van de warmwaterkruiken drong niet door het gips heen. Ze brachten hem te eten, maar hij liet het onaangeroerd. Waar was het goed voor om die gipsen bak te vullen?

Direct na de lunch kwam Ernest op bezoek.

‘Je hebt je uniform aan! Je bent in het gelid getreden!’ riep hij uit. ‘En dat direct na ons feestje. Je zult wel weer nuchter zijn, denk ik.’

Hij strekte zich uit op het kamerbed naast de brancard en stak een sigaret op.

‘Wat een gekken, Zed en die ingenieur van hem! Die hele affaire had voor heel wat herrie kunnen zorgen…’

Emanuel probeerde zich de vorige nacht in Ernests kamer voor de geest te halen, maar nu, in het regenachtige middaglicht en het rustige, stille gepiep van de radiator gingen de precieze details van de avond op in een bedaarde wanhoop. Alsof het feestje er nooit was geweest, alsof er nooit iets anders had bestaan dan het koude, klamme omhulsel van het korset.

Ernest volgde het bochtige sijpelen van de straaltjes regen op de ramen. Ook hij was terneergeslagen door deze herfstdag.

‘Ik houd van de regen…’ zei hij eindelijk. ‘Het weer past bij ons, patiënten. Regen, betrokken hemel, koude… Dan besef je pas dat de hele wereld is teruggebracht tot de vier muren van die ene kamer… Dat ene verdriet.’

Emanuel begreep hem met heel zijn hart.

‘Als het weer mooi is, als het warm en zonnig is,’ vervolgde Ernest, ‘dan komt alles op mij over als ontzettend nutteloos en zinloos. Wat kan een mens doen in een heldere, zonnige omgeving? En zelfs als hij iets kon doen… Het is al te duidelijk… Al te zichtbaar en al te onbegrijpelijk. De meest verontrustende geheimen bevinden zich misschien in wat het meest evident is. Ik houd meer van deze regenachtige, sombere dagen, wanneer je opgerold in je kamer ligt en je je voelt als een geslagen hond…’

Ze luisterden een poos stilzwijgend naar de regen. Emanuel sloot zijn ogen.

‘Wil je dat ik je laat slapen?’

‘Ik kan niet… Ik lig in een akelige plas. Het is alsof de klammigheid onder mijn huid doordringt… Tot in mijn merg… Tot in mijn hart… Het is alsof het langzaam tot in mijn hoofd opstijgt.’

‘Het is inderdaad heel onaangenaam,’ stemde Ernest met hem in. ‘Ik ken het, ik weet wat het is… Het duurt nog een dag of twee, drie voor het helemaal opgedroogd is… Daarna voel je er niets meer van.’

Emanuel dacht met afgrijzen aan die twee of drie dagen.

‘Denk je echt dat ik er ooit aan zal wennen?’ vroeg hij, woest beukend op zijn pantser. ‘Telkens wanneer ik een beweging maak, houdt het gips me ter plaatse vastgepind en herinnert me eraan dat ik er hermetisch in verzegeld ben.’

‘Je went eraan… Je went eraan, je zult naar hartenlust leren bewegen… Je zult zien… Je zult bewegen met gips en al, alsof het niet meer dan een hemd is…’

Ernest stond op om weg te gaan.

‘Ik wilde je iets vragen,’ zei Emanuel. ‘Wie is dat lange, blonde meisje dat gisteravond op je kamer was? Ze heet Solange.’

‘Ach, Solange! Ze is ook een voormalige patiënte. Ze lag op een brancardbed, net als jij. Je ziet dat ze wonderwel genezen is. Maar ze is geen juffrouw… Ze is mevrouw… Ze was ooit getrouwd en toen ze ziek werd, liet haar man haar in de steek. Een mooi en elegant gebaar van zijn kant, nietwaar?’

‘Maar wat doet ze dan nog in Berk?’

‘Dat is het bijzondere aan Berk… Het is meer dan enkel een stad voor zieken. Het is een heel subtiel gif. Het gaat recht je bloed in. Wie hier ooit heeft geleefd, kan nergens anders ter wereld nog aarden. Je zult er zelf op een dag achter komen. Alle winkeliers, alle dokters hier, de apothekers, ja zelfs de brancardiers… Allemaal ex-patiënten die elders hun draai niet meer vinden.’

‘En Solange?’ vroeg Emanuel, terugkerend op het onderwerp dat hem bezighield.

‘Ze woont hier alleen. Ze voorziet zelf in haar onderhoud. Ze werkt als typiste in een advocatenkantoor.’

Ernest opende de deur. Emanuel hield hem terug. ‘Zou ik haar kunnen spreken? Of zien?’

‘Aha! Je zou zeggen dat het serieus is! Ben je verliefd op haar? Daar weet ik ook een en ander over te vertellen… Het is zoiets als je gips, maar omgekeerd: een droge, brandende foltering. Ik meen dat ik haar morgen wel te spreken krijg en dan vraag ik haar hier te komen. Misschien zie je haar dan. Tot ziens!’

En hij liet Emanuel achter in zijn klammigheid, eenzaamheid en groot ongeduld.

’s Nachts werd de klammigheid een tuniek van koorts en nachtmerries. Telkens wanneer Emanuel even in slaap wegdommelde, verzonk hij in een moeras. Het was een winterse dag met zon en smeltende sneeuw op de daken. Hij waadde in overschoenen door het water, maar op straat scheen de zon. Zon! Zon! Als vuurballen die in alle richtingen flitsen! Een vuurwerk – maar in vol daglicht, in sneeuw! Verblindend! Dat had Emanuel altijd al gewild. Te wandelen met een meisje in de zon op een dag als deze. Solange. Misschien. De viooltjes, nog nat van de vruchtbare humus. Wat een geur! Zie je die twee witte vogels klapwieken van dak naar dak? Ze zijn onze zielen… De dam is gebarsten; ‘in uw schaduw zal ik wachten op de zon en op Solange…’ In de schaduw worden alle dingen blauw. Daarna de bloedzuigers… Zo moet het zijn… Gelukzaligheid moet altijd worden geabsorbeerd door schaduwen en bloedzuigers… Gelatineuze en ijskoude bloedzuigers…

Emanuel werd wakker en deed het licht aan.

Hier en daar woog het gipsverband vele liters water. Naast zijn ribben ontstond een neutrale ruimte waar hij even vrij kon ademhalen, voordat alles weer koud aan elkaar kleefde. Het elektrische licht maakte alles nog erger en vermenigvuldigde zijn schrik tot elk object afzonderlijk. Het donker was draaglijker.

In de duisternis bracht Emanuel vochten en kwellingen in kaart. Er waren scherpe voorgebergten die diep in zijn beenderen doordrongen… En verder weg, uitgestrekte, stille plassen koud vocht… En tot slot, golven relatieve rust. Solanges beeld kwam hem voor de geest. Hij kon echter onmogelijk de herinnering aan haar helderblauwe blik scheiden van de walgelijke, klamme schimmel waarin hij baadde.

Hij begon te rillen van de kou. Toen de kou wegtrok, rilde hij van de zenuwen.

Uiteindelijk viel hij uitgeput in slaap. Hij voelde dat hij door slaap werd overmand, hij wist dat hij lag te slapen, dat hij slechts in een afgematte halfslaap was verzonken, maar hij had de kracht niet meer om over dat alles na te denken. Hij dreef in zware, vermoeiende wateren…

De volgende morgen bracht Emanuel in de salon door met andere zieken, kinderen en breiende oude dames, imponerend op hun rijbedden als Indiase standbeelden. De muren zweetten een verschoten, groene verf uit, alsof de ruimte leed aan een verschrikkelijke, geheime ziekte.

Tot aan zijn nek gehuld in witte dekens kon Emanuel amper zijn hoofd naar links of rechts bewegen.

Hij kon de ‘markiezin’ zien, een voormalige lerares die altijd verscheen in een jurk van paars fluweel, met armbanden en ringen aan haar vingers, en medailles en kantwerk ter versiering van haar enorme, verwelkte boezem.

In een hoek draaide een jongetje van een jaar of tien aan de zwengel van een muziekdoosje, waaruit onophoudelijk hetzelfde indringende, gekmakende refrein in mineur van dezelfde drie noten weerklonk. Het was het zoontje van een Weense handelaar. Zijn vader zat naast hem en streelde zijn haar.

Het gesprek ging over alles en nog wat. Emanuel lag te midden ervan gevangen als een nieuwe, gemakkelijke prooi. Iedereen bleek geïnteresseerd in zijn gipsverband. Emanuel antwoordde met een verveelde welwillendheid. Hij werd gekweld door een stille verwachting. Ernest was naar beneden gegaan om Solange te bellen en te vragen of ze naar het sanatorium kon komen.

‘In elk geval is ze ’s morgens op haar werk, misschien in de middag…’ zei Ernest. ‘En wat moet ik haar vertellen? Welke reden geef ik op?’

Emanuel dacht even na.

‘Vertel haar gewoon dat ik haar wil zien…’

Ernest was nog niet terug. Ongeduldig als hij was haalde Emanuel de antwoorden op de vragen waarmee hij van alle kanten werd bestookt door elkaar.

‘Heb je hoofdpijn?’ vroeg de markiezin.

‘Ja, een ontzettende pijn… In mijn hoofd en mijn nek… En linkerheup…’ antwoordde Emanuel volmaakt serieus, waarna iedereen hem met rust liet.

Ten langen leste hoorde hij Ernests voetstappen.

Met een schalks knipoogje gaf hij vanuit de deuropening discreet te kennen dat ze zou komen.

Emanuel voelde opeens hoe een grote last uit het gips verdampte.

Solange was echter laat en verscheen pas tegen etenstijd. De brancardiers maakten aanstalten om de patiënten naar de lift te voeren. Emanuel verzocht om hem naar zijn kamer te rijden. Ernest en Solange volgden hem op de gang. Het is een van de vreemde ervaringen die samengaan met ziek zijn, te weten dat je als patiënt op een brancardbed wordt voortgeduwd, terwijl je door gezonde mensen wordt gevolgd. Het had iets van een familie die in processie een lijkbaar volgde of van gehaaste passagiers die achter hun bagagewagentje aanholden.

Emanuel had graag met Solange alleen willen zijn, al was het maar een paar minuten. Ernest had het door en wilde afscheid nemen, maar Solange liet hem niet gaan.

Ze informeerde naar het gipsverband.

‘Heel vervelend, nietwaar? Ook ik heb acht maanden in het gips gelegen, en nu ben ik alles vergeten…’

Er was geen stoel in de kamer. Solange ging naast Emanuel op het bed zitten. Ze was zo dichtbij dat hij haar parfum rook, een onbestemd mengsel van mandarijn en lavendel, een fris parfum dat perfect overeenstemde met de eenvoudige jumper die ze droeg, een blauwe trui met witte rolkraag, als van een schoolmeisje. De hele charme van die jonge vrouw lag in een zekere strengheid in kleding, gebaar en parfum…

Ze spraken over koetjes en kalfjes, terwijl Emanuel zich het hoofd brak over de vraag hoe hij Solange opnieuw, en ditmaal alleen, zou kunnen zien.

Opeens begon hij te kreunen, eerst heel discreet, daarna steeds luider, precies tot op het niveau waarop anderen hem konden horen, maar tegelijk dachten dat hij niet gehoord wilde worden.

‘Wat is er?’ vroeg Solange.

Emanuel hield op en fronste de wenkbrauwen. Hij moest dit goed spelen, zodat duidelijk werd dat hij heimelijk leed en er liever stoïcijns over zweeg.

‘Och… Niets, helemaal niets,’ zei Emanuel met een inspanning die zijn bezoekers ongerust maakte.

‘Maar ik kan zien dat je pijn hebt, vertel het ons toch… Ik ga niet weg voor ik weet waar je pijn hebt,’ zei Solange met een plots medelijden.

Emanuel was opgetogen, maar hij protesteerde opnieuw op dezelfde weemoedige toon: ‘Ik verzeker je… Het is niets… Het is zo voorbij…’

Solange leek oprecht boos.

‘Hè, kom op, wat is er?’

‘Mijn lever,’ mompelde Emanuel, die in zijn hele leven geen problemen met zijn lever had gehad.

‘Waar heb je pijn?… Toon het mij…’ zei Ernest.

Emanuel wist helemaal niet waar je pijn hebt als gevolg van een leveraandoening. Hij wees met uitgestrekte hand zijn hele borst en de helft van zijn buik aan. Dat moest volstaan, meende hij.

‘Oehoeoe!’ deed Ernest verbaasd. ‘Die pijn komt vanuit het middenrif…’

‘En heb je die pijn pas sinds je in het gips zit?’

‘Het is afschuwelijk,’ fluisterde Emanuel, en hij voelde zo’n oprecht medelijden met zichzelf, dat hem bijna de tranen in de ogen sprongen.

‘Wat nu gedaan?’ vroeg Solange.

Juist op dat moment werd een plateau met het eten gebracht; Emanuel zag scheel van de honger.

‘Volgens mij kun je beter niets eten,’ raadde Ernest hem aan.

‘Ja, ja,’ viel Solange hem bij. ‘Een kopje thee, gewoon een kopje thee met beschuit.’

Dus nam het dienstmeisje het volgeladen plateau weer mee en liet in haar zog de heerlijke geur van hete soep na. Emanuel werd nu pas echt verdrietig, maar hij moest de komedie tot het einde toe spelen.

‘Ik voel me al beter,’ mompelde hij.

‘Luister, rust goed uit en je bent er zo weer bovenop? Het spijt me heel erg dat ik niet langer kan blijven,’ zei ze met een blik op haar uurwerk. ‘Het spijt me dat je zoveel pijn hebt…’

Een scheut in de lever deed Emanuels gezicht opnieuw van pijn vertrekken, maar hij verdroeg het met een bewonderenswaardige gelijkmoedigheid.

‘Er is nog iets anders…’ mompelde hij. ‘Pijn of gips zijn niets vergeleken met de ontzettende, angstaanjagende kwelling om altijd alleen te blijven op je kamer… Elke dag weer… Elke dag weer…’

Ernest had het eindelijk door en liet een instemmend kuchje horen.

‘Waarom kom je hem niet wat vaker bezoeken?’ vroeg Solange aan Ernest, maar die zei niets, terwijl Emanuel voortging met kreunen. ‘Goed, dan kom ik je wel bezoeken,’ zei Solange heldhaftig. Je kon haar zien nadenken, waarna ze vervolgde: ‘Zondag, bijvoorbeeld. Zondag heb ik de hele dag vrij…’

‘Dank je wel…,’ kreunde Emanuel in een laatste inspanning van nederigheid en clownerie. ‘Heel hartelijk bedankt.’

‘Maar vergeet het alsjeblieft niet,’ zei Ernest tegen Solange.

Ze gingen beiden de kamer uit. Alleen gelaten kwam Emanuel weer tot rust. Het dienstmeisje kwam binnen met de thee.

‘En de rest…’ commandeerde Emanuel. ‘Breng me de rest ook maar… Het hele plateau met eten… Ik heb een enorme trek… Ik voel me al een heel stuk beter.’

En hij gaf het anemische, weeïge vocht terug aan het verblufte dienstmeisje.

Die middag kon Emanuel niet klagen dat hij aan zijn lot werd overgelaten. Een heleboel patiënten kwamen hem opzoeken, Tonio om te beginnen. Die was in een sombere stemming: een paar dagen daarvoor was een familielid van mevrouw Wandeska gearriveerd, een zogenaamde neef, die haar naar huis moest begeleiden.

‘Wat moet ik hier alleen beginnen?’ vroeg hij zich bezorgd af.

Hij maakte zich vooral zorgen over het raadsel van die jonge neef, die er heel knap uitzag en wel eens een minnaar kon zijn…

Later kwam Zed in zijn brancardbed aanwippen en bij het vallen van de avond, toen Emanuel weer alleen was, kwam Quitonce langs, de patiënt met twee stokken die zijn benen in het rond zwaaide wanneer hij liep.

Hij bleef redelijk lang plakken.

Hij was vrij jong, maar werd al grijs aan zijn slapen. Hij leek zich nooit te bekommeren om zijn gebrek.

Hij kwam met een ander verhaal voor de dag: ‘Begrijp je? Als kind was ik al ziek. Ik ken alle artsen, alle verpleegsters, alle sanatoria van Europa. Er zijn internationale oplichters die de hele globe afdweilen en precies weten in welke stad, in welke firma ze hun slag kunnen slaan… Nou, ik ken de geografie van de klinieken voor botziekten uit mijn hoofd. Ik kan je vertellen welk sanatorium in Zwitserland de vriendelijkste verpleegsters heeft en waar je in Duitsland moet zijn voor het beste gipsverband… Ik ben een specialist… In mijn carrière als patiënt heb ik het dilettantisme achter mij gelaten. Ik ben een echte “professional” geworden.’

Quitonce was de zoon van een gerenommeerd ingenieur in Parijs. Emanuel had ooit in de krant een foto van Quitonce senior gezien tijdens de inhuldiging van een opzienbarend staaltje van de techniek.

‘Jij bent een held van de ziekte, geen professional…’ zei Emanuel tegen hem.

‘Wat heb je eraan om een held te zijn?’ viel Quitonce hem in de rede. ‘Je bent een held wanneer je in de wereld iets hebt veroverd en ik heb niets veroverd, dus ben ik geen held. Luister, ik kan je wel iets vertellen over de heldhaftigheid van zieken…’

Hij zweeg even om op adem te komen. Hij had een lichte vorm van astma, waardoor er van zijn manier van praten een grote rust en betovering uitging. Hij behield die vredige, monotone stem echter alleen zolang hij neerzat. Zodra hij rechtstond, trad het schokkerige mechanisme van zijn benen in werking en begon ook de rest van zijn lichaam te trillen, zoals een fabriek begint te vibreren vanaf het moment dat haar krachtige motor tot leven komt.

‘Om een held te worden, om een doel te bereiken,’ vervolgde Quitonce met een lichte vermoeidheid in zijn stem, ‘heb je een zekere energie en een zekere wilskracht nodig om een groot aantal moeilijkheden te overwinnen. Nu beschikt elke zieke daarover. In een jaar tijd spendeert een zieke precies dezelfde hoeveelheid energie en wilskracht als nodig om een imperium te veroveren… Alleen verbruikt hij die helemaal tevergeefs. Om die reden kun je zieken hoogstens negatieve helden noemen. Ieder van ons is “diegene die niet Caesar was”, hoewel hij aan alle voorwaarden voldeed om er een te worden. Begrijp je? Over alle elementen van een Caesar te beschikken en… Een zieke te zijn – dat is een hoogst ironische vorm van heldendom.’

Hij streek over zijn gezicht als over een masker. Hij leek in beslag genomen door iets anders dan waar hij het over had.

‘Over twee weken, of een maand, ik weet niet precies wanneer, zullen ze mij opnieuw opereren. Het wordt de twaalfde operatie in mijn leven… Ze hebben rotte tenen weggesneden, stukjes van mijn schedel. Kijk maar naar de littekens hier… En daar… En hier… Welnu, als ik naast al het andere ook de heldenmoed mis om deze nieuwe beproeving te doorstaan, dan dood ik mezelf… Dan houd ik het niet meer uit…’

‘En toch zul je het uithouden,’ zei Emanuel.

‘Zeker, zeker… Maar “aan het heldendom voorbij”… Zonder moed… Zonder hoop… Zonder wat dan ook. Ik verhoud me tot de operatie met hetzelfde strikt neutrale gevoel als wanneer ik een glas water drink… Zonder moed noch lafheid… Ik drink een glas water, meer niet.’

Hij streek weer over zijn gezicht en bleef zwijgend zitten met zijn hoofd in zijn hand. Het werd donker in de kamer, maar Emanuel wilde het licht niet aandoen om de betovering van de ontluikende vriendschap niet te verstoren.

‘Ik heb van alles gedaan in mijn leven,’ begon Quitonce opnieuw. ‘Ik ben het hele gamma afgegaan, van hartzeer tot… wellust, zeg maar… Tot dwaasheid… Laten we het licht aandoen!’

Hij nam een dikke portemonnee uit zijn zak en zat er wat in te rommelen.

‘Hier, kijk zelf…’ zei hij, en hij overhandigde Emanuel een stapeltje foto’s.

Het waren zonder uitzondering pornofoto’s van vrij goede kwaliteit. Elke foto vertoonde dezelfde figuur van een robuuste naakte kerel met een erectie en twee welgevormde vrouwenlichamen.

Toen Emanuel wat nauwlettender toekeek, ontdekte hij dat de hyperseksuele man niemand minder dan Quitonce zelf was.

‘Ik heb mijn viriliteit altijd teruggevonden tussen twee operaties,’ verklaarde hij. ‘Wat denk je? Opwindend, nietwaar?’

Emanuel werd gekweld door een vraag die hij echter niet uitsprak. Als hij neukt, zwaait Quitonce dan ook zijn benen in het rond, zoals hij doet als hij loopt? Hij zag voor zich het pijnlijke beeld van een losgebroken hansworst die als een bezetene met zijn ledematen slingert en over zijn hele lijf trilt tijdens het neuken. Hij gaf de foto’s terug en bedankte hem.

‘Opwindend, hè?’ herhaalde Quitonce, met de tong klakkend.

Die nacht werd Emanuel bezocht door een schrikbarende lust. Het was een bijzondere vorm van lijden, en vreselijk gefocaliseerd. Zijn geslacht was tot een levende pijn geworden, een rauwe innerlijke marteling van het vlees zelf, die zich losreet vanuit zijn schaambeen, tegelijk met zijn uitgeputte viriliteit en de resten sereniteit die nodig zijn om te slapen. Het was een opperste prikkeling, diep stekend in zijn vlees, de uiterste strijd van een gevangene…

Later, tegen de morgen, toen de binnenkant van het gipsverband droog werd, begon zijn huid te jeuken. Het was een nieuwe pijn, een nieuwe kwelling, een nieuwe, koude en hallucinerende onmacht. Tevergeefs liet Emanuel zijn machteloze handen over het korset glijden. Zijn nagels krabden enkel de dikke gipsen tuniek. Onder het gips brandde zijn huid op de meest diverse plaatsen en werd de irritatie ondraaglijk, alsof er een zuur door het gips sijpelde of een piepkleine klauw rondwandelde in het delicate netwerk van zijn zenuwen.

Hij sloot zijn ogen en kneep zijn oogleden strak dicht, want hij merkte dat hij die waanzinnige kalme irritatie niet langer kon uithouden. Hij probeerde zich te krabben door zijn huid tegen de gipsen wand te wrijven, maar daardoor begonnen andere plekken van zijn huid als razend te jeuken, terwijl zijn seksuele lust steeds opdringeriger werd, gelijk opgaand met de huidirritatie.

Uit alle macht concentreerde Emanuel zich een laatste maal in een uiterste daad van verzet op elke vezel van zijn gezicht.

Met gebalde vuisten en dichtgeknepen oogleden, verkrampt, herleid tot het minimum, besloot hij te wachten tot de brand, die zich over zijn hele lijf had verspreid, was uitgewoed.

Uiteindelijk werd het zondag. Het was gestopt met regenen. Ze hadden alle patiënten naar buiten gebracht. Ze lagen keurig op een rij op hun brancardbedden onder een smalle markies van vuil zeildoek dat ooit geel was geweest, maar nu door de regen was verschoten. Tegenover hen verrees het obsederende en sombere sanatoriumgebouw. De tuin bestond uit niet meer dan enkele zielige meters droog gazon en een tweetal verdorde rozenstruiken. Het was een bescheiden, trieste tuin, ingesloten door muren, als een wegkwijnend dier in een kooi.

Emanuel lag goed ingeduffeld onder twee dekens, zodat de koude windvlagen niet onder het gips konden doordringen. Er kwam van de oceaan een snijdende, vochtige bries die een zware lucht van algen en verrotting aanvoerde.

Hij wachtte ongeduldig op Solange, hoewel hij heel goed wist dat ze niet in de morgen zou komen.

Hij stak een sigaret op en pufte gelaten voor zich uit. De rook kringelde omhoog in een blauwe streng die verrafelde in de wind en die Emanuel roerloos, stilzwijgend en gedachteloos volgde.

De verschrikkelijke nacht van onrust en kwelling was wonderwel verdampt in de wijde lucht van de najaarsmorgen. Hij had zich in zijn kamer met koud water opgefrist en toen voelde de huid van zijn wangen en handen aan als nieuw. Hoewel het volstrekt absurd en nutteloos was, had hij de natte spons ook over zijn gipsen tuniek gehaald, meer uit een soort morele voldoening. Hij had toen zijn hemd aangetrokken als over een schoongewassen lichaam, zoals het hoort. Het gipsverband was vanbinnen bijna helemaal opgedroogd.

Emanuel bleef in de tuin tot etenstijd, afgezonderd van de andere patiënten. ’s Middags sloot hij zich op in zijn kamer en wachtte koortsachtig af.

In het sanatorium heerste de lege sfeer van saaie zondagmiddagen. Nu en dan weerklonk uit een of andere kamer de krakende, ijle echo van een grammofoonplaat, waarna een nog loggere en nog hypnotiserender stilte viel. Hij spitste de oren bij het minste lawaai op de gang. Ditmaal was het misschien Solange? De stappen kwamen bedrieglijk nader en veranderden vervolgens abrupt in de onverschillige stappen van een onbekende, zoals in een goocheltruc, waarbij het ene object snel door een ander wordt vervangen.

Hij wachtte tevergeefs op haar tot laat in de avond.

Solange kwam die dag niet, noch de volgende dag. Geërgerd stuurde hij een brancardier met een briefje naar het pension waar ze woonde, maar dat had niet het minste effect.

Emanuel voelde zich vernederd en koesterde een beheerste, maar daarom des te gewelddadiger vijandigheid tegenover haar. Het vooruitzicht haar te zien sloeg om in de wens haar nooit meer te zien, maar de ene wens was al even lucide en obsessief als de andere. Er verstreek nog een uur, en nog een dag, in dit ‘vooruitzicht haar nooit meer terug te zien’. Hij wist dat de omstandigheden hen weer tegenover elkaar zouden brengen en hij overwoog de vermoedelijke tijdsduur waarin die ontmoeting níét zou plaatsvinden.

Op een avond, aan het eind van de week, klopte Solange onverwacht op de deur. Wat zal ze me vertellen? dacht Emanuel. Welk absurd en banaal excuus zal ze inroepen? Solange kwam buiten adem en met vuurrode wangen binnen. Had ze hard gelopen? Waarom zoveel haast? Wat een komedie! dacht Emanuel. Vier dagen waren verstreken sinds ze zijn briefje had ontvangen en dus had ze al de tijd gehad om op haar gemak te komen…

Ze hield het briefje open in haar hand. Ze droeg een eenvoudige reisjas.

‘Ben je boos dat ik niet meteen antwoord gaf?’ vroeg ze, toen ze hem zo nukkig zag kijken.

Emanuel gaf geen antwoord.

‘Ik kom recht van het station. Ik ben maar een minuut in het pension gebleven, de tijd om je briefje te lezen. Luister, precies op de dag dat ik hier bij je was, moest mijn baas een belangrijke kwestie regelen in Parijs en nam me met hem mee… Vijf dagen aan een stuk heb ik als een gek contracten en overeenkomsten zitten tikken… Een fabriek hier in de buurt fusioneert met een paar andere. Je kunt je niet voorstellen hoeveel cijfers en paragrafen er in de balgen van die fabrikanten gaan…’

Ze sprak snel om Emanuel tot bedaren te brengen en peilde zijn gezicht naar tekenen van opklaring.

‘Zondag had ik amper twee uur vrij. Dat was alles. Ik kocht een broodje en ging naar de film om tegelijk te eten, te rusten en me wat te verstrooien in die korte tijd.’

Emanuel voelde de grimmige onverschilligheid die hij de laatste dagen tegen haar had gekoesterd op slag ontploffen als een lading springstof. Hij had op stel en sprong haar handen willen grijpen en ze kussen, en haar vertellen dat hij van haar hield, zodat die vervelende episode, die tekenend is voor het begin van alle liefdesverhalen, sneller voorbij zou zijn.

Solange trok haar regenjas uit.

Emanuel zag haar voor zich staan, lang, eenvoudig gekleed, en huiverde lichtjes bij haar verbazingwekkende, totale en onuitsprekelijke aanwezigheid die opeens de kamer vulde, die even daarvoor nog zo ontzettend verlaten was geweest.

Ze ging, zoals de week daarvoor, naast hem op bed zitten. Een duizelig werkelijkheidsgevoel na het langdurige wachten…

Tijdens de reis was de zure lucht van de treincoupé in haar jurk blijven hangen, maar daarachter vond Emanuel toch het vertrouwde parfum van lavendel terug.

Uiteindelijk vroeg hij of ze misschien iets wilde eten. Ze vroeg om een kopje thee en een sinaasappel.

Hij keek haar in een nuchtere rêverie aan terwijl ze de sinaasappel at. Bij elke beweging werd de eenvoudige volkomenheid van hun samenzijn nog voller. Ze had de vrucht in vieren gesneden en beet zo diep in het rode, sappige vruchtvlees dat witte velletjes tussen haar tanden bleven steken.

‘Neem me niet kwalijk dat ik de sinaasappel verslind als een wilde,’ verontschuldigde ze zich.

In een paar minuten voelde Emanuel hoe het gipsverband tot een last werd. Meer bepaald vanaf het moment waarop hij bedacht dat Solange zijn geliefde kon zijn.

Hoezeer ook het korset op hem woog, hij werd evenzeer gekweld door Solanges argeloze ongedwongenheid. Hij zocht naar een paar eenvoudige, directe woorden om tegen haar te zeggen, maar alle bedachte zinnen verbleekten tegenover de eenvoud waarmee ze aanwezig was.

Ze keuvelden vriendelijk met elkaar.

Solange vertelde hem over de kleine incidenten van haar reis en beschreef haar baas als een zakenman ‘wiens aanvankelijke doel in het leven ongetwijfeld lange tijd besluiteloos zweefde tussen de verleiding een slager of een hondenmepper te worden’.

Emanuel werd gekweld door de gedachte haar hand in zijn hand te nemen. Zou ze weerstand bieden? Zou ze zich terugtrekken? Solanges hand rustte onverschillig op de ijzeren bedstijl.

Hij werd vooral verlamd door de precisie van zijn verbeelding: in gedachten beschouwde hij hun idylle als sinds lang voltrokken, zag hij de specifieke liefdesstandjes van hen beiden, die er helemaal nog niet waren geweest, en herinnerde hij zich opeens dingen die zich helemaal niet hadden voorgedaan – levendige, hartstochtelijke scènes die zijn aandacht vasthielden en de sfeer van het heden hulde in de vrede van lang verleden gebeurtenissen…

En dan, op slag, werden alle gedachten domweg verankerd in de onmogelijkheid haar hand te nemen, in de verlamming om een uiterst eenvoudige en uiterst directe handeling uit te voeren.

