DE ZWARTE BRUG

Voor P.G.

Erik Vlaminck

DE ZWARTE BRUG

Uitgeverij Vrijdag

WERELDBIBLIOTHEEK • AMSTERDAM

De auteur dankt het Vlaams Fonds voor de Letteren voor een werkbeurs. Hij dankt Passa Porta, de Union des écrivaines et écrivains Québécois en de Roland Holststichting voor het gebruik van schrijfresidenties in Montréal en in Bergen.

© 2016 Erik Vlaminck & Uitgeverij Vrijdag

Jodenstraat 16, 2000 Antwerpen

www.uitgeverijvrijdag.be

Omslagontwerp: Loudmouth

Vormgeving binnenwerk: theSWitch

NUR 301

ISBN 978 94 6001 362 1

D/2016/11.676/282

e-boek

ISBN 978 94 6001 363 8

Voor Nederland: Uitgeverij Wereldbibliotheek B.V.

Johannes Vermeerstraat 63

1071 DN Amsterdam

www.wereldbibliotheek.nl

info@wereldbibliotheek.nl

ISBN 978 90 284 2646 7

Niets van deze uitgave mag door middel van elektronische of andere middelen, met inbegrip van automatische informatiesystemen, worden gereproduceerd en/of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Lillo, ghelegen op de Schelde drie mylen van Antwerpen, is een goede ende schoone Heerlyckheidt.

Lodovico Guicciardini (1521-1589)

Het was redelijkerwijze niet mogelijk en toch zag ik het met eigen ogen gebeuren.

Roger Van de Velde (1925-1970)

Toen Jean Dézert besloot zelfmoord te plegen koos hij voor een zondag teneinde niet te verzuimen op kantoor.

Jean de La Ville de Mirmont (1886-1914)

Die van Lenaerts

Ludovicus – Louis – Lenaerts – onze va –

(°Lillo 1900 †Kapellen 1972)

Johanna – Anna – Van den Bogaert – ons moe –

(°Ekeren 1901 †Lillo 1960)

Elisabeth – Elza – Lenaerts

(°Ekeren 1924 †Kapellen 1998)

Renatus – René – Lenaerts

(°Ekeren 1924 †Berchem 2009)

Joseph – Jos – Lenaerts

(°Ekeren 1925 †Mortsel 1965)

Johannes – Jan – Lenaerts

(°Lillo 1928 †Merelbeke 2002)

Robert Lenaerts

(°Lillo 1930 †Stabroek 2011)

François – Swa – Lenaerts

(°Lillo 1933)

Bernard Lenaerts

(°Lillo 1935)

Leopold – Leo – Lenaerts

(°Ekeren 1945 †Antwerpen 2015)

Een wassende stroom

februari 1953

De wind fluit. De wind huilt. Hoewel alle ramen en deuren gesloten zijn, doet hij de gordijnen bewegen. Soms voelt Leo zelfs een zucht over zijn wangen en zijn voorhoofd strijken. Het is moeilijk om de slaap te vatten. Wanneer dat uiteindelijk toch lukt sluipen de ratel van de regen op het vensterglas en het klepperen van de dakplaten die op de koterij achter de achterkeuken liggen zijn angstige dromen binnen.

Hij is al verschillende keren met een schok wakker geworden. De slaapkamer is van winterkou doordrongen, toch kleven de lakens klam aan zijn benen. Hij heeft in stilte al meer dan twintig Weesgegroeten gebeden om het stormweer te doen keren maar de Moeder Gods lijkt niet thuis te zijn.

Zijn broer Bernard met wie hij het bed deelt heeft hem, hoewel Leo er zeker van is dat hij geen kik gegeven heeft, onverwacht een por in de zij gegeven en daarbij gesist: ‘Wilt ge uw mond wel eens houden, kleine. Ik wil slapen.’

Swa, die in het andere bed ligt, draait en keert onophoudelijk.

Beneden is er geloop. Af en toe hoort Leo het snerpen van de scharnieren van de keukendeur. Allicht is vader opgestaan. Of een van de grote broers. Om de wacht te houden. Om maatregelen te nemen wanneer het nodig is.

Het is brullen wat de wind nu doet.

Ergens klettert een zinken emmer over de plavuizen.

Bij de buren jankt de hond alsof hij met de ketting geslagen wordt.

Ondanks alle gerommel en geraas moet Leo toch weer ingedommeld zijn. Hij schrikt wakker door het beangstigende geluid van krakend en splinterend hout. Wellicht is het een van de populieren van achter de patattenhof die het begeeft onder de beukende stormwind.

Verbijsterd ontdekt hij dat hij moederziel alleen in de slaapkamer ligt. De plek van Bernard is verlaten. De lakens en de dekens van het bed van Swa liggen weggesmeten op de vloer. En het licht brandt. De kale gloeilamp slingert, amper waarneembaar, dreigend heen en weer.

Op dat moment komt Elza, zijn grote zuster, de kamer binnen. Ze heeft laarzen aan haar voeten en ze draagt haar lichtblauwe regenjas, haar ‘impermeabel’.

‘Is het al morgen?’ vraagt Leo.

‘Nee, jongen, het is nog maar halfvijf.’

‘Wat is er gebeurd? Waarom hebt gij uw kleren al aan?’

‘Onze va denkt dat de dijken het begeven hebben. Alles staat onder water. Daarnet kwam het beneden in de keuken tot aan mijn enkels. Onze Jan is gaan kijken hoe het verderop in de straat gesteld is.’

‘Als het de zondvloed maar niet is… Als heel Lillo maar niet van de aardbodem verdwijnt…’

‘Zotteke, toch…’ Elza streelt met warme vingers de klamme haren van zijn voorhoofd weg.

Dan valt het licht uit.

‘Dat moest er nondedju nog bij komen.’ Vader is op de overloop in de weer.

‘Ge gaat dat zien, mijn konijnen gaan verzuipen nog voor ze geslacht kunnen worden. Alle moeite voor niks!’ De stem van Bernard slaat over.

In de duisternis blijft Elza over Leo’s voorhoofd strelen.

Vanuit de keuken roept moeder: ‘Elza, waar zijt gij?’

‘Bij onze Leo.’

‘Laat die kleine maar slapen en kom de etenswaren uit de kasten halen voor het te laat is.’

‘Ja, moe, ik kom.’

Gedempt door het huilen van de wind weerklinkt nu de dreun van de noodklok en heel in de verte het klaaglijke loeien van vee.

Tegen de middag staat het water in de keuken 86 centimeter hoog. Met de vouwmeter gemeten.

Broer Jos, die in een rolstoel zit en die altijd in de voorkamer verblijft, hebben ze, nog voor het helemaal licht geworden was, met vereende krachten naar de opkamer overgebracht. Het bed van Elza staat nu in de slaapkamer van vader en moeder en alle stoelen staan in de kamer van Elza. Daar eten ze nu. En daar wachten ze. Tot het water zakt. Tot de wind luwt. Tot het tijd zal zijn om weer te gaan slapen.

De veldwachter passeert. Hij zit in de jol van de havenmeester. Hij heeft een plastic zak over zijn kepie getrokken. Aan de roeispanen zit een vent die ze niet kennen. Ook op het voorplechtje zit een onbekende. Een magere mens in een beige gabardine met een doorweekt schrijfblok op zijn schoot en een potlood in zijn rode bibberende hand.

De veldwachter wil het gezinshoofd spreken. En dus heeft vader zijn kop uit het raam gestoken.

‘Goeiemiddag, Louis, we komen bestatigen of iedereen hier nog in leven is.’

‘Ge moogt gerust zijn, Sjarel. Alleen de konijnen van onze Bernard zijn verzopen.’

‘Er zijn door hogerhand speciale voorzieningen voor gebrekkigen genomen. Als ge wilt kan ik het regelen dat er nog voor het donker wordt een ploeg soldaten komt om uw invalide zoon op te halen. Ze kunnen hem met een sloep naar de Blauwhoef brengen en vandaar kan hij per ambulance naar het gasthuis van Kapellen gevoerd worden.’

‘Merci, Sjarel, maar onze Jos zit droog en wel op de kelderkamer. En, surtout, hij zou geen soldaten verdragen.’

‘Binnen een half uur moogt ge ook nog een boot met drinkbaar water en brood verwachten. Denkt ge dat ge nog ander eten van doen hebt?’

‘Voorlopig niet. We hebben nog een hesp aan de haak hangen. En omdat er twee zonen in de conservenfabriek werken, hebben we genoeg erwten en bonen om het tot Pasen vol te houden als het moet.’

‘Zijn er nog andere dingen die ge nodig hebt?’

Vader steekt zijn kop naar binnen en kijkt naar moeder.

Die zegt: ‘Onze Leo…’

En vader dan weer tegen de veldwachter: ‘Onze Leo zal vanavond niet op het pensionaat geraken.’

‘Ik denk niet dat we daar het leger voor kunnen inzetten. Uw kleine zal zijn lessen een paar dagen thuis moeten leren.’

Achter vaders rug zegt moeder: ‘Vraag hoe het in de rest van het dorp gesteld is.’

Vader moet de vraag niet herhalen, de veldwachter antwoordt meteen: ‘Hier in Oud-Lillo is er alleen waterschade maar in Lillo-Fort zijn er doden gevallen. Ik zal het u maar vlakaf zeggen, er zijn daar officieel twee vrouwmensen omgekomen. Gewoon verrast door de wassende stroom en hun kelder in gesleurd en daar de kop niet boven water kunnen houden omdat die kelder binnen de kortste keren tot tegen de balken volgelopen was.’

‘Ge zult het maar moeten meemaken, ik mag er niet aan denken,’ jammert moeder, ‘en kennen we die vrouwen?’

‘Anna, mens, ge moogt het mij niet kwalijk nemen dat het mij verboden is om nu al namen te noemen want het parket moet nog komen om de papieren in orde te maken. Wat ik u wel kan zeggen is dat Eduard Corrynen ook omgekomen is. Zijn naam mag ik wel vrijgeven omdat hij een natuurlijke dood gestorven is. Zijn hart heeft het begeven toen hij zijn koebeesten met hun poten omhoog voorbij zijn keukenraam zag drijven.’

‘Wat een miserie! En die mens was nog maar pas hertrouwd. Met Til Lambrechts, och arme. Ik heb nog met haar in de klas gezeten.’ Moeder heeft nu haar hoofd door het raam gestoken en vader is op moeders stoel gaan zitten.

‘Ik zal u nog meer zeggen, Anna, maar ge moogt het om geen waarom verder vertellen. De burgemeester heeft een telegram ontvangen waarin gemeld wordt dat de minister van Binnenlandse Zaken en de gouverneur gaan langskomen om de toestand met eigen ogen te aanschouwen. Er is zelfs sprake van dat onze nieuwe koning er ook gaat bij zijn. Dan moogt ge er wel zeker van zijn dat het serieus is.’

***

‘Onze Leo heeft miljaardedju in het bed gepist!’ Bernard roept het terwijl hij de lakens en de dekens wild van zich wegtrapt.

Hoewel hij sliep wist Leo het, op het moment zelf, toen het gebeurde.

Hij had al lang een hevige aandrang gevoeld. Hij had willen opstaan maar dat was onmogelijk want hij was ervan overtuigd dat het bed op een immense kabbelende watervlakte dreef. Zijn volle blaas veroorzaakte een keiharde pijn. Ineens had hij de veldwachter voor zijn geestesoog gezien en die zei: ‘Als ge wilt wateren, moet ge het nu doen. Het is een bevel van hogerhand want binnen de vijf minuten gaan de minister van Binnenlandse Zaken, de gouverneur en de nieuwe koning hun opwachting maken.’

Toen had Leo alles laten lopen.

En direct was Bernard moord en brand beginnen te schreeuwen.

Binnen de kortste keren stond de kamer vol.

‘Ge zoudt denken dat ze zo’n jongens op een college toch manieren zouden leren.’ Moeder.

‘Ik zal die lakens er wel af halen. Maar hoe gaan we, in godsnaam, die matras droog krijgen terwijl we in volle overstroming zitten.’ Elza.

‘Er is geen gedacht van dat ik ooit nog met die debiele bedzeiker in hetzelfde bed ga liggen.’ Bernard.

‘Ge moet hem simpelweg een muizenval op zijn fluit zetten, dan moet ge geen schrik hebben dat hij nog van die malheuren uithaalt.’ Swa.

‘En een kurken stop in zijn gat. Dat geeft nog meer zekerheid.’ Jan.

Leo vindt het spijtig dat ze niet allemaal door de wassende stroom de kelder werden in gesleurd. Hij vindt het spijtig dat de overstroming niet heel Lillo van de kaart geveegd heeft.

Paaseieren

Vroeger keken kinderen in spanning uit naar Paasdag; nu liggen er al van in februari paaseieren in de winkels. Sinterklazen en kerstmannen lopen elkaar vanaf begin november voor de voeten. Carnaval duurt van 1 januari tot 31 december, vooral bij de dames en heren die in het parlement zetelen. Er zijn er zelfs bij die een mombakkes dragen dat op hun eigen gezicht gelijkt.

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, februari 2013)

De moderne tijd

april 1955

‘Als in één huishouden zeven jongens op rij geboren worden, dan krijgt die zevende jongen volgens de Bijbel en volgens artikel elfendertig van de Belgische grondwet de naam van de koning. Daarom heet gij voluit Leopold Elisabeth Mathilde Lenaerts. Bovendien zijt gij, geschreven en geboekt, een petekind van de koning. Normaal komt de koning in volle ornaat naar de doop van al zijn petekinderen maar in uw geval kon daar geen sprake van zijn omdat gij in de zomer van ’45 uw kop uit de rode kolen gestoken hebt. Onze koning zat toen in de bergen van Zwitserland in protocollaire ballingschap vloekend zijn kas en zingend wat hij nog over had van ons belastinggeld op te vreten. Hij kon dus onmogelijk bij ons in Lillo aan de deur van de kerk suikerbonen staan uitdelen. Omdat ik uw oudste broer ben mocht ik, als officiële plaatsvervanger van de koning, met donkerblauwe inkt mijn naam in de boeken van de pastoor zetten.’

‘Wat is protocollaire ballingschap?’

‘Protocollaire ballingschap betekent dat ge om de ene of de andere reden niet meer naar uw eigen huis moogt. Zelfs niet om de kiekens eten te geven of om proper ondergoed op te halen.’

‘Wat is er dan met de kiekens van de koning gebeurd?’

‘De Duitsers hebben er kiekensoep van gemaakt.’

‘Ik begrijp het niet.’

‘Wat begrijpt ge niet?’

‘Dat onze koning niet meer naar zijn eigen huis mocht. De koning is toch de baas van alles.’

‘Manneke toch, dat is een kolossaal ingewikkelde historie. Door een oorlog worden alle wetten en reglementen radicaal overhoopgegooid. Om te beginnen waren het de Duitsers die hier tijdens de oorlog de lakens uitdeelden en dat waren allemaal bescheten lakens waar een groot zwart hakenkruis op stond. De Duitsers hadden onze koning al rap beleefd laten weten dat hij zijn werk en zijn paleis kwijt was en dat hij beter zijn valiezen kon pakken om met zijn verdoken lieven en zijn nest kleine mannen naar een of ander buitenland te vertrekken. Direct na de oorlog hebben de geallieerden redelijk radicaal de macht overgenomen. Ook die mannen hadden liever geen pottenkijkers en zeker geen potentaten met donkerblauw bloed gelijk Zijne Koninklijke Hoogvlieger Leopold van Saksen-Coburg en dus lieten ze hem liever zitten waar hij zat: ergens in een villa in de Alpen.’

‘Kwamen de ministers daar dan niet tegenin? Of de pastoors?’

‘De pastoors! Laat me niet lachen. Ik zeg niks over de pastoor van Lillo maar de meeste pastoors hadden tijdens de oorlog zelf hun vingers verbrand tot ver voorbij hun ellebogen en die deden vooral hun best om niet al te veel op te vallen. Die lazen de mis met een kop als een martelaar, die preekten over de barmhartige Samaritaan en die haalden geld op ten voordele van de basiliek van Koekelberg of ze zamelden zilverpapier in voor de arme blote negerkindjes in de Congo. Voorts hielden ze hun mond gelijk het plaasteren beeld van het Heilig Hart van Jezus dat voor de kerk staat. En wat die ministers betreft: we hadden hier toen zogezegd wel een eigen regering maar die mannen zaten godganse dagen met dikke sigaren in hun kop rond vergadertafels te kletsen over de prijs van de Franse wijn en de kleur van het ondergoed van hun aanhoudster. Voor de rest hadden die even weinig in de pap te brokken als onze va bij ons thuis.’

‘Omdat bij ons thuis, als het erop aankomt, ons moe de baas is.’

‘Voilà. De nagel op de kop.’

Leo zit naast zijn broer René in diens auto. Een Volkswagen die nog naar nieuw ruikt. Midden op het stuur bevindt zich een grote zwarte blinkende cirkel. Daarop wordt in zilvergrijs een kasteel met twee torens met daarbovenop een dreigend wild beest afgebeeld. Leo weet dat het een wolf is. René heeft hem uitgelegd dat bij alle Volkswagens midden op het stuur een woeste wolf staat omdat Volkswagens in Wolfsburg worden gemaakt. En Wolfsburg is de hoofdstad van de wolven.

‘Uiteindelijk moogt ge wreed content zijn dat ik namens koning Leopold uw plaatsvervangende peter ben.’

‘Waarom?’

‘Denkt ge dat koning Leopold tijd zou maken om u op een doodgewone zaterdagmiddag met zijn auto aan de schoolpoort te komen ophalen?’

Leo antwoordt niet. Hij is telkens fier als een pauw wanneer zijn broer hem op zaterdagmiddag voor de poort van het internaat staat op te wachten. Omdat zijn vrienden er allemaal van opkijken dat hij niet door zijn ouders maar wel door zijn broer wordt opgehaald. Omdat die broer daar vaak nonchalant in trainingspak en met een wielerpetje op het hoofd verschijnt. Omdat er soms zelfs een blinkende koersfiets op het dak van de Volkswagen staat.

Vader daarentegen, die is kwaad op René omwille van die Volkswagen. ‘De mensen spreken zo al genoeg achter ons gat. Het was echt niet nodig dat meneer daar nog een schep bovenop moest doen met die onnozele voituur.’ En ook: ‘Het is niet omdat hij in één seizoen met veel geluk twee kermiskoersen gewonnen heeft dat hij moet denken dat hij peeschijven genoeg heeft om ze zomaar over de balk te gooien.’

Vader zegt altijd peeschijven in plaats van geld.

‘Waaraan denkt ge?’

‘Aan onze va.’

‘Tja, onze va is geen gewone.’

‘Hij is aanhoudend kwaad.’

‘Vroeger was hij anders. Soms haalde hij zomaar zijn bugel uit de kast en dan speelde hij een air: viva bomma, patatten met saucissen! Maar hij heeft de oorlog en de bevrijding niet verteerd.’

‘Omdat onze Jos toen gebrekkelijk geworden is.’

‘Voilà. De nagel op de kop.’

Jos is de tweede oudste van de broers. Hij heeft een been verloren en ook – Leo weet het maar tegelijk weet hij dat hij het eigenlijk niet zou mogen weten – zijn mannelijkheid is hij helemaal kwijt. Leo weet niet wat hij zich bij iemands mannelijkheid moet voorstellen maar het is blijkbaar iets dat ge tegelijk met een been kunt kwijtspelen.

Jos werd tijdens de oorlog ‘opgeëist door de Duitsers’. Hij is dik tegen zijn goesting moeten gaan werken in een fabriek in Bremen waar schroefbladen en vleugels voor vliegtuigen werden gemaakt. Jos had er nochtans best spannend werk. Hij moest er met een soort revolver klinknagels in de vleugelpanelen schieten.

Maar op een bepaald moment waren de Engelsen en de Amerikanen de treiterijen van Hitler zodanig beu dat ze besloten om Dolfke eens grondig op zijn plaats te zetten en daarom zijn ze met kolossaal veel geweld de Duitse steden gaan bombarderen. Ze hebben alles zodanig plat gegooid dat wie simpelweg op een stoel ging staan heel Duitsland kon overzien. Bij dat alles was Lenaerts Jos mee de klos. Naar het schijnt omdat er voor de Belgen in de schuilkelders van de Duitsers geen plaats was. Ge zult het maar tegenkomen, ge draait daar voor die mannen uw nikkel af en als er bommen beginnen te vallen moogt ge buiten op het trottoir Lili Marleen staan fluiten.

Jos zit nu godganse dagen in de kamer aan de straatkant. Omdat ze zijn been vlak onder zijn gat hebben afgezet is er geen mogelijkheid om hem een vals been te geven, tenzij een dat wordt opgehangen aan een soort vrouwenkorset dat Jos met nestels en riemen om zijn buik zou moeten binden. Maar Jos wil geen vrouwenkorset met nestels en riemen om zijn buik. Ook zonder vrouwenkorset zou hij geen vals been willen. Hij wil er zelfs niet over praten. Hij praat over niks. Hij sukkelt op zijn ene been van zijn bed naar de stoel naast de tafel en van de stoel naast de tafel naar zijn bed. Op zijn blote voet. Met de ene lege pijp van zijn pyjamabroek als een slappe vlag bungelend onder zijn lijf.

Alleen moeder en Elza mogen zijn kamer binnen. Ze mogen de deur maar half openen om dan voorzichtig naar binnen te schuifelen. Zij brengen Jos zijn koffie en zijn eten want hij weigert om in de keuken met de anderen mee te eten. Hij doet trouwens ook zijn gevoeg in zijn eigen kamer. In een witte emaillen pot met een dun blauw randje die onder een uitgezaagde opening in zijn stoel hangt. En Elza knipt zijn nagels en zijn haar. En ze scheert zijn baard.

Moeder brandt kaarsen in de kamer van Jos. Tegen de ‘niet uit te roeien wondstank’ en omdat het misschien helpt om ‘de zwarte zwaarte uit zijn kop te doen verwaaien’. Het kaarslicht is het enige licht dat er is want de gordijnen blijven dag en nacht gesloten. Van het elektrische licht heeft broer Jan met een tang de draden doorgeknipt. Omdat Jos geen elektrisch licht verdraagt.

‘Als onze Jos dat malheur niet had voorgehad, dan was hij een betere coureur geworden dan ik.’ Ook René zit aan zijn broer te denken.

‘Waarom zijt gij eigenlijk coureur geworden?’

‘Omdat ik niet langer naast de mortelmolen wilde staan.’

‘Waarom moest gij naast de mortelmolen staan?’

‘Op de dag dat ik veertien jaar werd kwam ik ’s morgens monter de keuken binnen en terwijl hij zijn boterham met spekvet en bruine suiker in zijn mond stak zei onze va “gelukkige verjaardag” en vervolgens zei hij dat ik mijn broek lang genoeg op de schoolbanken versleten had en dat ik, omdat hij geen ezel had die geld scheet, maar moest gaan werken. Een uur later stond ik samen met onze va op de stelling en was ik metserdiender. Ik heb niet alleen mijn achtste studiejaar niet mogen uitdoen, ik mocht zelfs mijn schoolbank niet gaan leeghalen. Waarschijnlijk steekt mijn katapult daar nog altijd in. En ook een paar vrouwenportretten die geen daglicht verdragen.’

‘Ik zou ook niet graag metserdiender willen worden.’

‘Gij moet daar geen schrik voor hebben. Gij hebt het geluk dat ge in de moderne tijd geboren zijt. Wij zaten uur na uur de prut uit onze neus te peuteren in de klas van meester Verbist in de gemeenteschool van Lillo en gij zit gelijk een afgestofte dokterszoon op een college tussen de villakinderen.’

‘Ik zou liever in Lillo tussen gewone kinderen zitten.’

‘Lillo is een dorp van sukkelaars, jongen. Ge moet daaraan proberen ontsnappen. Ge hebt de kans om door te leren. Ge moet daarvan profiteren.’

‘Misschien zegt onze va tegen mij ook dat ik moet gaan werken op de dag dat ik veertien jaar word.’

‘Bijlange niet. Gij zult mogen doorleren tot ge een baard en een lief hebt. Ge zult alleen moeten opletten dat uw lief niet te rap in positie is. Als ge daar een beetje voorzichtig mee zijt zult gij schoolmeester, advocaat of architect of ’t is eender wat kunnen worden. Gij zult nooit uw bult moeten kromtrekken naast een mortelmolen gelijk ik heb moeten doen en gelijk onze Jan en onze Bernard nog altijd moeten doen. En gij zult nooit uw pree moeten verdienen in een stinkfabriek gelijk onze Swa en onze Robert. Gij gaat een dik belegde boterham hebben zonder dat ge uw handen ooit vuil moet maken. De gebraden kiekens zullen u vanzelf in de mond vliegen.’

‘Onze va heeft nu toch ook geen ezel die geld schijt.’

‘Hij heeft nu kinderen die geld binnenbrengen. En vooral, de tijden zijn veranderd.’

‘Wat is er dan veranderd?’

‘Bij de banken zijn ze meer geld beginnen drukken. Daardoor zal binnenkort zelfs de armste sukkelaar met een auto rijden, een radio en een telefoon hebben, naar de Ardennen of zelfs naar Zwitserland op reis kunnen gaan, en alle dagen dikke biefstukken eten. In goeie boter gebakken.’

‘Onze va zegt dat de mensen, omdat ze niet weten wat er boven hun kop hangt, beter zouden sparen in plaats van hun peeschijven aan luxe en flauwe kul uit te geven.’

‘Als onze va niet goed oppast gaan de wolken nog eens met een kolossale slag op zijn kop vallen. Onze va is niet voor niks in het jaar nul geboren. Hij is een zwartkijker tot en met.’

Terrorisme

Mensen gaan niet langer naar winkels maar kopen wat ze denken nodig te hebben via het internet. In vele stations werden de loketten gesloten en wie een treinticket nodig heeft wordt naar een automaat verwezen. Bankkantoren verdwijnen uit het straatbeeld omdat wie zijn bankverrichtingen online afhandelt goedkoper af is. Heeft iemand ooit verbanden gelegd tussen het verdwijnen van het menselijk contact en de groei van het terrorisme?

Leo Lenaerts

(Het Nieuwsblad, april 2014)

Dreiging

maart 1956

‘Ons doodvonnis is getekend.’ Vader laat zich met een plof in zijn zetel vallen. En dan zit hij daar met zijn bugel op zijn schoot. In zijn zondagse kleren maar op zijn sokken want hij heeft, zoals moeder het wil, zijn schoenen naast de mat bij de keukendeur achtergelaten.

Hij is pas thuisgekomen van een fanfareconcert. Muziekmaatschappij De Lager Schelde heeft in café Het Zwart Paard de festiviteiten voor een huwelijksjubileum opgeluisterd: Constant Van Heffen en Maria Theresia Vermolen – in mensentaal: Stan Kassei en Trees van ’t Klein Huizeke – zijn, hoewel niemand ze de laatste tien jaren nog met elkaar heeft horen spreken, vijftig jaar getrouwd. Normaal duurt zo’n jubileumfeest tot een stuk in de nacht maar nu zit vader, halfweg de namiddag, als een geslagen hond in zijn fauteuil.

‘Wat gaan we nu krijgen?’ Moeder zit aan de tafel. Breiend. Alleen op zondagnamiddag ligt er een tafelkleed op de tafel. Alleen op zondagnamiddag zit moeder te breien.

‘Binnen twee jaar is het radicaal afgelopen met ons.’

‘Ge moet niet in raadsels spreken, Louis. Zegt wat ge te zeggen hebt.’ Als moeder vader met ‘Louis’ aanspreekt, wordt het serieus.

‘De gemeente wordt opgeheven. Het gemeentehuis gaat dicht. De veldwachter mag zijn klak voorgoed aan de kapstok hangen. Lillo wordt, alstublieft, bij Antwerpen aangehecht. En in Zandvliet en in Berendrecht hebben ze het spek ook aan hun been. Daar moeten ze ook bij Antwerpen.’

‘Wat voor flauwe kul is dat? Antwerpen, dat is een uur en een klein kwartier met de tram.’

‘Niks flauwekul! Ze gaan ons van de kaart vegen. Ze gaan hier dokken graven en fabrieken neerpoten.’

‘Wie zegt dat?’

‘De burgemeester zegt dat. Hij heeft daar aangetekende brieven over gekregen. Wij worden eind volgend jaar aangehecht bij Antwerpen waardoor wij als onnozele buitenmensen niks meer in de pap te brokken zullen hebben. En daarna wordt heel Lillo simpelweg onteigend en met de grond gelijk gemaakt.’

‘Ze kunnen ons toch niet zomaar uit ons huis zetten.’ De breinaalden van moeder blijven met dezelfde regelmaat tegen elkaar tikken. Zo erg zal het dus allemaal wel niet zijn.

‘Ze kunnen dat allemaal. Tegen het groot geld heeft een kleine mens geen verweer. Dat is altijd zo geweest en dat zal altijd zo blijven.’

‘Gij maakt u veel te rap ongerust, Louis. Als ge niet oplet, ligt ge straks weer wakker van de koppijn en het brandend maagzuur.’

‘Heel Lillo zal wakker liggen. Niet van de koppijn of van het brandend maagzuur maar van het gedaver van de sloopmokers en de bulldozers.’

‘Er zal nog veel water door de Schelde stromen vooraleer ze Lillo van de kaart zouden durven vegen. Ge gaat dat zien.’

Maar moeders woorden maken geen indruk op vader. Hij raast gewoon verder: ‘Wat gaan wij nog moeten meemaken? Eerst twee oorlogen met alles erop en eraan, een zoon die voor de rest van zijn dagen gebrekkelijk geworden is, geteisterd door een overstroming, kinderen die u godsgrondig te schande maken…’

‘Zwijgt nu maar. De muren hebben oren.’ De breinaalden tikken ineens niet meer. Voor Leo is het duidelijk dat vader dingen gezegd heeft die niet voor hem bestemd waren. Te meer omdat moeder ineens over heel andere kwesties begint.