Ten langen leste slaagde hij er met een uiterste krachtsinspanning in zijn hand uit te steken, maar zo abrupt en brutaal dat Solange verschrikt zweeg.

Nu hield hij haar hand krampachtig vast tussen zijn knokige vingers, met gesloten ogen, alsof het om een experiment in magnetisme ging.

Solange keek hem verbluft aan, maar toen Emanuel haar naar zich toetrok, had ze het door en gaf zich gewillig aan zijn mond over, zonder strijd en zonder enig protest. Haar lippen beefden lichtjes. Het parfum van haar haren schroeide Emanuel niet minder dan de fascinerende verrassing van de kus en de reine warmte van haar blote arm.

‘Ik weet heel goed wat ik doe,’ mompelde ze. ‘Hierom ben ik gekomen.’

Ze nam hem in haar armen en kleefde haar gloeiende wang tegen de zijne.

Toen gebeurde er iets verschrikkelijks. Voor een kort moment was Emanuel vergeten dat hij in het gips lag, maar nu Solange haar armen om hem heen had geslagen, werd het gewicht ervan onverdraaglijk. Solange omarmde een stenen borstbeeld. Tevergeefs gleden Emanuels handen over haar schouders, tussen hen wierp het gips een barrière van onverschilligheid op en vormde aldus een aparte entiteit, onpersoonlijk en bikkelhard… Hij huilde zowat van woede. De belemmering van het korset deed zijn bloed nog feller kloppen en zweepte zijn verlangen op. Onwillekeurig streelde hij haar armen, toen haar dijen. Opeens voelde hij de stof van haar jurk, de bovenkant van haar kousen, en iets hoger haar gladde huid.

Hij slaagde erin om zijn arm uit te steken en het licht uit te doen. In de volledige duisternis stortte hij zich in een onstuimiger hartstocht, maar die liep uit op een hulpeloze, tandenknarsende worsteling op het brancardbed.

Toen Emanuel zijn hand onder haar jurk liet glijden en de gloed van haar lichaam voelde in de onuitsprekelijke, hete vouw van haar dijen, mompelde Solange: ‘Dat zal je zeker geen goed doen.’

Emanuel huiverde diep in zijn binnenste en de gruwzame duizeligheid in zijn hoofd kwam weer tot leven met een toenemende opwinding van zijn verlangens. De gefluisterde woorden gloeiden in hem als een kokende, bijtende vloeistof in zijn bloed. Dat zal je zeker geen goed doen, herhaalde hij. Dat!… Dat was nu juist waar hij op dat moment het meest naar verlangde en hem zo gevaarlijk teisterde en opzweepte.

Hij raakte haar verborgen vrouwelijkheid aan en zijn lijden werd tot razernij.

Tevergeefs probeerde hij zich in het bed te laten glijden, maar het gips hield hem onbeweeglijk gekneveld aan het brancardbed. Solange liet haar hoofd naast zijn hoofd vallen en strekte zich in haar volle lengte op zijn lichaam uit, dat in het korset was ingekapseld als een onbezielde etalagepop.

Nu, meer dan ooit, belemmerde het gips de natuurlijke vrijheid van zijn bewegingen…

Naakt, op zijn korset na, was Emanuel niet in staat om in zijn stuiptrekkingen iets anders te penetreren dan tussen haar kuiten, tussen haar dichtgedrukte dijen, waar haar hete vlees hem voor een moment ontgoochelde… Het moment waarop zijn vervoering almaar toenam en zich ontketende in volkomen uitputting.

Een vitale en natuurlijke daad was teruggebracht tot een pijnlijke schijnvertoning – voor Emanuel was het vernederend en beschamend.

Walgend knipte hij het licht aan. Een bittere, afmattende wanhoop zoemde in zijn schedel als een onuitputtelijke machine die je niet kon stilzetten.

Solange streelde zijn voorhoofd en toen ze zijn droefheid gewaar werd, drukte ze weer haar wang tegen de zijne.

‘Alsjeblieft, niet verdrietig zijn… Liever dan naast je in bed te liggen, zou ik als een hond op je deurmat willen slapen. Dat is de hoogste toewijding waartoe ik me in staat voel…’

Emanuel voelde dat een vrij en wezenlijk aspect van zijn leven van hem was afgevallen, misschien wel voor altijd. Er daalde een kalme, pijnlijke bitterheid in hem neer, als een nieuw innerlijk licht, vol van verdriet.

Tijdens de daaropvolgende week greep een voorval plaats dat grote indruk maakte op Emanuel.

Sinds een paar dagen was Tonio helemaal van slag. Hij zwierf ontredderd door de gangen met een losgeknoopt hemd en zijn das achter zich aan slingerend als een hondenlijn. De dag van mevrouw Wandeska’s vertrek kwam nader.

‘Ach, als ik nou eens zeker wist dat de blonde bonenstaak die geen moment van haar zijde wijkt niet haar minnaar is!’ zei hij op een avond tegen Ernest.

In de eetzaal behield hij, zoals gewoonlijk, zijn waardige en onverschillige houding. Hij kwam leunend op een stok binnen en verhief lichtjes zijn hoofd wanneer hij met een achteloze blik mevrouw Wandeska groette. Hij stond erop zijn wanhoop met een koele, mannelijke trots te ondergaan. In zijn ogen dreef echter de hele weemoed van zijn slapeloze nachten.

Een enkel gebaar ontsnapte aan zijn controle, of eerder een minuscuul teken, te weten: een blekere nuance in de vale teint van zijn gezicht, die niemand kon misleiden.

De arme kerel probeerde zo weinig mogelijk te hinken in het bijzijn van de gezonde neef met blozende wangen.

Wanneer Emanuel in zijn rijtuig uitging, trof hij hem onveranderlijk aan op het terras van een derderangsbar op de esplanade, met uitgebluste ogen, achter een geel drankje dat hij met een rietje opslurpte. Het leek op sinaasappellimonade, maar het was iets heel anders.

‘Het is een uitvinding van de baas hier,’ brabbelde Tonio. ‘Het is heel lekker... Brandewijn gemengd met rum en het geel van een ei. Heel lekker en versterkend…’

Het was inderdaad dermate versterkend, dat hij nauwelijks op zijn benen kon staan toen hij van het tafeltje opstond.

Tevergeefs probeerden Ernest en Emanuel hem ervan te overtuigen dat zijn vermoedens ongegrond waren.

Op een middag had hij meer gedronken dan anders en wist zijn onrust niet langer te bedwingen. Hij liep gehaast naar Ernest. Hij was op een idee gekomen: ‘Emanuels kamer grenst aan de kamer van mevrouw Wandeska, nietwaar?’

‘Zeker,’ antwoordde Ernest.

‘Ik heb in Emanuels kamer een kast gezien; ik ben bijna zeker dat die voor een tussendeur staat. Wat als ik vanavond... Snap je?’

Ernest deed alsof hij het niet snapte.

‘Komaan... Je snapt het niet? Ik ga vanavond bij Emanuel, wanneer haar neef bij haar op bezoek komt, ik duw de kast opzij en luister aan de deur, en dan weet ik zeker of...’

Hij kreeg het vreselijke vermoeden niet over zijn lippen, hij zou zijn eigen oren geweld aandoen.

‘We moeten het eerst aan Emanuel vragen,’ zei Ernest. ‘Vind je niet?’

Ze gingen naar zijn kamer, maar troffen hem er niet aan. Hij was in zijn rijtuig naar het strand gegaan.

Tonio ziedde van ongeduld. Sinds het idee in hem was opgekomen, draaide het dolzinnig in zijn hoofd als een bromtol en verscheurde het netwerk van zijn gedachten als de draden van een spinnenweb.

Hij moest hoe dan ook wachten tot de avond, maar toch rende hij naar het strand, op zoek naar Emanuel, alsof zijn zenuwachtigheid de zweep legde over de tijd en hem aldus sneller kon doen verlopen.

Puffend beklom hij de heuvel die leidde naar de oceaan. Ergernis, jaloezie en dronkenschap werden in hem omgezet in de keiharde vastberadenheid zijn vriend te vinden.

Het was een enorme concentratie van rauwe emotie op een piepklein en onbelangrijk feit, zoals een absurd grote inzet van troepen in een smalle loopgraaf.

Het strand was helemaal verlaten. Zover het oog reikte, strekte het strand zich uit als een platte woestenij, die daar speciaal voor hem was geregeld om hem te tergen.

Hij wandelde een poos chaotisch langs de waterlijn, aan de rand van die serene onmetelijkheid als in de woestijn van zijn eigen droefheid. De zon ging onder met dezelfde domme, nutteloze grandeur die de natuur tentoonspreidt tijdens een ernstige crisis.

Hij keerde terug naar het sanatorium en wierp zich in een fauteuil in de hal.

Hij zond een jongen om sigaretten te kopen.

‘Wat voor sigaretten?’ vroeg de jongen.

‘De goedkoopste,’ antwoordde Tonio.

Het was voor hem een nieuwe vorm van versterving.

Hij pakte een krant, maar de grillige letters staken de draak met hem: nu eens losten ze volledig op, dan weer klonterden ze samen tot harde blokken, als onneembare hinderpalen. Hij volgde de tijd op de enorme klok aan de muur; de wijzerplaat absorbeerde moeizaam zijn ongeduld en filtreerde het al te langzaam in precieze minuten.

Hij stak een sigaret op, toen nog een…

Hij was zo verzonken in het wachten, zo begaan met zijn innerlijke gedachten, dat hij Emanuel niet eens waarnam toen die met zijn rijtuig voor het open raam passeerde. Voor een paar seconden spartelde dit eenvoudige gebeuren, waar hij nu al twee uur ingespannen op had gewacht, in zijn hoofd als een verrassing. Emanuel kwam voorbij… Nou en? Aha, hij herinnerde zich dat hij juist hem moest spreken.

Hij gooide met een kort gebaar zijn sigaret weg en rende als gek naar de tuin om hem te begroeten.

Emanuel was echter niet alleen. Solange was bij hem.

Tonio moest noodgedwongen nog een paar minuten wachten tot zij vertrok. Daarop gingen ze samen het sanatorium binnen. Hij legde moeizaam uit wat hij wilde en verstrikte zich in zijn woorden…

Op dat moment kwam mevrouw Wandeska door de gang voorbij, op weg naar de eetzaal, voortgeduwd door een brancardier.

Tonio keek haar na. De neef liep naast haar brancardbed mee en las de krant.

‘Ha, de slet!’ siste Tonio tussen zijn tanden. Hij had er meteen spijt van.

‘Alsjeblieft, je hebt niet gehoord wat ik zei…’

En daarbij beet hij zich lichtjes op de lippen, om zijn bloed weer op gang te brengen.

’s Avonds, direct na het eten, ging hij naar Emanuels kamer. Hij had zich overdag uitgeput en had nu zijn beide krukken nodig. Hij duwde voorzichtig de kast opzij, maar toen hij klaar was, kreeg hij scrupules: ‘Afluisteren achter een deur… Ach, nee! Dat nooit!…’

Hij verliet de kamer zonder Emanuel goedenavond te wensen, maar al na twee, drie passen in de gang kwam hij op zijn schreden terug. Er viel een pijnlijke stilte. Emanuel pakte een boek, sloeg het zomaar open en verdiepte zich erin. De lift bracht de patiënten naar boven. Ze hoorden zijn gedempte gebrom en de pauzes wanneer hij stopte op de verdiepingen.

De lift stopte opnieuw op de derde verdieping. Ditmaal was het mevrouw Wandeska. Emanuel herkende haar brancardbed onmiddellijk aan een heel eigen licht gepiep. Hij kon alle geluiden in het sanatorium identificeren. Hij kon zonder mankeren de waakzame voetstappen van de brancardiers en het steelse getrippel van de verpleegsters onderscheiden, evenals de kriepende wieltjes van elk brancardbed. Nu hoorden ze elke beweging in de belendende kamer…

‘Ze is alleen voor het moment,’ zei Tonio.

Hij probeerde zijn hoofd op te heffen en Emanuel in de ogen te kijken, maar sloeg al snel zijn blik neer… Emanuel deed het licht uit.

‘Ja, dat is beter,’ fluisterde Tonio. ‘Wat een schande, aan een deur luisteren…’

‘Sst!… Stil!’ viel Emanuel hem in de rede.

Het dienstmeisje kwam binnen. Ze hoorden hoe ze mevrouw Wandeska langzaam uitkleedde en daarbij fluisterend tegen haar sprak. In de duisternis was elk geluid duidelijk omlijnd: nu viel haar jurk op een stoel, dat was het ritselen van haar nachthemd, een boek werd van de tafel gepakt en ergens dichterbij neergelegd… Toen ging het meisje weg en werd alles weer stil. Emanuel en Tonio wachtten zwijgend in het donker. Hoe lang? Een paar minuten gingen voorbij, misschien meer, misschien een half uur.

Iemand kwam naar de deur van mevrouw Wandeska’s kamer.

Hun aandacht stond op scherp. Emanuel voelde zijn polsslag kloppen in zijn gebalde vuisten.

‘Dat is hem,’ mompelde Tonio.

Een of twee klopjes op de deur, toen ging iemand naar binnen.

Ze hoorden wat onduidelijk gefluister.

‘Ja, doe de deur op slot…’ zei mevrouw Wandeska luid en de sleutel draaide in het slot.

Er heerste opnieuw stilte.

Er werd gefluisterd, maar het was niet verstaan. Ze hoorden voetstappen heen en weer in de kamer lopen. Nu en dan giechelde mevrouw Wandeska. Aan deze kant van de muur, in de duisternis, zweefde een gevoel van intense nieuwsgierigheid en heimelijke vrees, alsof de muur op elk moment doorzichtig kon worden en beiden luisterend aan de deur zouden worden betrapt.

Hoe meer ze brandden van nieuwsgierigheid, hoe confuser de geluiden werden. Hun gespannen aandacht leidde tot een gezoem in hun hoofd, dat het gefluister in de kamer ernaast overstemde. Tonio drukte een hand op zijn hart; het mocht niet zo hard kloppen, wilde hij iets horen…

Plotseling stopten beiden met ademhalen.

Er waren geluidjes zoals kusjes. Alsof de huid hier en daar door lippen werd aangeraakt, hartstochtelijk, altijd weer… Tonio’s verbeelding sloeg op hol. Zijn hele onrust drong naar zijn hoofd, alsof al zijn bloed naar boven werd gestuwd. Hij voelde zijn wangen gloeien.

Ja, nu was het duidelijk. Luister… Ze maakt plaats voor hem naast haar… Ze giechelt… Tonio klemde zijn kaken op elkaar. Hij wilde huilen, door de gangen rennen, schreeuwen. De gedachte schoot hem door het hoofd om zich in de liftschacht te gooien. Maar hoe? Wanneer?

In de duisternis voelde Emanuel opeens een gloeiende, zware hand die op de zijne lag.

Er volgde het geluid van geritsel en schokkende bewegingen uit de kamer ernaast, daarop stilte… Lichamen die elkaar omstrengelden… Woelden, kreunden misschien… Was het dan waar? Een harder geluid deed hen opschrikken… Voetstappen, daarna een kan water die plotseling in een wasbekken werd gegoten. Dit echte geluid werkte als de ontlading van hun spanning.

‘Ik ga naar haar toe,’ murmelde Tonio onbezonnen en stond op.

Emanuel kon zich niet voorstellen dat hij het ook echt zou wagen, maar hij hoorde hoe de Argentijn zijn krukken pakte.

Met een uitgestrekte arm in het rond tastend, slaagde Emanuel erin een kruk te grijpen, die Tonio hem probeerde te ontrukken.

‘Tonio, blijf kalm, wacht,’ mompelde Emanuel, die niet wist wat te zeggen om hem te bedaren.

Alles wat ze uit de kamer ernaast hadden gehoord, was zo evident…

‘Ik ga naar haar toe,’ fluisterde Tonio, alsof hij hallucineerde. ‘Ik wil weten hoe ze er naakt uitzien.’

Hij pakte de kruk stevig beet en rukte hem uit Emanuels hand.

Toen verliet hij de kamer en liet de deur open.

In het hele sanatorium was nu helemaal niets meer te horen, behalve Tonio’s stappen op de gang.

Hij bleef even staan voor de deur ernaast en luisterde aandachtig, alsof hij hun laatste bewegingen heel nauwkeurig wilde registreren en zich heel precies de obscene houding wilde voorstellen waarin hij ze zou aantreffen.

Toen klopte hij heftig op de deur. De slagen weerklonken onheilspellend in de stilte.

‘Wie daar?’ vroeg mevrouw Wandeska met verschrikte stem.

Emanuel wachtte rillend het antwoord af, maar het leek alsof de woorden stokten in Tonio’s keel en hij er niet in slaagde ook maar een lettergreep te articuleren. Hij klopte opnieuw.

‘Wie daar? Wie daar? Wat is er?…’

‘Ik ben het, Tonio… Ik kom je goedenacht wensen…’

‘Och. Je hebt me de stuipen op het lijf gejaagd,’ zei mevrouw Wandeska. ‘Waarom zoveel kabaal? Wat is er gebeurd?’

‘Doe open,’ zei Tonio bijna brullend.

‘Onmiddellijk… Minuutje… Wacht even.’

In de kamer ernaast werd in alle haast een en ander op orde gebracht; daarop hoorden ze de sleutel in het slot draaien en de deur opengaan.

Er volgden voor Emanuel een paar momenten van verbazing en huiverend ongeduld.

‘Goedenavond… Ik kwam u goedenavond wensen,’ hoorde hij Tonio zeggen in de belendende kamer, maar zijn stem was zo anders en verward, dat het leek alsof hij een klap van de molen had gekregen. Mevrouw Wandeska zei iets tegen hem…

In plaats van het schandaal, waar hij zich aan had verwacht, hoorde Emanuel een beheerst, gefluisterd gesprek.

Kort daarna verliet Tonio de kamer en kwam terug. Emanuel deed het licht aan. Het gezicht van de Argentijn was schrikbarend veranderd. Hij was uitgeput, doodsbleek en hij sleepte zijn krukken achter zich aan als twee lamgeslagen vleugels.

Hij keek Emanuel aan, alsof hij net uit de slaap was opgeschrikt.

‘Wat is er gebeurd?’

Tonio kreeg geen woord over zijn lippen.

Uiteindelijk mompelde hij zoiets als: ‘De verpleegster was er… Ze gaf haar haar wekelijks bad… Als alle andere patiënten… Dat waren de geluiden die we hoorden… Het uitgegoten water… Alles wat we hielden voor… Was niets anders dan… Het bad… Het spatten van het water waarmee ze werd gewassen… Door de verpleegster.’

Hij stond in het niets te staren, in de war en vreselijk beschaamd. Plotseling, met een heftigheid die je niet in dit slappe en uitgeputte lichaam van hem had vermoed, begon hij zich met een kruk op zijn kop te slaan, harder en harder.

‘Ik ben een schoft!’ mompelde hij. ‘Een schoft!…’

Emanuel ging nu vaker uit in zijn rijtuig, vergezeld van Solange. Ze probeerde haar werk in de morgen te beëindigen, zodat ze de middag vrij had. Het vreselijke herfstweer was aangebroken, met zijn aanhoudende motregen die de straten met een fijne zeef overspande, met zijn grijze kelderlicht en zijn rauwe windvlagen door een uitgestorven stad op luchtige en oneindig kwetsbare middagen… Het strand was leeg. De oceaan klotste verveeld met krachteloos uitvloeiende golven van vuilgeel schuim. Ze gingen vaker naar het platteland, over smalle, verlaten weggetjes door duinen van een winterse vegetatie, met hoog opgeschoten gras dat als zwaarden uit het zand stak en gedroogde distels die zich eindeloos uitstrekten als ware bruinblauwe aardwonden.

Soms werden ze door de regen verrast en hoewel ze de overkapping van het rijtuig opsloegen, drong het water in vlagen binnen en spatte op hun wangen. Solange veegde Emanuels gezicht af, terwijl hij het paard mende. Ze zochten beschutting aan de kant van de weg, tegen de hoge muur van een landgoed. Daar vonden ze dekking tegen het onweer en tegen de hele wereld, waarbij ze elkaar zonder enthousiasme omhelsden, hun wangen nog nat van de regen. Solange sprong het rijtuig uit en plukte allerlei veldkruiden met de doordringende, woeste geur van grafaarde, of bladeren die vaag naar een lijk roken als ze die langdurig tussen hun handen wreven. Solange vlocht braamstruiken langs het hele rijtuig en versierde de kap met de enorme, rouwgroene en trieste bladeren van wilde planten. Zo keerden ze met hun rijtuig terug, opgesmukt en beladen met duinflora, als een zigeunerkar.

Meermalen stopten ze bij een landelijke herberg met blozende waardinnen die plechtig gekleed waren in zwarte rokken met kanten frutsels, alsof het zondag was. Daar aten ze vlees met de verse smaak van bloed en dronken ze donker, bitter landbier, waarin je nog kafjes terugvond van de zaden waaruit het was gebrouwen. Het was de meest smaakvolle drank die Emanuel ooit had geproefd.

Op een keer bevonden ze zich in een herberg, plompverloren tussen bosjes en braamstruiken, waar ze koffie met melk bestelden. Ze kregen een dampend heet vocht voorgezet, in twee grote soepborden, op een dienblad, met lepels ernaast. Emanuel stond perplex van die manier van serveren.

‘Zo eten we onze koffie hier,’ zei de waard, een boer die al net zo rauw en primitief was als de uitgestorven plek waar de herberg was gelegen. ‘We doen er ook stukjes brood in…’

Hij bracht twee sneden korrelig brood, die Emanuel en Solange in stukken braken en in hun borden koffie weekten.

De herfst bedekte hen met een bewolkte hemel, als het plafond van een immense salon, waar nooit iemand anders had bestaan dan zij twee. Hun handen waren blauw van de kou en de wind blies met snijdende vlagen. Hun idylle bestond uit elementaire en simpele feiten.

Soms bevroren Emanuels handen aan de teugels. Dan stopte hij en bewoog zijn vingers om de kramp, waar ze al uren in waren verstijfd, los te maken.

Solange nam ze in haar handen, liet ze onder haar trui, ja onder haar blouse glijden en drukte ze dicht tegen haar hete vlees aan, op haar gloeiende borsten. Ze waren als twee blokken ijs op haar huid, maar ze sloot haar ogen en verdroeg de kou, terwijl zijn handen langzaam weer tot leven kwamen.

Haar gloed maakte zich in fijne straaltjes van hem meester, alsof een vocht via zijn vingers zijn hele lichaam insijpelde. Zo communiceerden ze met elkaar, via bloed en warmte, tot in de meest duistere lagen van hun wezen. Dit contact verenigde de bloedsomloop in hun aderen en Emanuel vond zijn eigen polsslag terug in het kloppen van haar hart. Hij trok haar naar zich toe en gaf haar een kus op haar haar. Hij leunde zijn hoofd op haar schouder en ademde haar vrouwelijke, warme geur van lavendel in. Ze was een dier dat even prachtig was als zijn paard, die hij boven alles aanbad, en hij zei tegen haar: ‘Je bent even mooi als Blanchette…’

Bij het horen van haar naam draaide de merrie haar kop om. Het was een rasecht Normandisch paard met bosjes ruw haar over haar hoeven en korte, borstelige manen. Vanuit zijn positie zag Emanuel enkel haar machtige kont, maar hij hoefde slechts haar naam te noemen of ze draaide haar kop naar hem toe en keek hem aan met de grote, weemoedige ogen van een verveeld mens die om een sigaret vraagt (en het was jammer dat ze niet rookte, want een paard met een pijp tussen de tanden kwam hem volmaakt natuurlijk voor). Emanuel gaf haar suikerklontjes door bemiddeling van Solange en Blanchette nam die met haar platte zwarte lippen aan, snuivend aan haar uitgestrekte hand.

‘Je bent zo mooi als zij… Je kont is even breed en indrukwekkend als die van haar,’ zei hij tegen Solange, en daarbij gleed zijn hand onder haar jurk en streelde haar kuiten, hete dijen en brede rug, de kom van haar rug en dan, lager, haar volle kont van een jonge merrie.

‘En van wie hou je het meest?’ vroeg Solange.

‘Ik hou evenveel van jullie beiden.’

‘En dat doen wij ook,’ antwoordde Solange, met de klemtoon op ‘wij’, waardoor ze zich dierlijk solidair verklaarde met Blanchette.

Emanuel trok haar naast zich op het brancardbed, hield haar dicht tegen zich aan, en dan rolde hij zich op haar en verpletterde haar onder het gewicht van zijn lichaam en het gips. Ondertussen had hij zich aan zijn korset gewend en was hij in staat om bewegingen uit te voeren, die hij voordien niet voor mogelijk had gehouden. Solange kreunde zachtjes van genot en vanwege het gewicht dat op haar drukte. Hier en daar drong het gips in haar dijen en ze voelde tegelijk de pijn en de roes van de liefdesdaad, de bittere werkelijkheid van hun rauwe hartstocht, volbracht in de onmetelijke lucht van de duinen, omgeven door de onbegrensde wildernis van de plek.

Toen rolde Emanuel zich weer op zijn rug, uitgeput, met opengesperde ogen, starend in de ondoordringbare witte hemel als in een betekenisloze helderheid, die voor korte tijd samenviel met zijn innerlijke gevoel van rust.

Het was een gelukzaligheid met een droge, simpele en ietwat brutale smaak, zoals Solange zelf.

Zo vergingen hun dagen van zwerven door de duinen. Er waren ook middagen waarop de hemel opklaarde en de wolken een zoom van gouden kantwerk meekregen, als enorme, opgegraven voorwerpen die nog altijd over de ribben van hun reliëf een vergulde schittering behielden. Emanuel mende het paard naar een verborgen plaats, over een bruggetje voor een zeeboezem, waar de zon blakend onderging met de oneindige nuances van een bloedig cataclysme.

In die zeeboezem liet de zich terugtrekkende oceaan talloze met water gevulde greppels achter, diep uitgegraven in het zand.

De ondergaande zon liet ze rood opvlammen tot de hele vlakte eruitzag als een netwerk van bloed en vuur. Het leek alsof de aarde daar levend was gevild, zodat de innerlijke bloedsomloop zichtbaar werd: de vreselijk brandende slagaders waarin goud en vlammend paars stroomden. Het was een moment van een adembenemende en angstaanjagende grootsheid.

De zon verdween langzaam achter de horizon en vergoot haar laatste stralen bloed. De hele hemel werd plotseling donker, als een oplossing die opeens neersloeg, en in het diepe blauw ervan werd het glinsterende netwerk even subtiel en even precies als een stalen constructie die zich tot in de verte uitstrekte als een enorm en bizar metalen vlak.

Emanuel en Solange gingen van de plek vandaan met een door schoonheid uitgeputte ziel.

Begin december ontving Emanuel op een avond een briefje van Quitonce, die hem in zijn kamer uitnodigde. De volgende dag zou hij worden geopereerd en hij wilde hem een laatste keer zien om hem ‘vaarwel’ te wensen. In het sanatorium gold dit als een rite van vriendschap aan de vooravond van een kritieke gebeurtenis.

Hij trof Quitonce in bed aan, nogal bleek, tot aan zijn nek gehuld in een wit gaas.

‘Ze hebben me gewassen, ze hebben me helemaal geschoren, ze hebben me ingewreven met jodium en ingezwachteld als een mummie,’ zei Quitonce. ‘Moet je me zien, ik ben gereed voor mijn eventuele rol als lijk…’

‘Stil, dat moet je niet zeggen,’ berispte Eva hem.

Ze liep rusteloos door de kamer op zoek naar iets om te doen, de boeken schikken op het rek, denkbeeldig stof wegvegen, alsof ze de kamer zelf wilde voorbereiden op een operatie.

Voor ze wegging, kwam ze opnieuw bij Quitonces bed: ‘Voel je je goed? Heb je honger? Dorst?’

‘Ik denk dat ik meer honger dan dorst heb…’ antwoordde Quitonce, die die dag moest vasten. En hij blafte: ‘Waarom vraag je me dat?’

Hij was uitgeput door de voorbereidingen op de operatie en de analysen die hij had ondergaan, maar vooral door de bezorgde grafstemming die van de dokter en de verpleegsters uitging. Zodra Eva de kamer uit was, slaakte hij een zucht van opluchting. Hij steunde op zijn ellebogen en ging rechter zitten in zijn kussens.

‘Al die warme liefde die ze mij toedraagt is niet zonder doel… Eva heeft een oogje laten vallen op mijn grammofoon, ze wil dat ik haar mijn grammofoon vermaak… Ik kan je wel zeggen dat het haar geen lor kan schelen of ik honger of dorst heb, of hoofdpijn. Ze wil de grammofoon en put zich uit in een nutteloze toewijding. Het is een bekende truc…’

Quitonce onderdrukte een nuchtere innerlijke zenuwachtigheid. Zijn ergernis liep als een elektrische stroom door de toppen van zijn vingers, die lichtjes trilden.

‘Je kunt onmogelijk op een betrouwbare manier onderhandelen met het lot,’ zei hij, waarbij hij zowel toon als onderwerp van het gesprek veranderde. ‘Sinds gisteravond probeer ik er wanhopig achter te komen hoeveel kans ik heb om te overleven, morgen.’

Hij pakte een woordenboek van het nachtkastje en sloeg het willekeurig open.

‘1257,’ las hij aan de bovenkant van de pagina. Toen begon hij de cijfers op te tellen: ‘Eén plus twee is drie… Plus vijf maakt acht… Plus zeven, vijftien… Dus vijf: onbeslist. Ik wil driemaal achter elkaar meer dan vijf of minder dan vijf… Ik wil weten waar ik aan toe ben: overleven of sterven? Sinds gisternacht krijg ik steeds weer dit… Zes… Vier… Dan weer vijf… Het is verschrikkelijk als het lot weifelt binnen zo’n kort interval… Het lijkt wel alsof het huivert…’

‘In feite is het theoretisch onmogelijk om een exacte voorspelling te verkrijgen,’ vervolgde hij. ‘Zelfs indien die voorspellingen precies konden zijn, moet je in ogenschouw nemen hoeveel Quitonces als ik vanavond wachten op een operatie morgen. Hoeveel zieken als ik zijn er nog op de wereld, die hun best doen om het vonnis vooraf te achterhalen? Verspreid over zoveel mensen verliest een profetie elke precisie… Een voorspelling die zozeer verdund is, wordt waterig…’

In de kamer was het stil en ietwat koud.