‘Is uw valies klaar, Leo? Want binnen een dik half uur moet ge vertrekken. Ons Elza gaat met de tram meerijden tot in Hoevenen.’

‘Ja, moe.’

‘Ge moet daar zo geen lang gezicht bij trekken.’

‘Ik ga niet graag naar het college. Ik zou liever alle dagen thuis zijn.’

‘Dat kan niet.’

‘Waarom kan dat niet?’

‘Waarom, waarom… Gij moet eens afleren om altijd waarom te zeggen. Wij zouden het in onze tijd zelfs niet gedurfd hebben om dat woord tegen onze ouders uit te spreken. Kinderen moeten maar één ding doen en dat is braaf en gehoorzaam uitvoeren wat hun vader en hun moeder hen opdragen. En daar komt geen waarom aan te pas.’ Nu heeft ze zelfs haar breiwerk neergelegd. En ze heeft haar bril afgezet en die naast de dot wol en de breinaalden op de tafel gelegd zodat ze hem met grote dreigende ogen kan aankijken.

‘Ik denk dat ik nog eens rap met de velo tot aan de dijk rij.’ Leo heeft het gevoel dat thuisblijven de zaak alleen maar erger kan maken.

‘Als ge u maar niet vuil maakt en als ge maar op tijd terug zijt.’ Het feit dat hij zo gemakkelijk toestemming krijgt om te vertrekken betekent dat vader en moeder nog zaken te bespreken hebben waar ze hem liever niet bij hebben. Hoewel het zijn eigen besluit was om een ritje met de fiets te gaan maken, wordt Leo nu overvallen door een triest en tegelijk kwaad makend gevoel dat ze hem weg willen hebben.

Hij heeft dat gevoel wel vaker, het gevoel dat de anderen alleen maar vinden dat hij thuis in de weg loopt. Niet voor het eerst duikt de fantasie op om er vanonder te trekken. Om zich ergens dagen en nachten lang te verbergen zodat de schrik hen allemaal om het hart zal slaan. Zodat ze zich schuldig gaan voelen omdat ze hem altijd negeren en opzijzetten. Zodat ze hem eindelijk voor vol gaan aanzien.

Met die malende gedachten in zijn hoofd arriveert Leo op de Scheldedijk. Door een waas van tranen kijkt hij naar het kolkende grijsbruine water, naar de witte schuimkoppen op de golven, naar het vage silhouet van de molen van Doel en van het fort van Liefkenshoek aan de overkant van de stroom. Hij ziet de douaneboot die, ondanks het ruige weer, uitvaart om een zeeschip te gaan controleren. Dat zeeschip doemt al op in de Scheldebocht vanwaar het door twee stampende slepers naar Antwerpen getrokken wordt. Wanneer hij zich omdraait ziet hij Lillo, niet meer dan een lange straat met amper zijstraten die zich uitstrekt van aan de Schelde tot twee kilometers verder aan de Blauwhoef. Het is een gewemel van burgerwoningen, boerderijen en werkmanshuizen dat onderbroken wordt door de kerk, de windmolen en de ruïne van de suikerfabriek.

Met zijn ogen gesloten – het is een spelletje dat hij wel vaker met zichzelf speelt – overloopt hij alle boerderijen van het dorp. Direct voorbij de Zwarte Brug staat de doening van Suske Zat. In de Doorbraakstraat boert Fons Engelen. Verderop zitten René van den Dorpel, de nieuwe boer, Stans Van Bouwelen, Sooi Ajuin en Staf Swijnen. Waar de macadam begint, bevindt zich de hoeve van de Witte van ’t Kanon. Halverwege de macadam staat de boerderij van Cleyren en op het einde, bij het gat van de dijk, staat de boerderij van Hendrickx.

‘Ze gaan het met de grond gelijk maken,’ zegt vader.

Misschien zal het dan allemaal beter worden, denkt Leo. Misschien zullen ze hem, wanneer al die hoeven en huizen weg zullen zijn, wel zien staan. Misschien zal hij tegen dan dokter of advocaat of wat dan ook zijn en geld genoeg hebben om tegen zijn ouders en zijn vloekende broers te kunnen zeggen: ‘Ik heb een huis gekocht en als ge goesting hebt, moogt ge daar gaan wonen.’

‘En waar gaat gij wonen?’ zullen ze vragen.

‘Ergens anders,’ zal hij dan zeggen. En hij zal dan zwierig in zijn auto stappen waarin een vrouw met lange haren en een wit kleed op hem zal zitten wachten. Hij zal toeteren en wegrijden. Met gierende banden.

Het kind en het badwater

Uw krant bericht dat 86% van de 12-jarigen in ons land nog nooit het openbaar vervoer gebruikte. Deze kinderen weten dus niet wat een trein, tram of bus is. Ze kennen alleen de achterbanken van de auto’s van hun ouders. Men voedt een generatie op die futloos en initiatiefloos in de wereld zal staan. Tegelijk verschijnt een bericht dat het intelligentiequotiënt van de westerse mens op veertig jaar tijd met 10 procentpunten gedaald is. Wanneer is het begonnen dat opvoeders geen opvoeders meer zijn? Wie heeft het kind met het badwater weggegooid?

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, september 2012)

Appelsienen uit Tienen

mei 1957

‘Lenaerts! Ge zit daar zodanig te geeuwen dat ik, van hier achter mijn pupiter, helegans de donkere bodem van uw maag kan zien. We zullen u eens rap klaarwakker maken. Ge moogt uw luie benen strekken en hier vlak naast mij op de tree komen staan en dan zullen we eens nagaan wat ge onthouden hebt van de aardrijkskundeles van gisteren. En als dat – wat mij niet zou verwonderen – onvoldoende blijkt te zijn, dan zal het uw schuld zijn, beste vriend Lenaerts, dat de hele klas straks een pak extra huiswerk in zijn klasagenda mag inschrijven.’

Leo voelt hoe het bloed hem naar het hoofd stijgt wanneer hij tussen de rijen banken loopt.

‘Met uw ongelukkig gezicht naar de klas, Lenaerts, en vertel mij en uw wereldvreemde soortgenoten eens wat de belangrijkste industrie van de aartsbisschoppelijke stad Mechelen is.’

‘Meubelen, meester.’ Tot zijn grote opluchting weet Leo dat want hij is twee weken geleden nog met zijn broer Swa en diens lief mee naar Mechelen mogen rijden. Omdat ze binnenkort gaan trouwen gingen ze in een grote winkel in Mechelen een bed en een kleerkast kiezen. Swa wilde een kleerkast met een spiegeldeur maar zijn lief wilde dat niet omdat Swa door die spiegel ‘beestachtige gedachten’ zou kunnen krijgen. Vrouwen spreken voortdurend in raadsels.

‘Ge zijt goed vertrokken, Lenaerts, maar we zijn ons landje nog niet rond. Wat maken ze in Izegem?’

Leo heeft er niet het minste idee van.

‘Hewel, Lenaerts, uw tong ingeslikt?’

Dan ziet Leo dat Modest Verreycken een blad omhoog steekt. ‘Sloefen’ staat er in drukletters op.

‘Izegem, Lenaerts, wat maken ze daar?’

‘Sloefen, meester.’

‘Ik heb liever dat ge het woord pantoffels gebruikt, Lenaerts, maar we gaan niet moeilijk doen, gij kunt er tenslotte ook niet aan doen dat ge tussen de polderboeren woont en dat daar alleen koeterwaals gesproken wordt. In Izegem worden dus schoenen en pantoffels gefabriceerd. We zullen nu naar de andere kant van ons landje gaan: voor welk onmisbaar product is Tienen wijd en zijd bekend?’

Leo is radeloos. Hij weet zich amper iets te herinneren van de nare les van gisteren toen de meester met een stok allerhande stippen op een landkaart had aangeduid met het saaie commentaar erbij wat er in die eindeloze rij dorpen en steden gemaakt, gewonnen of verkocht werd. Leo herinnert zich dat Sint-Katelijne-Waver ter sprake kwam omdat zijn broer René daar ooit een wielerwedstrijd gewonnen heeft en hij herinnert zich dat er over Turnhout gesproken is omdat zijn broer Bernard daar, toen hij soldaat was, zijn neus gebroken heeft en een bierglas in zijn wenkbrauw kreeg, maar Tienen...

‘Tienen, Lenaerts, wat winnen ze in Tienen? Ik wil u zelfs een beetje op de goede weg zetten: het gaat om een lekkernij die absoluut onmisbaar is voor de gezondheid van het menselijk lichaam.’

Dubois houdt, terwijl hij er met zijn rechterwijsvinger driftig naar wijst, een sinaasappel in zijn hand.

‘Appelsienen, meester. In Tienen maken ze appelsienen.’

‘Zijt ge zeker, Lenaerts?’

Het is amper merkbaar maar Dubois knikt bevestigend.

‘Ja, meester, in Tienen maken ze appelsienen.’

‘Ge moogt terug naar uw bank gaan, Lenaerts, en ge schrijft tegen morgen, proper en wel, tweehonderd keer “In Tienen raffineert men suiker”. Ge zoekt zelf maar uit hoe het woord “raffineert” zonder fouten geschreven wordt. Appelsienen uit Tienen… Hoe lomp kunt ge zijn? Bon, neemt allemaal uw klasagenda…’

***

Meer dan een uur staat Leo die zaterdagmiddag bij de schoolpoort te wachten. Alle anderen zijn al opgehaald wanneer Swa met zijn ratelende motorfiets komt aangereden. Met op zijn hoofd een dwaze helm waar een pluizige konijnenstaart aan hangt.

‘Waar is onze René?’

‘Ben ik niet goed genoeg?’

‘Mijn valies kan niet mee met uw motocyclette.’

‘Ik heb een koord meegebracht om uw gerief van achter op de porte-bagage te binden.’

Swa tilt de motorfiets op de standaard en hij trekt een stuk touw uit de zak van zijn leren jekker. ‘Nu zie ik het pas. Gij ziet er verdomme uit alsof ge een uur in een mortelmolen gedraaid hebt: een blauw oog, een kap in uw voorhoofd…’

‘Ik heb moeten vechten,’ zegt Leo.

‘Ik mag hopen dat die andere minstens even erg toegetakeld is.’

‘Och…’

Leo is blij dat Swa geen verdere vragen stelt. En hij is blij dat er net voor de duozit op de motorfiets een riempje zit waaraan hij zich kan vasthouden. Hij zou het verschrikkelijk vinden als hij zich aan het lichaam van zijn broer zou moeten vastklampen.

Het knetterende motorgeluid en een zoevende wind zonderen hem van de wereld af en het schiet hem voor de zoveelste keer door het hoofd hoe hij met Dubois was beginnen te vechten nadat die, terwijl al wie er rond stond het hoorde, ‘Wie we hier hebben: appelsienen uit Tienen…’ gezegd had toen hij de refter binnenkwam. Leo had Dubois meteen met de punt van zijn elleboog een serieuze por in de maagstreek gegeven. Een ander zou dubbel geplooid naar adem hebben staan happen maar Dubois mepte meteen keihard terug. Een paar tellen later lag Leo op de grond en zat Dubois boven op hem. En bij elke slag die Dubois hem gaf, krijste hij: ‘Appelsienen uit Tienen! Appelsienen uit Tienen!’ Gelukkig was er geen meester of surveillant in de buurt of ze hadden beiden ook nog een pak strafwerk gekregen.

Het was Modest Verreycken die abrupt een einde aan de vechtpartij had gemaakt. Met één hand had hij Dubois van Leo’s lijf getrokken en hem vervolgens tegen de grond gesmakt. Terwijl Leo en Dubois tegelijkertijd beteuterd rechtkrabbelden had Verreycken heel zachtjes twee woorden gezegd. ‘Onnozele kaffers.’ En dan had hij hen de rug toegekeerd. Leo wilde dat hij even ongenaakbaar sterk en ijzig kalm als Modest Verreycken kon zijn.

En Dubois, die wil hij gewoon kapotmaken. Hem van de aardbol doen verdwijnen. Leo verbeeldt zich hoe hij op de kamer van René de revolver, die daar boven op de kleerkast ligt, gaat stelen en hoe hij op Dubois toestapt om hem een lading lood door zijn zultkop te schieten. Hij ziet de onderlip van Dubois trillen wanneer hij met de revolver in de aanslag staat en zegt, ijzig kalm zoals Modest Verreycken het zou zeggen: ‘Hier hebt ge uw appelsienen uit Tienen, gij vuile franskiljon.’ Een en ander zal natuurlijk niet zonder gevolg blijven. Waarschijnlijk zal Leo’s foto de volgende dag op het voorblad van de gazet staan. Hij zal met de handen geboeid en de kop naar beneden – want dat moet zo – tussen twee gendarmes worden weggeleid. Waarschijnlijk zal hij voor jaren en jaren in de gevangenis worden gestoken of, als het meevalt, in het verbeteringsgesticht van Mol. Thuis zullen ze janken en vloeken maar hij zal er wel voor één keer het middelpunt van alle aandacht zijn. Moeder en Elza zullen hem in de gevangenis komen bezoeken. En Modest Verreycken ook. Die heeft voor niks schrik.

Leo wordt bruusk uit zijn fantasiewereld gehaald wanneer Swa de moto tot stilstand brengt. Ze zijn in Hoevenen en ze staan voor de deur van een café dat De Koolpot heet.

‘Wat gebeurt er?’

‘We gaan ons een stuk in onze voeten zuipen.’

‘Ik geloof er niks van.’

‘Ge hebt gelijk, we moeten eens praten.’

Swa stapt direct naar een tafeltje in de hoek van de gelagzaal.

‘Een glas bier, horse-ale alstublieft, en een glas limonade,’ roept hij naar de waardin. Zijn helm plaatst hij als een bloemenvaas midden op de tafel. Hij haalt een pakje tabak en een boekje sigarettenblaadjes te voorschijn en zonder naar zijn vingers te kijken begint hij een sigaret te rollen.

‘Er is thuis het een en het ander gebeurd. Het is beter dat ge daarvan op de hoogte zijt voor ge daar aankomt.’

‘Is er bericht gekomen dat ons huis afgebroken gaat worden en heeft onze va een attaque gekregen?’ Leo’s vader heeft de laatste tijd vaak ‘draainissen en benauwdheden’ en bij het minste dat er verkeerd loopt grijpt hij met een grimas naar zijn borst.

‘Wacht een beetje. Tot we ons drinken hebben. Niemand heeft er zaken mee wat er bij ons thuis aan de hand is.’

‘Amai, het is precies serieus.’

‘Het is zeker serieus. Ge moogt gerust zijn.’

Gelukkig moeten ze niet lang wachten op de gevraagde drank. En gelukkig probeert de waardin niet om een praatje te maken.

‘Hewel, wat is er nu gebeurd?’

‘Onze Jos is vorige maandag, midden in de nacht, naar buiten gepikkeld en hij heeft geprobeerd om zich van kant te maken door in de waterput te springen. Maar ons Elza had de emmerketting horen rammelen en ze heeft iedereen wakker gemaakt.’