De deur naar het terras was open gebleven en de nachtelijke koelte kwam binnen als een zucht in het zog van een onmetelijke vleugelslag. Beiden zwegen. Opeens fronste Quitonce de wenkbrauwen, tuurde in de duisternis en begon stilletjes te lachen, blijkbaar om zichzelf. Daarop pakte hij het woordenboek en begon hardop de definities te lezen.

Emanuel begreep niet wat er aan de hand was. Quitonce bleef maar lachen, terwijl hij allerlei absurditeiten las. Een poosje later keek hij opnieuw naar buiten en sloot tevreden het woordenboek: ‘Zo, zo, goed! Ze is weg nu! Dacht je dat ik gek ben geworden? Zie je dat daar, in het donker, die rechthoek van licht?’

Hij wees naar het precieze punt in de duisternis.

‘Het is de weerspiegeling van onze open deur in de ramen van het terras,’ legde hij uit. ‘Ik zag opeens een schaduw langs glijden. Iemand kwam van buiten om te luisteren naar wat we zeiden…’ En zeer geamuseerd over die ontdekking, vervolgde hij: ‘Het was Eva, de verpleegster… Die eeuwige Eva… Ze kwam luistervinken of ik je niet naar hier heb laten komen om je de grammofoon te verkopen. Ik begon uit het woordenboek te lezen, zodat ze genoeg kreeg van haar spionage… Ik denk dat ze van de hele nacht niet zal slapen uit schrik om die grammofoon!’

Daarop legde hij in detail de operatie van de volgende dag uit: er moest een tumor worden verwijderd die in een van de wervels was ontstaan; de tumor drukte op het merg in zijn ruggengraat en veroorzaakte de ongecontroleerde bewegingen bij het lopen. De operatie was zeer delicaat… De ingreep moest met uiterste zorg worden uitgevoerd om het ruggenmerg niet te verwonden en aldus het organisme niet nog meer te verstoren.

Emanuel vond dat hij Quitonce nodeloos zou vermoeien als hij nog langer bleef. Dus vroeg hij hem een brancardier te bellen.

Precies op dat moment kwam een gedrongen oudere heer met een wit sikje en een brilletje met fijn gouden montuur de kamer binnen.

‘Ik vergat je te vertellen dat mijn ouders hier zijn vanwege de operatie,’ zei Quitonce. ‘Blijf nog wat.’

Ook zijn moeder was gekomen, een waardige oudere dame met spierwit haar dat hoog was opgekamd als een pruik. De ingenieur informeerde naar Emanuels ziekte.

Hij sprak hem moed in met een paar vriendelijke, medelevende woorden en richtte zich toen tot zijn jongen.

‘Ook hij zal binnenkort genezen zijn,’ zei hij, en hij wees naar zijn zoon op het bed. ‘Ja… Ja… Ik ben er zeker van… Mijn hele leven was een succes… Alles wat ik heb aangepakt… Ik heb gedurfde dingen gedaan waarin niemand geloofde. Ik heb bruggen gebouwd waarvoor mijn studenten hun hoed afnemen als ze erover lopen. Jawel… Ze nemen hun hoed af… Maar zie je, als het om de wervels van mijn zoon gaat, zijn de dingen vastgelopen… Maar hij zal overleven! Vandaag over een jaar nodig ik jullie allebei uit in het meest elegante restaurant in Parijs. Het wordt een fantastisch feest. Papa Quitonce betaalt…’

Het optimisme van de oude man ging verloren in de stilte van de kamer, als een mechanisme dat dol draait.

Quitonces moeder liep door de kamer met een zorgelijk en ernstig gezicht. Ze luisterde naar het gesprek, pauzeerde nu en dan voor de boekenkast en las de titels van de boeken met de ingespannen aandacht van iemand die zozeer bekommerd is dat ze eigenlijk niets meer voor ogen ziet…

De volgende morgen ging Emanuel in zijn rijtuig vroeg uit naar het strand. De lucht helderde op tot een intense, haast harde nuance van blauw. Het was een kalme, zonnige decemberdag.

In de verte tintelde de oceaan als een onmetelijke witgouden vlakte. De rij villa’s op de esplanade, waarvan de ramen verguld oplichtten in de zon, zagen eruit als speelgoedhuisjes.

Een paar zeelieden kwamen uit de richting van de stad en togen meteen aan het werk. Het was hoogtij en ze sleepten hun boten het water in om in de open zee te gaan vissen.

‘Heeer! Oeoeoep!’ riepen ze in lange, ritmische kreten, en daarbij trokken ze met touwen hun enorme zeilschepen voort.

Het was ontzettend zwaar werk. De boten gleden moeizaam voort door het zand. De spieren van de mannen waren zo gespannen dat ze wel konden barsten.

‘Heeer! Oeoeoep!’ riepen ze, en de kielen lieten diepe groeven in het zand na, alsof ze door een ploeg waren getrokken.

Emanuel wandelde in zijn paardenrijtuig alleen langs het strand.

Ik vraag me af wat hij op dit moment uitspookt? vroeg Emanuel zich af. Het uur was aangebroken waarop Quitonce onder het mes ging. Op het moment dat ik hier in volle vrijheid naar de zee staar… snijdt een of ander scalpel diep in zijn vlees.

Opeens voelde hij de volmaakte nutteloosheid van die prachtige dag.

Op het moment dat de dageraad onmetelijk verrijst in zijn volle frisheid, ligt ergens een ziek mens op een operatietafel en lekken stroompjes bloed uit hem. De absurde, groteske verscheidenheid van de dingen! Hoeveel nutteloze sereniteit straalde de oceaan die morgen niet uit tegenover de onrust en de vrees van een enkele mens…

Op het laatste nippertje bemerkte Emanuel dat hij zijn paard te ver had gedreven. Het tij steeg nog altijd. Hij moest meteen terugkeren, als hij niet door de golven wilde worden verrast. Hij bereikte de esplanade rond tien uur. Hij drenkte zijn paard aan de stenen fontein en keek verstrooid toe hoe Blanchette gulzig het water opslorpte. Toen hij zijn hoofd draaide, zag hij Quitonces ouders in zijn richting komen, hand in hand, alsof ze uit wandelen waren gegaan.

Was de operatie zo snel verlopen?

Emanuel zwaaide naar hen en glimlachte even. In elk geval, de gedachte dat alles voorbij was, was gemakkelijker te verdragen dan de eindeloze kwelling van het wachten. Zijn glimlach werd enkel beantwoord door de ontroostbaarheid op de gezichten van het oude paar.

‘Is het voorbij?’ vroeg Emanuel. ‘Wat vertellen de dokters? Hoe voelt hij zich?’

‘Ze zijn hem nu aan het opereren,’ antwoordde de ingenieur, die als gehypnotiseerd naar de toppen van zijn vingers staarde.

Emanuel was verbaasd.

‘Ik dacht dat… Uiteindelijk… Ik wist niet,’ stamelde hij onsamenhangend.

De oude dame nam opnieuw de arm van haar man en zei: ‘Kom, Quitonce…’

Het was een Franse gewoonte die Emanuel meer dan eens had waargenomen en die hem zeer ontroerde, te weten: de bijna nederige eerbied waarmee oudere dames hun echtgenoten aanspreken met hun familienaam: ‘Kom, Quitonce…’

Ze zetten hun weg voort op de esplanade, met kleine pasjes en ingetogen, vermoeide ogen.

Terug in de kliniek probeerde Emanuel tevergeefs de verpleegsters en brancardiers uit te horen over Quitonce. Hij kreeg onveranderlijk hetzelfde stereotiepe antwoord: ‘Het gaat goed… Het gaat heel goed met hem.’

Het was een soort parool waar ze de patiënten mee doodsloegen, een nietszeggende, gemakkelijke formule om onaangenaam nieuws achter te houden.

Enkele dagen verstreken zonder enig precies en betrouwbaar bericht. ’s Morgens, toen Emanuel naar de eetzaal werd gereden, passeerde hij Quitonces kamer. Ze hadden een dik tapijt voor zijn kamer gelegd om het lawaai op de gang te dempen. Er vielen niet het geringste geluid of de geringste beweging uit de kamer zelf te bespeuren.

Op een middag kondigde de ingenieur Emanuel aan dat hij zijn zoon kon bezoeken, aangezien hij zich beter voelde. Het werd al donker. Toen hij Quitonces kamer binnenging, kon Emanuel aanvankelijk niet veel onderscheiden. In de hele kamer brandde niet meer dan een lampje, naast het bed, bedekt met een dikke blauwe sluier. De bedompte lucht rook naar jodoform en misschien ook valeriaan, een mengsel van een antisepticum en de enigszins misselijk makende geur van een narcoticum.

In het onzekere schemerlicht ontwaarde Emanuel Quitonces gezicht, gelig, diep verzonken in de kussens en fel verouderd. Het zwakke schijnsel van de lamp wierp een matte, groenachtige schaduw over zijn gezicht, waardoor zijn uiterlijk op sommige plaatsen doorschijnend leek.

Hij was alleen in de kamer en verwachtte het bezoek.

‘Hoe gaat het?…’ mompelde hij zwakjes, met een pauze tussen elk woord.

Emanuel had de moed niet om ‘goed’ te antwoorden of op zijn beurt te vragen hoe hij zich voelde; hij zei niets.

‘Wat mij betreft,’ vervolgde Quitonce moeizaam, ‘ik denk dat ik de pijp uitga… Misschien overleef ik het als… Ze me maar… Meer… Meer injecties per dag… Zouden geven… Kamferolie, dat heb ik nodig, maar ze willen niet… Het zijn alle… Alle… Allemaal… Varkens, ja… Varkens… Varkens.’

Zijn astma smoorde zijn ademhaling meer dan normaal en nu en dan liet hij een kuchje horen, een kort, droog geluid dat uit zijn borst kwam als het gekletter van een stukvallend voorwerp. Hij bleef haperen aan een woord en herhaalde het obsessief en verstrooid, tot hij zich opeens het vervolg van zijn zin herinnerde.

Emanuel stond op het punt te antwoorden toen Eva de kamer betrad met een spuit in haar hand. Ze was gekomen voor zijn kamferolie-injectie; dat gebeurde tweemaal per dag, en hoewel Quitonce geen hogere dosis had kunnen verdragen, liet het idee dat hij méér nodig had hem niet los.

Niets kon hem van het tegendeel overtuigen.

‘Het duurt niet langer dan een minuutje… Daar gaan we…’

Om beter te zien, verwijderde de verpleegster de sluier van de lamp. Plotseling was de kamer hel verlicht en kon Emanuel zien hoe rommelig en vuil het er was. De vloer lag bezaaid met proppen watten en verfrommeld papier; op de tafel stonden flessen medicijn tussen allerlei dozen en poeders.

De verpleegster verwijderde de dekens en in het barre licht verscheen een naakte Quitonce, gehuld in zwachtels; zijn lichaam was ontzettend dun; zijn gezicht, dat net daarvoor in het schemerdonker nog met een schaduw leek bedekt, was vies en ongeschoren.

In het centrum van zijn naaktheid trok zijn ineengeschrompelde, paarse geslacht zich terug onder een door grote, gele vlekken ontsierde pubis, een door jodium verbrande huid. Het was hetzelfde geslacht dat Emanuel eerder in de volle glorie van Quitonces viriliteit op de foto’s had gezien en niets was meer verontrustend dan de superpositie van dat mentale beeld op de povere, ellendige werkelijkheid van het moment.

Emanuel staarde geschokt naar het schaamachtige, teruggetrokken geslacht, ja, die verschrompelde, nutteloze mannelijkheid die een beangstigend gevoel van de nietigheid van het leven bood… Het detail was menselijker en scherper dan alle zwachtels en alle lijden van de operatie zelf. Het was op zich een onweerlegbaar teken van het pietluttige belang van een menselijk lichaam, hoe men het ook draait of keert…

Hoe men het ook draait of keert, herhaalde Emanuel bij zichzelf, wat kan een mens met zijn lichaam aanvangen? De indruk van pijn en kwelling kwam door dit simpele, nederige bewijs schokkend aan het licht – hij reveleerde zowel de uitputting van het meest essentiële leven als de kille, ontmoedigende invasie van de pijn tot aan de limieten van het lichaam, tot aan het punt waar Quitonce van een viriele kerel met lusten en verlangens verkeerde tot een loutere opeenhoping van geleidelijk verrottende organen, ontbindende wervels en een geslacht – het geslacht dat ooit zin en levendigheid aan zijn lichaam had gegeven – dat nu een eindje vlees was, dat er slap bijhing en langzaam wegteerde, nog vóór de finale verrotting.

De verpleegster stak de naald in de dij en de huid zwol vaal en week, maar er kwam geen druppel bloed. Toen ze klaar was, onderzocht ze het verband en voegde ergens een kompres toe om het geheel beter te dekken.

‘Dacht je dat dat kompres ergens nodig voor is?’ vroeg Quitonce, zodra Eva de kamer uit was. ‘Ze komt denkbeeldige dingen controleren… Gewoon om mij te tonen hoe toegewijd ze is… Ach, de grammofoon!…’

Emanuel wilde weggaan, maar Quitonce hief zijn hoofd uit de kussens, alsof hij iets belangrijks wilde zeggen.

‘Ik wil je iets geven, zodat je mij blijvend zult herinneren… Als een aandenken aan Quitonce…’

Met zijn uitgemergelde hand rommelde hij in zijn la en haalde er een in een papier gehuld pakje uit.

‘Ik dacht eerst aan de foto’s, weet je… Maar ik zei bij mezelf dat het al te pijnlijk is om te kijken naar een man die vieze dingen doet… Op een foto… Terwijl je weet dat hij in het graf ligt…’

Zijn hoest bemoeilijkte zijn ademhaling, misschien van vermoeidheid, misschien van emotie. Hij overhandigde het stukje papier aan Emanuel, die het openvouwde.

Wat kon zo’n pakje bevatten? Was het een houtsplinter of een keitje?

‘Het is een stukje bot van mijn wervel,’ verklaarde Quitonce. ‘Ik heb de assistent-chirurg gevraagd om het voor mij opzij te leggen… Je kunt het in je hand nemen… Wees niet bang… Het is ontsmet… Ze hebben het verschillende malen in alcohol gewassen… Denk aan mij als je ernaar kijkt…’

Emanuel was al te zeer ontroerd om te antwoorden: zijn slapen klopten fel – en als de brancardier toen niet was gekomen om hem terug te brengen, was hij daar misschien flauwgevallen, in die door de stank van valeriaan vergeven kamer.

Een paar dagen later ontmoette hij Quitonces vader in de tuin.

Hij kwam hem uit zichzelf nieuws brengen.

‘Hij is beter…’ zei hij. ‘Veel beter… Vanmorgen heeft hij zich geschoren… Een goed teken, zei de dokter. Over een week kan hij misschien weer naar beneden naar de eetzaal,’ vervolgde de oude man, en zijn stem verraadde een onmiskenbare vreugde.

Quitonce overleed twee dagen voor Kerstmis, in een daverende schaterlach. De ziekte had tot het einde toe de draak met hem gestoken. Zijn doodsstrijd was een uitbarsting van hilariteit geweest, terwijl die bij anderen meestal gepaard gaat met gejammer en gegil. Quitonce had echter zijn hele leven als een clown zijn benen in het rond geslingerd – hoe kon hij anders sterven dan in een groteske, krampachtige lachbui? Het was zo’n afgrijselijk gelach dat het geschal ervan ’s nachts tot in Emanuels kamer te horen was. De lugubere, afgebeten echo weerklonk door het hele sanatorium als het gebrul van een dier, dat uitliep in angstaanjagend gehakkel. Het was waarachtig de lach van een gekwelde clown, een bittere vrolijkheid die het worstelende hart beklemt.

Emanuel stelde er de volgende dag een vraag over aan de dokter. ‘Het gebeurt dat de pijn zichzelf bedriegt,’ legde dr. Cériez uit. ‘In plaats van een kreet van pijn uit te lokken, lokt hij door dezelfde zenuwvezels een lachaanval uit… Laten we zeggen dat een onzichtbare hand zich vergist van schakelaar… Het is dezelfde stroom, maar aan het eind wordt die omgezet in een schaterlach in plaats van een grimas van pijn…’

De begrafenis vond plaats met de discretie waarmee dergelijke gebeurtenissen in het sanatorium gewoonlijk gepaard gingen. Bij het dagen van de dag voerde een vrachtwagen het lijk naar de begraafplaats van het stadje. Overeenkomstig zijn uiterste wil werd Quitonce te Berk begraven.

Die morgen, toen Emanuel in zijn karretje voorbij de kamer van de dode kwam, waren de deurspleten al met stroken papier afgeplakt, zodat de zwaveldampen waarmee de ruimte werd gedesinfecteerd niet in de gang doordrongen. Ze waren steevast het teken van een operatie of een dode in het sanatorium. Voor een paar dagen verscheen er in de gang naar de kliniek een dik tapijt dat elk geluid moest dempen – wat betekende dat een patiënt was geopereerd en daar in een van de kamers lag. Een paar dagen later kon het gebeuren dat het tapijt was weggehaald en dat de deur met kranten werd gedicht. Toen wist iedereen dat de geopereerde patiënt dood was. Afgezien daarvan werd er met geen woord over gerept. Er was geen jammerklacht te horen en het lijk werd ’s nachts weggebracht, zodat de zaak met de grootste discretie kon worden afgehandeld.

In het geval van Quitonce, bijvoorbeeld, die al een maand niet meer in de eetzaal was verschenen, wist niemand in het sanatorium van zijn dood, behalve Ernest en Emanuel. Iedereen interpreteerde zijn langdurige afwezigheid op een volstrekt normale manier: men verkeerde in de mening dat hij naar een andere kliniek was verhuisd.

De dag van de begrafenis was somber, mensenleeg door wind en regen. Sneeuwvlokken mengden zich met de regen en vormden een dunne laag van blubber, waarin alles leek te ploeteren, zelfs de lucht, zelfs het gesproken woord…

Emanuel lag naast het raam en keek recht op Quitonces terras. Al zijn spullen waren in de tuin geplaatst om te luchten. Een zichtbaar verbolgen Eva behandelde ze met ruwe gebaren.

Ernest kwam om vier uur op bezoek. Hij had wallen onder zijn ogen door slaapgebrek en leek uitgeput. Hij had twee nachten aan het bed van Quitonce gewaakt en in de vroege uurtjes de kist naar de begraafplaats begeleid. Hij keek uit het raam en zag hoe een woedende Eva walgend een matras naar buiten droeg.

‘Ze is razend kwaad,’ mompelde hij. ‘Quitonce heeft haar voor de gek gehouden. In zijn testament heeft hij bepaald dat zijn grammofoon naar de slaapzaal van de kinderen gaat, zodat ze iets hebben om zich te vermaken…’

Precies op dat moment zette met een geweldige herrie een militaire mars in, gespeeld op de grammofoon. De verpleegster wierp een minachtende blik naar het terras van de kinderen en smeet de matras op de grond. Misschien vloekte ze zelfs.

‘Ze ziet groen van nijd,’ merkte Emanuel op.

Daarna vertelde Ernest een en ander over de begrafenis. Het had onophoudelijk geregend en het graf was halfvol water geweest. De open kist werd in de kuil neergelaten, het lijk zakte weg in de plas en ging bijna helemaal onder in het slik. Tevergeefs had Quitonce tijdens zijn leven zorgvuldig een mooi zwart pak in de kast bewaard, enkel en alleen voor die laatste gelegenheid. Het pak was drijfnat geworden en bezaaid met modderplekken.

‘En toen gooide iemand, ik weet niet wie, zijn vader meen ik, een boeket bloemen in het graf,’ vervolgde Ernest, ‘en het boeket bleef drijven op de plas.’

Emanuel bedekte zijn ogen met zijn hand en zonk weg in de kussens. Dit laatste beeld van Quitonce brandde in zijn geest als een absolute werkelijkheid, maar een werkelijkheid die veraf was en pijnlijk ongenaakbaar.

De winter in Berk ging gepaard met een stormachtige noordenwind en met een kletsende regen, alsof men watervallen had opengezet. Vaak trok een mistige dooi door de stad en liet alles vuil achter.

Soms werd de hemel zwart als steenkool en loste vervolgens op in vaalgrijze wolkenmassa’s die als een moerasbedding boven de huizen hing.

Op kerstavond was er een feest voor de kinderen in het sanatorium. Solange was ook gekomen, in een zwarte jurk die haar figuur nog slanker en eleganter deed uitkomen. In de hal stond een enorme dennenboom vol speelgoed en brandende kaarsen. Er was zoveel herrie dat men elkaar niet meer kon verstaan; de brancardbedden stonden samengepakt in een hoek en de kinderen applaudisseerden en gilden om ter hardst. Er was een jongentje dat een tamboer had gekregen en nadat hij er genoeg van had, knoopte hij zijn hemd open en begon met zijn stokjes op zijn gipsen korset te trommelen. De boom in het midden van de hal ontwikkelde een verstikkende rook en een lucht van verbrand hars. Alle kinderen hieven een oud, weemoedig kerstlied aan.

Ernest kwam met een glas wijn naar Emanuel en Solange toe voor een heildronk…

‘Dit is mijn zesde kerstmis in het sanatorium,’ zei hij.

‘Voor mij is het pas de eerste,’ antwoordde Emanuel droevig.

’s Avonds werden de patiënten naar de kerk gebracht voor de middernachtmis. Solange stond erop Emanuels karretje zelf te duwen. De nachtelijke wandeling in de regen deed hem goed. Het was lang geleden dat hij de straten van een stad ’s nachts in de regen had gezien. Het asfalt glinsterde als een gespannen huid, waarover de straatlantaarns trillende strepen vale elektriciteit uitgoten…

Het interieur van de kerk leek in een verblindend licht te baden, maar dat duurde niet langer dan het moment waarop ze binnenkwamen. Het was een bescheiden kerkje, door zeelieden opgetrokken met balken en planken, precies als een boot. Wat zou er gebeuren, dacht Emanuel, als de hele constructie die avond als een schip in de wereld zou uitvaren en beladen met zieken over de golven van de oceaan weg zou zeilen, stralend van licht op zijn laatste nachtelijke reis, en dan schipbreuk zou lijden, en alle gips, alle kwalen en alle wanhoop, die op die ene plek bijeen waren gebracht, met zich mee in de diepte zou slepen?

De patiënten lagen in een lange rij op hun karretjes en de priester ging van de een naar de ander, zoals een dokter in het ziekenhuis zijn ronde doet.

De wind blies chaotisch door de planken en deed tijdens de hele dienst de kaarsvlammen flakkeren. Hoewel ze goed waren ingeduffeld, bevroren de patiënten van de kou.

Toen ze eenmaal terug in het sanatorium waren, nodigde Emanuel Ernest en Solange uit op zijn kamer. Hij opende een fles wijn.

Ernest hief het glas.

‘Op de gezondheid van de gezonden,’ zei hij opgewekt. ‘En de zieken?’ vroeg Solange.

‘De zieken hebben geen behoefte aan gezondheid,’ vervolgde Ernest op dezelfde toon. ‘Ze voelen zich uitstekend op hun brancardbedden, ze liggen daar te liggen, worden overal naartoe gereden, gaan uit in hun rijtuigen… Dat heet geluk, jawel, waarachtig geluk…’

‘Meen je dat?’ vroeg Emanuel sceptisch.

‘Zeker,’ antwoordde Ernest. ‘Mijn situatie is veel tragischer. Omdat ik genezen ben, moet ik binnenkort weer het alledaagse leven in. Ik zal weer voortdurend gezond moeten zijn, terwijl ik het mij op mijn brancardbed kon permitteren om op een avond koorts te hebben en op een andere avond te braken…’

Hij sloeg zowat het hele glas wijn achterover en werd spraakzaam.

‘Wat kan ik doen in het normale leven? Welke verbazingwekkende of buitengewone rol is daar voor mij weggelegd? Ik zal elke morgen mijn tanden poetsen, ’s middags lunchen en ’s avonds mijn koffie met melk drinken, ongeacht of er in de loop van de dag een treinongeluk is gebeurd of iemand in de familie is overleden. Dan nog zal ik mijn tanden poetsen en aan tafel gaan… Ik zal nog altijd ik zijn. Begrijp je? Begrijp je wat een ontzettend eentonig dier ik zal worden?’ Hij pauzeerde even, en oreerde toen weer door: ‘Wanneer iemand opeens aan het leven wordt onttrokken, en de tijd en de nodige rust heeft om zich één enkele essentiële vraag te stellen met betrekking tot het leven – één enkele maar – dan is hij voor altijd vergiftigd… Zeker, de wereld blijft bestaan, maar iemand wiste met een spons het belang van de dingen weg…’

Emanuel was er niet meer met zijn volle aandacht bij. Sinds een paar minuten maakte hij zich zorgen om een ongelukje dat hem was overkomen. Toen hij zijn glas aan zijn lippen bracht, had hij in een moment van onachtzaamheid een deel van de wijn gemorst en die was over zijn nek en schouders direct het gipsverband ingevloeid. Zijn hele rug werd nat en Emanuel probeerde zijn hand zo te draaien, dat hij onder het gips het flanelletje van zijn huid kon afhouden. Toen hij zijn hand terugtrok, werd hij zich bewust van iets zeer onaangenaams: zijn hand stonk naar schimmel. Zo ontdekte Emanuel op slag het vuil en de smurrie waarin zijn nu al maanden ongewassen torso lag. Het was de eerste keer dat hij de binnenkant van het korset verkende. Opeens walgde hij van zichzelf en hoe meer hij zijn onrust probeerde te verbergen, hoe duidelijker de droefheid op zijn gezicht was af te lezen.

Ernest meende echter dat Emanuel droevig werd door zijn woorden, glimlachte vergenoegd als een redenaar die zijn punt haalde en schonk zichzelf nog een glas wijn in…

In de eetzaal werd de plaats van mevrouw Wandeska ingenomen door een nieuwe patiënte. Ernest kende haar: ze woonde al jaren te Berk in een villa op de esplanade, alleen met een gezelschapsdame die voor haar zorgde. Nu de toestand van haar ziekte was verslechterd en ze elke dag een nieuw verband nodig had, was ze naar de kliniek verhuisd, waar ook verpleegsters tot haar beschikking stonden.

Er hing een waas van geheimzinnigheid en extravagantie om haar heen. In de tuin vertelde iemand hoe ze ooit in haar zieke toestand, uitgestrekt op haar brancardbed, het vliegtuig naar België had genomen. Op een dag kwam Emanuel Cora tegen, die helemaal opgekleed en erg opgewonden was.

‘Ik ga naar Isa,’ zei ze. ‘Ze geeft een receptie vandaag…’

Isa was de pas aangekomen patiënte in het sanatorium.

Emanuel kon haar niet missen toen hij haar voor het eerst in de eetzaal zag. Haar kleding en gebaren waren van zo’n onnadrukkelijk raffinement dat het overkwam als de eenvoud zelf.

Hij werd vooral geïntrigeerd door haar bizarre gelaatstrekken: de geprononceerde jukbeenderen, die haar een vaag Mongools aanschijn gaven, en de kortgehouden pony op haar voorhoofd, als bij Chinese vrouwen (later vernam hij dat ze in een kolonie in Zuid-Azië was geboren en dat haar moeder van gemengd bloed was). Ze had een bleke, maar geenszins anemische huidskleur die deed denken aan de matte glans van een langdurig gepolijste, gele steen.

Ernest kwam de zaal binnen en liep recht op haar af.

‘Mag ik u een vriend voorstellen?’ vroeg hij, nadat ze een paar woorden hadden uitgewisseld.

Hij wees naar Emanuel, aan een tafel iets verderop.

Isa draaide haar spiegel naar hem toe, glimlachte en wuifde vriendelijk met haar hand.

Die avond bij de maaltijd vond Emanuel een boek onder zijn servet, dat door haar was gestuurd, samen met een briefje: ‘Houdt u van lezen? Kent u dit boek?’

Het was een dikke band, gebonden in rood marokijn. Emanuel voelde zich lichtjes gevleid door die onverwachte attentie. Hij opende het en las op goed geluk: ‘…Ginds, in een bosje omgeven door bloemen, ligt de hermafrodiet in diepe slaap op het gras, dat nat is van zijn tranen. De vogels, wakker geworden, kijken vol verrukking door de takken van de bomen naar dat droefgeestige gezicht en de nachtegaal wil zijn kristallen lied niet laten horen. De nachtelijke aanwezigheid van de ongelukkige hermafrodiet heeft het bos de wijding van een graf gegeven…’

Op een bepaalde plaats had iemand met zijn vingernagel diep de volgende woorden onderlijnd: ‘...mijn ogen, die ontstoken zijn door de eeuwige slapeloosheid van het leven.’

‘De eeuwige slapeloosheid van het leven…’ Wie was die vreemde auteur, die zo diep en ontroerend zijn verdriet uitdrukte?

Emanuel keek naar de titelpagina: Comte de Lautréamont, en daaronder, in dikke letters: Les Chants de Maldoror.

De hele nacht las hij in dit verbluffende boek. Bij dageraad sloeg hij nog altijd koortsachtig de pagina’s om, zowel begeesterd door de betoverende melancholie ervan als gekweld door de bittere vervloekingen, sublieme verachtelijkheden en hallucinerende poëzie. Dit boek bevatte alles wat verveling, verdriet, droom en razernij kon vergaren in gedichten van een fantastische en verontrustende schoonheid. Tevergeefs zocht hij naar iets vergelijkbaars onder de boeken die hij eerder had gelezen: het leek in niets op een gedicht of poëtische sentimentaliteit of een crisis van de literatuur. Het distilleerde een giftige vloeistof die langzaam, heel langzaam, pagina na pagina, het bloed insijpelde, waarna je duizelig en koortsig werd als door een subtiele, virulente microbe.

De dag daarop stuurde hij het boek terug, vergezeld van een briefje met de vraag wanneer hij haar kon bezoeken. Hij wilde nauwer kennismaken met dit meisje met haar zijdelingse blikken en haar air van geheimzinnigheid, dat hem op slag wist te boeien met zo’n fascinerend boek.

Hij kreeg als antwoord dat hij nog die middag kon komen. Haar gezelschapsdame stond op het afgesproken uur in de gang op hem te wachten. Hij had nog maar een stap in haar kamer gezet of Emanuel werd getroffen door de warme, aangename geur van thee en verse toastjes. De kamer zag er helemaal niet uit als de andere in het sanatorium. Weliswaar waren de muren ook hier witgeverfd, maar ze waren bedekt met een dieprode stof. Het verleende de kamer een ietwat bedrukkende, ja zelfs funeraire sfeer.

‘Ik verafschuw het sanitaire wit van de kliniek…’ verklaarde Isa, zodra ze elkaar hadden begroet. ‘In die melkwitte sanatoriumkamers kun je volgens mij nog maar één ding doen: gek worden.’

In de hele kamer was er niet één decoratie. Een enorme kristallen vaas bovenop een kleine kleerkast was gevuld met gedroogde sparappels.

Emanuel bedankte haar voor het boek, maar stond ervan te kijken dat er geen boekenplank of zelfs maar een boek te zien was.

‘Ach, ik hou niet van boeken!… Een boek is niets, het is geen object,’ zei Isa. ‘Het is een dood ding… Dat levende dingen bevat… Het is als een rottend lijk, waarin het krioelt van de maden. Al mijn boeken staan hiernaast, in de kamer van mijn gezelschapsdame, in een kist onder het bed.’ En ze voegde er fluisterend aan toe, alsof ze iets opbiechtte: ‘Ik schaam me dat ik het leven enkel uit de boeken kon leren kennen…’

Ze riep haar gezelschapsdame opdat we nader kennis zouden maken. Het was een gebochelde oude dame, met het kleurloze gezicht van oudbakken brood.

‘Dit is Celina,’ zei ze. ‘Vind je niet dat ze lijkt op een meikever? Met dat verschil dat ze niet zoemt…’

De gezelschapsdame droeg inderdaad een kleine koffiekleurige cape die glansde als de dekschilden van een insect. Ze hield haar handen voor haar buik en wreef ze voortdurend over elkaar als een vlieg die zich wast. Ze lachte een beetje bij Isa’s woorden, met voorzichtige schokjes, alsof ze in haar binnenste de hoeveelheid vreugde mat, die een oude dame van haar soort fatsoenshalve kon uiten.

‘Heb je gezien hoe klein ze zich maakt?’ zei Isa, toen Celina de kamer uitging om thee te halen. ‘Het is de morele reflex van bescheidenheid… Celina is het minst eisende wezen als het om haar eigen behoeften gaat en het meest toegewijde als het om de grillen van een ander gaat…’

De dampende thee werd op een tafeltje tussen Isa en Emanuel geserveerd.

‘Het is lang geleden dat ik nog zo’n gevoel van intimiteit had,’ zei hij. ‘Je kamer straalt een rust en een vrede uit die ik bijna was vergeten. Het is alsof ik me pas nu bewust word van de eenzaamheid en de vervreemding die ik tot nu toe heb beleefd in mijn kamer in het sanatorium…’

‘Ik leid sinds jaar en dag dat bestaan van vervreemding, in kamers die niet van mij zijn en op plaatsen die geheel vreemd zijn aan mijn kinderjaren,’ zei Isa, ietwat treurig. ‘Ik heb me eraan gewend, zoals ik me heb gewend aan de ziekte, het gips… De verbanden… Aan alles…’

Isa kon haar hoofd niet opheffen, zodat ze haar thee dronk uit een kannetje met een lange tuit, als een theepot in het klein.

Er ontstond al snel een vriendschappelijke vertrouwelijkheid tussen hen.

‘Ik heb een enorme bewondering voor diegenen die onverschillig staan tegenover hun ziekte,’ zei Emanuel. ‘Anderzijds zou ik me oneindig ongelukkiger voelen, mocht ik op een dag die perfecte berusting bereiken. Ik word soms midden in de nacht wakker en betast als een gek mijn gips… Is het waar? Is het echt waar? En mijn tanden knarsen als mijn vingers machteloos over dat harde oppervlak glijden…’

Isa was even in gedachten verzonken.

‘Denk je dat ik in het begin niet hetzelfde gevoel had?’ zei ze. ‘Ook ik was overstuur als alle anderen… Ook ik werd als alle anderen wakker in het holst van de nacht en betastte vertwijfeld het gipsen korset. Ook ik… Als alle anderen… Maar dan, als de klappen heftiger worden, voelen we niets meer… Weet je wat in de geneeskunde “littekenweefsel” is? Het is de donkerblauwe, gerimpelde huid die zich vormt rond een genezende wonde. Het is een bijna normale huid, alleen is ze ongevoelig voor koude, warmte of aanrakingen…’

Ze zweeg even en er was door de open deur van de kamer van de gezelschapsdame alleen nog het sissen van de theeketel te horen. Toen vervolgde ze fluisterend: ‘Zie je, het hart van een zieke heeft tijdens zijn leven zoveel meswonden opgelopen, dat het enkel nog bestaat uit littekenweefsel… Ongevoelig voor koude… Warmte… En pijn… Ongevoelig en donkerblauw van hardheid…’

Ze zei dat alles met een glimlach die duidde op volmaakt innerlijke rust.

Celina haalde van ergens onder de kast een grammofoon vandaan en zette een plaat op die Isa had gekozen, een orgelconcert van Bach. De muziek harmoniseerde als geen andere met het statige en sombere morelrood van de stof aan de muren en de plechtige, maar rustgevende sfeer van de kamer.

Het stuk was nog niet ten einde of er werd op de deur geklopt. Het was een dikke vrouw in een groen fluwelen jurk, met een fijn brilletje in een fragiel evenwicht op het puntje van haar neus en dat brilletje trilde lichtjes bij elke stap die ze deed, alsof het een instrument was dat de innerlijke gevoeligheid registreerde, die werd getemperd door de enorme lagen vlees en vet.

‘Hoe maak je het?… Hoe voel je je?’ hijgde ze kortademig.

Ze vroeg ook wie Emanuel was, waar hij vandaan kwam, welke ziekte hij had, welke dokter hem verzorgde. Het was een stortvloed van vragen, alsof ineens het hek van de dam was, waarachter ze lange tijd opgeslagen waren geweest.

Isa gaf zichtbaar verveeld de gevraagde informatie. De vrouw dronk een kopje thee, schrokte het ene toastje na het andere naar binnen en kauwde tegelijk op koekjes en woorden.

Het speet Emanuel dat zijn bezoek zo onaangenaam werd onderbroken. Ook Isa liet meermalen een teken van wanhoop blijken. Het liep tegen etenstijd. Uiteindelijk ging de vrouw weg, maar niet zonder een vlaag goede raadgevingen en aanmoedigingen.

‘Ze maakt deel uit van het team professionele troosteressen van Berk,’ zei Isa, zodra de deur achter haar dicht was. ‘Het is een uiterst weerzinwekkende soort mensen die van de hele dag absoluut niets te doen heeft en de patiënten een goedkope dosis liefdadigheid aansmeert… Ze drinken een kopje thee hier, eten een broodje daar en gaan vervolgens verzadigd naar huis, met een volle maag en een gerust geweten omdat ze een goede daad hebben verricht…’

Toen kwam de brancardier om hen naar de eetzaal te rijden.

‘Het spijt me dat je niet langer kon blijven,’ zei ze. ‘Maar we zien elkaar weer, nietwaar?’ En op het moment dat de brancardier het rijbed in gang duwde, vervolgde ze: ‘Zullen we vrienden zijn?… Vind je het leuk hier in mijn kamer?…’

‘Ik hou van vreemde kamers die me zo snel vertrouwd zijn,’ antwoordde Emanuel, die voelde hoe hij lichtjes bloosde.

Langzaam sloop de lente Berk binnen. De strenge duinvegetatie werd ietwat delicater en zelfs de hemel vervelde in zachtere kleuren. Het strand breidde zich chaotisch uit, iriserend in tinten van een onmetelijke uitrafeling. De wereld woog niet meer dan damp en licht.

Emanuel ging regelmatig uit in zijn rijtuig, samen met Solange. De hele winter hadden ze een bedaarde, bezonnen liefde in zijn kamer gekoesterd. Nu hervatten de uitstapjes naar het platteland.

Zijn korset hinderde hem meer en meer, en blijkbaar ook Solange. Emanuel hief haar jurk helemaal op, ontdekte haar lichaam en kuste duizelend haar krijtwitte huid.

‘Je lichaam is mijn zuiveringsbad,’ zei hij dan, en hij dacht aan het vuil en de schimmel waarin hij ploeterde onder het gips.

Er waren koele en geparfumeerde plekjes op haar lichaam, rond de heupen, als een onverwacht briesje dat in de open lucht een nieuwe geur aanvoert, wie weet waar vandaan. Er waren kussentjes, waarop hij zijn hoofd kon laten rusten. De blonde en warme tederheid van de ronde schoot… Het schaduwkommetje van haar navel, waar Emanuel een druppel helder water in goot, zodat de buik een landschap werd met een fontein in het midden.

De dag daarop leden al die spelletjes stomweg schipbreuk, toen de verzorger hem ’s morgens kwam wassen, zijn vingers zover mogelijk onder het gips porde en er hoopjes kwalijk riekend vuil vandaan haalde.

Hij sloot de deur af tijdens die weerzinwekkende en intieme handeling, zodat niemand hen daarbij zou verrassen. Was die operatie eenmaal voltooid, dan draaide de jongen hem op zijn buik, stak een lange, dunne stok onder het gips en krabde zijn rug.

Opgevreten door de jeuk pakte Emanuel de stok van hem af en probeerde zich verwoed zelf te krabben, tot hij niet meer kon…

Na het middagmaal, op het uur dat hij wist dat Solange moest komen en hij gedwongen zou zijn om de dagelijkse rituelen van de liefde te volbrengen, met dezelfde liefkozingen en dezelfde kussen (omdat ook hun liefde, zoals de zoetste liefde in de wereld, haar eigen onnozele gewoonten en praktijken had ontwikkeld), had hij zin om te vluchten, zodat Solange hem niet meer terug zou vinden…

Zelfs zijn immense gevoel van bewondering voor haar zuivere lichaam begon hem op de zenuwen te werken. Haar soepele huid, hun onbekommerde liefde en de eenvoudige gebaren die hij haar had bijgebracht om hem te behagen, verveelden hem. Om eerlijk te zijn, hij wilde niet langer zoveel perfectie aanraken. Wat moest hij met de vrijheid en de reinheid van andermans lichaam?

En toch, alles wat hij deed, deed hij even zorgvuldig als op de eerste dag van hun liefde, want als hij zich eenmaal van die rituelen had bevrijd, zou hij het wegvallen ervan met meer wellust aanvoelen, en ook hoe saai het wel was geweest… Hoe preciezer uitgevoerd, hoe subliemer de bevrijding, meende hij.

Over dat alles liet Solange onbegrijpend haar helderblauwe, kalme blik gaan.

Op een dag kreeg ze een verontrustend telegram van haar grootvader, die ernstig ziek was. Ze was zijn enige erfgenaam en de oude man wilde haar meteen zien. Solange vertrok nog diezelfde dag. Ze had met Emanuel afgesproken dat ze hem drie dagen later, een zaterdag, om tien uur ’s morgens zou bellen.

Tijdens zijn eerste dag van eenzaamheid voelde Emanuel zich geweldig. Hij stelde vast dat een vrije middag oneindig lang en zeer aangenaam is… Hij verdeelde zijn tijd, las, en ging alleen in zijn rijtuig uit, bevrijd van het lichaam dat hij tot dan toe blijkbaar met zijn eigen lichaam in het gipsverband had meegedragen. In een tabakswinkel kocht hij een aansteker met een ingewikkeld mechanisme, die hij helemaal niet nodig had, en daarna bonbons bij een banketbakker. Hij zonderde zich af in de duinen, nam de aansteker uit zijn zak en onder de kap van het rijtuig deed hij hem talloze malen aan en uit, alsof hij ze niet allemaal op een rijtje had, genietend van het vlammetje, een amusement dat hij enkel hoefde te delen met zichzelf, enkel met zichzelf. Hij nam zich voor de aansteker niet aan Solange te tonen als ze terug was en hem voor zijn persoonlijke, stiekeme plezier te houden.

De volgende dag vertrok hij met zijn rijtuig naar het platteland. Er stond een felle wind die heftig onder de kap rukte en hem bijna wegwaaide; zijn paard liep schuin op de laan tegen de storm in.

Toen hij bij een herberg aankwam, was hij doorweekt van de regen. Hij rilde van de kou en zijn handen waren bevroren.

‘Waar is uw verloofde?’ vroeg de herbergier.

‘Ze is op reis, ik ben alleen, zoals u kunt zien,’ antwoordde Emanuel en zette een droevig gezicht.

Hij meende dat de herbergier zijn getuige kon zijn als hij bij een volgende gelegenheid weer met Solange zou komen: hè, zeg eens, was ik niet ontroostbaar, de dag dat ik hier zonder mijn verloofde ben gekomen?

Solange zou zich zeker gevleid voelen.

Hij vroeg om een bord koffie en slurpte er doodgemoedereerd aan. Hij was helemaal alleen en er was niets om zich te haasten. Hij hoefde zijn tong niet te verbranden aan zijn koffie, zodat ze sneller de duinen in konden om hun dagelijkse ritueel te volbrengen. Het was ongetwijfeld zeer prettig om te vrijen, maar Emanuel constateerde dat het soms net zo prettig was om niet te vrijen…

Uiteindelijk kwam de dag dat ze elkaar aan de telefoon zouden spreken.

Hij ging een uur voor de afgesproken tijd naar het kantoor, rookte de sigaar die de directeur hem uit beleefdheid aanbood en die hij uit onbeschaamdheid aannam, las de kranten en was tevreden met de gelaten kalmte waarmee hij wachtte.

Op het moment dat de telefoon overging – een paar minuten te laat overigens – werd Emanuel plotseling gegrepen door een grote opwinding.

‘Schiet op! Schiet op!’ spoorde hij de ziekenverzorger aan, die zijn brancardbed de telefooncel in manoeuvreerde.

Bij het overgaan van de telefoon was zijn kalmte van daarvoor omgeslagen in een razende onrust, zoals een oververzadigde oplossing op slag kristalliseert, wanneer je er een chemische stof aan toevoegt…

Hij bracht de hoorn aan zijn oor en constateerde dat zijn hand beefde, zodat de hoorn trilde alsof hij door een nietige onrust was getroffen. Solanges stem drong opeens door, zeer onscherp en metaalachtig. En toch, door welk wondermiddel was de telefooncel opeens gevuld met haar aanwezigheid? Het was een ware invasie van beelden die diep in zijn vlees sijpelden door het simpele zoemen van een verre, bekende stem…

‘Ik moet nog een week blijven, mijn opa is overleden, morgen wordt hij begraven… Ik word overrompeld door blijken van medeleven, allerlei mensen, de kwestie van de erfenis met de notaris… Ik ben als een waanzinnige naar de telefoon gerend…’

Ze zweeg en Emanuel hoorde haar snelle gehijg in de hoorn. Het was haar orgastische hijgen, maar zonder haar lichaam. De essentie van het genot dat ze voelde toen hij haar verpletterde onder het gips, maar ditmaal puur, zonder verplichting van het lichaam, zonder de uitputting…

‘Waarom zeg je niets?’ vroeg ze, terwijl ze nog steeds het trillen van haar stem probeerde te beheersen.

Emanuel sloot zijn ogen en liet zich door de woorden bedwelmen. ‘Praat jij… Vertel me wat je maar wilt…’ mompelde hij.

Solange begon over een lange discussie die ze had gehad met de notaris… Emanuel werd opnieuw ondergedompeld in zijn oude lusten, alsof de telefoondraad naast haar stem ook de warmte van haar huid overbracht en direct in zijn bloed goot…

Hij wist heel goed wat hij deed en terwijl Solange voort vertelde schoof hij zijn hand onder de dekens en kneedde zijn vreselijk opgewonden lid…

‘Alsjeblieft, vertel verder,’ drong hij aan, lichtjes versuft, zijn vlees kwellend in een snel opdringende, comfortabele bevrediging.

Ze ging nietsvermoedend door met praten.

Toen haar stem even later extatisch werd, gaf Emanuel zich over aan een kort, overweldigend moment van uitputting, als een duizeling.

‘Dank je wel… Dank je wel…’ mompelde hij in de telefoon.

‘Waarvoor?’ vroeg ze verbaasd.

‘Voor alles wat je me verteld hebt… Voor alles… Voor alles…’

Terug in zijn kamer knarsetandde hij geërgerd, omdat hij zich zo had laten gaan.

Toch ging hij haar op het station opwachten om aldus de schijn van een volmaakte liefde tot het einde toe op te houden. Toen ze in zijn rijtuig klom, had hij het gevoel alsof er een naald in het gips werd gestoken… Solange ging naast hem in het stoeltje zitten en Emanuel glimlachte haar toe. In een lege zijstraat boog ze zich over zijn mond en kuste hem.

‘Al die dagen zonder jou was het alsof ik niet leefde,’ mompelde ze en daarbij keek ze hem in de ogen met de serene blik van een toegewijd dier.

Emanuel huiverde geprikkeld, ja zelfs walgend onder het gips, en vooral afkerig tegenover de inschikkelijkheid waarmee hij alles aanvaardde.

Die week deed zich op het strand een incident voor dat zijn ergernis tegenover haar versterkte. Er zijn bepaalde situaties die uit zichzelf erger worden door de dagelijkse incidenten die er zich op afzetten, zoals stenen in kalkrijke wateren aankorsten, gewoon omdat ze in de stroom liggen. Op een dag dreef Emanuel zijn paard, zoals gewoonlijk, ver op het strand over plaatsen, waar verder nooit iemand kwam. Het was vloed en een goed deel van het zand kwam onder water. Solange raadde hem aan om terug te keren, maar hij was koppig en wilde zijn paard nog verder drijven, in de overtuiging dat hij ergens op een pad door de kliffen zou stoten.

‘Ik verzeker je dat er hier geen weg omhoog is,’ smeekte Solange hem. ‘Ik ken deze plek, het duurt niet lang of we kunnen niet meer terug. Het hele strand zal onder water zijn… Kom nou, Emanuel, luister naar me…’

Het ergerde hem dat ze gelijk had en dat hij nergens een pad door de kliffen zag. Welk een gemene en sublieme voldoening zou het voor hem zijn als er plotseling een weg omhoog opdook en ze in een oogwenk boven op de kust waren!

Uiteindelijk keerde hij moe en verveeld zijn rijtuig. Het was echter al iets te laat. De oceaan had een groot deel van het strand overstroomd en hij was gedwongen om zijn rijtuig zorgvuldig op een smalle strook zand tussen de watergeulen te loodsen.

Om de weg te verkorten, mende hij zijn rijtuig midden door de plassen. Solange keek hem ontzet aan. Opeens stonden ze voor een bredere geul, waar het paard op slag stopte en geen stap verder wilde zetten.

‘Hier kom je nooit door,’ zei Solange. ‘Je ziet toch zelf hoe diep het is… Ga errond… Geef mij de teugels!’

Emanuel werd alleen maar kwader en liet de zweep klappen op de rug van het paard, dat het water in ging.

Een paar seconden trok het paard uit alle macht, maar in het midden van de geul verzonken de wielen half in het drassige zand en bleven ze steken.

Emanuel rukte wanhopig aan de teugels en gaf het paard van de zweep, maar tevergeefs. De situatie werd zeer ernstig: het rijtuig bewoog geen centimeter, de zee bleef stijgen, de golven waren op tien meter afstand…

Bleek van de schrik deed Solange rap haar schoenen en kousen uit en rende als gek langs het strand, op zoek naar hulp. Emanuel lag onbeweeglijk op zijn rug in het rijtuig, met kloppende slapen, overweldigd door opwinding, ergernis en angst.

De branding siste in zijn oren als een storm die zijn hersens binnendrong… Het was alsof het bloed in hem én het water én de oceaan én de lucht allemaal tegelijk begonnen te koken en te bruisen… Even later keerde Solange terug met een aantal zeelieden. De mannen openden het rijtuig, haalden Emanuel eruit met het kader waarop hij lag uitgestrekt en legden hem aan de andere kant van de geul neer op het zand. Toen spanden ze het paard uit en duwden onverschrokken het rijtuig uit het water.

Daarna gingen ze met zijn allen naar de esplanade.

Het was een stoet die Emanuel tot in zijn ziel kwetste. Languit op het kader, gedragen op de schouders van een stel stoere zeelieden, ternauwernood ontsnapt aan een afschuwelijk ongeluk, volgde hij de logische draad van zijn ergernis en dacht bitter bij zichzelf: dat moest er nog bijkomen… Dat ik haar dank verschuldigd ben!

Op kop van het konvooi liep Solange barrevoets, met haar schoenen en kousen in haar handen. Daarna volgden het lege rijtuig, langzaam getrokken door twee zeelieden met hun broek tot boven hun knieën opgerold, Emanuel, op zijn kader gedragen als een gevallen held op zijn schild, en tot slot het paard, bij de teugels geleid door een jongen.

Daarachter volgden kinderen (waar kwamen die allemaal vandaan?) en een handvol mensen die commentaar leverden op het avontuur (van waar doken die opeens op?). Het lijkt waarachtig op de begrafenis van een groot krijger, dacht Emanuel.

Solange draaide nu en dan haar hoofd in zijn richting, glimlachend met een onschuld die in hem schroeide.

Terug in het sanatorium, bedankte hij haar met een overvloedige hartelijkheid, alsof hij zich nog wreder wilde kwellen.

En alsof hij zich streng wilde straffen voor zijn zwakheid tijdens hun telefoongesprek haalde hij de aansteker uit zijn zak, die hij voor haar verborgen had willen houden, en vroeg: ‘Vind je hem mooi? Je mag hem houden…’

Het zal mijn laatste geschenk zijn, dacht hij bij zichzelf. Het ding zal een punt zetten achter onze idylle. Als ze het niet had aangenomen, was alles misschien gebleven zoals het was… Maar nu ze het heeft aanvaard, kan dat alleen maar betekenen dat onze liefde hierbij moet eindigen…

De gedachte van hun afscheid kwelde hem verschrikkelijk.

Emanuel zag echter geen uitkomst. Weggaan uit het sanatorium? Wanneer en waarheen? Hij moest in Berk blijven en daar zou Solange hem snel terugvinden.

In de dagen die volgden deed zich echter een geheel onverwachte oplossing voor. Emanuel ontsnapte op zo’n eenvoudige en verrassende manier uit het sanatorium dat hij zelf lange tijd versteld stond over de buitengewone nonchalance van zijn avontuur.

Het leek wel een toverkunstje… Sluit je ogen, open je ogen! Het ene moment bevond hij zich in zijn kamer in het sanatorium en het volgende, toen hij zijn ogen weer opendeed…

In mei kwam de stroom van vakantiegangers naar Berk op gang. Het hele stadje veranderende van aanzien, alsof het werd overrompeld door een woeste horde.

In het sanatorium werden de kamers in gereedheid gebracht op de verdiepingen die tijdens de winter onbezet waren gebleven. Er ontstond een onverdraaglijke drukte op gangen en trappen: het parket werd geboend, emmers water slingerden overal rond, deuren werden gehaast dichtgeslagen en de dienstmeisjes werkten zich in het zweet bij het oppoetsen van het koperwerk van de lift. Stukje bij beetje veranderde het sanatorium in een hotel. Patiënten mochten niet langer met hun karretjes op de gangen verblijven; dat kon een slechte indruk maken bij de zomergasten.

Toen barstten de grammofonen los. Het begon op een avond met een duidelijk waarneembaar gegons, een vibrerende melodie voor cello, in een of andere kamer op een of andere verdieping. De volgende dag zwol het aan tot een heuse symfonie: eerst ondersteunde een draagbare platenspeler de cello met een deuntje voor piccolo en uiteindelijk, als de stormachtige tussenkomst in een of andere opera van Wagner, brak met een bruusk, woest en overdonderend kabaal een militaire fanfare uit… Kamer na kamer bezweek aan het vreselijke, allesverwoestende virus van de muziek. Binnen een paar dagen trilde het hele sanatorium op zijn grondvesten vanwege een complex mengelmoes van orkesten, violen, marsen en liefdesliedjes. Het gebouw was een kolossale fabriek voor krassende grammofoonplaten geworden.

De patiënten werden gek door gebrek aan slaap en stopten hun oren dicht met watten of was, of bedekten hun hoofd met om het even wat, al was het een halsdoek.

Emanuel liet zijn rijtuig komen en verliet verbijsterd het hotel.

Ook het strand was overrompeld. De hokjes stonden in een eindeloze rij, teruggebracht van het braakland, waar ze de hele winter tussen het onkruid hadden verkommerd. Hele families woonden tussen vier planken muren, de deur open op de zee. De vrouwen deden er de was of bereidden jam, de kinderen jengelden, terwijl het gezinshoofd languit op het strand de krant las en langzaam een kopje koffie met zand slurpte. Het strand zelf was uitgegraven, ondersteboven gespit, bezaaid met geulen, greppels en kastelen… Over de hele lengte steeg een gigantisch rumoer op, gemengd met het wanhopige geschreeuw van de venters van strandballen en snoep. Van alle kanten, uit alle hokjes stroomden in een onstuitbare vloed beken van verfrommeld papier, rivieren van oude kranten, papier en lege dozen, en nog meer papier: een oceaan van afval naast de oceaan van golven.

Emanuel zocht naar plaatsen in de duinen om zich te verbergen, ver van de lanen vol auto’s. Hij kende een rustig plekje buiten de stad, afgesneden van elk verkeer, waar hij vaak alleen heenging. Hij was er nooit met Solange geweest. Hij had het toevluchtsoord gereserveerd voor zijn uren van volkomen eenzaamheid. Hij was er graag de hele tijd gebleven, in het verborgene, en nooit meer naar het sanatorium teruggekeerd. Het was een woeste, mensverlaten plek. Een stuk of wat villa’s met afbrokkelende, met klimop begroeide muren rezen op uit het zand, waar ze half in begraven lagen; er woonde niemand. Er was ooit sprake van geweest er een spoorwegstation annex luxueuze villabuurt te bouwen, weg van de rest van de stad. Ze waren pas met de werken begonnen toen alles door de oorlog werd stilgelegd. Je kon nog altijd een eindje spoorweg zien langs de oceaan, de wielen van een paar wagons tussen het onkruid en de bouwvallige muren van het oude stationsgebouw. Op zomermiddagen pikten wat kippen in het gras tussen de ruïnes, terwijl een haan bovenop een muur klom, zijn vleugels uitsloeg en een aanhoudend, schril kukeleku liet horen, als een wanhopige roep in de woestijn. Een verweesde herberg, een klein lokaal met een veranda vol rode geraniums, hield er stand als een laatste restje van leven… Heel af en toe kwamen er zeelieden over de vloer, die daar met hun visnetten verzeild waren geraakt.

Emanuel raakte bevriend met de waard. Hij verbleef uren achtereen voor de veranda op een zandheuvel, vanwaar hij ver over de oceaan kon staren en de plek kon overzien, met zijn in het zand verstarde villa’s, vervallen stationnetje en golvende uitgestrektheid van duinen.

‘Jammer dat ze het station nooit hebben afgebouwd. Ik zou hier een allermooist hotel hebben gebouwd!’ zei de waard, een rijzige man met licht gebogen rug, paarse wangen en witte, door de wind verwaaide haren.

Zijn ogen weerspiegelden de weemoedige kalmte van dergelijke verlaten plaatsen…

‘Ach, als je eens wist wat voor een bouwterrein dat hier geweest is! Wat een drukte! Wat een herrie! Wat een gewemel! De prijzen voor de percelen gingen tot een half miljoen…’ En hij voegde eraan toe: ‘Vandaag krijg je er nog geen duizend francs voor…’

Er kwamen zeelieden met zakken vol verse sardines. De waardin, een klein vrouwtje, rond als een balletje vlees en vet, met een verschoten gele pruik op haar hoofd, marchandeerde vinnig met de lui, deels uit gierigheid, deels om de tijd te doden. Ze serveerde Emanuel verse vis, gegrild op houtskool.

Op een dag schoot Emanuel een idee te binnen. Het zou mooi zijn, mocht hij in de herberg kunnen wonen. De kamer deed er niet toe, ze mocht nog zo klein of ongerieflijk zijn, als hij maar weg was van de rest van de wereld. Er waren een paar dagen verstreken sinds het incident op het strand met Solange. Hij was ervan overtuigd dat ze hem daar in de duinen nooit zou vinden. Hij zou plotseling uit het sanatorium verdwijnen en niemand zou weten waar hij heen was gegaan. Hij legde het idee voor aan de waard. De man riep er zijn vrouw bij om te overleggen.

‘Het is onmogelijk,’ antwoordde ze. ‘We wonen hier eenzaam en alleen om geen kopzorgen te hebben. We leiden een rustig leventje en je ziet zelf dat we geen behoefte hebben aan klanten of kamerhuurders.’

Emanuel voelde zich voor het hoofd gestoten.

‘En woont er verder niemand in die villa’s, absoluut niemand?’

‘Toch wel,’ antwoordde de waard. ‘In één ervan, die daar…’

En hij wees naar het dak van een stenen villa, neergestreken op een uitstekende klip, verscholen achter een paar zeer hoge duinen.

‘Maar het is niet het hele jaar bewoond,’ vervolgde hij. ‘Alleen tijdens de zomer komt er een Amerikaanse vrouw met haar zoon. Ze blijven een paar maanden en vertrekken dan weer… Ze zijn juist een week geleden weer aangekomen.’

Emanuel dacht een tijdje na.

‘En die Amerikaanse dame… Meen je dat ik bij haar zou kunnen verblijven?’ vroeg hij. ‘Tegen betaling, uiteraard, tegen betaling…’

De waard en zijn vrouw glimlachten hem welwillend ironisch toe.

‘Ze is rijk, meneer! Waarom zou ze zieke kostgangers in huis nemen? En al bij al, waarom zou je hier in deze woestenij komen wonen?’ vroeg de herbergier nieuwsgierig.

‘Nou, dat is een andere zaak!’ antwoordde Emanuel. ‘Maar hoe krijg ik haar te spreken? Zal ik er in mijn rijtuig heengaan?’

De waard stond paf: ‘In je rijtuig? Je meent het niet. Je kunt toch zelf zien dat de duinen daar even hoog zijn als het huis! Kun je de duinen beklimmen? Is je paard een acrobaat?’

‘Je zegt dat ze er al een week is?’ vroeg Emanuel, in gedachten verzonken. ‘Denk je dat ze nu thuis is?’

‘Misschien, ik weet het niet,’ antwoordde de waard.

‘Goed, ik ga haar opzoeken en dan praten we wel,’ zei Emanuel kalm, waarbij hij de teugels in de handen nam.

‘Wat!’ riep de waard uit, en hij keek Emanuel verbouwereerd aan. ‘In je rijtuig?’

‘Natuurlijk, in mijn rijtuig… Hoe anders? Ik ga niet te voet!’