‘Wie heeft hem er dan uit gehaald?’

‘Onze René heeft zich langs de ketting in de put laten zakken maar dan is de miserie pas echt begonnen. Onze Jos heeft onze René daar beneden in die put een fameus pak slaag gegeven. Zodanig dat hij op een bepaald moment onze René buiten westen geklopt heeft.’

‘Waarom heeft onze Jos onze René een pak slaag gegeven?’

‘Omdat hij niet wilde geholpen worden, tiens. En omdat hij zo zot als een achterdeur is. En zo sterk als een beest.’

‘Is onze René verzopen? Is het daarom dat gij mij zijt komen afhalen?’

‘Onze René is niet verzopen. En onze Jos is niet verzopen. Door het kabaal stond binnen de kortste keren heel het gebuurte bij ons op het erf. Gelijk blatende schapen en niet wetend wat te doen. En uiteindelijk, vraag me niet wie ervoor gezorgd heeft, is de sirene van de pompiers beginnen te loeien.’

‘Spannend.’

‘Spannend, mijn kloten… De pompiers hebben iedereen die er niet thuishoorde van ons erf gejaagd en onze va en ons moe, omdat die zodanig stonden te janken, naar binnen gestuurd en Cyriel Van Tilborgh is in zijn pompierstenue met botten tot aan zijn gat en met een lamp op zijn helm langs een ladder naar beneden gegaan. Een paar minuten later hebben ze die ladder naar omhoog getrokken en onze Jos was er met leren riemen op vastgebonden. Vloekend en tierend gelijk een ketter, lekkende nat en in zijn bloot gat. Ik kan u verzekeren dat het geen zicht was, gebrekkelijk als hij is. En dan hebben ze die ladder terug in de put laten zakken en een beetje later is onze René op dezelfde manier gelijk onze Jos bovengronds gekomen. Zijn riemen waren nog niet los of hij riep al dat hij onze Jos op zijn bakkes ging slaan en dat hij hem die ene poot die hij nog had zou uitvijzen.’

‘Hoe komt het dat ze niet allemaal verzopen zijn?’

‘Er stond niet genoeg water in de put.’

‘Gelukkig.’

‘Gelukkig, ja. Drink maar eens, want het is nog niet gedaan.’

‘Het is toch erg dat ik altijd op internaat ben. Als er iets gebeurt, ben ik er niet bij.’

‘Gij moogt dik uw pollen kussen dat ge op internaat zijt. Gij hebt niks last van de miserie en de kloterij waar wij allemaal mee zitten. Ik zal alvast content zijn dat ik binnenkort getrouwd ben en dat ik thuis weg zal zijn.’

‘Ge zegde dat het nog niet gedaan was.’

‘Ze hebben onze Jos, diezelfde maandagnacht nog, weggevoerd. Ze hebben zijn handen met een stuk laken aan mekaar gebonden en ze hebben een soort paardenbit in zijn mond gestoken. En zo hebben ze hem op de achterbank van de Chevrolet van dokter Veraart gezet. Met de veldwachter in vol ornaat naast hem.’

‘Waar hebben ze hem dan naartoe gebracht?’

‘Naar een gesticht in Mortsel. Als ge het mij vraagt, denk ik niet dat ze hem daar ooit nog los zullen laten.’

‘En vindt onze va dat allemaal goed?’

‘Onze va heeft niks te vinden. De burgemeester heeft – nog terwijl ze onze Jos uit de waterput optakelden – Frans Vissers, de gemeentesecretaris, uit zijn bed laten zetten om hem een brief te laten schrijven waarin half in het Latijn en half in het Vlaams staat dat onze Jos een gevaar is voor zichzelf en voor de rest van Lillo. De burgemeester en dokter Veraart hebben hun vulpen getrokken en die brief ondertekend en Frans Vissers heeft er nog pak stempels onder gezet en gedaan met palaveren.’

‘Amai.’

‘Onze va loopt nu al de hele week te roepen en te tieren dat het allemaal een complot en een geweldige schande is. En dat hij persoonlijk naar koning Leopold zal schrijven want dat die tenslotte gedeeltelijk familie van ons is. En ons moe loopt de hele dag te bleiten. Ze zegt dat ze schrik heeft dat ze onze va ook in een gesticht gaan steken als hij zo tekeer blijft gaan.’

‘En onze René?’

‘Onze va heeft hem buitengegooid.’

‘Buitengegooid!?’

‘Leo, vraag mij niet waarom, want ik weet het niet. Onze René had na die affaire in die waterput, juist gelijk gij, een blauw oog en een kap in zijn voorhoofd maar meer was er niet aan de hand. Dinsdagmorgen zat hij gewoon aan tafel gelijk alle dagen een grote teljoor spek met eieren naar binnen te schuiven. Zijn koersvelo had hij al op de koer klaargezet om te gaan trainen. Maar toen ik dinsdagavond van mijn werk thuiskwam, toen zei onze va – enfin, hij riep het – dat we twee broers minder hadden. Een die in een gesticht zit omdat hij zijn verstand kwijt is en een die hij vanwege schandelijk gedrag het gat van de timmerman gewezen heeft. Voilà.’

Leo zit er, zijn hand om het limonadeglas, stilzwijgend bij. Swa houdt het hoofd achterover en blaast sigarettenrook in de lucht.

Ineens staat de cafébazin bij hun tafel. Of ze nog iets van doen hebben. Ze heeft de lege glazen al in de hand.

‘Neen,’ zegt Swa, ‘ge moogt de rekening maken.’

Wanneer ze buiten naast de motor staan zegt Leo: ‘Onze René heeft het even ver gebracht als koning Leopold.’

‘Wat is dat nu weer?’

‘Hij zit nu ook in protocollaire ballingschap.’

‘Gij leert te veel stadhuiswoorden op school.’

Swa trapt de motor op gang. Net voor ze vertrekken keert hij zich nog half om naar Leo en, half roepend om boven het motorgeluid uit de komen, voegt hij er nog aan toe: ‘Ge gaat daarmee moeten oppassen of ge vervreemdt van uw eigen volk.’

Dyslexie

Bij een kind dat dyslexie heeft mogen leraars geen punten aftrekken wanneer het spel- en taalfouten maakt. Ook een kind met een mentale handicap moet in een gewone school zijn plek vinden en er een diploma kunnen behalen. Het is wachten op de eerste blinde vliegtuigpiloot.

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, juni 2015)

Een kermiskoers

augustus 1957

Leo heeft bij zijn broers proberen te weten te komen wat er tussen vader en René gebeurd kan zijn maar ze houden allen bij hoog en bij laag vol dat ze het niet weten. Bij Elza is het anders. Zij was beginnen te snikken toen Leo haar over René had aangesproken.

‘Och jongen…,’ had ze gezegd. Leo is ervan overtuigd dat Elza weet wat er aan de hand is maar dat ze door vader verplicht wordt om er haar mond over te houden.

Leo wil niet dat de anderen weten dat hij René mist. Hij mist de René die met hem praatte als was hij een volwassene. Hij mist de René die met zwier de grote wereld binnenbracht in hun bekrompen werkmanshuis.

René is zomaar geen gewone dorpsmens. Hij heeft in cafés in de stad, gewoon aan de toog, pinten staan drinken met wereldberoemde mannen als Stan Ockers en Rik Van Steenbergen. Er bestaat zelfs een foto waar hij, alstublieft, samen met Fausto Coppi op staat. René draagt op die foto een zonnebril en een wielerpetje van Plume Vainquer, de ploeg waarvoor hij rijdt. Maar ook zijn gouden horloge, een echte Pontiac, staat goed zichtbaar op het plaatje.

‘Ge loopt naast uw schoenen,’ had vader gezegd toen hij die foto onder ogen kreeg.

‘Gij kunt hooguit naast uw klompen lopen,’ had René geantwoord.

En die René heeft vader aan de deur gezet.

Die René heeft zich door vader aan de deur laten zetten.

Dat Jos uit hun huis verdwenen is, ervaart Leo als een bevrijding. Die verminkte broer van hem was met zijn dwaze kuren in de verduisterde voorkamer tenslotte een last voor iedereen.

Moeder rijdt nu elke week eerst met de tram tot op de Victoriaplaats in Antwerpen en vervolgens van in de Middenstatie met de trein naar het gesticht in Mortsel om Jos te bezoeken. Ze neemt dan krentenbrood mee. ‘Omdat onze Jos daar voor de oorlog zo van kon smullen.’

Elza, die dikwijls ook mee naar het gesticht rijdt, heeft zich eens laten ontvallen dat Jos dat krentenbrood niet aanraakt. Dat hij het zelfs niet bekijkt. Dat de andere krankzinnigen er met uitpuilende ogen naar graaien en het opslokken. En dat Jos daarenboven geen gebenedijd woord spreekt. Tegen niemand. Jos laat voor Leo geen leegte na in het huis. René wel.

Weken aan een stuk heeft Leo lopen prakkiseren om een middel te vinden om René te kunnen ontmoeten. En nu doet de kans zich voor. Het is de laatste week van de zomervakantie. Vader en moeder hebben zich ingeschreven om met een autobus van Reizen De Polder mee te rijden naar Scherpenheuvel. Vader heeft zich na eindeloos gezeur door moeder laten overhalen om een dag ‘congé’ te nemen en om mee naar het bedevaartsoord te reizen. Moeder wil er ‘aan de voeten van Ons-Lieve-Vrouwke-in-de-hemel een gewijde bougie gaan branden opdat Jezus op haar voorspraak de versteende geestesvermogens en de levenskrachten van Jos weer op gang zou brengen’.

‘Verloren geld en verloren moeite.’ Vader heeft het wel tien keer gezegd maar uiteindelijk is hij toch braaf mee vertrokken. In zijn zondags kostuum. Met in zijn ene vestzak drie sigaren en in zijn andere vestzak twee boterhammen met gebakken ei.

Omdat het een doordeweekse dinsdag is, zijn de thuiswonende broers naar hun werk. Terwijl Elza zuchtend met een staaldraadsponsje op de bodem van een kookpot staat te wrijven, zit Leo aan de keukentafel de Gazet van Antwerpen te lezen. Zijn oog valt erop dat op deze eigenste dinsdag 27 augustus in Merksem de Schaal Sels, een ‘nationale wielerkoers voor onafhankelijken en beroepsrenners’, gereden wordt. Leo gaat ervan uit dat ook René daar een van de deelnemers zal zijn en hij besluit meteen om naar Merksem te vertrekken.

Elza die – nu iedereen het huis uit is – van plan is om straks met ammoniak het tabaksbruin van het plafond van de keuken weg te wassen, vindt het niet erg dat Leo de hele dag de hort op gaat. Uiteraard heeft hij haar wat voorgelogen. Problemen leverde dat niet op want Elza gelooft echt alles. ‘Als ge tegen ons Elza zegt dat er in de Congo vierkante appels en rode bananen aan de bomen groeien, dan is die daar mee weg.’ Dat heeft René zelf ooit gezegd.

***

Een massa mensen heeft zich laten verleiden om de wielerwedstrijd bij te wonen. Leo hoopt dat hij geen bekenden uit zijn eigen dorp tegen het lijf zal lopen want dan zou zijn uitstap snel de ronde doen in Lillo. Een beetje rillerig, want het is erg fris voor een augustusdag, heeft hij plaatsgenomen achter de draad die gespannen werd om de toeschouwers te beletten op de rijbaan te lopen.

Opeens zoeft het peloton voorbij. Trapassen en fietskettingen kraken, de coureurs snuiven, de supporters roepen. Leo heeft geen enkele renner herkend, het ging allemaal veel te snel. Maar de mannen naast hem zijn, aan hun commentaren te horen, kenners.

‘De man op kop, dat was Roger De Cock.’

‘Rik Van Looy zat fluitend in zijn wiel. Schrijf maar op dat die gaat winnen.’

Wanneer het peloton al niet meer zichtbaar is op de lange rechte weg, passeert nog een renner. In een gezapig tempo en met de handen boven op het stuur. Het is René.

De mannen die naast Leo staan, spuien meteen hun commentaren.

‘Lenaerts natuurlijk! Die rijdt de laatste tijd alleen op kop in het peloton op het moment dat hij gedubbeld wordt.’

‘Hij heeft voor volgend jaar keuze uit drie ploegen: de vroege, de late en de nacht.’

Leo wil de mannen weerwoord geven. Zij weten tenslotte niet dat René door zijn eigen vader uit hun huis verjaagd is. Dat hij zich allicht daarom niet meer deugdelijk kan prepareren voor de koers. Een coureur heeft iemand nodig die ’s morgens een pan spek met eieren voor hem bakt en die een stapel witte boterhammen met bruine suiker voor hem klaarlegt die hij direct na de training naar binnen kan werken. Een coureur moet ’s middags, in alle rust, zijn voeten een uur lang omhoog kunnen leggen om geen last van dikke benen te krijgen. En er moet iemand zijn die ervoor zorgt dat de zeemvellen die in de koersbroeken genaaid worden boterzacht blijven. Maar Leo zegt niets tegen de mannen die zijn broer afkraken. Er dreigen tranen in zijn ogen te komen en zijn keel lijkt dichtgeschroefd. Hij muist er stilletjes vanonder.

Hij passeert overvolle cafés. Hij ziet de tientallen lege bierglazen die er op de vensterbanken staan. Er is een kakofonie van muziekflarden en overal is er gelach en geroep van mensen. Ondanks, of net vanwege, al dat kabaal voelt Leo zich grondeloos alleen. Hij loopt weg van de drukte van de wielerwedstrijd en belandt op een plein waar kermiskramen staan. Ook hier ziet het zwart van het volk. Ook hier is overal tumult en gejoel.

De geur van frieten sleurt Leo uit zijn doemdenken. Hij plaatst zich achteraan een rij wachtenden bij een gebakkraam en verlekkert zich op de portie die hij dadelijk kopen gaat. Het water loopt hem al in de mond. Dan ineens hoort hij achter zich: ‘Lenaerts, tien bladzijden strafwerk!’

Leo schrikt. Een fractie van een seconde denkt hij waarlijk dat hij gestraft wordt voor de clandestiene expeditie die hij onderneemt. Maar een vriendschappelijke klap op de schouder stelt hem gerust.

‘Modest Verreycken, verdomme man, ge hebt me de stuipen op het lijf gejaagd!’

‘Als ge zo rap van uw melk zijt, dan is dat een teken dat ge een slecht geweten hebt. Enfin, het was niet mijn bedoeling om uw kermisplezier te vergallen. Ik zal het proberen goed te maken. Wat hebt ge nodig, frieten of smoutebollen?’

‘Ik dacht een pak frieten te kopen… maar, al die mensen zijn nog voor mij…’

‘Niks van aantrekken.’ En Leo’s schoolmakker verdwijnt. Seconden later ziet Leo hem weer. In de gebakwagen nog wel. Hij neemt er een puntzak van de stapel, schept die doodgemoedereerd vol frieten, strooit er royaal zout over en voegt er vervolgens een grote kwak mayonaise aan toe. De twee vrouwen die klanten voorthelpen, kijken zelfs niet op of opzij terwijl Modest zich bedient.

Binnen de kortste keren staat Modest weer bij Leo: ‘Alstublieft.’

‘Ja maar… Hoe…?’

‘Die linkse met haar zwart haar die nu juist bloemsuiker over die zak smoutebollen staat te strooien, dat is mijn tante. En die rechtse met haar blond haar, dat is mijn nicht. Eigenlijk is die ook zwart maar ze wast iedere vrijdag haar haren met javel en daardoor is ze vlasblond geworden. Vrouwen denken altijd dat ze de verkeerde kleur haar hebben. Die worden met die gedachte geboren.’ Modest neemt een grote friet uit het pak dat Leo in de handen houdt en zegt: ‘Santé!’

‘Ik wist niet dat er in uw familie foorkramers zitten.’

‘Ik ben zelf een forain. Ziet ge ginder dat opschrift Tir Mecanique? Dat is de schietbarak van mijn vader. En die vliegmolen, die daarnaast staat, die is van mijn grootvader.’

‘Dat had ik nooit gedacht.’

‘Wat wilt ge daarmee zeggen? Dat ik, volgens uw gedacht, ineens minder waard ben omdat ik van de kermis ben?’

‘Nee, ik wist alleen niet…’ De ontmoeting en het gesprek verwarren Leo. Op school heeft hij altijd naar Modest opgekeken. Omdat die daar in gelijk welke situatie zichzelf bleef: rustig, zelfverzekerd en zonder schrik voor wat dan ook. En nu blijkt die kerel bij de kermis te horen. ‘Barakkenvolk,’ zou Leo’s vader zeggen. En dat ge beter de achterdeur op slot kunt houden als er zich barakkenvolk in het dorp ophoudt.

‘Lenaerts, jongen, ik zal u iets vertellen. Ik ben wreed content dat ik in een woonwagen geboren ben en niet in een villa zoals de meeste van die kinkels die daar bij ons in het internaat zitten. Die sukkels mogen nooit alleen de straat op. Als het goed weer is, moeten ze met een witte broek aan hun gat en witte sokken aan hun poten gaan tennissen of met een belachelijke pot op hun kop onnozel op een gecastreerd paard gaan rijden. En als het slecht weer is, moeten ze met een elektrische trein spelen, of erger nog: schaken. Denkt gij dat dat plezant blijft? Trouwens, het is niet omdat zij thuis hun achterste met roze of met lichtblauw gemakpapier proper maken en ik met een stuk gazet dat zij beter zijn.’

‘Bij ons thuis hangen er in het gemak ook stukken gazettenpapier aan een nagel.’ Leo is blij dat hij zich op deze manier op gelijke hoogte met Modest kan plaatsen. Hij heeft zich altijd geschaamd voor het primitieve toilet in zijn ouderlijke woning. Hij is er zelf verwonderd over dat hij er hier en nu over durft te spreken.

‘Enfin, Lenaerts, uiteindelijk kan niemand er iets aan doen waar en hoe hij gemaakt is. Maar ik vrees dat ik u hier met uw pak frieten ga moeten achterlaten want ik moet dringend mijn vader gaan aflossen in zijn schietkraam.’

Modest zwaait nog even met zijn arm en hij loopt van Leo weg. Die blijft verbouwereerd achter.

Na enig twijfelen besluit hij om zich toch maar naar de ontknoping van de wielerwedstrijd te begeven. Smullend van zijn frieten laat hij het kermisplein achter zich. En dan ziet hij, in een zijstraat voor een café geparkeerd, de Volkswagen van zijn broer. Renés fiets staat al op de bagagedrager. In geen tijd staat Leo bij de auto. Net op het moment dat hij, met zijn voorhoofd tegen het zijraampje, de auto binnen gluurt klinkt achter hem de stem van René: ‘Zijt ge misschien op zoek naar vitessepillen?’

René staat in het deurgat van het café. Grijnzend. Met een glas bier in de ene hand en een sigaret in de andere. Zijn haren liggen nat achterovergekamd over zijn hoofd. ‘Ik ben content dat ik u nog eens zie,’ zegt hij. ‘Ge zijt groot geworden. Als ik u was, zou ik serieus aan een lief beginnen denken.’

‘Ik rij nu met een velo die nog van onze Bernard geweest is. Die idiote halfwasvelo waar ik jaren mee gereden heb, staat achter de varkensstal bij het gerief dat niet meer gebruikt wordt.’

‘Ge moogt mijn koersvelo hebben. Ik heb hem niet meer nodig. Ik heb vandaag mijn laatste koers gereden.’

‘Onze va gaat niet willen dat ik uw koersvelo gebruik.’

‘Onze va, onze va… Onze va kan de bomen in. Ik wil, zeker vandaag, niet aan die achterlijke boer lopen denken. Omdat ik stop met koersen trakteer ik. Kom maar mee naar binnen.’

Wanneer Leo het café binnenstapt, is de verrassing compleet. Rond drie bij elkaar geschoven tafeltjes zit een groep luidruchtige mannen. Elk met een glas bier voor zich. Leo’s getrouwde broers Robert en Jan zitten er vrolijk naast elkaar. Maar ook Swa en Bernard, die Leo vanmorgen nog ‘naar hun werk’ heeft zien vertrekken, zijn van de partij.

‘Mag ik u voorstellen: onze kleinste, mijn petekind en onze toekomstige minister van zakken zonder bodem. Hij heeft, om het feest compleet te maken, een pak frieten meegebracht.’ René voert hier het hoge woord. Leo wordt juichend ontvangen. Direct wordt er een stoel bijgehaald en wordt er voor Leo plaatsgemaakt en zonder dat hij erom gevraagd heeft wordt er een glas bier voor zijn neus gezet.

‘Ik kan maar één glas drinken want ik moet seffens weg.’ Leo voelt zich niet op zijn gemak in dit gezelschap. Bovendien vindt hij bier niet lekker. En hij is kwaad op Swa en op Bernard. Hij vindt dat ze hem voor de zoveelste keer bedrogen hebben door hem niks over hun plannen te vertellen.

‘Ge hebt gelijk, René, die kleine gaat later minister worden. Hij is nu al een echte politieker. Politiekers moeten ook altijd seffens weg.’ Dat zegt de man die naast Leo zit, een imposante krullenkop.

De kern van wat er verder gezegd wordt ontgaat Leo. Hij is ontredderd en verward. Er vallen namen van automerken, cinema’s en baancafés. Er wordt gevloekt en gelachen. Er wordt vooral veel gedronken.

Wanneer Leo’s glas leeg is staat hij op en gaat hij naar de deur. Voor het gezelschap maakt het duidelijk niet uit dat hij vertrekt. Maar Swa, die staat ook op. Leo bevindt zich al op de straat wanneer Swa hem bij de bovenarm neemt.

‘Thuis wordt hier met geen woord over gesproken,’ zegt hij.

Leo haalt de schouders op.

‘Ik neem aan dat ge weet dat ge naast Rik Van Steenbergen gezeten hebt.’ Swa probeert zoete broodjes te bakken.

‘Zeg maar tegen Rik Van Steenbergen dat hij naast Leo Lenaerts gezeten heeft.’ Leo is zelf verbaasd over zijn felheid. Tegelijk is hij blij dat Swa achter hem staat en op die manier niet kan zien dat hij tranen in de ogen heeft.

***

De volgende ochtend wordt er thuis ontbeten zoals altijd.

Elza loopt van links naar rechts en zorgt dat ieder het zijne krijgt.

Moeder is er ‘zo zeker gelijk twee en twee vier is’ van overtuigd dat ‘ons-lieve-vrouwke-in-de-hemel’ haar smeekbeden gaat verhoren en dat ‘onze Jos binnenkort weer eetlust en levensmoed zal hebben’.

Vader zegt dat hij zure oprispingen heeft van het Diesterse bruine bier dat ze in Scherpenheuvel schenken en waar hij nochtans maar twee, hooguit drie, glazen van gedronken heeft.

Bernard klaagt over ‘een koppijn die uit het niets is opgekomen en die steekt tot in zijn staartbeen’.

Swa is uitermate stil.

In de Gazet van Antwerpen leest Leo dat in Merksem de Schaal Sels na een prangende spurt gewonnen werd door de beloftevolle Herentalsenaar Rik Van Looy. Gustaaf de Smet was tweede en Petrus Dillen derde. Geen woord over René Lenaerts.

Socialist tot in de kist

In het huidige profvoetbal circuleren waanzinnige geldbedragen. Het gaat om zwart geld, oorlogsgeld, chantagegeld, prostitutiegeld, maffiageld en alles wat maar mogelijk is. Uitgerekend in dat verrotte bestel besluit de voormalige burgemeester van Antwerpen om directeur te worden van een van onze vaderlandse topclubs. Socialist tot in de kist!

Leo Lenaerts, D.

(Het Laatste Nieuws, oktober 2014)

Het gesticht

januari 1958

‘Ge moogt daar in dat gesticht nooit uw handen in uw zakken steken want dan kunt ge niet rap genoeg terug meppen als ge aangevallen wordt.’ Dat had Bernard gezegd. Leo had de schouders opgehaald. Hij was ervan overtuigd geweest dat Bernard hem, zoals zo dikwijls, gewoon de stuipen op het lijf had proberen te jagen. Tenslotte kon het daar toch niet zó gevaarlijk zijn want moeder en Elza gingen er wekelijks naartoe en zij waren nog nooit met gescheurde kleren of met schrammen of met een blauw oog naar huis gekomen.

Maar nu hij hier is voelt hij zich allesbehalve veilig. Nadat een portier voor hen een dikke massieve poort heeft geopend om hen binnen te laten, moeten ze door een doolhof van lange groen geverfde gangen lopen. Het valt Leo op dat de ramen in die gangen allemaal getralied zijn en hoog in de muur geplaatst werden. Op een bepaald moment kruisen ze twee mannen die een kar met een stapel wasgoed voortduwen. Beren van venten. In grauwgrijze stofjassen. Met wijd openstaande schoenen zonder veters. Met gebogen rug. Met een doffe blik in de ogen. Elza kijkt er niet naar op of om.

Bij een dubbele ijzeren deur drukt Elza op een belknop. Het belgeluid klinkt ver weg. Het duurt lang voor er reactie komt. Tot Leo’s verrassing is het geen struise bewaker die uiteindelijk de deur opent maar wel een schriel ventje met een hoge stem, het lijkt wel een vrouwenstem. Hij draagt eenzelfde grijze stofjas als de mannen in de gang.

‘Dag madame Lenaerts. Is uw moeder er niet bij?’

‘Ze is ziek, Prosper. Ik denk dat ze volgende week wel terug te been zal zijn.’

‘Maar ik zie dat ge iemand anders hebt meegebracht.’ Hij zegt het terwijl hij Leo van kop tot teen bekijkt.

‘Dat is onze Leo, Prosper.’

‘Hij ziet eruit alsof hij veel verstand in zijn kop heeft.’

‘Dat moogt ge wel zeggen, hij zit in de Latijnse.’ Leo vindt het verschrikkelijk dat Elza zo over hem opschept. En hij vindt het verschrikkelijk dat er zoals bij een papkind over hem gesproken wordt terwijl hij er als loos voorwerp bij staat.

‘Homo sapiens non urinat in ventum,’ zegt de man die Prosper heet. Hij heeft blijkbaar ook in de Latijnse gezeten. Hij gebruikt woorden die Leo nog niet geleerd heeft.

Prosper zet een stap opzij, laat hen binnen, sluit de zware deur, draait ze op slot en laat de sleutel die met een lint om zijn nek hangt achter zijn stofjas verdwijnen. Ontsnappen zit er niet meer in.

‘Ge kent de weg, madame Lenaerts. Ik moet nog een paar mannen, die niet proper op zichzelf zijn, in bad zetten.’

Een weeë stank beneemt Leo de adem. Elza schijnt er geen last van te hebben.

‘We moeten rechtdoor,’ zegt zij.

‘Was dat nu een bewaker?’ Leo fluistert het.

‘Nee, Prosper is ook een zieke. Maar hij is een helper van broeder Vitalis. Broeder Vitalis is een heilige; hij zorgt hier voor alles.’

Ze komen in een zaal die zeker zo groot is als de turnzaal in Leo’s school. De stank is hier nog indringender en een wolk van blauwige sigarettenrook zweeft als een mist door de ruimte. Leo weet niet waar eerst te kijken. Overal zitten en staan rare mannen die Elza en hem aangapen. Elza schijnt er zich andermaal niet aan te storen. Zij loopt met grote passen de zaal in. Leo volgt haar angstvallig. Wanneer ze een tiental meter ver zijn klinkt er opeens, ergens achter hen, een hikkende lach. Zelfs dat brengt Elza niet van haar stuk. Alsof ze die lach niet gehoord heeft, keert ze zich half naar Leo om en zegt: ‘Onze Jos zit altijd daar helemaal achter in de hoek. Ge kunt beter hier al een stoel meepakken want daar in de hoek staan nooit stoelen.’

Elza neemt een stoel bij de leuning en draagt die verder mee. Leo doet meteen hetzelfde. En daarbij denkt hij dat hij dan toch tenminste iets in zijn handen heeft om zich, mocht het erop aankomen, te verdedigen.

Leo’s oog valt op een man die geen stofjas maar ook geen broek draagt. Wel heeft hij sokken en schoenen aan zijn voeten. Zijn broek draagt hij, netjes gevouwen, over zijn ene arm die hij voor zijn borst houdt. In zijn vrije hand bevindt zich een gedoofd stuk sigaar dat hij met duim en wijsvinger vasthoudt. De andere vingers houdt hij gestrekt naar boven. Hij buigt en knikt in alle richtingen. Alsof hij mensen begroet.

‘Kijk, daar zit onze Jos.’

De aanblik van zijn broer verbijstert Leo.

Jos zit, met zijn aangezicht naar de muur, in een rolstoel in de uiterste hoek van de zaal. Als een kind dat gestraft werd. En wat Leo ook onmiddellijk opvalt: die rolstoel heeft kleine wieltjes. Jos zit waar hij zit en kan niet zelfstandig ergens anders naartoe rijden.

‘Dag Jos. Ons moe is niet meegekomen. Ze kan niet uit de voeten en daarom heb ik onze Leo een keer meegebracht. Ik dacht, onze Jos zal content zijn om onze Leo nog eens te zien.’ Elza plaatst de stoel die ze bij zich heeft naast de rolstoel van Jos. Ze maakt geen aanstalten om Jos met zijn aangezicht naar haar toe te draaien. En Jos, die reageert helemaal niet op wat Elza hem zegt. Hij zegt niks. Hij kijkt niet op of om. Hij zit daar. Als een standbeeld.

Leo staat nog altijd met de stoel in zijn hand. ‘Moet onze Jos zo…’ Hij krijgt de kans niet om zijn zin af te maken want Elza reageert meteen.

‘Onze Jos zit liever zo,’ zegt ze.