‘Dat wil ik je graag zien doen…’ daagde de waard hem uit en hij begon te lachen.

Emanuel nam de handschoen op en antwoordde: ‘Top, we zullen zien!’

Hij haalde de teugels strakker aan en vertrok naar de eerste duin die hij moest bestijgen. Er waren pas een paar dagen verstreken sinds het voorval op het strand, maar de herinnering eraan kon hem blijkbaar niet deren.

Hij moedigde zijn paard aan. De helling was geleidelijk genoeg en het paard bereikte gemakkelijk de top.

Toen hij eenmaal boven was, keerde Emanuel zijn hoofd naar de waard en zwaaide naar hem.

‘Vaarwel! Vaarwel! Ik ben op weg naar hogere oorden!…’

De waard, zijn vrouw en twee zeelieden die uit de herberg waren gekomen, stonden op de veranda en keken met open mond naar het buitengewone rijtuig dat duinen besteeg.

Vóór hem strekte zich een vlakke strook zand uit, gevolgd door een hele rij steilere hellingen, die er doelbewust als een barrière leken opgetrokken.

Emanuel had zich in een avontuur gestort waar hij in geen geval van wilde afzien. Hij werd aangepord door zijn ambitie en vooral zijn geweldige nieuwsgierigheid om de eigenares van de villa te leren kennen. De herberg was verdwenen achter het zand; er zat niets anders op dan zich verder te wagen…

Hij naderde tot op korte afstand de hellingen en stopte. Hij wachtte een paar minuten om de merrie wat rust te gunnen en trok toen abrupt aan de teugels. Het paard klom weer in een ruk tot aan de top.

De rest was kinderspel; de laatste golvingen tot aan de villa doorkruisten ze moeiteloos.

Hij bevond zich tegenover het huis – de luiken waren gesloten, de poort was slotvast. Had de waard hem voor de gek gehouden? Was de villa verlaten? Hij klopte met de steel van zijn zweep tegen de omheining. De slagen weergalmden in de hele omgeving als een devies dat van duin tot duin werd herhaald. Onmiddellijk daarop volgde een uitbarsting van geblaf op de binnenplaats en ging een vensterluik open.

In het raamkozijn verscheen een roodharige vrouw in een paarse kamerjas.

‘Wat is er? Wie is daar?’ riep ze, in het rond kijkend. Opeens ontdekte ze Emanuel in zijn rijtuig voor de poort.

‘Wat is er?’ vroeg ze verbaasd. ‘Wat wilt u? Hoe bent u erin geslaagd om met uw rijtuig tot hier te komen?’

Emanuel probeerde te roepen, maar het geblaf van de hond overstemde zijn woorden; hij gebaarde de vrouw naar beneden te komen.

Een opgeschoten, stevig gebouwde jongen van een jaar of vijftien met dezelfde rode haren als de vrouw deed de poort open. Emanuel reed de kleine, cementen binnenplaats op. De hond sprong om het rijtuig heen met een oorverdovend geblaf.

‘Stil… Stil…’ probeerde de jongen hem in te tomen.

Hij greep de hond bij het nekvel en er volgde een korte worsteling. Het was een enorme, zwarte hond – toen hij op zijn achterpoten ging staan en zijn voorpoten op de schouders van de jongen legde, was hij bijna even groot als zijn meester.

Emanuel monsterde de villa. Het gebouw leek eerder verwaarloosd dan oud. Net onder de geveltop was een roestige, met klimop omrande naamplaat bevestigd. Villa Elseneur, ontcijferde hij.

Uiteindelijk verscheen ook de vrouw van het raam. Ze had haar haar wat opgemaakt en zich waarschijnlijk wat gepoederd. Emanuel werd een vaag parfum gewaar, een zoete en aangename vrouwelijke geur, meedrijvend op een zuchtje wind.

‘Wat wilt u?’ vroeg ze.

Emanuel stelde zich voor. Ze stak hem haar hand toe, zei hem haar naam, mevrouw Tils, en vroeg abrupt op zeer vertrouwelijke toon: ‘How do you do?’

Het is de gewoonte van Engelssprekenden om die formule te gebruiken, zelfs tegenover iemand die ze pas leerden kennen.

‘Neem me niet kwalijk dat ik u zo vroeg in de morgen kom storen,’ zei Emanuel. ‘Ik kwam voorbij in mijn rijtuig…’

‘In uw rijtuig!?…’ herhaalde ze ongelovig.

‘Ik kan u niet vertellen hoezeer deze omgeving me bevalt. Ze hebben me verteld dat dit de enige bewoonde villa was en… Ik wilde u iets vragen…’

Emanuel aarzelde, maar daarop sprak hij de zinnen rap achter elkaar uit om ervan af te zijn, zoals je een bitter medicijn in een gulp doorslikt.

‘Kijk… Als het mogelijk is… Ik zou hier willen wonen… Deze eenzaamheid hier bevalt me. Zou u me niet in uw villa kunnen opnemen?… Zou u me niet als pensiongast kunnen aanvaarden?’

‘Wilde u me daarom spreken?’ vroeg de dame en begon hardop te lachen.

Emanuel zag er zo aangeslagen uit dat hij alleen al daarom de lachlust opwekte. Hij merkte dat haar wangen diepe rimpels vertoonden toen ze lachte. Het was zeker een vrouw op jaren, maar ze bezat een bewonderenswaardige ongedwongenheid in haar doen en een verzorgde jeugdige uitstraling.

‘Het spijt me zeer,’ zei ze, ‘maar ik kan geen gasten aannemen. Ik heb het nooit gedaan en ik zou niet weten hoe ik ermee moet omgaan.’

Terwijl ze sprak, brak door het opengebleven raam van de bovenkamer een enorm gekrijs en getier uit, alsof een twistziek oud wijf iemand op bitse toon de huid volschold.

Emanuel keek verbluft naar het raam, maar stelde geen vragen.

Ze merkte zijn verbazing.

‘Weet je… Ik woon hier niet alleen,’ zei ze. ‘Afgezien van mijn zoon Irving en de kokkin, heb ik een invité… Zoals u kunt horen, is het een zeer prikkelbare persoon, die vreselijk gilt en vloekt…’

Daarop keerde ze zich naar haar zoon en zei: ‘Alsjeblieft, Irving, waarom ga je hem niet halen?’

De jongen ging het huis in. Het gekrijs hield op en na een paar seconden verscheen Irving opnieuw met een papegaai op zijn hand.

‘Zeg goedemorgen,’ beval mevrouw Tils.

De papegaai liet een geduchte vloek horen. Iedereen barstte in lachen uit. De papegaai pikte naar het haar van mevrouw Tils en trok er uit alle macht aan. Een hond, een papegaai… Emanuel was geschokt dat er geen plaats voor hem was. Hij besloot te vertrekken.

‘En hoe keert u terug?’

‘Zoals ik gekomen ben, recht door de duinen…’

Irving wilde Emanuel helpen in zijn beklimming van de duinen.

‘Bravo! Bravo!’ riep hij, en hij klapte in zijn handen, toen Emanuel de top van de duin had bereikt.

Die middag, toen hij in een sombere bui door de straten zwierf en het rijtuig voor een winkelruit liet stoppen, kwam iemand naar hem toe om hem te spreken. Het was mevrouw Tils, maar Emanuel had haar in haar straatkledij bijna niet herkend.

‘Ik wilde u iets vertellen… Ziet u, ik ben van gedachten veranderd en ik ben bereid u in mijn huis op te nemen… In ruil voor wiskundelessen aan mijn zoon… Ik heb een grote kamer, een salon met zicht op zee. Bent u goed in wiskunde?’

Emanuel verzekerde haar dat hij al eerder wiskundelessen had gegeven en aanvaardde het voorstel met plezier. Hij had het gevoel dat de dingen zich sinds die morgen ontwikkelden met een gezellige broosheid vol verrassingen. Hij liet zich met een gevoel van delicaat innerlijk genot door de omstandigheden leiden.

‘Wanneer kan ik met mijn bagage komen, mevrouw?’ ‘Wanneer u maar wilt,’ antwoordde ze. ‘Morgen al.’

‘Dan kunt u mij om tien uur in de ochtend verwachten…’

…En toen hij zijn ogen weer opendeed…

De ruimte waarin hij zich terugvond was een enorme salon, met deuren die openstonden op de oceaan. Prenten naar Engelse smaak hingen in dofgouden lijsten aan de muren. Een ervan stelde een imponerend jachttafereel voor, met ruiters in rode jassen, samengetroept op een open plek in het bos en omgeven door meuten honden en door drijvers die op hun geelkoperen hoorns bliezen. Een ander portretteerde een oudere, grijze man in een nachthemd die zich gereedmaakte om naar bed te gaan, voorgesteld met een fijne, diep gegroefde gezichtshuid, zoals alle bejaarden op lithografieën. Op de achtergrond kon je zijn ouderwetse bed zien, met bedstijlen en cretonnen bloemetjesgordijnen.

De branding van de oceaan ruiste chaotisch in de uitgestrekte ruimte van de salon. Een grauw, zwaar wolkendek hing laag als een plafond boven de duinen.

Emanuel keek naar de prenten op de muren. Zijn eigen situatie leek hier samengevat in de twee gegraveerde taferelen. Het oude mannetje dat zich gereedmaakte om te gaan slapen was hijzelf, in de huidige eenzaamheid van villa Elseneur. Zoals het oude mannetje had hij zich uit de wereld teruggetrokken en bevond hij zich in een onbekende kamer, rustig en alleen te midden van oude, uit de mode geraakte meubels. En het rumoerige jachttafereel, dat het oude mannetje zijn rug leek toe te keren, was de perfecte weergave van het kabaal in de stad, dat Emanuel was ontvlucht.

De zware gordijnen van kersrood fluweel fladderden in de wind als de funeraire banieren die in lijkenhuisjes hangen. Emanuel sloot vermoeid zijn ogen. Alles had zich als in een wonder afgespeeld, vanaf de morgen, toen hij zijn koffers in zijn hotelkamer had gepakt, tot dit late middaguur, toen hij zich midden in de duinen als kostganger van mevrouw Tils terugvond – de dag had een heel ander aanschijn gekregen, alsof hij deel uitmaakte van een ander jaar, een ander seizoen en een andere werkelijkheid… Wie had kunnen vermoeden dat hij, Emanuel, de aloude Emanuel, in deze schuilhoek terecht zou komen, verloren te midden van golven zand? Het was alsof hij van identiteit had gewisseld…

Hij lag in een hoek van de salon, ietwat beduusd, als een zeeschepsel dat door de oceaan in een rotsspleet was geworpen. Ook hij wachtte roerloos op een reddende golf die hem terug naar het volle leven zou brengen, naar het volle begrip van de dingen.

Hij herinnerde zich de gebeurtenissen van de laatste twee dagen alsof het lang geleden was: hoe hij de directeur zijn vertrek had aangekondigd, direct nadat hij van het gesprek met mevrouw Tils uit de stad was teruggekeerd, en hoe hij inderhaast zijn koffers had gepakt.

‘En wat is uw nieuwe adres?’ had de directeur gevraagd. ‘Onnodig u dat te geven,’ antwoordde Emanuel. ‘Ik zal zelf van tijd tot tijd mijn brieven komen ophalen.’

En dan, hoe hij precies om tien uur ’s morgens bij villa Elseneur was aangekomen, zoals aangekondigd.

Hij werd de trap opgeholpen door de kokkin, Irving en de waard, die een handje was komen toesteken.

De waard was buitengewoon verrast dat mevrouw Tils hem in huis had genomen.

‘Kende je haar echt niet van vroeger?’ fluisterde hij nieuwsgierig tegen Emanuel.

‘Echt niet! Echt niet!’ antwoordde Emanuel geërgerd. ‘Trouwens, weet ik wat echt en niet echt is in deze zaak?’

Nu wachtte hij op het avondeten. De duisternis was ingevallen. De opkomende zee kwam tot aan de voet van het klif en beukte tegen de wand met een regelmatig, dof gebulder. Hij had de hele dag alleen in de grote, lege salon doorgebracht. Nu en dan hoorde hij op de eerste verdieping de riedel schorre lettergrepen van de papegaai en op de binnenplaats het zeldzame geblaf van de hond.

Waar was het sanatorium? En Solange? In de goed geluchte stilte van de salon was geen beeld sterk genoeg om uit te kristalliseren. De kokkin bracht een aangestoken lamp en zette het op de tafel.

De lampenkap wierp om zich heen een cirkel van licht op het pluchen tafelkleed, een minuscule circuspiste, waar bonte fluwelen bloemen roerloos vreemde acrobatische toeren verrichtten…

Op warme dagen rustte Emanuel uit op het terras voor de salon. De uitgestrekte vlakte van de oceaan glinsterde als een fantastische baljurk met diamanten lovertjes en schuimend kantwerk. De helderheid van het water werd tot een gelatineachtige maar oogverblindende stralenkrans. Immense lichtvlekken smolten weg in de lucht en lieten een immateriële, groene omtreklijn achter zich, waarna de golven in de verte inschoten tot kobaltblauw…

Hij en mevrouw Tils spraken vaak met elkaar. Ze vertelde hem over haar man die naar Berk was gekomen omdat hij eveneens aan de ziekte van Pott had geleden. Acht jaar geleden was hij overleden, daar, in villa Elseneur. Ook hij had van de eenzaamheid van de duinen genoten, ook hij was op een dag in zijn rijtuig tot daar gekomen, had betoverd voor de villa stilgehouden en nergens anders meer willen wonen. Ze hadden het voor een habbekrats van het stadsbestuur gekocht. Ook hij had zijn kamer in de salon tegenover de zee gehad.

‘Ik zal je zeggen waarom ik je bij me heb opgenomen,’ zei ze. ‘Toen ik zag hoe verdrietig je was omdat je hier niet kon blijven, herinnerde ik me de weemoed van mijn man en zijn onuitsprekelijke dorst naar eenzaamheid. Ter nagedachtenis aan hem heb ik je aanvaard… Ter nagedachtenis aan hem, en omdat ik wilde dat in de villa waarin hij zijn einde vond… een jongeman zou genezen…’

Ze sprak ongedwongen en haar stem vertolkte een grote toewijding. Haar vriendschap voor Emanuel was spontaan en naïef, en vergelijkbaar met de liefde die ze haar hond, haar zoon of haar papegaai toedroeg – ze gebruikte dezelfde uitdrukkingen en dezelfde stembuigingen voor allen.

De dagen gingen voorbij, zonnig en kalm. Solange… Waar kon Solange zijn? Hij was al bijna een maand op de villa en hij had geen nieuws van haar.

Over de ouderwetse sfeer van de oude villa en de transparantie van het leven dat hij er leidde, viel niet de geringste schaduw van wat hij stilzwijgend achter zich had gelaten.

Hij lag in de zon, verstrooid, verlicht en helder, doorschijnend als een water dat door geen beeld werd vertroebeld.

Hij kwam nu pas tot het besef hoe diep en fragiel hun liefde was geweest.

En hoe fragiel zijn eigen leven tot dan toe was geweest, hoe ijl de werkelijkheid van de dagen was, die door hem trok als een rustige rivier die hij duidelijk in zich voelde stromen, als hij onbeweeglijk bleef en de ogen sloot. Op een dag schreef hij dr. Cériez een briefje met de vraag waar en wanneer hij kon komen voor een onderzoek. Hij kreeg een kort antwoord:

Verdwenen vriend,

Je kunt komen wanneer je wilt naar de kliniek van het sanatorium, het liefst morgen om tien uur in de morgen. Ik vraag me af hoe je villa Elseneur hebt ontdekt. Groeten aan mevrouw Tils.

Dr. Cériez

Emanuel stond paf. Vanwaar kende de dokter mevrouw Tils? Hij vroeg het haar.

‘Hij was een van de beste vrienden van mijn man. Hij kwam hier vaak over de vloer,’ antwoordde ze. ‘Hij kende deze plek heel goed en zou hier zeker in de buurt hebben gewoond als hij geen arts was. Ook hij lijdt aan de betovering van de woestijn…’

De volgende dag stuurde Emanuel Irving naar de stad om een ziekenrijtuig te halen. Hij bracht het rijtuig tot voor de herberg. Tot daar werd Emanuel liggend op zijn kader door de duinen getransporteerd. Die morgen was de kliniek verlaten. Zodra hij aankwam, kon hij de consultatiekamer in. Het onderzoek duurde niet meer dan een paar minuten. Dr. Cériez bekeek aandachtig de plaats van het abces, stak zijn hand onder het gips en betastte de wervels.

‘Ik denk dat we je korset kunnen verwijderen,’ zei hij. ‘Binnen een maand of twee kun je misschien weer beginnen te lopen.’

‘Het gips verwijderen?’ vroeg Emanuel en het duizelde hem van geluk. ‘Echt waar?’

Sinds hij het verband had gedragen, was zijn lichaam er zo aan gewend geraakt, dat hij er niet eens meer aan had gedacht dat het op een dag zou worden verwijderd. Hij had die ellende leren zien als een extra organische functie, onverdraaglijk, maar definitief. Zijn lichaam weer vrij te voelen, kwam hem als iets buitengewoons voor, een nieuwe start in het leven, een hergeboorte in de wereld.

‘Is het echt waar?’ mompelde hij als in een roes. ‘Ja… Zaterdagmorgen gaat het gips eraf.’

De dokter drukte hem de hand en verliet de kamer – superbe, rijzig, met zijn leeuwenmanen, als een machtige weldoener die wonderen om zich heen strooit.

Emanuel moest een paar minuten op de gang wachten tot een brancardier kwam en hem in zijn rijtuig hielp.

Opeens legde iemand van achteren zijn handen voor zijn ogen en riep uit: ‘Daar heb ik je!’

Voor een tel was Emanuel bang. Hij meende dat het Solange was, maar de handen roken sterk naar tabak. Het was Ernest.

‘Waar ben je heen gevlucht? Wanneer en hoe ben je vertrokken? Je moet weten dat je verdwijning voor heel wat ophef zorgde in het sanatorium!’

Ernest raakte zijn borst en zijn handen aan, alsof hij niet kon geloven dat hij hem had teruggevonden.

‘Laat ik je vertellen dat ik je in alle sanatoria van de stad heb gezocht… Ik ben van kliniek naar kliniek gegaan… Van pension naar pension… Ik ben zelfs naar de politie gegaan… Waar zat je? Waar heb je je verstopt?’

Emanuel nam een ietwat raadselachtig air aan. Het was een onuitsprekelijk heerlijke morgen, de dokter had hem aangekondigd dat hij uit het gips ging en Ernest was geïntrigeerd door zijn verdwijning…

‘En weet je wie me tot al die recherches aanzette?’ vervolgde hij. ‘Weet je wie het meest benieuwd was in het hele sanatorium?’

‘Wie dan?’

‘Drie keer raden!…’

Emanuel zweeg en dacht na.

‘Ik zal het je zeggen… Isa!’ riep Ernest uit. ‘Ze brandde van nieuwsgierigheid!…’

Emanuel constateerde dat de morgen waarachtig nog aangenamer werd.

Precies op dat moment passeerde Celina in de gang.

‘Wat zie ik?’ riep ze uit, en ze bleef versteend staan, met haar handen op haar boezem als een meikever met dichtgevouwen dekschilden. ‘Als dat meneer Emanuel niet is? Waar komt u opeens vandaan? Dat moet ik direct mejuffrouw Isa vertellen! Maar ik zal het haar… Beetje bij beetje vertellen, zodat het haar niet overvalt. De laatste tijd gaat het niet zo goed met haar… Ze heeft voortdurend koorts…’

‘Kan ik haar zien?’ vroeg Emanuel.

‘Moment, ik ga het haar meteen vragen. Ze was nog niet wakker, toen ik de stad inging…’

Een paar minuten later stond Celina daar terug.

‘Ze verwacht u met meneer Ernest.’

Isa leek inderdaad moe, er lag een lichte slaperigheid over haar ogen.

‘Waar heb je je verstopt? Waar ben je heen gevlucht?’ vroeg ze Emanuel.

De kamer rook vaag naar ontsmettingsmiddelen en etterende materie. Het was de scherpe lucht van rottende groenten, die ’s zomers uitbrak in de kamers van patiënten met abcessen. Het parfum dat Celina even voordien in het rond had verstoven, was niet in staat om de reuk volledig te maskeren.

Isa hield een album in haar handen.

‘Ik keek naar een aantal oude foto’s… Kijk, dit ben ik…’

Ze gaf het album door op de opengeslagen pagina. Een sterk verschoten foto stelde een meisje van ongeveer twee jaar voor in een park met besneeuwde standbeelden en bomen. Haar gezicht was zo klein en haar ogen zo groot van verbazing dat ze eruitzag als een pop.

‘Ik vraag me af wat ik dacht op het moment van de foto,’ zei Isa. ‘Wat in de wereld boezemde mij op dat moment zoveel verbazing in?’ En op een droeviger toon vervolgde ze: ‘Ach, dat reine, naïeve moment, vastgelegd op de foto!… Welk een verschrikkelijk bedrog!… Hoeveel kommer en kwel zijn er niet op gevolgd…’

Ernest keek ook langdurig naar de foto.

Celina opende het raam; de tuin lag vol patiënten en vakantiegangers. Emanuel wierp een onbehaaglijke blik op die luidruchtige menigte.

Hoezeer voelde hij zich nu beschut tegen dat alles! Een grammofoon droeg met metalig gekras zijn steentje bij aan het lawaai. Maar dat was nog niet alles… Op een paar tafels stonden een tiental draagbare grammofoons op een rij. Een troepje jongens en meisjes wisselden de naalden en legden een plaat op elk ervan; ze hadden iets nieuws gevonden.

‘Ze zijn een paar dagen geleden met dat stomme spelletje begonnen,’ zei Isa. ‘Ze zetten hun grammofoons op een rij en laten ze op commando tegelijk starten… Tien grammofoons… Tien verschillende platen…’

Inderdaad verhief zich opeens een geweldige kakofonie van klanken en geluiden uit de tien apparaten die tegelijk begonnen te spelen.

‘En wat zegt de directeur ervan? En de patiënten?’ schreeuwde Emanuel om zich hoorbaar te maken.

‘De patiënten stoppen hun oren vol watten. Wat de directeur betreft, die zegt niets om geen klanten te verliezen.’

Het was een barbaarse uitstorting van tonen, een wirwar van muziekstukken, als een onweer dat al een hele tijd in de lucht hing en nu in één keer met geschreeuw, gegil en oorverdovend geknal uitbarstte.

‘Doe het raam dicht!’ riep Isa ontzet. ‘Doe het raam dicht!’

‘Waarom ga je niet naar een ander sanatorium?’ vroeg Emanuel.

‘Het is overal hetzelfde,’ zei Ernest. ‘Het is bekend dat de stad in de zomer aan de levenden behoort…’

Celina bracht koffie voor iedereen.

Ze spraken over de patiënten in het sanatorium.

‘En Tonio?’ vroeg Emanuel, die hem lange tijd niet had gezien.

‘Ik kan jullie de laatste nieuwtjes meedelen…’ zei Ernest. ‘Een van zijn broers was hier om een koffer met boeken op te pikken, die Tonio op het sanatorium had achtergelaten… Hij heeft me sensationele dingen over hem verteld, absoluut sensationeel…’

‘Wat dan? Zeg op,’ drong Isa ongeduldig aan.

‘Jullie weten dat hij na het vertrek van mevrouw Wandeska eveneens is vertrokken, naar Parijs, waar hij een broer heeft… Hij was al beginnen te drinken in Berk… Maar in Parijs tolde hij van de ene bar naar de andere. Zijn broer probeerde hem tot rede te brengen, maar tevergeefs; raadgevingen of bedreigingen, het was allemaal tevergeefs… Op een avond is er iets bijzonders met hem gebeurd… Zijn broer lag krom van het lachen, toen hij het mij vertelde, maar ik kreeg er kippenvel van… Arme Tonio!’

Hij zweeg even.

‘Dus, op een avond, nadat hij zijn bekomst naar binnen had gegoten, en misschien veel meer dan dat, liep hij verdwaasd door de straten en ging na een tijdje slapen op een bank naast een metrostation. Plotseling kreeg hij een levercrisis – wat niet ongewoon is bij alcoholisten – begon te huilen en te gieren van de pijn en met zijn zatte kop over de grond te rollen. Het was twee uur ’s nachts. Er kwam een agent voorbij en toen die een man op het asfalt zag kronkelen, probeerde hij hem te ondervragen, maar hij begreep geen woord van wat de ander uitbraakte. Het was natuurlijk duidelijk dat hij dronken was, maar zijn jammerkreten leken meer op die van een gewond mens… De agent riep twee voorbijgangers te hulp en Tonio werd naar de meest nabijgelegen kliniek afgevoerd.

Ze vonden snel een vrije kamer voor hem en de nachtportier ging de dokter van wacht zoeken. Ondertussen was de aanval een beetje geluwd, de pijnen waren waarschijnlijk verdwenen, enfin, niemand weet precies wat er is gebeurd, maar toen Tonio zijn ogen opsloeg in die vreemde kamer, werd hij door een blinde woede gegrepen. Hij stond uit bed op en begon alles dooreen te gooien, matrassen en kussens gingen tegen de vloer, stoelen werden stukgeslagen, daarna vond hij in een lade een verbandschaar, die men daar om wat voor reden ook had vergeten, en ging er dreigend de gang mee op, bereid om de eerste de beste die hij tegenkwam neer te steken. Hij schuimde van woede, de alcohol kookte waanzinnig in hem… Hij zag een halfopen deur, waardoor een zweem van licht in de gang doordrong… En toen gebeurde er iets onverwachts, iets angstaanjagends en belachelijks, waardoor het avontuur een volkomen groteske afloop kende… Tonio duwde de deur open en bevond zich in een totaal lege kamer. Hij zag de foto van een vrouw aan de muur, rukte het af en knipte het in stukken met de schaar. Het was de kamer van een verpleegster die over een zwaar zieke patiënt waakte… De deur naar de kamer ernaast stond open en je hoorde het gereutel van een stervende. De verpleegster was even de kamer uitgegaan en kon zo meteen terugkeren. Tonio hief dreigend zijn schaar op… Angstaanjagend… Ging de kamer van de stervende binnen en bevond zich plotseling oog in oog met een zwakke oude man, opgericht in zijn kussens, met een afstotelijk gezicht en een oog dat lekte… Hij zat rechtop in bed, liet zijn rozenkrans door zijn vingers gaan en mompelde litanieën, af en toe door gereutel onderbroken… Zijn goede oog had al zijn kracht en scherpte behouden. Onder zijn kille, uitpuilende blik bleef Tonio in de deuropening aan de grond genageld staan.

“Ik wil een mens ombrengen…” stamelde hij vaag en liet de schaar vallen.

De oude man keek verbaasd toe, legde kalm de rozenkrans opzij en wenkend met zijn hand zei hij: “Kom dichterbij, jongeman… Zeer… Amusant… Zeer amusant…”

De armzalige zieke verveelde zich te pletter tijdens zijn lange slapeloze nachten en nu er eindelijk iets interessants in zijn kamer gebeurde, wilde hij het fenomeen van dichterbij bekijken.

“Kom dichterbij, jongeman… Wees niet… Bang…”

Het hoogtepunt van de aanval was voorbij en Tonio zeeg gebroken neer op een stoel naast het bed. De verpleegster van de zieke was even na hem de kamer binnengekomen, had het korte voorval bijgewoond en was hulp gaan inroepen om Tonio eruit te gooien.

Toen ze terugkeerde, stond ze voor een tafereel dat je indrukwekkend had kunnen noemen, als het tegelijk niet zo grotesk was geweest… Het eenogige mannetje in zijn bed liet weer zijn rozenkrans door zijn handen gaan en zei hardop het Ave Maria; Tonio, de woeste moordenaar van zo-even, zat naast hem, zacht als een lammetje, en herhaalde met de gelaten stem van een gehoorzame leerling het gebed onder de hypnotische, ijzige blik van dat ene, onwrikbare oog… Dat is wat zijn broer me heeft verteld…’

Ernest zweeg.

Iedereen bleef stil, onder de indruk van het verhaal. Emanuel keek op zijn uurwerk. Het was tijd om te gaan.

‘Ik zal hier zaterdag waarschijnlijk terug zijn,’ zei hij tegen Isa. En opgewekt voegde hij eraan toe: ‘Ik kom naar de kliniek om mijn gipsverband “uit te kleden”.’

Hij was in een bijzonder goed humeur. De brancardier gaf het rijbed een duw… Emanuel liet begaan, zielstevreden over de afgelopen morgen en juichend bij de gedachte dat hij spoedig bevrijd zou zijn van het korset.

Hij dacht aan deze en vele andere aangename dingen, toen hij opeens, aangekomen op de binnenplaats, waar zijn rijtuig stond, grote ogen opzette… Hij kon er niet meer onderuit…

Op het stoeltje van zijn rijtuig zat doodkalm, met een krant in haar handen, Solange te wachten…

Emanuel probeerde eveneens zijn kalmte te bewaren.

‘Ik zag je de kliniek binnengaan,’ zei ze. ‘Neem me niet kwalijk dat ik tot nu op je heb gewacht. Als je het vervelend vindt…’

Nu had hij haar rustig op het stoeltje aangetroffen, opgaand in de lectuur van de krant, maar het trillen van haar stem en de snelle ademhaling die nog heftiger werd onder haar bloes – je kon bijna haar hart zien kloppen – verraadden haar onderdrukte emotie.

Emanuel had niet de moed om op klaarlichte dag, van aangezicht tot aangezicht, onbeleefd te zijn. Terwijl de brancardier hem in het rijtuig laadde, vroeg hij haar met hem mee te gaan.

‘Ik moet je spreken,’ zei hij, ‘ik moet je iets uitleggen.’

Zodra ze alleen waren, ontdekte hij tot zijn verbazing dat hij haar niets te zeggen had. Wat moest hij haar eigenlijk uitleggen?

Ergens in de duinen was er een villa genaamd ‘Elseneur’. Hij voelde zich daar goed. Hij was er alleen. Hij bracht hele uren op het terras in de zon door; hij had zijn rust teruggevonden… Wat had dat alles met Solange te maken? Hij pijnigde zijn hersens om een klaar en passend woord te vinden. Tevergeefs, er schoot hem niets te binnen, helemaal niets…

Hij nam zich voor om stilzwijgend tot honderd te tellen. Solange zat naast hem en zweeg eveneens, met een ietwat afwezige blik en opeengeperste lippen, zoals altijd wanneer ze, gekweld door een gedachte, tot stilte bevroor.