Beschaamd realiseert Leo zich dat Elza en hijzelf op dezelfde manier over Jos praten zoals Elza en die rare Prosper enkele minuten tevoren over hem hadden staan praten.

‘Zet u maar neer,’ zegt Elza tegen Leo. En vervolgens steekt ze tegen Jos een ellenlang verhaal af.

Over de ziekte van hun moeder – stenen in de gal waarschijnlijk – en dat dokter Veraart vreest dat ze misschien toch voor een operatie naar het gasthuis van Kapellen zal moeten. Maar dat ge zonder gal ook voort kunt want Irma van Florent de Kiekendief bijvoorbeeld, die zit al jaren zonder gal en die eet alles, zelfs paling en dat is toch de vetste vis die er is.

Over hun broer Swa die van plan is om samen met zijn vrouw – ge weet wel, Jeanneke van Jaak van Jannekes – in Stabroek een kruidenierszaak te gaan openhouden. Hij krijgt de kans om daar met een Welvaartwinkel te beginnen. En een Welvaartwinkel, dat marcheert altijd want alle vrouwen van de christelijke bonden kopen daar.

Over Walter van tante Leonie bij wie ze een royaal stuk van zijn maag hebben moeten wegnemen. De miserie is waarschijnlijk veroorzaakt omdat hij al van jongs af danig veel koffie heeft gedronken en altijd geweigerd heeft om er melk en suiker bij te doen. Nochtans heeft die Walter van tante Leonie een schone positie bij de bank. Hij heeft zelfs een eigen secretaresse. Ge ziet dat het iedereen kan overkomen en dat het goed is om altijd melk en suiker bij de koffie te doen.

Over de koster die door de danige reumatiek in zijn vingers niet meer op het orgel kan spelen. Ze staan krom als bananen, die vingers van de koster. Hij is zelfs niet meer in staat om zelf het vuur in zijn sigaar te jagen.

Over de burgemeester van Lillo die zoals iedereen weet thuis nooit iets te zeggen heeft gehad maar die nu ook op het gemeentehuis niets meer in de pap te brokken heeft omdat Lillo sedert Nieuwjaar bij Antwerpen is aangesloten. De burgemeester bazuint trouwens overal rond dat Lillo binnen vijf jaar niet meer zal bestaan.

En Jos, die zegt geen woord. Hij blijft hardnekkig naar de muur kijken.

Leo kan zijn ogen niet van hem afhouden. Jos is onwaarschijnlijk dik geworden. Zijn nek puilt over de boord van de stofjas die ook hij draagt. Zelfs zijn oren zijn wanstaltig dik. Zijn vingers die bewegingloos op de armleuningen van zijn rolstoel liggen, zijn zo gezwollen dat de gewrichten putjes geworden zijn. Wat Leo het meest afgrijzen bezorgt zijn de dikke witte schilfers die Jos op zijn huid heeft. Op zijn wangen, rond zijn oren, op zijn polsen.

‘Hier zie, de Jos mag niet klagen! Hij heeft weeral chance! Weeral aandacht en bezoek! Dag madame Lenaerts. Ge weet, mijn dag is altijd goed als ik u zie.’ De man die uit het niets verschenen is draagt een bruine kloosterpij en daarover een openhangende witte verplegersjas waardoor het kruis dat op zijn borst hangt goed zichtbaar is. Om het helemaal af te maken heeft hij glimmende witte rubberlaarzen aan zijn voeten.

‘Ha, dag broeder Vitalis.’ Aan de lach om Elza’s lippen is te zien dat ze die broeder Vitalis graag heeft. Zoals vaak begrijpt Leo niet wat haar bezielt.

‘En is madame, uw moeder, er niet bij, madame Lenaerts?’ Het stinkt hier uren in de wind maar tegelijk is het madame van hier en madame van daar. Leo gelooft niet dat die broeder een heilige is.

‘Ze is niet goed, broeder. Altijd overgeven. En helemaal verzwakt. Ze moet misschien wel geopereerd worden.’

‘En dan hebt ge uw kleine maar meegebracht.’ Leo voelt zijn oren rood worden. Heel even begrijpt hij waarom Jos verkiest om met zijn gezicht naar de muur te zitten.

‘Dat is mijn kleine niet, broeder. Dat is onze Leo, onze jongste broer.’ Leo ziet dat ook de oren van Elza rood geworden zijn. Hij wist niet dat het haar ook kon overkomen.

‘Een achternakomer, gelijk de mensen zeggen. Het kan overal gebeuren, Gods wil is ondoorgrondelijk. En leert hij goed, madame Lenaerts?’

‘Uitermate, broeder. Hij zit in de zesde Latijnse. In het college. Maar nu ik eraan denk, broeder, mijn moeder heeft nog een paar dingen meegegeven voor onze Jos.’

‘Kom dan maar even mee naar mijn bureau, madame Lenaerts, dan zal ik ervoor zorgen dat dat gerief niet verkeerd terechtkomt. Want als ik de dingen hier niet tot in de puntjes in het oog hou, dan krijgt alles hier poten.’

Elza staat op en vooraleer ze met de broeder verdwijnt, zegt ze tegen Leo dat hij even op haar moet blijven wachten. Dat hij misschien maar eens aan Jos moet vertellen dat hij nu de fiets van Bernard in gebruik heeft genomen. Alsof Jos het daarmee niet ineens weet.

En dus vertelt Leo Jos helemaal niets. Zwijgend zitten Jos en hij daar naast elkaar. Beiden met het gezicht naar de muur, Leo schuin achter Jos. En hoewel Leo niet veel met God, godsdienst en het hemelrijk op heeft, begint hij in stilte Weesgegroeten te bidden. Om de tijd te doden. Om de leegte, de schrik en de nare gedachten te verjagen. Een eindje achter hem zit een man te zingen: ‘Ik zeg u geen vaarwel, mijn vriend. Wij zien elkander weer…’

Net wanneer Leo in de verte de stemmen van Elza en van broeder Vitalis weer hoort, steekt Jos zijn ene hand op. Alsof hij Leo wil groeten.

Leo weet niet wat te zeggen of hoe te reageren. Hij blijft roerloos zitten en hij zwijgt. Op het moment zelf heeft hij er al spijt van.

Dan is Elza daar.

‘Voilà, we kunnen vertrekken,’ zegt ze. ‘Ik hoop, Jos, dat ons moe er de volgende week weer bij zal zijn. Allez, salut, en laat de moed niet zakken. Kom, Leo, we gaan Prosper zoeken. Dat hij ons kan buiten laten.’

Leo wil ‘dag Jos’ zeggen maar ook dat lukt hem niet.

Internering

Omdat zijn toestand uitzichtloos is vraagt de geïnterneerde Frank Van den Bleeken om euthanasie en omdat de kranten daar bol van staan gaat minister Geens hem in de gevangenis bezoeken. Om dezelfde reden bezocht ook in maart 1970 toenmalig minister van Justitie Vranckx een gedetineerde in de gevangenis: de schrijver Roger Van de Velde. Die was in 1962 in de gevangenis beland omdat hij doktersvoorschriften vervalst had om aan de pijnstiller Palfium te geraken waaraan hij verslaafd was. Net zoals Van den Bleeken was ook Van de Velde geïnterneerd en in een vergeetput beland. Straatboeven en bankovervallers lopen vrij rond. Fraudeurs en profiteurs kunnen hun pret niet op. Mensen met psychiatrische aandoeningen belanden van de wal in de sloot. Wij leven in een onderontwikkeld land.

L. Lenaerts, Deurne

(Gazet Van Antwerpen, januari 2015)

Kermismuziek

juli 1960

Een affiche achter het venster van café Het Zwart Paard kondigt aan dat er vanaf volgende zaterdag in Zandvliet kermis gevierd wordt, dus is Leo er naartoe gereden. Op de Botermarkt heeft Leo snel, en tot zijn vreugde, de Tir Mecanique opgemerkt.

Er wordt nog volop gewerkt aan het opbouwen van de kermiskramen. Een man zit in de nok van het gebinte van een draaimolen en trekt het dakzeil naar boven. Vrachtwagens, pakwagens en woonwagens vullen in een wirwar het hele plein. Achteraan op het terrein worden, met een ingenieus katrolsysteem dat aan een driepikkel bevestigd is, de zware schoorbalken van een bootjesschommel rechtop gezet. Modest draagt juist een volgende balk uit de laadbak van een vrachtwagen.

‘Hey, Modest.’

‘Ha, Lenaerts, zet uw velo aan de kant, jongen. En steek uw handen mee uit uw mouwen, dan staat dat spel hier vijf minuten rapper recht.’ Modest lijkt helemaal niet verrast dat Leo daar onverwacht op het dorpsplein opduikt.

Leo gaat maar al te graag op de uitnodiging in.

‘Wat moet ik doen?’

‘Staanders dragen, gelijk ik. Wat hadt ge gedacht?’

Leo springt in de laadbak van de vrachtwagen. Hij wil net zoals hij het Modest zag doen een balk op de schouder tillen maar hij moet tot zijn scha ondervinden dat het ding gewoon te zwaar voor hem is. Modest staat echter al naast hem.

‘Zwaarder dan een zak cement, jongen! Kom, we pakken hem met z’n tweeën. Ik ben content dat ik hulp heb, dat ik die rotzakken niet alleen op mijn bult moet leggen.’ Bij Modest heeft Leo nooit het gevoel dat hij tekortschiet.

Een half uur later zitten ze op de trap van de woonwagen waarin Modest woont.

‘Sigaret?’ Modest heeft een pakje Johnson uit het borstzakje van zijn hemd gehaald.

‘Ik ben ermee gestopt.’ Leo zegt er niet bij dat hij hooguit, ergens in het geniep, vijf sigaretten gerookt heeft en dat hij er telkens misselijk door werd.

‘Da’s karakter.’ De stem komt uit de woonwagen.

Zonder op- of omkijken zegt Modest: ‘Mijn zuster: ons Betty. Een heel ingewikkeld karakter.’

Betty – zwarte krullen, gebruinde huid en een rood zomerkleedje – komt de trap af. Ze heeft een transistorradio bij zich. Het nieuwste van het nieuwste.

‘Dit figuur is Leo Lenaerts. Hij heeft dit jaar de helft van mijn opstellen geschreven en misschien wel tien Franse en Latijnse vertalingen voor mij gemaakt.’ Zo wordt Leo bij Betty geïntroduceerd.

‘Ik wou dat er iemand mijn opstellen schreef,’ zegt Betty. Alsof het de gewoonste zaak van de wereld is, strijkt ze een haarlok weg van Leo’s voorhoofd.

Leo is op slag hopeloos verliefd.

Het is alsof zijn tong versteend in zijn mond ligt, alsof er achter zijn schedel een kortsluiting ontstaat.

En dat allemaal omdat hij de warmte van haar hand heel even op zijn voorhoofd voelde, omdat hij het wit van haar tanden tussen haar donkere lippen ziet, omdat zij hem – hij weet niet hoe – heel even verplicht haar in de ogen te kijken. Leo heeft nooit eerder een meisje van min of meer zijn leeftijd in de ogen gekeken.

Modest doorbreekt de stilte: ‘Ge kunt nu inderdaad opstellen voor ons Betty beginnen schrijven want voor mij is het niet meer nodig. Ik moet niet meer terug naar dat apenkot in Vriesdonk. Gedaan met vergelijkingen met twaalfduizend onbekenden en gedaan met de passé compliqué.’

‘Wat gaat ge dan doen?’

‘Tot het einde van zijn dagen, met een zakje vol loodjes en kleingeld voor zijn buik gebonden, in een schietkraam staan.’ Betty antwoordt sneller dan haar broer.

‘Onnozele…’

Het is voor het eerst dat Leo merkt dat iemand Modest van zijn stuk kan brengen.

Van bij de schommel wordt er naar Modest geroepen.

‘Ik moet die camion gaan verzetten,’ zegt Modest terwijl hij opstaat.

‘Hij moet helemaal niks. Hij is gewoon blij als een kind dat een lolly krijgt omdat hij honderd meter met die verroeste camion mag rijden.’ Dat zegt Betty terwijl ze zich op de plek zet waar haar broer gezeten had.

Zwijgend zitten ze daar vervolgens minutenlang naast elkaar.

Dan draait Betty aan een knop op de transistorradio.

‘Paul Anka,’ zegt ze.

En ze luisteren naar I’m just a lonely boy.

Na een tijdje raakt haar arm zijn arm.

Leo weet dat niets nog zal zijn zoals het was.

***

Uren later komt Leo weer thuis. Daar staat alles in rep en roer.

‘Waar hebt gij verdomme gezeten? We hebben u overal lopen zoeken.’

‘Ik had toch gezegd dat ik misschien heel de dag zou wegblijven.’

‘Ja maar, ons moe is dood.’

‘Hoe, ons moe is dood!?’

‘Toen ze vanmiddag aan tafel zat, zei ze dat het eten haar weer niet smaakte en dat ze krampen had. Ze is van tafel gegaan om wat op haar bed te gaan rusten. Om een uur of drie is ons Elza gaan kijken of ze niks nodig had en toen lag ze daar. Dood. Op het tapijtje naast het bed. Ze moet ineengestuikt zijn voor ze bij haar bed was.’

‘Amai.’

‘Is dat alles wat gij te zeggen hebt als ge te horen krijgt dat uw moeder gestorven is?’

Leo haalt de schouders op.

Betty maakt hem onaantastbaar.

‘We zullen straks wel eens naar ons moe gaan zien; ze ligt opgebaard in de voorkamer.’ Dat zegt Elza.

Ze zit met vader en Robert aan de keukentafel en Leo schuift daar maar bij aan. Elza heeft een blad papier voor zich liggen en ze houdt een bic in haar hand. De tekst voor de doodsbrief moet worden opgesteld en blijkbaar is dat niet zo eenvoudig.

‘We weten niet eens waar ze begraven zal worden.’

Omdat het nu vaststaat dat er binnen enkele jaren, daar waar Lillo nu is, een havendok zal komen, vinden er op het kerkhof van Lillo geen begrafenissen meer plaats. Ook toen Stan Kassei zes weken geleden een laatste rustplaats moest krijgen is over deze kwestie – ‘een dolksteek in het hart van iedereen die in Lillo woont’ – eindeloos gesproken.

‘We kunnen aan de pastoor vragen of hij het kan regelen dat ze in Ekeren begraven wordt. Daar is ze geboren en daar heeft ze als kind gewoond.’ Elza oppert het.

‘Dat is een goed gedacht,’ zegt Robert, ‘ik zal direct eens naar de pastorie rijden en vragen of we dat zo op de brief mogen zetten.’

Maar vader gaat niet akkoord. Hij snuift. Hij slaat met zijn hand op de tafel. ‘Ons moe wordt niet in Ekeren begraven. Ons moe wordt in Zandvliet begraven.’

‘Waarom moet ons moe in Zandvliet begraven worden?’

‘Ons moe wordt in Zandvliet begraven omdat ons moe en ik elkaar in Zandvliet op de kermis hebben leren kennen. En ik wil zelf later ook in Zandvliet begraven worden. Naast ons moe. Ge kunt zorgen dat dat geregeld wordt. Ik wil er geen woord meer over horen.’