Langzaam, stap voor stap, trok het paard het rijtuig door de straten van een evenzeer verstomde stad. De hoeven sloegen de stilte met klare klappen aan gruzelementen, alsof ze die nog ten top wilde drijven. Hun hele onvermogen om te spreken werd geritmeerd door dat gelijkmatig geklapper op de straatstenen. Wat kan ik haar vertellen? vroeg Emanuel zichzelf bezorgd af en hij voelde zich opeens solidair met de huizen om hem heen, de gesloten luiken, de onverstoorbare bomen en de volslagen besluiteloosheid van al die plaatsen die er geen behoefte aan hadden om zich te verantwoorden tegenover wie dan ook.

Er zal uiteindelijk een moment komen, later, dat Solange niet meer naast me zit. Ik zal bijvoorbeeld mijn hand uitsteken, het stoeltje zal leeg zijn en ik weer alleen… Het komt erop aan zo lang de stilte te verdragen, zei Emanuel bij zichzelf en zijn slapen gingen feller bonzen vanwege zijn zenuwachtigheid en het trillen van zijn verkrampte kaken.

‘En waar woon je nu?’ vroeg Solange uiteindelijk.

Hè, sprak daar iemand? Emanuel schrok op. In het rijtuig, tijdens de tocht door afgelegen straten, op het ritme van de hoeven op het asfalt, kwam het hem voor alsof de mogelijkheid om een woord te zeggen voor altijd was verdwenen.

Hij barstte uit in een lange beschrijving van villa Elseneur. Hij vertelde haar hoe goed hij er zich voelde, hij beschreef de kokkin, mevrouw Tils, de herbergier… Hij vertelde haar hoe hij daar terecht was gekomen… Zijn hele dwang van daarvoor had slechts één woord nodig gehad om uit te lopen op dit gebabbel. Er was slechts één scheur in het compacte blok van de stilte nodig geweest opdat de hele inhoud naar buiten zou vloeien.

In wezen was het ongeduld dat hem dwong te spreken van dezelfde aard als de beklemming die hem het zwijgen oplegde.

Solange greep de teugels en deed het paard stoppen. Op weg naar de duinen hadden ze de stad te ver achter zich gelaten en zij wilde terugkeren. Een bedelaar kruiste hun weg. Solange hield hem tegen om hem wat geld toe te stoppen. Nu pas merkte Emanuel hoezeer ze was veranderd. Ze grabbelde in haar handtas, staarde in de leegte als een blinde vrouw die rommelde in haar spullen, terwijl het licht in haar ogen dof bleef, alsof het in het niets was opgelost.

Emanuel haalde ook zijn portemonnee boven. Op het moment dat hij hem opendeed, viel er een zorgvuldig gevouwen stukje papier uit. Solange dook uit het diepst van haar verslagenheid op en hield haar blik strak gevestigd op het stukje papier.

‘Een liefdesbriefje?’ vroeg ze.

Emanuel besefte eindelijk welk een virulent gif tot dan toe uit haar stilzwijgen had gesijpeld. Had Solange echt die woorden uitgesproken? Op slag manifesteerde zich het teken van haar innerlijke wanhoop: op haar bleke wangen tekenden zich twee vuurrode plekken af, als de stigmata van haar lijden.

‘Solange, wat is er?’

Ze zweeg een paar seconden, haalde vervolgens diep adem en sprak langzaam, als de verre echo van een onzichtbaar tumult.

‘Mijn ziel is bevroren, Emanuel… Er is iets in mij bevroren… Ik heb het koud… In mijn binnenste is het koud,’ zei ze, en daarbij wees ze op haar boezem. ‘Wat is dat voor briefje?’

Emanuel aarzelde.

‘Neem me niet kwalijk, maar dat kan ik je niet vertellen.’

Daarop stopte hij het met een snel gebaar terug in zijn portemonnee. Het speet hem verschrikkelijk dat hij het haar niet kon laten zien. Het was het stukje bot dat Quitonce hem had gegeven.

Sinds de invalide hem het pakje op de dag na zijn operatie had gegeven, had hij het niet meer aangeraakt. Hij zou het enkel met diepe afschuw hebben kunnen opendoen.

‘Ik kan het je niet laten zien, maar ik kan je wel vertellen wat erin zit…’

Solange stapte het rijtuig uit: ‘Dank je wel… Ik hoef het niet meer te weten…’

Ze stak haar hand uit, een zachte en ietwat klamme hand, die Emanuel voor een paar seconden als een klein dier in de zijne hield, dood, maar nog warm.

‘Vaarwel, Emanuel…’

‘Waarom vaarwel?’ vroeg hij verbaasd. En opeens verontrust, vervolgde hij: ‘Ik zou je graag weerzien… Laten we vrienden zijn…’

Ze keek hem aan, alsof ze niet wist dat hij er was.

‘Vaarwel, ik zeg vaarwel…’

En ze vertrok, zich abrupt omdraaiend, precies op het moment dat de tranen in haar ogen sprongen.

De volgende dag was de verjaardag van de dood van de heer Tils.

Op villa Elseneur begon men al vroeg in de morgen met de voorbereidingen voor de bedevaart naar de begraafplaats. Emanuel had niet goed geslapen. Hij had vreselijke nachtmerries gehad en de herinnering aan zijn dromen bleef als een schaduw hangen in het morgenlicht.

De hele villa was doordrongen van de zware geur van lelies en narcissen die de vorige dag waren gebracht. Het was een dag van precieze rituelen: de maaltijden waren sober; mevrouw Tils lag diepbedroefd op haar bed in de bovenkamer en drenkte de ene zakdoek na de andere in tranen; de kokkin, in het zwart gekleed en met een toque op haar hoofd, verrichtte allerlei karweitjes in huis, zoals afstoffen en thee serveren, altijd met dat belachelijke hoedje bovenop haar kapsel; en Irving deed de hond een muilkorf om opdat hij niet zou blaffen. Er hing de zoete geur van een lijkenhuis door de overvloed aan bloemen die in boeketten waren verzameld. Om tien uur maakte iedereen zich klaar om te vertrekken. Er diende zich een moeilijkheid aan: het kerkhof was ver en ze zouden niet voor de late middag terugkeren. Wie zou er voor Emanuel zorgen? De kokkin wilde voor geen geld ter wereld afzien van de ceremonie. Tevergeefs had Emanuel haar voorgesteld om haar pelgrimstocht tot de volgende dag uit te stellen, omdat haar boeket dan net zo mooi op het graf zou staan.

‘Vandaag is het meneers verjaardag en u wilt dat ik er morgen heenga? Waar is dat goed voor? Welke zin hebben mijn bloemen op de andere dagen van het jaar?’

Het was alsof de onzichtbare geest van de overledene met iedereen bij zijn graf had afgesproken op de verjaardag van zijn dood. Op elke andere dag zouden de boeketten nutteloos zijn, omdat zijn geest er dan niet was.

‘Meneer was zo goed voor mij,’ zei de vrouw, en ze barstte in tranen uit.

‘Nu goed, dan blijf ik alleen,’ zei Emanuel. ‘Eigenlijk heb ik niets nodig en ik denk niet dat het huis juist vandaag af zal branden…’

Ze lieten een lunchpakketje achter op een tafeltje naast hem en plaatsten zijn karretje achter in de salon, zodat hij niet in de volle zon zou liggen. Ze trokken de gordijnen dicht en lieten Emanuel achter in de koele kamer, in de absolute eenzaamheid van de villa…

Dit was de eerste keer dat hij zich helemaal alleen in het gebouw bevond. Toen hij iedereen zag verdwijnen achter de duinenrug werd hij gegrepen door een vaag gevoel van onrust.

De deur naar het terras was opengebleven en een zuchtje warme lucht kwam van de snikhete middag binnenwaaien en deed de gordijnen wuiven. Misschien was de deur beter gesloten geweest. Op andere dagen, toen hij iemand had kunnen roepen, zou hij het zwiepen ongetwijfeld niet hebben opgemerkt. Nu daarentegen, alleen al omdat hij zich met zijn brancardbed niet kon bewegen om de deur te sluiten, ergerde hij zich mateloos aan de nutteloze, eentonige deining van de fluwelen golven aan de andere kant van de kamer.

Hij liet zijn armen hangen en probeerde de wielen van het brancardbed te bereiken, zodat hij zich naar de deur kon begeven, maar het resultaat was dat hij zich nog meer opwond en zich nat in het zweet werkte. De dag condenseerde tot een drukkende, verstikkende hitte. Onder het terras was het zachte geruis van de zee te horen als een moeizaam snuivende ademhaling. Alles verliep gedempt en ingetogen. Onder zijn gips lag Emanuel te smeulen in zijn zure, bijtende zweet.

Plotseling verscheen de postbode op een duin in de richting van de herberg. Ach, uitstekend, dacht Emanuel, ik kan hem vragen om de deur te sluiten…

Gewoonlijk liep de postbode om de villa heen en gaf de brieven voor mevrouw Tils aan de kokkin. Emanuel had nog nooit post ontvangen. Ditmaal begaf de postbode zich echter direct naar het terras.

‘Ik heb een brief voor u,’ zei hij, binnenkomend met een rood gezicht en doorweekt van het zweet.

‘Voor mij?’ vroeg Emanuel verbaasd.

Het was een grote envelop met rouwrand en een getypt adres. De postbode maakte zich gehaast uit de voeten, zodat hij sneller een pauze kon nemen in de herberg.

‘Doe alsjeblieft de deur dicht,’ riep Emanuel hem na.

Toen hij eindelijk alleen was, scheurde hij de enveloppe open en keek stomverbaasd naar de brief. Hij had graag willen schreeuwen en de postbode terugroepen, maar het was te laat. De duinen lagen verlaten in de zon – hoe hard hij ook had geroepen, niemand had hem gehoord. Hij had zich domweg in de kamer laten opsluiten als in een val. Hij had zo voorzichtig moeten zijn om de envelop in het bijzijn van de postbode te openen… Nu was het te laat. Hij draaide de brief met zijn bittere, laconieke inhoud om en om. In de rand stonden een paar macabere tekeningen – een schedel met twee gekruiste botten, een skelet – en in het midden een enkele regel:

Wanneer je deze woorden leest… Vaarwel! Solange

Emanuel voelde hoe zijn krachten het begaven en bleef uitgeput liggen. De hitte buiten was ontzettend droog. Er was geen druppel speeksel meer in zijn mond. De emotie verstikte hem als een brok in zijn keel. Hij had graag gewild dat de zin van de brief die hij in zijn handen draaide en keerde minder duidelijk was. Hij werd vooral geërgerd door de slechte, inderhaast getrokken tekeningen. Ach, daarom was Solange die dag met zo’n triest voorkomen van hem weggegaan. Nu begreep hij alles.

Waar was ze nu? Lag ze dood op bed in haar kamer in het pension of stuiptrekte ze nog met heftige rochels en rollende ogen, omringd door een troep conciërges en pottenkijkers die steevast met dergelijke nieuwtjes gepaard gaan?

Misschien was er nog tijd om haar te redden. In zulke gevallen kon een enkele seconde van cruciaal belang zijn. Hij kwam op het idee zich op zijn buik over de duinen naar de herberg te slepen en iemand naar de stad te sturen, maar het gipsverband klemde hem vast tegen zijn rijtuig als een krachtige klauw waaraan hij niet kon ontsnappen. Meermalen probeerde hij zich een beetje moed in te spreken en zei tegen zichzelf dat het briefje niet zo onheilspellend en sinister was, maar toen hij het weer van de tafel nam en opnieuw bestudeerde, vond hij het nog wanhopiger en nog waanzinniger.

Tevergeefs probeerde hij zijn ogen te sluiten en te wachten… Niemand kan het verstrijken van de tijd meten aan zijn eigen pols. De dingen om hem heen lagen in een toestand van ontbinding en zwoele hitte. Al zijn gespartel smolt loom weg in de verlatenheid van die weidse, onsamenhangende dag. Hij voelde maar al te goed dat de aandacht die hij richtte op het geringste geluid uit de duinen nutteloos verloren ging in de verdampte lucht van de hitte. Het was een vreemde gewaarwording, zoals in een droom het ontketenen van felle krachten eindigt in hun eigen afmatting. Het landschap werd leeg tot de woestheid toe, terwijl zijn ongeduld almaar in hem verschrompelde tot de enige kern van die hemeltergende dag.

Hij lag daar hallucinerend met opengesperde ogen door het deurvenster te staren naar de dunne lijn van de blauwe horizon die het zand begrensde, tot de contouren van de duinen als glas in scherven van licht stukbraken en zijn ogen verwondden.

Een ding waar je al te ongeduldig op wacht kan onmogelijk gebeuren, zei hij bij zichzelf. De intensiteit van het wachten is als een waterhoos die alle objecten binnen het bereik van zijn werveling wegslingert… Zolang ik mezelf niet tot kalmte dwing, zullen ze niet terugkeren…

En hij probeerde zich tevergeefs te kalmeren.

Binnen de grenzen van deze dag, dacht hij, liggen zowel mijn ongeduld en wat Solange is overkomen. Wat doet ze nu? Is ze dood? Is ze levend?

Misschien had huilen geholpen, maar ook dat was een al te precieze handeling geweest te midden van de verslappende onverstoorbaarheid van de dingen om hem heen…

Toen ze een uur later allemaal van het kerkhof terugkeerden, had Emanuel alleen nog de kracht om Irving te vragen haastig naar de stad te fietsen.

‘Als haar kamer vergrendeld is, moeten ze de deur openbreken,’ zei Emanuel met zwakke stem. ‘Ze moeten haar zoeken… Overal zoeken, het is buitengewoon ernstig… En als je mevrouw Solange aantreft, geef haar dan dit briefje…’

Hij krabbelde inderhaast een paar regels die hij zelf niet eens echt begreep…

Elke avond voor het slapengaan kwam mevrouw Tils naar Emanuels kamer om wat te keuvelen en hem goedenacht te wensen.

Die avond, na de bedevaart naar de begraafplaats, was ze echter te vermoeid en liet zich ervoor verontschuldigen dat ze niet naar beneden kwam. Emanuel was eveneens gebroken door alle emoties van die dag. Irving was teruggekeerd met de boodschap dat de dame aan wie het briefje was gericht haar pension rond de middag had verlaten en nog niet terug was… Buiten scheen nog licht toen iedereen in villa Elseneur al naar bed was na een vermoeiende dag vol verwikkelingen.

Emanuel had gevraagd om de zware fluwelen gordijnen voor de ramen dicht te trekken, zodat de kamer zo donker mogelijk zou zijn, maar toch sloop er licht van het terras in en woelde hij langdurig in de kussens, gekweld door slapeloosheid. Het blauwe licht van de zomeravond gonsde aan de andere kant van zijn gesloten oogleden.

Uiteindelijk viel hij in een diepe, droomloze slaap. Een uur later werd hij wakker in een poel van zweet. Hij deed de lamp aan en keek op het uurwerk; het was tien uur. Buiten was de duisternis ingevallen, binnen heerste een volmaakte stilte in de hele villa.

Hij probeerde te lezen, maar dat lukte niet: er was te veel stilte, en de woorden maakten zich zo glad en rond van de pagina los dat ze geen betekenis meer hadden.

Opeens hoorde hij stappen op het cement van de binnenplaats. Irving had de hond opgesloten om te voorkomen dat hij zou blaffen. Hij hoorde duidelijk iemand rondlopen, die eerst het raam probeerde te openen, dan de deur.

Hij stond op het punt iemand te roepen, toen de deurbel striemend overging.

‘Wie daar?’ riep Emanuel.

Er kwam geen antwoord. De bel rinkelde opnieuw, lang en nadrukkelijk. De kokkin was opgestaan en liep schuifelend in haar sloffen door de gang.

‘Is dit villa Elseneur?’ vroeg een stem van buiten, die Emanuel niet kon thuisbrengen.

De kokkin deed de deur op een kier open, wisselde een paar gefluisterde woorden met de late bezoeker, kwam toen naar Emanuels kamer en klopte stilletjes aan.

‘Wat is er?’ vroeg hij verbaasd.

‘Er is bezoek voor u… Ze zegt dat ze u onmiddellijk wil spreken.’ De kokkin kwam de kamer binnen. ‘Het is een jongedame… Die… Een meisje… Maar ze lijkt me een beetje…’ Ze wees naar haar voorhoofd, en vervolgde: ‘Ze zegt dat u haar heeft laten roepen.’

Nu pas herinnerde Emanuel zich Solange.

‘Goed, laat haar binnenkomen…’

Hij duwde de lamp naar het midden van de tafel en draaide de vlam op, zodat de kamer plotseling werd verlicht, als een mens die in afwachting van een verrassing zijn wenkbrauwen fronst.

In de deuropening verscheen Solange.

Zij was het inderdaad en de kokkin had terecht aan haar geestelijke gezondheid getwijfeld. Haar hele gezicht was bezoedeld met modder en water, haar jurk hing aan flarden en haar verwarde haren zaten vol zand. In welk vuil had ze zich gewenteld, om er nu uit te zien als een geschuffelde bedelares? Emanuels hart kromp nog meer dan toen hij haar brief had ontvangen.

En dat was nog niet alles.

Pas toen ze de kamer binnenkwam, zag hij in haar handen de afschuwelijke voorwerpen die ze zonder twijfel van een of andere stortplaats had opgeraapt. In de ene hand hield ze een oude, gescheurde en rottende schoen, en in de andere een dode vogel, met neerhangende nek, zonder veren, afgrijselijk.

Emanuel was ontzet. Solange stond daar met halfopen mond, versteend, met een weke, benevelde en uitgebluste blik; een straaltje speeksel droop uit een mondhoek.

‘Wat is er? Wat is er gebeurd?’

Emanuel wilde luid roepen, zodat ze wakker zou schrikken, hij wilde haar bij de hand grijpen en door elkaar schudden, zodat ze tot de werkelijkheid terug zou komen.

‘Ik heb je dit meegebracht…’ zei ze, en ze legde de dode vogel en de schoen op tafel.

Alle kleur was uit haar gezicht weggetrokken; ze zag er asgrauw uit, van een onbepaalbare bleekheid, als van steen, als van zand…

‘Alsjeblieft, ga zitten,’ zei Emanuel.

Solange zeeg in een fauteuil neer, kauwde langzaam op haar lippen en zoog nu en dan het speeksel op, dat uit een mondhoek droop. Ze zat in het volle licht, stokstijf, en staarde naar de lampenkap, zonder te knipperen, zonder dat de vlam haar leek te storen, alsof haar ogen waren bevangen door dezelfde apathie als haar hele lichaam en niet meer waren dan twee stukken glas in een stenen gezicht.

‘Je hebt me geroepen… Ik ben gekomen,’ zei ze uiteindelijk.

Emanuel ontwierp een aanvalsplannetje vol argumenten. Ik moet zo langzaam en zo duidelijk mogelijk spreken, zodat ze me kan begrijpen… dacht hij bij zichzelf. Ze is compleet in de war… De wanhoop nabij…

‘Ik begrijp je volkomen,’ zei hij hardop, met hoorbaar mededogen in zijn stem. ‘Ik begrijp je, maar dan nog hadden de dingen niet anders kunnen verlopen. Ik weet hoe pijnlijk onze scheiding voor jou is geweest.’ En liegend vervolgde hij kalmpjes: ‘Voor jou evenals voor mij… Ook ik lijd, diep in mijn vlees en in mijn bloed… Je was een deel van mezelf.’

De kamer lichtte opeens op door een bliksemflits. Buiten pakten wolken zich samen tot een pikzwarte hemel en een donderslag rolde als een abrupte, enorme bevrijding van zwoele lucht. De hitte werd nog onverdraaglijker; op Emanuels voorhoofd stonden dikke zweetdruppels; de lichtcirkel van de lampenkap verzegelde de kamer tot een hermetische, verstikkende ruimte, als in een glazen klok onder water.

‘Voor mij was onze scheiding net zo moeilijk… Net zo onverdraaglijk,’ vervolgde hij. ‘Maar ik wilde niet dat onze liefde tot een gewoonte werd. Begrijp je? Ik wilde haar redden van een zekere ondergang in de banaliteit. Ik wilde het unieke karakter vrijwaren van iets dat zo puur en buitengewoon was…’

‘Dat zo puur en buitengewoon was,’ herhaalde Solange zonder de woorden te begrijpen.

Ze haalde een hand over haar ogen, alsof ze een obsessief beeld of misschien een herinnering wilde verjagen.

‘En dan,’ zei Emanuel, ‘ik wilde deze liefde van ons alleen maar onderbreken, niet beëindigen… Ik wilde een pauze inlassen… Een stilte… Waarin ze scherper en sterker zou worden…’

Alles wat hij zei klonk in zijn hoofd als een flauwe reactie uitgesproken door een vreemde mond. Hij lag zowat zelfvoldaan naar zichzelf te luisteren. De woorden zelf leken te verschrompelen door de hitte. Waar speelde zich dat allemaal af? Met zekerheid was de nacht, en alles wat ze inhield aan afschuw en verstikking, gevallen in het water van een lachspiegel en ontvouwde ze zich nu in de kwetsbare en onzekere lucht aan de andere kant van het glas…

Solange verdraaide handenwringend haar vingers.

Plotseling herkende ze op de tafel het briefje dat ze die morgen had verzonden. Emanuel volgde haar blik, griste snel het papier weg, vouwde het open en verscheurde het met een dramatisch gebaar.

‘Wat betekenen die dreigementen?’ zei hij met abrupt geweld, en hij gooide de snippers in een asbak, alsof hij ze in Solanges gezicht had gegooid.

Het was de genadeslag. Het was misschien wel de gruwelijkste en brutaalste ontgoocheling van die dag. Diep vernederd staarde ze naar de snippers in de asbak en meer dan ooit nam haar gezicht de onderdanige, gedweeë uitdrukking van een geslagen dier aan.

‘Ik herhaal dat onze scheiding slechts tijdelijk is,’ hernam Emanuel. Maar dan, zich bezinnend, vervolgde hij: ‘En gesteld dat ze definitief is… Hebben we niet alles uit onze liefde gehaald wat er het meest hartstochtelijk aan was?… Het meest uniek en het meest onnavolgbaar?…’

‘Ja, alles… alles…’ herhaalde Solange, en het was duidelijk dat ze niet wist wat ze zei. Daarna sloot ze haar ogen tot een spleetje en mompelde: ‘Hoor je dat?… De zee… De zee… Ze ruist almaar door…’

Zwakjes bracht ze een hand naar haar voorhoofd.

Buiten, in de nacht, lichtten de bliksems feller op en werd de storm steeds dreigender, alsof er een felle strijd woedde tussen de krachten van de wolken die op het punt stonden te barsten en de amorfe, vernietigende zwoelte die ze bedwong. Een paar zware druppels kletterden scherp op het dak, maar een windvlaag stoof op de regen in en verdreef hem weer naar de verte. Het was erg laat. De kokkin luisterde misschien aan de deur. Emanuel werd door ongeduld gegrepen.

‘Al die opwinding… Al die drukte… Je had ze me kunnen besparen!’ riep hij woedend uit. ‘Besef je dan niet dat ik… een zieke man ben?… Een invalide?’

Bij die woorden werd hem de emotie te veel: de uitputting, het zweet onder zijn gips en de ontreddering van de avond vielen opeens van hem af. Hij barstte in tranen uit. Ja, Emanuel vergoot grote, zilte tranen die hij in zijn mondhoeken opslorpte… Hij bedekte zijn gezicht met zijn handen en verstopte zich onder de deken. Hij was gered: hij huilde, dat was alles, en hij wilde niets meer weten van wat er om zich heen gebeurde. Solange kon de hele nacht blijven of meteen weggaan. Hij hoorde haar opstaan en naar zijn brancardbed toekomen. Toen voelde hij een zwaar lichaam op hem vallen, bovenop de deken.

‘Vergeef me… Emanuel… Vergeef me…’

Solange brak in wanhopig snikken uit. Ach nee, dat was hem teveel! Hij huilend onder de deken, en zij erop, met verwarde haren, de armen gespreid in een boetvaardige houding, als op een gravure… Ach nee! Hij moest er waarachtig om lachen. Hij veegde zijn tranen af en vroeg van onder de deken: ‘Wanneer ga je weg? Straks kom je in de regen terecht…’

‘Nu meteen,’ antwoordde Solange door haar snikken heen. Emanuel stak zijn hoofd onder de deken uit.

Solange, gewassen door haar tranen, leek tot zichzelf te komen. Ze schikte min of meer haar kapsel voor de spiegel en ging toen recht naar de deur.

‘Vergeef me, Emanuel… Ik vergat dat je een zieke bent…’

‘Een invalide,’ completeerde Emanuel.

Ze zag de objecten op de tafel en wilde ze meenemen.

‘Alsjeblieft, laat ze hier!’ zei Emanuel venijnig.

Het is beter dat ze weet dat ze zichtbare bewijzen van haar waanzin achterliet, redeneerde hij. Morgen, in het volle daglicht, zal het aan haar knagen…

Solange verliet de kamer.

‘Eindelijk… Eindelijk alleen…’ zei Emanuel jubelend.

Hij veegde zijn gezicht en handen af met een handdoek. Hij hoorde hoe haar voetstappen zich buiten verwijderden, en vervolgens een donderslag, langdurig krakend als een mitraillade. Even dacht hij dat de bliksem op Solange kon zijn ingeslagen en hij vond het idee eerder opwekkend dan bedroevend.

Met de toppen van zijn vingers slaagde hij erin een fles alcohol van een plank te nemen. Hij goot het op zijn armen, wreef er zijn nek, gezicht en hals mee in, en hij werd lichtjes duizelig van de penetrante geur; hij snoof de verfriste lucht in zijn longen op, tot de scherpte van de alcohol zijn neus verbrandde.

Uitgeput door de hitte, duizelig door de alcoholische dampen, lag hij roerloos met het hoofd in de kussens, doodop en grondig tevreden.

Hij bleef zo een hele tijd liggen, ademde langzaam en regelmatig, tot hij hoorde hoe het buiten begon te regenen, een weldoende, rustgevende regen als een kalmerende douche na de drukkende hitte en de vreselijke avonturen van de voorbije dag.

De volgende morgen moest Emanuel naar de kliniek om zijn gips ‘uit te kleden’.

De regen had de atmosfeer en de gebeurtenissen van de vorige nacht gezuiverd. Op de tafel, in het frisse, koele morgenlicht, leken de schoen en de dode vogel die Solange had meegebracht onuitsprekelijk niet-actueel en ontbloot van elk belang. Hij waste zich overvloedig en liet straaltjes water onder het gips lopen – iets wat hij anders uit alle macht probeerde te vermijden – om zich jammerlijk te beroezen aan het klokkende nat waarin hij lag en zich een paar minuten langer te folteren voor het korset werd weggenomen.

De verhouding met Solange was klaar en definitief beëindigd. Het kwam hem voor alsof alleen nog het gips een laatste overblijfsel van het gruwelijke avontuur was. Zodra het gips is weggehaald, zullen ook al mijn herinneringen aan haar zijn verdwenen, zei hij bij zichzelf.

Hij werd in het rijtuig vergezeld door Irving en het was alsof die jeugdige aanwezigheid de lucht zelf hernieuwde. Ze reden door geheel nieuwe straten, op een absoluut nieuwe morgen, welluidend en wijd als een kristallen beker.

Hij reed recht de binnenplaats van de kliniek op, waar de brancardiers op hem wachtten. Ze laadden hem snel af en droegen hem naar binnen. De lijvige figuur van dr. Cériez verscheen onmiddellijk en kwam de zaal binnen met een glimlach, een uitloper van het gesprek in de kamer ernaast.

Hij boog zich aandachtig over Emanuels buik en betastte de plek van het abces.

‘Goed… Het is perfect,’ mompelde de dokter met voldoening. ‘We halen vandaag het gips weg en over een maand of twee begin je opnieuw te lopen.’

Hij nam een enorme schaar van de tafel, zoiets als een tuinschaar waarvan de punten in beschermend gaas waren verpakt, stak een blad onder de witte tuniek en begon in het harde, dikke omhulsel te snijden.

Zijn gezicht werd rood van de grote inspanning. De verpleegster trok uit alle macht aan de brokken en gooide ze in een emmer. Het was voor Emanuel alsof zijn geheime, intieme wezen zijn hermetische, drukkende schaal van zich afwierp. De korst kraakte in al zijn geledingen en het droge gaas van het gips vulde de kamer met een verstikkend wit stof. Met elke brok die neerviel, groeide Emanuels euforie. Tot slot werd het laatste fragment van het korset weggerukt en liet het lichaam naakt achter.

Het was echter niet zijn oude, bekende lichaam. Zijn hele torso was met een weerzinwekkend, stinkend en grijs vuil bedekt – een dikke, walgelijke dreklaag, die in grote korsten van hem afviel en hem met walg vervulde. De verpleegster bracht een fles benzine. Emanuel sloot zijn ogen.

‘Alsjeblieft, geef me mijn lichaam even schoon en intact terug als ik het jullie heb toevertrouwd voor jullie het gips aanbrachten,’ zei hij.

Eva ging aan het werk en wreef zijn huid met bevochtigde watten.

Toen hij zijn ogen tot een spleetje opendeed, stelde Emanuel vast dat een klein deel van zijn huid roze vanonder het vuil opdook. Als kind wachtte hij op regendagen met eenzelfde ongeduld tot het asfalt op het trottoir opdroogde en er klare vlekken verschenen… Langzaam breidde zich de schone, witte strook over zijn borst uit, vervolgens over zijn dijen…

Emanuel betastte de huid in extase. De voormalige gevoeligheid ervan ontwaakte als een kalligrafie van precieze stroompjes die zich onder de oppervlakte door slingerden. Hij had wel uit het brancardbed willen springen en het op een lopen zetten, om het even waarheen, naar het strand, naakt, schoon en lichtend…

Eva hielp hem in zijn hemd, vervolgens in de rest van zijn kleren. Ze fladderden nu aan hem als sjaals; het hemd vond geen enkel intiem contactpunt met zijn lichaam; het leek in zijn geheel te zweven boven het vlees met de nieuwgeboren, enigszins gevoelige huid.

Om zijn geluk tot rust te brengen – want het leek alsof zijn lichaam zelf onder de huid borrelde van erkentelijkheid – vroeg hij dat ze hem naar de tuin brachten.

Nu het zomer was, lagen de patiënten niet langer in de grote ruimte van grasvelden en bloemenperken achter het sanatorium. Nu stonden daar tafels en stoelen voor de zomergasten die languit op chaises longues limonade slurpten of te pas en te onpas aan de zwengel van een grammofoon draaiden.

Voor de patiënten was er een kleine gecementeerde binnenplaats achter de kliniek gereserveerd, naast de stallingen, omringd door struiken die hen als paravents aan het oog onttrokken. Daar werd Emanuel naartoe gebracht. Er brandde een felle zon en de patiënten hadden schaamteloos hun dekens van zich afgegooid en etaleerden in het volle licht hun benen en gipsen lichamen. In een hoek trof hij Zed aan, met een pijp in de mond, zoals gewoonlijk, zijn voeten gestoken in hun gipsen kistje – kalm, onverstoorbaar rokend met zijn gebruikelijke gebaren, alsof de bovenste helft van zijn lichaam niets te maken had met de verminkte ledematen eronder.

Hij herkende ook het zoontje van een Oostenrijker met wie hij vaak een praatje had gemaakt in de salon. Hij begon te lopen en verplaatste zich nu langzaam op twee krukken door de binnenplaats. Hij droeg het speciale gipsverband dat patiënten altijd krijgen wanneer ze beginnen te lopen, zodat ze eraan wennen om enige tijd hun lichaam rechtop te houden.

De borst is volledig ingepakt in een korset dat eindigt in een ronde opening aan de nek. Aldus wordt het hoofd stijf gehouden en kun je het naar links noch naar rechts draaien. De patiënt loopt met zijn blik strak voor zich uit en tast de bodem af als een blinde of als een rondlopend standbeeld in de plechtige houding van een visionair.

‘Dit is de vijfde dag dat ik kan staan,’ zei de jongen tegen Emanuel, waarbij hij op zijn uurwerk keek. ‘Ik heb nog één minuut…’

Elke dag probeerden de herstellende patiënten een minuut langer te lopen dan de dag voordien. Als ze erin slaagden om een half uur recht te staan, dan werden ze vreselijk benijd door de liggende patiënten. Ze werden aanzien als de sterkste en fitste mensen ter wereld.

‘En wat wil je worden als je groot bent?’ vroeg Emanuel op goed geluk.

‘Vliegenier,’ antwoordde de jongen trots.

Het korset tot aan zijn kin en de strakke blik voorwaarts gaven hem iets van het uiterlijk van een piloot, al ontbraken pet en bril. Er bestaan in het uiterlijke gedrag of in de kleding van die kleine details die anticiperen op de innerlijke gedachten.

In een hoek, waardig in haar kanten frutsels en een enorme fluwelen jurk, troonde op haar rijtuig de ‘markiezin’ met een handwerkje dat ze met de grootste aandacht breide.

Iets verderop werd een deel van de binnenplaats overdekt door een dunne tentdoek. De gefilterde lucht in die beperkte ruimte was helderder en kleurrijker, als in een glazen kubus, en sloot de patiënten op als in een fantastische vitrine, met kreupele lichamen, die daar waren tentoongesteld als in een wassenbeeldenmuseum. Emanuel stak een hand onder zijn hemd en betastte zijn ribben met stille voldoening.

Opeens kwam iemand huppelend en gillend op hem af.

Het was Katty, het roodharige Ierse meisje, dat hij lange tijd niet meer had gezien. Ze droeg een eenvoudige rode jurk die als een zak om haar lijf hing; haar borsten ontblootten zich bijna bij elke forse ademhaling.

Haar hele huid was verbrand door de zon. Ze had pas geheelde vlekken op haar armen en schouders, haar hele lichaam was niet meer dan een brok afpellend vlees.

‘Ben je hier met je rijtuig?’ vroeg ze. ‘Neem je me mee voor een ritje?’ Daarop sloeg ze haar armen om zijn hals en vervolgde: ‘Voel eens hoe heet ik ben… Ik heb de hele dag in de zon gelegen… Ik brand vanbinnen als een fakkel en als ik de zee in ga, dan sist het water om me heen, alsof ik een gloeiend steenkooltje ben dat je in een glas water dompelt…’

Emanuel liet een brancardier roepen om hem in zijn rijtuig te laden. Irving ging de stad in en zodra de helper zijn werk had gedaan, bleef Emanuel alleen in het rijtuig achter met Katty.

‘Leuk plekje heb je hier…’ zei het meisje, dat zich uitstrekte in de schaduw van de kap. ‘Het is als een kleine alkoof.’

Ze lachte luid en hakkelig.

‘En waar gaat de rit heen deze morgen?’ vroeg ze. Emanuel voelde zich ontspannen en vrij.

‘Waar dan ook,’ antwoordde hij, ‘waar dan ook… Vanmorgen ben ik in het bezit van een lichaam waarmee ik kan doen wat ik wil… Ik vond het zo-even terug, alleen weet ik niet wat ermee gedaan…’

Katty lachte weer geamuseerd.

‘Ik ken een echt heel koel plekje, niet ver van Berk…’ zei ze. ‘Wat denk je, zullen we daar naartoe gaan?’

Ze verlieten de stad en enige tijd draafden ze in de volle zon over een eenzame landweg te midden van witte, rotsachtige velden die leken op uitgedroogde zeebeddingen. Katty mende het paard.

Plotseling nam ze een scherpe bocht achter een groepje huizen en stak een spoorwegovergang over. Ze reden een vochtige, groene streek binnen, die zozeer afstak tegen de kale velden die ze tot dan toe hadden doorkruist, dat het leek alsof de glimmende staven op de spoorbaan het landschap in twee goed afgelijnde zones sneden, te weten: een aride en een vegetatieve zone. Ze reden met moeite door een tunnel van struiken en bladeren, waarbij het paard met zijn kop de takken links en rechts wegduwde en stapvoets vorderde door het hoge, wilde gras.

Het was een verborgen pad dat niemand had kunnen vermoeden onder de dichte takken. Aan het eind kwamen ze in een hoge kamer van schaduwen. Het was een ware salon van groen, met een tapijt van kort gras op de grond en muren van ruisende wilgen. Aan een zijde kabbelde een beek met het rustige, levendige geruis van een mysterieuze aanwezigheid.

Emanuel ademde diep in, alsof hij na een kwellende dorst gretig een glas ijskoud water dronk. Hij deed zijn hemd uit en lag met blote borst, gehuld in aangename lakens van verkwikkende lucht.

Katty bond het paard vast aan een boomstronk.

‘Wat doe je? Ben je gek geworden?’ vroeg ze, met een vrolijke grijns toen ze hem bloot zag, waarna ze zich speels op het gras neerwierp en haar leden strekte als een poes.

Meer dan ooit werd zijn liggende positie op het brancardbed, ver weg van het frisse, koele gras, voor Emanuel onhoudbaar – hij wilde eveneens over de grond rollen, hij wilde…

Met een abrupte beweging richtte hij zich op een elleboog op en greep een stang van de overkapping. Toen liet hij met langzame, voorzichtige bewegingen een been naar beneden glijden en zette een voet op het treeplankje van het rijtuig. Hij viel eerder dan hij afstapte in het gras. Katty sprong verschrikt recht toen ze hem zag.

‘Ben je gek, ben je nu helemaal gek geworden?’ stamelde ze onwillekeurig, ietwat bleek van de schok. ‘Straks vat je nog kou!’

Ze liep snel naar het rijtuig, pakte zijn hemd en trok het om hem heen.

Terwijl ze het hemd om zijn rug deed, raakten haar vingers zijn borst en hij rilde alsof een geweldige stroom door zijn vlees ging. Hoe lang was het geleden dat hij het contact van een andere hand had gevoeld? Het was alsof ze een nieuwe Emanuel aanraakte, glad en fluweelachtig, met een nieuwe, trillende en overgevoelige huid. Emanuel wentelde zich in het gras, greep plotseling haar blote benen en sloeg er zijn armen omheen, duwde zijn voorhoofd tegen ze aan en kuste haar grove, ruwe knieën.

‘Wat doe je? Wat doe je?’ riep Katty uit en ze viel naast hem in een hartstochtelijke omhelzing.

‘Wat doe je?’ mompelde ze nog eens en ze draaide haar hoofd op het gras, met gesloten ogen, zwaar ademhalend als in slaap, terwijl hij haar jurk optilde, waar ze op die zomerdagen niets onder droeg, niet eens een lijfje.

Hij plakte zijn lippen op haar rode, getaande huid. Ze spartelde nog wat tegen, maar bleef uiteindelijk bewegingloos liggen, bedwongen door zijn kracht. Toen omklemde hij haar armen en rolde zich met een abrupte beweging op haar – en zijn blote torso kleefde aan haar gloeiende borsten in een worsteling van woeste, wanordelijke bewegingen, als in een laaie gloed van levende, lichamelijke vlammen.

Celina kwam op een middag naar villa Elseneur met slecht nieuws over Isa.

Haar ziektetoestand was opeens op onverklaarbare wijze verergerd. Isa leed aan een bizarre ziekte die ze in het Verre Oosten had opgedaan. Haar rechterbeen was geheel en al wond en pijpzweer. Er waren jaren van analyses en behandelingen voorbijgegaan, maar niets mocht baten. Haar vlees teerde verder weg en de enige oplossing was dat Isa plat op haar brancardbed bleef liggen.

Er waren ook veel patiënten die naar Berk kwamen, eigenlijk alleen maar om liggend onder andere zieken te verkeren, waardoor ze gemakkelijker hun langdurig lijden konden verdragen.

‘Misschien zullen ze haar been moeten afzetten,’ zei Celina, en ze probeerde haar tranen te bedwingen.

Ze bette voortdurend haar ogen met een zakdoek, maar begon uiteindelijk toch te huilen. Ongetwijfeld droeg ze dit bittere, verkrampte verdriet al lang met zich mee en had ze nu de gelegenheid haar tranen de vrije loop te laten.

‘Weet Isa het al?’ vroeg Emanuel.

‘O, nee! Ze vermoedt niets… Iedereen om haar heen probeert de waarheid zo goed mogelijk voor haar verborgen te houden… De dokter vertelde haar dat hij haar misschien zou moeten opereren om de zieke plek schoon te maken, zodat ze nadien opnieuw zou kunnen lopen… En ze is blij… Zo blij… Ze meent dat ze al bijna genezen is…’

Ze veegde haar ogen af, terwijl ze voort huilde met snikken die diep uit haar borst kwamen.

‘Neem me niet kwalijk voor dit tafereel…’

Ze zweeg, staarde naar de grond en schudde langzaam haar hoofd, als om een innerlijke monoloog kracht bij te zetten.

Opeens bleek ze zich iets te herinneren: ‘Ik kwam u namens haar vertellen dat ze uw bezoek op prijs zou stellen… U bent al een hele tijd niet geweest…’

Emanuel beloofde de volgende dag te komen.

‘Ach, dat is geweldig!… Morgen zal haar nieuwe jurk klaar zijn,’ zei Celina. ‘Ik heb erg met haar te doen… Ze meent echt dat ze opnieuw zal kunnen lopen en ze wilde een nieuwe jurk… “Een lichte zomerjurk, met veel bloemen,” zei ze tegen me… Natuurlijk wilde ik haar niet dwarszitten en dus heb ik er een laten maken. Het is een heel mooie mousselinen jurk… U zult zien. Alstublieft, zeg haar hoe goed het haar staat…’

‘Hoe laat zal ik komen?’

‘Ik meen dat u beter vroeg kunt komen, vóór vier uur… Daarna begint de koorts en wordt ze onrustig…’

De volgende dag vertrok Emanuel al vroeg in zijn rijtuig naar de stad. Hij kwam een klein meisje tegen met een mand bloemen. Het waren een stuk of wat boeketjes, zonder de minste kleur, samengesteld uit de tere plantjes die groeien in de duinen. Hij kocht verschillende boeketjes, ging toen naar een bloemenwinkel en voegde er een paar rode anjers aan toe.

Het was een zonderling boeket geworden, een vreemde mengeling van matte kleuren en levendige bloemen. Toen Isa het ontving, hield ze het boeket heftig tegen haar boezem aangedrukt, nam een anjer en stak hem in haar haar.

Ze droeg haar nieuwe jurk en lag zonder deken op haar brancardbed. De dunne mousselinen sluier stond haar inderdaad geweldig. De jurk kwam tot onder haar knieën, maar terwijl het ene been er normaal, met een kous en een schoen, onderuit stak, was het andere volledig gewikkeld in een dik gaasverband.

Ze stak de rode bloem achter haar oor, keek in de spiegel en schikte koket haar haar.

Op haar wangen had de koorts twee grote rode vlekken aangebracht, die eruitzagen als make-up. Met een gebaar schoof ze haar froufrou weg en maakte haar voorhoofd vrij. Ze zag eruit als een grote pop die languit op een bed lag – een pop met een gebroken been, dat in een wit doek was gewikkeld door een klein meisje dat ‘doktertje’ speelde.

De zonnegordijnen hingen neer en het licht sijpelde sloom de kamer binnen, tegelijk met het lichte gezoem van een warme, stille middag.

In de kamer hing nog altijd een vage etterlucht, maar muffer, doordringender misschien dan voorheen. Celina bracht twee grote glazen orangeade.

Terwijl ze eraan nipten, kwam een brancardier binnen en kondigde aan dat er iemand buiten stond te wachten.

‘Hij is er weer,’ zei Celina geërgerd. Ze keerde zich naar Isa en vervolgde: ‘Alstublieft, laat hem vandaag maar buiten staan… Alstublieft…’

Isa wilde echter niet naar haar luisteren.

‘Laat hem binnen… Zeg hem om binnen te komen… Juist vandaag ben ik niet bang… Want vandaag is Emanuel hier…’

Ze wierp hem een blik toe.

‘Ik zal je dankbaar zijn als je mij van deze obsessie kunt afhelpen! Maar het is onmogelijk… Hij zegt dat hij me kan genezen met behulp van astrale lichamen… Weet je wat dat zijn? Mysterieuze krachten… Communicatie met de geesten…’

Ze sprak onsamenhangend en leek een beetje bang.

Er kwam een mannetje binnengemankt. Eerst verscheen zijn ronde, gezwollen schouder, daarna zijn vooruitgestoken borstkas. Zijn gezicht was afschuwelijk, gedeeltelijk geschonden door pokputten en met oogballen die helemaal uit hun kassen puilden. Hij droeg een dikke, oude jas met fluwelen kraag, maar dat leek hem ondanks de hitte van de dag niet te deren.

‘Ik breng je goed nieuws,’ zei hij tegen Isa, waarbij hij ostentatief Emanuels aanwezigheid negeerde en rustig zijn vingers liet kraken. ‘Afgelopen nacht trad ik in communicatie met een grote geest die je gunstig gezind is.’

Zijn stem klonk ietwat hees, als een zwak gerochel.

Emanuel zag opeens iets zwarts in de nek van het mannetje en toen hij nauwer toekeek, ontdekte hij dat het een wandluis was. Hij werd onmiddellijk gegrepen door een golf van afkeer gemengd met een onuitsprekelijk medelijden.

Isa daarentegen keek het mannetje stralend van geluk aan, terwijl haar handen lichtjes van de emotie begonnen te trillen. Het was duidelijk dat het mannetje erin geslaagd was haar te domineren en te intimideren.

‘Ik breng je een teken van de geest…’ vervolgde het mannetje en hij haalde een in krantenpapier gewikkeld pakje uit zijn vestzak. ‘Het is een stuk astrale steen. Zorg er alsjeblieft goed voor…’

Isa nam het pakje aan en stopte het diep onder haar hoofdkussen. Haar tanden begonnen te klapperen van de schrik.

‘Het spijt me dat ik vandaag niet langer kan blijven…’ vervolgde het mannetje. En in de deuropening drukte hij Isa op het hart: ‘Vanavond, om vijfentwintig over negen, moet je intens aan de geest denken…’

Eindelijk was hij weg. Celina begeleidde hem en bleef een paar tellen in de gang met hem spreken.

‘Wat een oplichter!… Wat een gemene oplichter…’ voer Emanuel uit, toen de deur was gesloten. ‘Celina heeft gelijk: je moet van hem af…’

Isa keek hem verschrikt aan.

‘Ik ben bang… Emanuel… Hij kon zich wel eens vreselijk wreken.’

Op dat moment kwam Celina weer binnen, rommelde in haar handtas en verdween weer meteen.

‘Ik wed dat hij je geld heeft gevraagd,’ zei Emanuel, toen ze terugkeerde.

‘Juist, hij vroeg me hem vijf francs te lenen.’

‘Mag ik dat astrale lichaam eens zonder inpakpapier bekijken?’ vroeg Emanuel.

Isa gaf het hem. Hij opende het pakje en onderzocht aandachtig de inhoud ervan. Daarna bracht hij het aan zijn neus.

‘Het is gewoon een stukje kaas,’ zei hij. ‘Kijk zelf, Celina.’

De gezelschapsdame rook eraan en maakte een grimas van afkeer. Isa rukte het pakje uit haar hand en stopte het weer onder haar hoofdkussen.

Emanuel was buiten zichzelf van woede.

‘Waarom komt hij jou genezen in plaats van eerst zichzelf te genezen, als hij werkelijk met zulke grote geesten communiceert? Waarom? Waarom mankt hij zo vreselijk?’

Hij besefte dat hij haar niet op die manier kon overtuigen.

Er was slechts één weg. Emanuel werd op slag kalm en sprak Isa op biddende toon aan.

‘Misschien… Weet ik veel?… Misschien heeft het astrale lichaam daadwerkelijk magische eigenschappen… Ik wil het graag zelf proberen… Alsjeblieft, kun je het me niet lenen voor een paar dagen, zodat ik het onder mijn lichaam kan bewaren?… In feite weet ik er niets van…’

Isa gaf hem het pakje met groot vertrouwen en leefde op: ‘Je twijfelt dus ook? Kijk, dat is wat ook mij kwelt, dat “misschien”… Misschien is het mogelijk dat…’

De rode vlekken op haar wangen werden feller en pareltjes van zweet verschenen op haar slapen. Het was duidelijk dat de koorts was opgekomen.

Alsof ze een bekentenis uitsprak, vervolgde ze: ‘Ik voel me de laatste dagen inderdaad veel beter… Ik heb koorts… Dat is alles… Maar wat doet het ertoe, vanaf het moment dat ik me beter voel?…’

Celina verliet de kamer.

‘Laat ik je een geheim vertellen, Emanuel… Mijn grootste geheim. Gisteren en vandaag heb ik bij het kaarten een groot aantal dagen van Celina gewonnen… We speelden vanmorgen…’

Emanuel keek verbijsterd.

‘Ik zal het je uitleggen,’ vervolgde Isa. ‘Maar je mag het niet voortvertellen. Alsjeblieft, ik smeek je, je mag het niemand vertellen… Elke dag kaarten we, Celina en ik. We hebben afgesproken dat we om niets spelen, maar in mijn hoofd speel ik voor dagen… Levensdagen… Elk punt dat ik van haar win is een extra dag bij mijn leven… Maar die gaan van haar leven af. Begrijp je?’

Ze begon rillerig te lachen, met enerverende horten en stoten, alsof ze haar bewegingen niet helemaal kon beheersen.

‘Vanmorgen heb ik niet minder dan driehonderdveertien dagen van haar gewonnen… Wat zeg je daarvan? Dat is bijna een jaar… En natuurlijk vermoedt zij niets… Dat is waarom zij steeds zwakker wordt en ik almaar beter…’

Ze had de controle over zichzelf helemaal verloren. Ze haalde haar gespreide vingers door haar haar en over haar voorhoofd.

‘Ik wacht op de dag dat ik alle dagen van mijn leven zal hebben gewonnen… En zij, die naast me zit, plotseling uitgeput neerzijgt en sterft… Als een pop die je opblaast en die langzaam leegloopt als je het ventiel opent… Ja… Ja… Ik zal winnen.’

Ze zweeg een tel, en toen, opeens zeer opgewonden: ‘Weet je waarom ik zal winnen?… Dat is het echte geheim… Hoor je me?… Weet je waarom?’

Ze stikte bijna van opwinding.

‘Omdat ik… Omdat ik vals speel,’ riep ze uit.

Ze was vuurrood, met gloeiende wangen, onrustige handen.

‘Als ik weer gezond ben… Word ik danseres… Ik zal je nu alles vertellen, Emanuel… Ik zal naakt met je dansen…’

Ze huiverde plotseling om wat ze zei en gaf zich een klap op haar wang.

‘Wat bazel ik? Ben ik gek geworden?’

Emanuel had de kamer zo snel als hij kon willen verlaten, want met elke seconde werd het pijnlijker.

‘Je begrijpt me, Emanuel… We zullen de grootste dansers ter wereld zijn. En we zullen dansen op de muziek van Bach… We zullen de eersten zijn om te dansen op Bach… Begrijp je? Begrijp je? We zullen het publiek verrassen tot in het diepst van hun darmen… Hun darmen… Darmen vol stront… Wat bazel ik? Wat bazel ik?’

Ze begon te roepen: ‘Ach, ik ben niet beschaamd! Ik zeg het luid en duidelijk: in hun darmen zitten ze vol stront!… Stront!…’

Celina snelde verontrust de kamer in. ‘Ach, daar begint ze weer te ijlen…’

Bedaard naderde ze het bed en probeerde haar tot rust te brengen door haar slapen te masseren.

‘Telkens als het mannetje komt, is het hetzelfde liedje… Ze windt zich op en begint te ijlen.’

Isa viel uitgeput terug in de kussens en haar lippen bleven almaar onverstaanbaar brabbelen.

Ze lieten een brancardier komen om Emanuel uit de kamer te rijden.

Celina liep hem gehaast na op de gang: ‘Ze heeft me naar u toe gestuurd… Om u te vragen… Haar te vergeven… Ze stond erop dat u haar zou vergeven.’

‘Vergeven voor wat? Wat heeft ze misdaan?’ antwoordde Emanuel bedroefd. ‘Zij moet mij vergeven. En ons allemaal… Zij is degene die óns moet vergeven…’

Een dorre droefheid bedrukte hem als een snikken zonder tranen diep uit zijn borst, als een grimmige weemoed midden op de dag.

Op straat haalde hij op een afgelegen plek het astrale lichaam uit zijn zak en gooide het in een riool.

Emanuel ontving een brief.

Parijs, 7 september 19…

Beste Emanuel,

Eindelijk ben ik opnieuw in Parijs na een afwezigheid van acht jaar. Ik ben met stille trom uit het sanatorium vertrokken, zonder afscheid te nemen van wie dan ook. Mijn ouders zijn met de auto gekomen en een half uur later hadden ze mij ingepakt, met een touw gebonden en achter in de auto geworpen. Het is een prachtige ‘roadster’, met de nieuwste snufjes en een aerodynamische lijn die je ertoe verplicht om gehurkt te zitten als een gevangene in een cel, met je knieën tegen je mond. Wat comfort betreft, gaat er volgens mij niets boven het brancardbed van een zieke, waar je als een koning op ligt, terwijl je wordt voortgeduwd door een brancardier die even stil en ernstig is als een Engelse lord.

Het klinkt absurd, maar wat me aanvankelijk het meest verbaasde in Parijs was dat ik nergens een rijtuig met een zieke heb gezien. Op een dag zag ik op de hoek van een straat een invalide in zijn mechanische karretje en ik wilde naar hem toesnellen en hem kussen en in de armen sluiten als een broer. Maar je weet dat in het leven juist de meest zinvolle gebaren verboden zijn.

Ik staarde hem lange tijd na, het was een vreemd uitziende mengeling, half mens, half fiets.

Misschien is de legende van de Minotaurus aan modernisering toe.

Ik loop de hele dag over straat en elke voetstap op het trottoir weergalmt duidelijk, sterk en onafhankelijk in mijn hersens als een hamerslag. In de taxi’s kan ik me niet uitstrekken, behalve op mijn zij, en hoe dan ook wil ik me liever wennen aan lopen.

Gisteren is me iets merkwaardigs overkomen: op een huisdeur las ik de annonce dat ze op zoek waren naar een ‘technisch’ tekenaar. Ik kan een beetje tekenen, de deur was open, dus ik kon niet anders dan binnengaan, nietwaar? Ik moest de trap op tot de vijfde verdieping. Ik ging eerst een weelderige trap op met een pluchen tapijt en een leuning met geelkoperen ornamenten. Dat was de trap naar de eerste verdieping. Naarmate ik verder steeg, boette de trap aan elegantie en soliditeit in, en toen ik aankwam bij de laatste verdieping, moest ik in het halfdonker op de tast een smal houten trapje vinden, waarvan elke plank kreunde van rottigheid.

De annonce van de voordeur hing er ook, maar er was nergens een bel. Ik zag een deur op een kier, klopte aan en wachtte af. Een hele poos bleef ik daar zo staan in de volstrekte stilte van een vreemd huis, geleund tegen de balustrade van de overloop en door een zolderraampje kijkend over de daken van de stad.

Ik moet daar zo’n tien minuten hebben gestaan, toen ik nogmaals op de deur klopte, luider nu. Toen, met de abrupte impuls die je overvalt als je iets doet dat verboden is, opende ik de deur. Ik bevond me opeens in een soort atelier met grote stoffige ramen die volgens mij al maanden niet meer waren gezeemd. In het midden stond een enorme tafel, bezaaid met tekeningen en rollen blauw papier.

Ik wachtte nog een paar tellen en klopte toen met een winkelhaak op de tafel. De echo van de slagen ging verloren in een verlaten huis. Tegenover mij was er een gesloten deur en nu kon ik natuurlijk niets anders dan doorgaan tot ik iemand zou tegenkomen.

Ik ging binnen zonder kloppen. Het was een kleine salon, vol spullen die nogal willekeurig waren opgestapeld. In een hoek, een grote lampadaire met een abat-jour van roze zijde… Een waardig oud meubelstuk naast een bed met talrijke zuiltjes en spiralen. Ik schraapte mijn keel, maakte wat lawaai, ging op een krukje zitten en er kwam nog altijd niemand. Was het huis dan verlaten?

Uiteindelijk ontdekte ik een verbindingsdeur naar de rest van het appartement. Het was bedekt met behangpapier en bijna onzichtbaar… Ik ging zoiets als een keuken binnen met armmoedig meubilair. In een kom op de tafel was een restje sla. Je kunt je niet voorstellen, Emanuel, hoe vreemd en verlaten een lege kamer kan zijn als je sporen aantreft waaruit blijkt dat er even voordien mensen zijn geweest… Een ontzettende indruk van verlatenheid en eenzaamheid. Ik besefte toen pas echt dat de dingen en de decors waarin de mensen hun meest vertrouwde en meest wezenlijke uren doorbrengen in wezen niemand toebehoren… De mensen passeren er, meer niet, zoals ook ik door dat onbekende huis passeerde, ongevoelig voor en zonder binding met de hoop huiselijke intimiteit die om me heen verspreid lag…

Ik ben weggegaan in een onuitsprekelijk verdrietige stemming, niet zonder een laatste, volkomen absurd gebaar te stellen, het enige dat me kon redden van het onbegrip waarin ik ronddreef. In de ruimte die was ingericht als een kleine salon hing een enorme foto in een vergulde lijst aan de muur, die een officier voorstelde, rechtop, leunend op zijn sabel. Welnu, ik ben voor hem gaan staan, ik heb de reglementaire houding aangenomen en ik bracht hem een korte en energieke militaire groet. Begrijp je? Het was het stomste gebaar dat ik daar en toen kon volbrengen. Het was mijn hoogste eerbetoon aan die onbekende kamer en die anonieme officier die in de verpletterende eenzaamheid van het huis als enige een solide reden had om te bestaan en te leunen op een sabel. Onbekende foto, ik groet u!

Ik heb een paar uiterst sensationele nieuwtjes over Tonio voor het laatst bewaard. Je weet wellicht dat ik goed bevriend ben met zijn broer. Ik ga geregeld bij hen op bezoek. Vorige week was ik bij hen op de thee en toen gebeurde er iets dat ik hier kwijt wil.

Tonio is een tijdlang opgenomen geweest in een kliniek in de buurt van Parijs om een behandeling te volgen, die hem tot rust moest brengen. Alles leek wonderwel te lukken en al snel keerde hij helemaal opgeknapt naar huis terug. Althans, dat dachten we… Nu vond ik dat hij er nóg wanhopiger, nóg verwaarloosder en nóg dronkener uitzag dan ooit… Tot nu toe heb ik met geen woord tegen zijn broer gerept over wat ik gezien heb en ik weet niet of ik het zal doen. Liever probeer ik Tonio een en ander aan het verstand te brengen, al zal het moeilijk zijn…

Maar om terug te komen op wat er gebeurd is: op de bedoelde theevisite waren een groot aantal mensen, onder wie velen die me vreemd waren. Opeens ging de deur open en kwam een jonge, mij bekende ingenieur binnen, vergezeld van een grote blonde vrouw in een withermelijnen bontjas… Welnu, ik stond paf, mijn mond viel open en mijn theekopje trilde in mijn hand van opwinding… De vrouw die binnenkwam leek als twee druppels water op mevrouw Wandeska en als ik niet had geweten dat ze hinkend het sanatorium had verlaten, dan meen ik dat ik op haar toe was gestapt en haar had aangesproken als een oude kennis…

Ik keek om me heen, op zoek naar Tonio, en ik zag hem in een hoek van de kamer, bleek, getransfigureerd, zijn ogen star op de buitengewone, hallucinante verschijning gericht… Alles, van de kleding en het witte hermelijn tot de snelle bewegingen en de zachte, klingelende lach, werkelijk alles completeerde de illusie en maakte dat mevrouw Wandeska daar opnieuw voor ons schrikbarend aanwezig was…

Tonio kwam naar me toe, stamelde een paar woorden en verdween snel naar zijn kamer. Ik volgde hem.

‘Heb je het gezien?’ mompelde hij. ‘Inderdaad, opmerkelijk…’

‘Neem me niet kwalijk…’ vervolgde hij. ‘Er is een kleine kwestie die ik moet regelen en die geen uitstel gedoogt… En ik zal ze regelen waar je bij bent. Neem me niet kwalijk en probeer me te begrijpen…’

Hij liep naar een kast, haalde er een doosje met een metalen deksel uit en plaatste het op de tafel. Er zaten allerlei instrumenten in, waaronder een injectiespuit. Hij koos een naald die hij in de vlam van een lucifer hield. Toen, zonder haast, met de langzame, zelfverzekerde bewegingen van een dokter die weet wat hij doet, vulde hij de spuit met de inhoud van een flesje, stroopte een mouw op en stak de naald diep in zijn huid…

‘Doe je dat allang?’ vroeg ik hem onthutst.

‘Ik heb het geleerd van een verpleegster in de kliniek, waar ik was om tot “rust” te komen,’ zei hij. ‘Het is sterker en doeltreffender dan, bijvoorbeeld, alcohol…’

Ik zweeg huiverend en ik had niet de moed om hem de les te lezen. Ik begreep hem en gaf hem gelijk. Wie weet, misschien dat ook ik op een dag?… Maar nee… Beslist niet… Er zijn zekerder, overtuigender en snellere manieren dan dit.