Leo weet niet wat de anderen denken. Hijzelf kan er alleen maar aan denken dat ook hij op de kermis in Zandvliet iemand heeft leren kennen.

***

Dat Johanna Van den Bogaert, ‘moeder Lenaerts’, nu in het aanschijn van de Heer voorgoed en tot het einde der tijden verenigd is met de moeder Gods voor wie ze gedurende haar hele aardse leven een diepe devotie gehad heeft. Dat zegt de pastoor vanop de preekstoel.

‘Ons moe en de moeder Gods die samen zitten te breien, kunt gij u dat voorstellen?’ Bernard fluistert het. Elza kijkt hem kwaad aan.

Leo zit tussen Elza en Bernard op de eerste rij stoelen in de kerk. Er is veel palaver geweest over wie waar moest zitten. Normaal had René, als oudste zoon, naast vader moeten zitten.

‘Over mijn lijk,’ had die gezegd.

‘Dan zitten we met twee lijken, dan kunt ge ineens samen met ons moe in die put in Zandvliet gelegd worden. Het zal een schone opruiming zijn en het scheelt in de begrafeniskosten.’ Dat was de reactie van René.

Jan en Swa waren moeten tussenkomen of vader en René waren op de vuist gegaan. Terwijl moeder tussen vier brandende kaarsen in de voorplaats opgebaard lag.

Enfin, Elza zit nu naast vader in de kerk en daarnaast, van jong naar oud, de broers. Waardoor vader en René zo ver als mogelijk uit elkaar zitten.

Ook Jos zit, tot verbazing van het hele dorp, tussen zijn broers.

Elza was naar Mortsel gereden om hem het overlijden van hun moeder te melden en ze was terug thuisgekomen met de mededeling dat Jos naar de begrafenis wilde komen.

‘Mag dat wel?’ had vader geopperd. ‘Gelden die papieren van de burgemeester dan niet meer?’

‘Broeder Vitalis zegt dat hij daar in Mortsel door de hoofddokter een toelating zal laten opmaken. Hij denkt dat het voor onze Jos misschien zelfs goed kan zijn om het ware leven een keer onder ogen te zien. En broeder Vitalis gaat zelf meekomen voor het geval onze Jos, wat hij niet verwacht, een impasse zou krijgen.’

Omdat het invalidenwagentje van Jos niet in een gewone auto past is Swa met de bestelwagen waarmee hij in Stabroek dagelijks kruidenierswaren aan huis levert naar Mortsel gereden om broeder Vitalis en Jos naar Lillo te halen. Jos draagt een proper zwart kostuum en zijn lege broekspijp ligt netjes opgevouwen op de zitting van zijn rolstoel. Hij heeft zelfs kleingeld in zijn zak zitten om zijn stoelgeld en zijn offergang in de kerk te betalen.

***

De hele familie en nogal wat buren staan onwennig rond moeders graf. Vier mannen hebben de kist met rolluiklinten in de vers gegraven put laten zakken. De pastoor heeft een gebed gemurmeld en met de kwispel royaal veel wijwater in de kuil gesprenkeld. Vader heeft twee keer zijn zakdoek bovengehaald en luidruchtig zijn neus gesnoten. Een aantal aanwezigen heeft een kruisteken gemaakt. Van de Lenaertsen hebben alleen Robert, Elza en Leo dat gedaan. De groep maakt aanstalten om het kerkhof te verlaten.

‘Rijdt gij maar met die kar,’ zegt broeder Vitalis. Hij geeft Leo een lichte duw tegen de bovenarm waardoor die een pas opzij zet en ongewild achter de rolstoel van Jos staat. Leo durft de opdracht niet te weigeren.

Hij duwt de rolstoel over het kiezelpad naar de uitgang van het kerkhof. En ineens, plompverloren lijkt het wel, zegt Jos: ‘Ze liegen, Leo, ze liegen dag en nacht.’

‘Wie liegt?’

‘Heel Lillo liegt. Ze liegen door te zwijgen.’

‘Waarover zwijgen ze?’

Jos antwoordt niet. Misschien omdat hij niet wil antwoorden. Misschien omdat Elza en broeder Vitalis vlak naast hen zijn komen lopen.

In de verte klinkt kermismuziek en loeit de sirene van de rupsmolen die op volle snelheid draait.

I’m just a lonely boy.

Sinksenfoor

In de jaren zestig dempte men de Zuiderdokken en ontstond een groot plein in wat toen een miseriebuurt was. De Sinksenfoor zorgde ervoor dat de buurt opleefde en dat grond en huizen er een fortuin waard werden. Nu willen de bewoners die er dure appartementen betrekken de Sinksenfoor weg. Misschien kan men de kermis verhuizen naar waar vroeger Lillo was. Voorlopig zullen er geen klagende bewoners opstaan en wie weet ontstaat er terug een levendig dorp.

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Nieuwsblad, mei 2011)

Laat te wensen over

1960-1961

Liefste Betty,

De schoolmiserie is weer begonnen. Om halfzeven opstaan. Om zeven uur in de kapel voor de mis. Om kwart voor acht kleffe boterhammen eten. Om halfnegen in de les. Enzovoort, enzovoort.

Het ergste is dat uw broer er niet meer bij is. Niet dat wij zoveel met elkaar spraken maar alles was anders wanneer hij erbij was. De meeste leraars hadden zelfs schrik van hem. Ik weet ook niet waarom. Uw broer zit nu in de vrije lucht sigaretten te roken terwijl ik mij zou moeten bezighouden met nutteloze leerstof.

Mijn enige troost is het besef dat gij ook verplicht wordt om op een schoolbank te zitten.

Ik voel de zachte warmte van uw hand. Ik zie de vriendelijke glans van uw donkere ogen.

Uw liefhebbende Leo

Liefste Betty,

Het dorp waar ik woon zal binnenkort van de aardbodem geveegd worden. Het is een van de oudste dorpen van heel België. Er is een fort om de grenzen van het land te verdedigen. De grond is er zo vruchtbaar dat er de vetste suikerbieten geteeld worden. In de Schelde krioelt het van schar, krabben en garnalen. De mensen die in Lillo opgroeien horen bij de sterksten van ons ras: Moederke Eyer, die bij ons in de straat gewoond heeft, is niet voor niks honderdenvijf jaar oud geworden. En toch zal Lillo van de aardbodem geveegd worden.

Men zegt dat die beslissing genomen werd door grote mannen maar dikwijls denk ik dat ik er zelf schuld aan heb dat Lillo ten onder zal gaan. Ik heb het nooit aan iemand durven te vertellen maar ik heb al heel mijn leven in mijn diepste binnenste gewenst dat alle huizen en straten van mijn dorp gewoon in het niets zouden verzinken. En omdat ik zeker weet dat gedachten altijd invloed op de gebeurtenissen hebben ben ik schuldig aan de ondergang van mijn eigen volk.

Alleen aan u durf ik deze bekentenis te doen omdat ik in uw ogen gezien heb dat gij in staat zijt om alles te begrijpen en te vergeven.

Uw liefhebbende Leo

Liefste Betty,

Mijn tweede oudste broer heeft in de oorlog in Duitsland een been verloren en later heeft hij ook een ongeneeslijke ziekte in zijn hoofd gekregen. Hij zit al jaren opgesloten in een gesticht voor krankzinnigen en daar heeft hij nu geprobeerd om zelfmoord te plegen. Mijn zuster heeft tijdens het weekend niet willen zeggen hoe hij het geprobeerd heeft maar het is alleszins op het nippertje geweest want ze hebben hem het Heilig Oliesel toegediend. Hij ligt nu aan handen en voeten vastgebonden op een bed in een kamer met een raam dat niet groter is dan een blad papier en hij mag verschillende weken geen enkel bezoek ontvangen.

Het is met mijn broer juist zoals met mijn dorp. Ik heb hem dikwijls in het geniep dood gewenst omdat hij altijd een donkerte over ons huishouden heeft gelegd. Ook in dit geval hebben mijn gedachten de feiten bepaald.

Misschien zou ik hierover moeten biechten maar ik krijg les van alle paters bij wie ik zou kunnen biechten en zij bekijken mij nu al alsof ik smeriger dan slijk ben. Gelukkig kan ik mijn gedachten voor u op papier zetten. Omdat gij geen adres hebt kan ik voorlopig geen enkel middel bedenken om mijn brieven tot bij u te krijgen maar ik heb de zekerheid dat gij ooit al mijn neergeschreven gedachten onder ogen zult krijgen. Want al mijn diepste wensen worden ooit waarheid, dat is ondertussen bewezen.

Uw liefhebbende Leo

Liefste Betty,

Ik heb in het grootste geheim een boek gelezen van Gerard Walschap. Als de paters het te weten zouden komen, zou ik waarschijnlijk tientallen bladzijden strafwerk krijgen en zes weken niet naar huis mogen want Gerard Walschap is naar het schijnt een ketter van de ergste soort.

Het boek gaat over een jongen die ontdekt dat zowel zijn moeder als zijn grootvader zelfmoord gedaan hebben en daarom is hij er zeker van dat zijn gedachten hem ooit zullen dwingen om ook zelfmoord te plegen. Hij beslist dan om zich te verloven met een meisje dat de tering heeft. Hij denkt dat hij dan ook de tering zal krijgen en dat hij daaraan dood zal gaan zodat hij geen zelfmoord zal moeten plegen. Zijn lief gaat dood en hij blijft gezond. Later vindt hij een ander lief met wie hij trouwt. Op de dag waarop zijn vrouw hem meldt dat ze in verwachting is hoort hij van zijn huisdokter dat hij toch de tering heeft en dat zijn lot bezegeld is.

Dit boek is een bewijs dat gedachten altijd waarheid worden. Ik wou dat ik mijn gedachten stil kon zetten. Uitgezonderd de gedachten die ik over u heb want die eindigen allemaal in de hemel op aarde.

Uw liefhebbende Leo

Liefste Betty,

‘LAAT TE WENSEN OVER!’ Zo staat het in koeien van letters op mijn rapport. Sinds mijn moeder dood is, ondertekent mijn zuster mijn rapporten. Deze keer heeft ze geweigerd om het te ondertekenen. Ik heb het dus aan mijn vader moeten laten ondertekenen. Hij heeft mij in mijn gezicht geslagen. Ik heb spijt dat ik niet teruggeslagen heb. Mijn oudste broer zou het zeker wel gedaan hebben.

Waarschijnlijk zal mijn vader binnenkort een hartaanval krijgen, zo veel slechte gedachten heb ik over hem gehad. Als ik gewoon teruggeslagen had, had ik die slechte gedachten waarschijnlijk niet gehad.

Omdat ik mijn kop niet bij het gezever van de leraars kan houden, staat het nu al vast dat mijn volgende rapport niet beter zal zijn.

Ik droom van de zomer en van kermismuziek. En van dingen waar geen woorden voor zijn.

Uw liefhebbende Leo

***

‘Ik ben gebuisd. Ik moet mijn jaar opnieuw doen.’ Leo zegt het terwijl hij zijn valies en zijn boekentas op de tafel ploft.

‘Hoe kan dat?’ Elza, die aardappelen zat te schillen, legt het mesje neer en veegt haar handen schoon aan de vaatdoek die aan haar schortriem hangt.

‘Ik zal waarschijnlijk niet genoeg verstand in mijn kop hebben.’

‘Ge zijt de verstandigste van ons allemaal.’

‘Daarmee is ineens bewezen tussen welke idiote pummels ik ben moeten opgroeien. Waar zit onze va? Dan kan ik hem ook de blijde boodschap gaan brengen.’

‘Onze va zit in de voorkamer.’ Elza fluistert het. Leo ziet dat er over haar linkerwang een traan tot aan haar mondhoek loopt. Hij heeft meteen spijt van zijn brutale uitspraken. Toch krijgt hij geen verontschuldiging over zijn lippen.

Hij haat zichzelf om wat hij zegt.

Hij haat zichzelf om wat hij niet zegt.

Hij gaat naar de Scheldedijk. Daar, in de wind, waaien meestal alle nare gedachten uit zijn hoofd.

***

‘Ze zullen er bij u thuis waarschijnlijk niet mee kunnen lachen.’

Leo schrikt van de stem die hij achter zich hoort. Het is Peer-de-krab, de levende dorpsgazet, die bij hem is komen staan. Leo vraagt zich vertwijfeld af wie hem zo snel op de hoogte heeft gebracht van zijn abominabele schoolresultaten.

‘Ik zeg het eerlijk, ik heb compassie met uw vader. Ik moet er niet aan denken dat mijn kinderen mij zo te schande zouden maken.’

‘Ja maar, Peer…’

‘Ge moogt uw kop niet laten hangen, jongen. Het is toch uw schuld niet dat uw broer stommiteiten uithaalt.’ Peer heeft het dus niet over dat vreselijke schoolrapport. Er zijn thuis blijkbaar andere calamiteiten voorgevallen.

‘Wie, hier in de polder, heeft er trouwens nooit iets van de ene kant van de grens naar de andere kant gebracht?’

Blijkbaar is een van de broers betrokken bij een smokkelaffaire.

‘Het meest onbegrijpelijke vind ik dat die douanes blijkbaar rapper kunnen lopen dan een van de grootste sportmannen die we hier ooit gekend hebben.’

Het gaat over René. Leo voelt zijn oren gloeien.

‘Iedereen vindt het trouwens schandalig dat ze zo’n jongen ineens een jaar de gevangenis in draaien. Met een boete van bijna honderdduizend frank er bovenop. En dat allemaal voor een paar honderd kilo boter.’

Leo keert Peer de rug toe en vertrekt. Hij kan niet anders. Hij hoort Peer mompelen en mopperen maar hij kijkt niet meer achterom.

***

‘Het is plezant dat ik van Peer-de-krab moet horen dat onze René in de gevangenis zit omdat hij geklist is bij een smokkelkwestie.’

‘Het is plezant dat ik van ons Elza moet horen dat gij uw jaar opnieuw moet doen.’

‘Ik had nog geen kans om het u te zeggen.’

‘Ik zat nochtans gewoon in de voorkamer.’

‘Ik dacht dat ge daar aan het rusten waart.’

‘Ik kan u verzekeren dat gij deze zomer niet te veel zult rusten. Ge kunt zolang de vakantie duurt bij de Piccolo gaan werken. Onze Robert zal er wel voor kunnen zorgen dat er daar voor u een plaats is. Hij is daar niet voor niks ploegbaas. En ik zal te gelegener tijd met ons Elza bespreken of ge na de zomer al dan niet nog naar school kunt gaan.’

‘Waarom moet dat met ons Elza besproken worden?’

‘Omdat het ons Elza haar gedacht was dat gij naar dat chique college in Vriesdonk moest gaan.’

‘Ons Elza haar gedacht!?’