Ik laat je nu, want ik ben vreselijk moe en ik zie zelfs af van het plezier je te schrijven als het erom gaat weg te zinken in mijn dromen.

Alle liefs,

Ernest

die je, met je welnemen, een spoedig herstel toewenst.

Er waren een paar weken verstreken sinds Emanuel bij Isa op bezoek was geweest. De herfst deed opnieuw zijn intrede in Berk, met zijn mistige morgens en eindeloze motregen, waardoor de kamers in het wazige licht van een oneindige weemoed werden gedompeld.

Emanuel moest op een bepaald moment terug naar het sanatorium omdat mevrouw Tils de villa voor de winter verliet.

Het werd een saaie en deprimerende terugkeer. Emanuel trof een leeg en troosteloos sanatorium aan. Quitonce was dood; Tonio, Ernest en Roger Torn waren weg; Isa werd juist nu geopereerd. Emanuel bleef hele dagen op zijn kamer en staarde voor zich uit door de natte, koude ramen…

Nu pas begreep hij ten volle wat Ernest ooit tegen hem had gezegd: ‘Er zijn momenten waarop je “minder dan jezelf” bent, ja zelfs minder dan wat dan ook. Minder dan het object dat je voor ogen hebt, minder dan een stoel, een tafel of een stuk hout. Je bent aan de onderkant van de dingen, in het souterrain van de werkelijkheid, onder je eigen leven en onder alles wat er om je heen gebeurt… Je bent een vorm die nog vluchtiger en nog rafeliger is dan die van de onveranderlijke elementaire materie. Dan kost het je een enorme inspanning om zelfs maar de loutere inertie van stenen te begrijpen – terwijl jij daar zomaar ligt, herleid tot niets, tot “minder dan jezelf”, en die inspanning onmogelijk kunt opbrengen.’

Mevrouw Tils kwam hem vaarwel wensen. Het was een tijd van afscheid, vertrek en spijt. Zed kwam hem van tijd tot tijd zien. Het waren rustgevende bezoeken. Alle rusteloosheid werd door Zed omgezet in de eenvoudige, kalme rook uit zijn pijp.

In de tuin liep de zomer op zijn einde. Het groen leed aan een geheime, innerlijke ziekte die echter nog niet fataal was. De bladeren krulden lichtjes, zoals de hand van een stervende die zijn vingers ietwat balt in een kramp van pijn, maar verder geen vin verroert. Het was de fase van de herfst, waarin de schimmel regeert, de dagen waarin alles tot een eind komt, met geraniums die hun wrange geur sterker verspreiden en met dahlia’s die hun blaadjes opvouwen tot miniatuurvuurwerk dat langzaam uitdooft.

Celina liep bezorgd door de gangen. Emanuel kwam haar een paar keer tegen, maar durfde haar niet aan te spreken, en hoe dan ook leek ze niet te zien wat er zich voor haar ogen afspeelde.

Op een avond verscheen ze in zijn kamer. Emanuel lag met gedoofd licht te slapen. Celina probeerde te spreken, maar begon stilletjes te janken.

‘Eindelijk een plaats waar ik kan huilen…’ zei ze.

Ze ging op een stoel zitten, verborg haar hoofd in een arm en je had gezworen dat ze was ingedommeld, als ze niet nu en dan schudde van het snikken.

‘Hoe is het met Isa?’ vroeg Emanuel.

‘Isa is er zeer slecht aan toe… Veel slechter na de operatie dan ervoor… Het gutst uit haar als uit een fontein… Het is vooral vreselijk als ik haar ’s morgens in een verband leg. Vroeger zou ze schreeuwen, maar nu kan ze zelfs niet meer schreeuwen… Op de plaats waar het been van de dij werd geamputeerd, is een wonde overgebleven waar een kinderhoofd in past… Gapend, haveloos vlees… Vreselijk, vreselijk…’

Haar stem trilde onder het spreken en ze leek bezocht door gruwelijke spookbeelden.

‘Ik wilde het been houden, maar ze lieten het niet toe. De hele duur van de operatie stond ik bij de deur van de kliniek op de loer… Ziet u, ik wilde het been nemen en in alcohol bewaren… Het idee spookte almaar door mijn hoofd…’

‘En hebben ze je het been niet gegeven?’ vroeg Emanuel. ‘Natuurlijk niet… Hoe dan ook is het beter zo… Toen Eva ermee uit de operatiekamer kwam, meende ik eerlijk gezegd dat ze een bos bloemen in haar handen had. Zo zag het been eruit, gewikkeld in bebloed katoen en gaas… Als een prachtig boeket rozen… Ach, hoe gek van me!… Toen ik besefte dat het Isa’s been was, rende ik zo snel als ik kon achter Eva aan. Ze ging naar de kelder om het te verbranden in de oven. Hoe vindt u dat? Ze verbranden het, ze gooien het in het vuur… Ik voelde dat ik mijn verstand verloor… Het is alsof ik het nu nog in de vlammen zie… Ik kan het maar niet uit mijn hoofd zetten… Ik zie hoe het in brand vloog en vervolgens door het vuur werd verteerd… En het verschrikkelijkste was het moment waarop het vuur de voetzolen bereikte en de tenen zich opeens spreidden, zoals ze deden als ik haar nagels knipte…’

Ze sprak langzaam nu, alsof ze zichzelf probeerde te bevrijden van de drukkende last.

‘Ze ijlt voortdurend… Ik begrijp nauwelijks wat ze zegt… Ze dringt voortdurend aan om te kaarten…’

Emanuel herinnerde zich wat Isa hem op een dag had gezegd.

‘Alsjeblieft, speel dan toch kaart met haar,’ zei hij tegen Celina. ‘En laat haar zoveel mogelijk winnen…’

Een paar dagen bleef het rustig. Isa sliep het grootste deel van de tijd. Het was een verkwikkende slaap, legde de dokter uit.

Emanuel reed in zijn rijtuig naar het strand. Hij had het gevoel dat hij stikte in het sanatorium. Liever dan in zijn trieste, witte kamer te blijven, bracht hij uren achtereen door in de regen, onder de overkapping van het rijtuig, aan de oever van de oceaan. Solange vergezelde hem opnieuw, maar als een goede vriendin nu, rustig en zwijgzaam, met voorkomende en discrete gebaren. Ze spraken op fluisterende toon, alsof ze er allebei op hun hoede voor waren een bittere en pijnlijke zaak op te rakelen, die wachtte om opnieuw in hun binnenste op te laaien…

Op een dag kwamen ze op het strand een troepje kinderen tegen, die in een lawaaierig konvooi iets meedroegen dat ze in het zand hadden gevonden. Het was een dode kwal, een enorme brok gelatineus, doorzichtig vlees, met de scherpe reuk van vis en jodium. Solange huiverde van afschuw. Emanuel nam het dier in zijn hand en de slijmerige massa plakte vreemd aan zijn huid. De weke, klamme kilte ervan drong door tot in zijn hersens. Hij sloot zijn ogen, ietwat rillerig.

‘Mijn ziel voelt aan als die walgelijke, inerte brok leven,’ mompelde hij. ‘Berk is vol van dit soort revelaties… Onvoorstelbaar, die stank van rot…’

Emanuel herinnerde zich zijn laatste bezoek aan Isa en de etterende lucht die toen in de kamer hing… Hij gaf de kwal terug en besloot naar het sanatorium terug te keren. Hij was diep onder de indruk van het rottende oceaanlijk, als een soort reëel voorteken, tastbaar geworden in een vochtige, kille vleesklomp.

Isa was er veel erger aan toe. Ze werd intraveneus gevoed en was aangesloten op een zuurstofapparaat. De verschijning van de kwal kreeg inderdaad een raadselachtig profetische betekenis.

Toen, op een avond, stierf Isa.

Celina kwam snel naar Emanuels kamer. Ze bracht hem een paar spullen van de overledene, die ze aan zijn zorgen toevertrouwde.

‘Ze vroeg me om de spullen aan haar vader te overhandigen, maar ik ben bang om ze in haar kamer te houden… Ze zouden zoek kunnen raken bij al dat komen en gaan…’

Ze was vrij kalm en huilde niet meer.

‘U zou moeten zien hoe wit, mooi en vredig ze in haar bed ligt. Ik meen dat ze eindelijk wat rust heeft gevonden. Het is alsof ze slaapt in volkomen gelukzaligheid…’

Emanuel woelde de hele nacht in hallucinerende, bittere dromen. Het was alsof de weke, rotte lucht van een gelatineuze kwal door de kamer dreef…

…En toch scheen buiten de zon – een buitengewoon witte, stralende zon in een wolkenloze zomerhemel. Emanuel bevond zich in het midden van een stadion. Alle banken waren echter leeg. Hij was alleen, helemaal alleen op een geasfalteerde baan. In de volle zon. En opeens, met een sprong, verscheen Zed. Hij had zijn racepak aan en een rood shirt met daarop reuzengroot zijn initialen.

‘Kijk … Ik ben genezen, ik ben beginnen te lopen,’ zei hij.

Emanuel nam hem nauwkeuriger op en ontdekte zijn vreemde benen. Wanneer hadden ze die afgezet? Onder zijn knieën bleven alleen nog zijn scheenbenen over. Zijn voeten waren verwijderd en op de plaats waar de benen waren afgesneden, waren twee ronde tinnen stukken aangebracht, als de deksels van twee conservenblikken. Wanneer hij op het asfalt huppelde, maakte hij een onverdraaglijk metalen geluid… Pak!… Pak!… Pak!…

Zed verwijderde zich als op stelten. Het was zo heet dat het asfalt smolt onder de zon. Langzaam veranderde het stadion in een weke, lauwe peklaag… Hoe verder Zed zich verwijderde, hoe dieper hij in het asfalt wegzonk… Tot aan zijn knieën… Zijn heupen… Zijn hoofd… Op de plek waar hij helemaal wegzonk, bleef op de baan een dun, doorzichtig velletje roze huid achter, als een waterblaar op een brandend been…

De morgen daarop moest Emanuel naar de kliniek voor een onderzoek door dr. Cériez. Hij vond dat zijn patiënt er bleek en anders uitzag.

‘Wat is er?’ vroeg de dokter. ‘Vertel me alles, alsjeblieft… Je morele gezondheid is voor mij even belangrijk als die van je wervels…’

Emanuels ogen waren gevuld met tranen.

‘Ik kan niet langer in Berk blijven… Het is meer dan ik aankan… Ik ben gebroken door de droefheid van de stad… Alle weemoed van de wereld heeft zich hier opgestapeld…’

De dokter zweeg en dacht aandachtig na.

‘Waarom zou je dan niet weggaan? Je neemt een korte pauze en gaat bijvoorbeeld voor een paar maanden naar Zwitserland. Ik meen dat verandering van klimaat je goed zal doen…’

‘Ook ik heb daaraan gedacht,’ zei Emanuel. ‘Maar hoe kan ik weg, liggend op een brancardbed?’

‘Daar is geen kunst aan,’ lachte de dokter. ‘Er is een nachttrein, een expres, die direct van Boulogne naar Genève gaat… Je neemt ’s avonds het treintje van Berk tot aan het station waar je moet overstappen en daar wordt je aan boord gehesen in een speciaal compartiment van de exprestrein… En de volgende dag wordt je in het eindstation uitgeladen. Je kunt je laten begeleiden door een verpleegster… Er zijn Zwitserse verpleegsters in Parijs die patiënten begeleiden en voortdurend tussen Parijs en Genève pendelen… Ik kan dat wel voor je regelen.’

Emanuel besloot binnen de week te vertrekken.

De dag van vertrek, dag van ultieme confrontaties.

Emanuel nam een rijtuig om een laatste keer de oude bekende plaatsen terug te zien.

Eerst ging hij de duinen in, naar villa Elseneur. Het was een warme, zonnige herfstdag, zoals een jaar geleden, toen hij in Berk was aangekomen.

Hij nam afscheid van de herbergier en zijn vrouw en de enkele zeelieden… Ze dronken allemaal absint en de mannen wensten Emanuel een spoedig herstel. In de volle zon en de verlatenheid van de duinen klonken de woorden bizar. Ergens, op die middag, lag een meisje begraven onder de aarde, een blank meisje met een froufrou, dat ooit koket een rode anjer achter haar oor had gestoken. Evenals een vroegoude jongeman die hem ooit pornografische foto’s had getoond. In welke werkelijkheid bestonden de duinen nu nog, en het warme zonnelicht, en ook Emanuel in een rijtuig?… Met handen die bewogen… Met ogen die zagen… Met het klare gezoem van de middag in zijn hoofd? De verlatenheid van de wereld was oneindig geworden.

Hij ging naar de rand van de stad, waar Celina woonde met haar zuster en haar schoonbroer, een visser, in een bescheiden huisje dat zo laag was dat hij het afdak met zijn hand kon aanraken.

Op de binnenplaats lagen visnetten te drogen in de zon.

Celina kwam ineengedoken het lage deurtje uit, alsof ze uit een hol kroop. In een paar dagen was haar gezicht gerimpeld als een gedroogde, rotte vrucht.

Ze haalden zulke kalme en reine herinneringen aan Isa op, dat hun weemoed iets lichtgevends, raadselachtigs en rustigs had in de onbezoedelde stilte van de middag – of iets van een zonsopgang, een plechtige verlichting van hun harten.

‘Het spijt me dat ik haar zonder been moest begraven…’ zei ze. ‘Het was al te triest… al te bedroevend. En toch heb ik dat gruwelijke beeld willen toedekken en heb ik op de plaats van het afgesneden been een bos bloemen in de kist gelegd… Lelies en herfsthyacinten… Haar favoriete bloemen…’

Emanuel zwierf nog enige tijd rond door de smalle, trieste straten van het stadje. Daarna keerde hij terug naar de kliniek om de laatste voorbereidingen voor zijn vertrek te treffen. Hij werd naar de trein begeleid door twee brancardiers, die hem in de coupé moesten hijsen, en een Zwitserse verpleegster die uit Parijs was gekomen en hem op de reis zou vergezellen.

Ook dr. Cériez was ’s avonds naar het perron gekomen om hem uit te wuiven.

Ze hadden Emanuel nog maar net in het treintje van Berk geïnstalleerd of Solange kwam de wagon binnengestormd, uiterst nerveus omdat ze bijna te laat was gekomen.

Ze kwam naast hem, buiten adem, bijna stemloos, zodat ze amper de kracht had om een paar woorden te mompelen.

‘Alsjeblieft, vergeet, Emanuel,’ zei ze. ‘Vergeet alles… Meer bepaald die vreselijke nacht… Vergeet deze stad… Vergeet de kwellingen ervan…’

Ze boog zich over hem heen, kuste zijn voorhoofd en gleed snel de coupé uit om niet in tranen uit te barsten.

Het treintje trok langzaam ratelend over de rails weg.

De verpleegster begon te breien in het zwakke licht van de lamp.

Emanuel bleef een paar minuten roerloos liggen, verhief zich toen op zijn ellebogen en keek door het raam.

In de verte was de stad een zinkend schip, ondergaand in de duisternis.

BERK – DE STAD VAN DE VERDOEMDEN

[Reportage]

Op de spoorlijn Parijs-Boulogne is er een station, waar alle treinen langer dan een minuut stilhouden. Het is Rangdu-Fliers, het overstapstation naar Berk.

De argeloze reiziger die zich slaperig de ogen uitwrijft en door het coupéraam naar buiten kijkt, beleeft voor even een visioen uit een nachtmerrie.

Gewoonlijk ziet hij in de stations het welbekende gewemel van reizigers die gehaast de trappen van de trein op en af dalen, maar hier halen verpleegsters en lastdragers met oneindig veel voorzorgen draagberries met kadaverachtige zieken uit de wagons. Kreupelen lopen op krukken rond en rachitispatiëntjes hangen vertwijfeld aan de arm van hun begeleiders. Het zijn de pelgrims naar Berk, de sanatoriumstad, de indrukwekkendste stad ter wereld. Het Mekka van de bottuberculose.

Heel dat volkje neemt plaats in een treintje dat eruitziet als een speelgoedtrein, met een locomotief die meer op een kameel lijkt en die langzaam optrekt, luidruchtig snuift en veel rook ontwikkelt – veel te veel rook voor de afstand van vijf kilometer die het aflegt. Het is de beruchte ‘tortillard’, het boemeltreintje naar Berk, dat altijd vol zieken en familieleden van zieken zit.

Zo lang het traject duurt, wordt er uiteraard alleen over de ziekte, de patiënten, de geneesmiddelen en de behandelingen gesproken. Ik meen dat er in dat treintje meer over pathologie wordt gediscussieerd dan in alle Academiën voor de Geneeskunde samen.

De gewaarschuwde reiziger weet echter dat te Berk vijfduizend patiënten geïmmobiliseerd in het gips liggen en is er enigszins op verdacht dat hij, zodra hij de stad in gaat, overal op aanwijzingen van dat bijzondere, trieste karakter zal stoten. Eerst is hij heel verbaasd, omdat hij in een doodgewoon provinciestadje aankomt, met een Avenue de la Gare die lijkt op alle andere stationsstraten in Franse provinciestadjes, met een doodgewone winkelstraat, met mensen die op de markt rondlopen zoals overal elders, met oude, uit de mode geraakte huizen die al van verre rieken naar schimmel en bedompte lucht.

Het contact met het ware aanzien van Berk overvalt hem echter op de hoek van een straat, wanneer het eerste rijtuig van een patiënt verschijnt. De indruk is verbluffend.

Je moet je zoiets als een rechthoekige landauer met achterkap voorstellen, zoiets als een bak of een sloep op wielen, waarin languit een mens ligt, die in dekens gehuld een paard ment. Nu zou je kunnen denken dat het gaat om iemand die in een comfortabele, enigszins normale positie erg in zijn rijtuig achteroverhelt. Nee. De patiënt ligt helemaal plat op een houten kader dat in het rijtuig is bevestigd en kijkt strikt omhoog en nergens anders. Hij draait zijn hoofd naar links noch naar rechts, heft het niet op, beweegt het niet: hij kijkt strak boven zich uit in een spiegel die op een statief is gemonteerd, dat in alle richtingen kan bewegen. Het rijtuig gaat vooruit, zwenkt af, vermijdt een kind, stopt voor een winkel en de hele tijd tuurt de bestuurder verloren in de lucht, terwijl zijn handen de teugels naar hier of naar daar trekken met de gebaren van een blinde die vordert in zijn eigen duisternis. De strakheid van die blik in de spiegel heeft iets onwerkelijks en triests, iets dat inderdaad lijkt op de gang van een blinde die koortsig met zijn stok het trottoir aftast, terwijl zijn witte ogen ondefinieerbaar voor zich uit staren.

Voor het overige is de patiënt in het rijtuig correct gekleed, met een open jasje, een das, een schone zakdoek in zijn broekzak en handschoenen.

Wie kan vermoeden dat hij onder zijn hemd een pantser van gips draagt, een ware hermetische klem op de maat van zijn lichaam, een stijf, wit harnas, waar hij misschien drie maanden lang niet meer uitkomt?

Iets over gips

…Want Berk is de stad van de onbeweeglijkheid en het gips. Uit alle hoeken van de wereld komen hier gebroken en aangetaste botten die moeten worden rechtgetrokken en versterkt. Bochels die de wervelkolom in kronkelende golvingen vervormen, ontwrichte leden, aangevreten wervels, mismaakte vingers, uitstekende ribben en verkromde voeten hopen allemaal op het wonder van het gips. Het gips stabiliseert, trekt recht en hecht. In Berk is het gips de specifieke materie van de stad, zoals staal dat is voor Creuzot, steenkool voor Liverpool en aardolie voor Bakoe.

Er zijn gipsverbanden die slechts een vinger omklemmen en andere die het hele lichaam bedekken. Er zijn gipsverbanden die eruitzien als regenpijpen die de patiënt kan afleggen wanneer hij maar wil en andere die maandenlang hermetisch gesloten op het lichaam blijven. Die laatste zijn de ergste. Ervan afgezien dat het gips direct op het lichaam droogt – een kwelling waarbij de patiënt drie dagen lang in een soort koude, terneerdrukkende plas ligt – moet hij het ook nog enkele maanden lijden dat hij zich onmogelijk kan wassen. Het valt licht te begrijpen dat zich gedurende die tijd op de huid een dikke laag vuil vormt, die leidt tot een helse jeuk en bijtende irritaties. Dergelijke gesloten gipsverbanden komen vandaag de dag echter hoe langer hoe minder voor.

Een horizontale stad

In een reisgids die je in de eerste de beste boekhandel kunt kopen, lees je dat Berk op de kust van het Nauw van Calais een heel bijzondere plaats inneemt, vanwege de baai van Authie die de zeestromingen op een voor die plek gunstige manier stuurt.

Je verneemt verder dat de lucht te Berk ongehoord schoon en buitengewoon zuiver is, ja de zuiverste lucht ter wereld, met slechts vier bacteriën per kubieke meter, terwijl de lucht te Parijs meer dan negenhonderd bacteriën in hetzelfde volume bevat. Voor een zieke die zijn gezondheid zoekt en weet dat hij jaren te Berk moet verblijven, is dat gegeven niet van belang ontbloot.

En toch kan ik iedereen verzekeren dat geen enkele, maar dan ook geen enkele van de vijfduizend patiënten naar Berk is gekomen op grond van de reclame voor zeestromingen of de zuiverheid van de lucht.

Het geheim van die samenklontering van patiënten ligt elders: in Berk worden de invaliden, bultenaars, verlamden en van het leven onterfden, al diegenen die in andere steden als ware paria’s van de Maatschappij leven, verborgen gehouden door de familie, opgesloten in ongezonde kamers, diep vernederd door het leven dat zich uitdagend om hen heen afspeelt, in Berk worden ze normale mensen.

Ze hebben een hele stad tot hun beschikking, die anders is georganiseerd, zodat ze liggend en zonder ook maar een moment hun behandeling op te geven, een zo normaal mogelijk leven kunnen leiden.

Liggend ‘gaan’ ze naar de bioscoop, liggend trekken ze rond in een rijtuig, liggend bezoeken ze de kroeg, liggend wonen ze lezingen bij, liggend leggen ze visites af.

Met hun karretjes kunnen ze elk huis, lokaal of winkel te Berk binnen: in Berk is er geen huis met een drempel te vinden. Iemand heeft hier het leven georganiseerd door het negentig procent te laten kantelen en het bewijs te leveren dat het horizontale leven perfect mogelijk is.

In de grote hotels, waar de patiënten in kamers verblijven, die in niets op andere hotelkamers lijken, zijn er ook eetzalen voor hen, waar ze voor elke maaltijd in hun brancardbed naartoe worden gebracht.

De aanblik van zo’n zaal is tegelijk vreemd en weelderig. Weelderig omdat hij op een Romeins festijn lijkt, waar alle gasten aan tafel aanliggen, en vreemd omdat de ziekelijke bleekheid van de disgenoten doet denken aan een of andere hallucinerende novelle van Edgar Allan Poe.

Het schouwspel waar je je het minst aan verwacht, is ’s zomers op het strand, wanneer de patiënten worden omringd door bloedmooie meiden met wie ze flirten. En zo’n flirt is niet altijd onschuldig. Ik zei toch al dat de zieken naar Berk komen, omdat ze daar opnieuw normale mensen worden…

Zeker, er spelen zich ook drama’s af, er zijn gruwelijke psychische instortingen. Te Berk leiden ze echter zelden tot een tragische afloop. Afgelopen winter hebben twee geliefden – een overspannen vrouw en een ongeneeslijk zieke patiënt – zichzelf te Berk gedood onder een kruisbeeld in de open lucht. Het geval verwekte veel sensatie en Parijse reporters hebben fraaie artikels gesponnen over de tragediën van Berk. De waarheid is dat dergelijke gevallen hoogstzelden voorkomen.

In het opslorpende ritme van het bijna normale leven dat ze daar leiden, verdragen de patiënten lichter hun ongeluk.

Dat is het morele mirakel van Berk.

Wat is een brancardbed?

Uit wandelen gaan met een rijtuig is een waar geluk voor de patiënten. Het is echter een prijzig, luxueus geluk. De patiënten betalen te Berk tussen vijfentwintig en dertig francs voor enkele uren met het rijtuig. Tot grote spijt van de patiënten en de bezoekers van Berk grijpt het stadbestuur niet in om de huurprijzen te reglementeren. Aldus betalen de patiënten in onze munt zo’n vijftig lei per uur, wat ongeveer overeenkomt met wat een prachtige auto aan benzine verbruikt. Zoals je kunt zien, staat een rijtuig met paard in Berk ongeveer gelijk met de luxe van een Rolls-Royce.

Onder dergelijke voorwaarden zouden de heilzame werking van de zeelucht en het genoegen van het uit wandelen gaan enkel tot een klein aantal bevoorrechten beperkt blijven, als Berk niet ook een geluk kende voor onbemiddelde patiënten, te weten: het brancardbed. Het brancardbed is een uitvinding die een zieke omtovert in een gezond mens. Het verenigt in zich de functies van bed, koets en benen. Een brancardbed is een karretje met vier grote rubberen wielen, met een kader dat precies op maat van het lichaam is en waarop de patiënt ligt; tussen het kader en de wielen zijn er krachtige veren die de schokken en de oneffenheden van de weg dempen.

In de sanatoriums voor onbemiddelde patiënten, waar de zalen collectief zijn en de patiënten op gewone bedden liggen, wordt het brancardbed enkel gebruikt om naar het strand te gaan. In bepaalde hotels en particuliere villa’s echter verlaat de patiënt nooit zijn brancardbed. Hij slaapt erop, hij eet erop en hij gaat ermee de straat op.

Als hij zijn handen laat hangen, kan de patiënt in zijn kamer de wielen in alle richtingen draaien. Ik heb patiënten gezien die aldus naar het boekenrek ‘gaan’ om een boek te nemen of die op hun eentje door de gangen wandelen.

Als een patiënt iets uit de stad nodig heeft, dan telefoneert hij onmiddellijk naar een sanatorium in de buurt en een gewezen of herstellende patiënt komt eraan en duwt het brancardbed de stad in.

Voor dat klusje ontvangt hij vijf francs. Een mens is in Berk goedkoper dan een paard en hij doet zowat hetzelfde werk.

Hotels en sanatoriums

In de reclamefolders te Berk staat het klaar en duidelijk: ‘er bestaan te Berk verpleeginrichtingen voor elke beurs.’ Dat is absoluut waar. Het verschil tussen een ‘up-to-date’ hotel en een sanatorium ‘tegen verlaagde prijs’ is zowat hetzelfde als dat tussen een goed geklede heer in asgrijs pak met een bloem in zijn knoopsgat en een bedelaar in lompen die zijn hand ophoudt voor een aalmoes.

Alle grote hotels te Berk hebben prachtige grasperken met bloemen, tennisvelden, liften en lopend water. Alle sanatoriums ‘tegen verlaagde prijs’ hebben vochtige wanden, kwalijk riekende gangen en smerige vloeren. Het verschil in klinische en morele behandeling in beide categorieën van inrichtingen stemt helemaal overeen met het uiterlijke voorkomen. In dat verband maak ik een uitzondering – en een zeer eerbare uitzondering – voor twee grote, bewonderenswaardige en zeer fatsoenlijk georganiseerde armenziekenhuizen te Berk. Dat zijn het Hôpital Maritime, dat toebehoort aan de armenzorg van Parijs, en het Hôpital Franco-Americain, een liefdadigheidsinstelling. Ongelukkig genoeg worden in het eerste alleen Parijzenaars aanvaard en zijn de plaatsen in het tweede heel beperkt. Onbemiddelde patiënten die niet in een van beide inrichtingen terecht kunnen vallen dus fataal ten prooi aan de entrepreneurs van de sanatoriums ‘tegen verlaagde prijs’.

Berk, de stad van de verdoemden

Vijfduizend patiënten met bottuberculose liggen in Berk geïmmobiliseerd in het gips en wachten op hun genezing. De gruwelijke ziekte kiest bij voorkeur gewrichten uit – wervels, heup, knie – en een aangetast gewricht moet onmiddellijk worden geïmmobiliseerd. Vijfduizend zieken liggen languit in hun karretjes en bedden, verloren in dagdromen, verzonken in eindeloze lectuur of onthecht in de oneindige contemplatie van de onmetelijkheid van de oceaan.

De genezing komt traag, ontzettend traag, maar ze komt. Ze bereikt vandaag verhoudingen die men nooit voor mogelijk had gehouden. In de vijftig jaar dat Berk bestaat, is men er door een rationele en almaar verbeterde therapeutische organisatie in geslaagd om het sterftecijfer onder bottuberculosepatiënten te doen dalen van 80% in de vorige eeuw tot 5% vandaag; dat is een uniek resultaat in de annalen van de geneeskunde.

Bovendien leiden de patiënten te Berk een normaal leven en de vreselijke vloek van fysieke beperkingen waaraan ze zijn onderworpen komt hen draaglijker voor te midden van een gemeenschap van ongeveer identieke gevallen.

Indrukwekkende verschijningen ontbreken evenmin in Berk. Zo is er het laden van de patiënten in de rijtuigen, wat sterk lijkt op het schuiven van doodkisten in lijkwagens (evenals de lijkwagen heeft het rijtuig een rol, waarop het kader van de patiënt naar binnen glijdt) – of er is het schouwspel van patiëntes die zwetend in de zon breien, in de hoop voor hun handwerk wat geld van de vakantiegangers te krijgen. Berk is vol indrukwekkende en dramatische taferelen. Ik heb er echter nooit iets hartverscheurenders, menselijkers en droevigers gezien dan de nachtmis met kerst.

De katholieken vieren in de kerk om middernacht de geboorte van het kindje Jezus.

Er is niets indrukwekkender dan de buitengewone ontroering van de patiënten, ja hun extatische bleekheid in de plechtige stilte van de kerk om middernacht.

Hier en daar huilt een moeder of een verwante hartverscheurend in een zakdoek, terwijl de priester de heilige communie ronddeelt aan de patiënten – verheerlijkt en rillend wanneer ze de heilige genade ontvangen.

Op het moment van de ‘elevatie’, wanneer alle gelovigen neerknielen, brengen de patiënten gewoon een hand voor hun ogen.

In de kerk heerst dan een nog diepere, nog overweldigender stilte, terwijl buiten de regen in vlagen tegen de planken tekeergaat en de wind een onheilspellende melopee loeit, als een oproep aan alle verdoemden ter wereld, als een aangrijpend, universeel gejammer.

Voor het eerst gepubliceerd in Vremea, 7de jg., nr. 358, 7 oktober 1934.