‘Ons moe en ik vonden de gemeenteschool meer dan goed genoeg maar ons Elza vond dat gij meer en beter waart dan de rest van het huishouden en ze heeft ons de oren van de kop gezaagd om u naar Vriesdonk te laten gaan. Zij was er honderd ten honderd van overtuigd dat ge daar bij die paters de kans en de mogelijkheid zoudt krijgen om hogerop te geraken, om uw voeten uit de poldergrond te trekken. Maar ze was, zoals ik het haar voorspeld had, radicaal verkeerd. Het was allemaal verloren moeite en weggegooid geld. Ze hebben er daar in dat college alleen voor gezorgd dat ge het zo hoog in uw bol hebt gekregen dat ge voor de rest van uw leven ongelukkig zult zijn.’

***

Liefste Betty,

Het is afgelopen op het college. Ik ben gebuisd voor Latijn, Frans, wiskunde, aardrijkskunde, godsdienst en turnen. Wie in meer dan vijf vakken de helft niet haalt, mag geen herexamens doen en moet zijn jaar overdoen. Daarom hebben de smeerlappen mij ook voor godsdienst 4,5 op 10 gegeven. En voor turnen. Gasten die in een villa wonen zijn nooit gebuisd voor turnen, zelfs niet wanneer ze te dik zijn om over de bok te kunnen springen.

Op mijn rapport staat: ‘Leo heeft zijn mogelijkheden niet ten volle benut. Hij heeft helaas veel te weinig met zijn hoofd bij de lessen gezeten.’ Ze hebben gelijk maar ze weten gelukkig niet dat ik altijd met mijn hoofd bij u zat. Met uw beeld voor ogen was ik niet in staat om mijn hersenen te breken over verbasterde datieven en bewijzen uit het ongerijmde.

Ik heb ook dikwijls in het geniep boeken zitten lezen in plaats van te studeren. Het schoonste boek dat ik gelezen heb is van Marnix Gijsen en het heet: ‘Klaaglied om Agnes’. Ik weet niet of gij ook boeken leest maar ik hoop van wel. Ik zou u dat boek graag ooit cadeau willen geven.

Voorlopig zal ik zelf niet veel meer kunnen lezen want onze va verplicht mij om de hele zomer in de conservenfabriek in Stabroek te gaan werken. Hij dreigt er ook mee dat ik na de zomer niet meer naar school zal mogen gaan. Hij denkt dat hij mij daar bang mee maakt maar het interesseert mij niet om nog naar school te gaan. Het enige dat mij interesseert zijt gij.

Er is hier thuis ook nog ander nieuws. Mijn oudste broer is met een auto vol smokkelwaar door de douanes gevat. Vroeger was hij een bekend coureur maar toen mijn vader hem zonder reden thuis heeft buitengegooid heeft hij het koersen moeten opgeven. Ik heb spijt dat ik mijn broer nooit meer zie zoals ik ook spijt heb dat ik u nooit kan zien. Maar in de toekomst zal dat veranderen want dan zullen wij dag en nacht bij elkaar kunnen zijn.

Altijd aan u denkend,

Leo Lenaerts

Vrijwilligerswerk?

Is het waar dat de jongeren die op hoeken van winkelstraten burgers aanspreken om lid te worden van Oxfam, Unicef, Greenpeace of Artsen zonder Grenzen geld ontvangen voor elk nieuw lid dat ze aanbrengen? Waar is de vrijwilligersgeest naartoe? En waarom zou een mens zich voor zo’n goed doel engageren wanneer een goed deel van zijn geld gebruikt wordt voor popconcerten, junkfood en internetabonnementen?

Lenaerts Leopold, Deurne

(Gazet van Antwerpen, september 2009)

Zomertaferelen

juli 1961

Ze hebben hem op de conservenfabriek bij de kuisploeg ingedeeld. Langs een ladder moet hij afdalen in de grote vaten waarin de groenten worden gespoeld of gekookt. Met een lans moet hij er alle overgebleven resten van de wanden en de bodem wegspuiten. Die resten – meestal peulen, stelen of pitten – verzamelen zich in filters in de aflopen. Die filters moeten met de hand gereinigd worden. Het afval wordt in emmers verzameld.

‘Wat gebeurt er eigenlijk met dat afval?’

‘Dat wordt nog eens door een maalmolen gehaald en dan komt het bij de maçedoine terecht.’

‘Wat is maçedoine?’

‘Fijngesneden gemengde groenten. Ze leveren dat vooral aan restaurants.’

Eigenlijk valt het werken hem wel mee. Hij ervaart het als een bevrijding dat hij weg is van het zwaarwegende zwijgen van vader en van Elza. De grappen en de grollen van zijn werkmakkers verbreken de eentonigheid.

’s Middags zit hij naast de anderen met een brooddoos op de schoot. Hij eet wat Elza ’s ochtends voor hem heeft klaargemaakt: twee boterhammen met kaas, twee met gerookt vlees en twee met confituur. Naast die boterhammen heeft Elza een Mars geschoven.

‘Hier zie, we hebben er een moederskindje bij gekregen.’ Het wordt gezegd terwijl Leo de wikkel van zijn chocoladereep haalt.

‘Ik kan geen moederskindje zijn, ons moe ligt al lang op het kerkhof. Er groeit gras op haar buik.’

‘Vanaf hun dertien, veertien jaar groeit er bij alle vrouwen gras op hun buik.’ En dan davert het lachen door de loods. Ook Robert, die wat verderop met zijn mond vol brood zit, lacht luidkeels mee.

***

Liefste Betty,

Op de fabriek werken ook een paar mannen die in Zandvliet wonen. Ze praten al over de kermis die daar binnen een paar weken het dorp op stelten zal zetten. Ik zwijg, in de wetenschap dat wij elkaar daar weer zullen ontmoeten.

Misschien kunnen we dan een keer van Zandvliet naar Lillo fietsen en er samen op de Scheldedijk gaan zitten. Het is de plaats waar ik het liefste ben. Ge ziet daar boten van over de hele wereld en het zicht op het water kalmeert alles.

Maar de kans is groot dat gij geen fiets bij de hand hebt want ik kan mij voorstellen dat er in een woonwagen niet zo veel plaats is. We maken dan wel een wandeling in de omgeving van Zandvliet.

Altijd aan u denkend,

Leo Lenaerts

***

‘Ge moet geen Mars meer bij mijn boterhammen steken, Elza.’

‘Waarom niet?’

‘Ik eet dat eigenlijk niet graag. Het plakt aan de tanden.’

‘Ik zal er een Cha-Cha bij steken.’

‘Och…’

‘Wat, och…?’

En dan wordt er gezwegen.

Na een tijdje zegt vader: ‘En als ge op het einde van de week uw pree krijgt, dan brengt ge die heel schoon mee naar huis. Met uw loonbriefje erbij. Zodat ik kan nakijken of ge niks achterhoudt want ik ken dat…’

***

‘Gaat ge zondag mee naar onze Jos.’

‘Ik kom daar niet graag.’

‘Onze Jos is familie en familie laat ge nooit in de steek. Ge moet dat voor ogen houden.’

‘Onze René is ook familie: wie gaat er bij hem op bezoek?’

Vader, die van in zijn zetel het gesprek tussen Elza en Leo gevolgd heeft, staat onverwacht snel op en geeft Leo met de platte hand een slag op de wang. Leo is totaal verrast. Terwijl vader naar buiten stapt horen ze hem nog zeggen: ‘Waar heb ik het aan verdiend van kinderen te hebben waar geen rechte kant aan is?’

Leo zit bewegingloos aan de tafel. Zijn wang gloeit. Zijn handen trillen. Hij vecht tegen de tranen.

‘Ik…’ Elza maakt haar zin niet af. Ze wrijft over het glimmende blad van het tijdschrift dat voor haar ligt. Haar onderlip trilt.

Leo zou willen opstaan en zijn arm om haar schouder leggen maar hij doet het niet. Hij wrijft over zijn gloeiende wang en hij zegt: ‘Godverdomme…’ En: ‘Hij moet niet denken dat hij de baas gaat blijven spelen…’

***

Liefste Betty,

Het is hier weeral ruzie dat het klettert. Bij ons thuis is het altijd even triestig. De uren duren hier langer dan op een ander en de donkerte is hier donkerder dan op een ander. Het is niet verwonderlijk dat ik een broer heb die in het zothuis zit en dat ik een broer heb die in de gevangenis zit. Het is eerder een wonder dat ik ook nog vier broers heb die niet in een zothuis of een gevangenis zitten. Onze Jan, onze Robert, onze François en onze Bernard hebben het geluk dat ze het huis uit zijn. Ik begrijp niet dat ons Elza nooit vertrokken is. Ons Elza is eigenlijk de slechtste niet. Voor mij is het eigenlijk wel een meevaller dat ze nooit vertrokken is want anders had ik nu alleen met onze va gezeten.

Onze René (dat is mijn broer die in de gevangenis zit) zei altijd: ‘Onze va is van het jaar nul.’ Het klopt dat mijn vader in 1900 geboren is. En het klopt nog harder dat hij nooit met zijn tijd is meegegaan.

Ik droom ervan om samen met u te zijn en alles te vergeten.

Voor eeuwig en altijd.

Leo Lenaerts

***

Met enorme sleutels worden de moeren losgewrikt waarmee de tramsporen op de dwarsliggers werden bevestigd. De losgemaakte spoorstaven worden met lieren opgetakeld en op een platte wagen gelegd.

Zes weken geleden is de laatste tram door Lillo gereden. Het was de laatste zaterdag van mei. De fanfare had een treurmars gespeeld en verschillende vrouwen hadden tranen van hun wangen geveegd. Iedereen was ervan overtuigd dat het definitieve einde van het dorp er nu echt zat aan te komen.

Samen met een tiental andere omstanders staat Leo te kijken naar het zwoegen van de mannen die de tramsporen verwijderen. Er wordt meesmuilend commentaar geleverd op het feit dat men zelfs niet de moeite neemt om het gehavende wegdek degelijk te herstellen. Daar waar de tramsporen lagen, zijn diepe gleuven ontstaan. Met meer dan wat losse aarde worden die niet opgevuld.

‘Bij de eerste regenvlaag spoelt dat allemaal weg.’

‘Ge gaat zien dat er nog mensen hun benen gaan breken in die richels.’

‘Met dat soort treiterijen willen ze er ons onder krijgen maar ze moeten niet denken dat het hun zal lukken.’

Wanneer Leo weer naar huis gaat, ziet hij al van in de verte dat er een ladder tegen de huisgevel staat.

***

Liefste Betty,

Mijn vader is stapelzot geworden. Het staat vast dat heel Lillo tussen dit en een paar jaar wordt afgebroken en hij staat op een ladder zijn dakgoot te verven.

En mijn zuster zit op haar knieën de plinten van de voorkamer te kuisen.

Ze zeggen dat mijn moeder zich in haar graf zou omdraaien wanneer ze zou weten dat ons huis niet goed zou worden onderhouden.

Ik kijk uit naar de dag dat ze met een kraan of een bulldozer die blinkende geschilderde dakgoot en die proper gekuiste plinten versplinteren.

Ik kijk uit naar de dag waarop ik dit niet meer op papier moet zetten maar het gewoon tegen u kan vertellen.

Leo Lenaerts

***

In Zandvliet staan de kermiswagens op het dorpsplein. De kramen moeten nog worden opgesteld. De zon brandt. Niets beweegt.

Leo is rechtstreeks van de fabriek naar Zandvliet gereden.

‘Ik kom vanavond later thuis,’ had hij tegen Elza gezegd.

‘Dat is goed.’ Geen vragen. Geen commentaar.

Bezweet en hijgend, de fiets tussen zijn benen, staat Leo naar het kermisterrein te kijken. Het lijkt alsof niemand zich in de zomerhitte buiten waagt. Zelfs geen spelende kinderen.

Na enkele minuten twijfelen neemt Leo een besluit. Hij plaatst zijn fiets tegen een boom, hij veegt met een zakdoek het zweet van zijn gezicht, hij kamt zijn haren met het metalen kammetje dat hij de laatste tijd altijd op zak heeft, hij gaat de trap van de woonwagen op en hij klopt op de deur.

‘Ja.’ Een vrouwenstem.

Leo weet niet wat hij moet zeggen. Hij klopt nogmaals.

‘Ja, ja, ja.’ Het klinkt nors.

Dan krijgt Leo de deur bijna in het gezicht. Hij had niet verwacht dat de deur naar buiten zou opendraaien en hij kan zich ternauwernood staande houden op het smalle platform waarop hij zich bevindt.

‘Wat is het dat ge van doen hebt?’ De vrouw die het vraagt is een hoofd kleiner dan Leo. Grijze haarslierten kleven tegen haar blinkende voorhoofd. Haar vormeloze lijf zit verstopt onder een mouwloze bloemetjesschort. Haar bovenarmen zijn onwaarschijnlijk dik.

‘Ik kom voor Modest, madame. Is Modest niet thuis?’

‘Als ge onze Modest nodig hebt, dan kunt ge best de staminees aflopen. Hij begint eelt op zijn ellebogen te krijgen omdat hij zo veel aan cafétogen hangt.’

‘Merci, madame.’

‘Dat is lang geleden dat er nog iemand merci tegen mij gezegd heeft. En het is nog langer geleden dat iemand er madame achter zei.’ En de deur wordt weer dichtgetrokken.

***

Liefste Betty,

Ik ben in Zandvliet aan de deur van jullie woonwagen geweest. Ik heb er nog aan moeten denken dat we daar vorig jaar op dezelfde plek samen op de trap van diezelfde woonwagen naar Paul Anka en naar Cliff Richard hebben zitten luisteren.

Ik heb uw moeder (of misschien was het uw grootmoeder) gesproken. Ik durfde niet naar u te vragen. Ik heb dan maar naar Modest gevraagd maar die was pinten gaan pakken. Ik heb even overwogen of ik Modest zou gaan opzoeken in het café maar ik heb dat uiteindelijk maar gelaten. Ik wilde alleen u zien en spreken. En ik weet dat het niet lang meer duren zal voor het zover is.

Uw liefhebbende, Leo Lenaerts

***

‘Hier is vijftig frank. Als ge zo hard werkt moet ge, vind ik, ook zakgeld krijgen.’ Elza schuift een briefje van vijftig over de tafel.

‘Weet onze va hiervan?’

‘Nee, maar ik zal hem op het gepaste moment op de hoogte brengen en ik zal hem zeggen dat deze regeling heel de zomer wordt verdergezet. Sedert ons moe er niet meer is, sta ik in voor de centen hier in huis.’

‘Merci.’

‘Misschien kunt ge zaterdag of zondag een keer naar de kermis in Zandvliet gaan.’

‘Gaat gij ook naar de kermis van Zandvliet?’

‘Ik denk dat ik daar ondertussen een beetje te oud voor geworden ben.’

‘Waarom zijt gij eigenlijk nooit getrouwd?’

‘Ik ben nooit de juiste tegengekomen.’

‘Wat gaat ge doen als onze va er niet meer is?’

‘Onze va is een taaie. Maar als we hem toch zouden verliezen, en als gij het huis uit zijt, dan ga ik in de stad wonen.’

‘In de stad?’

‘In een appartementje. Met alle comfort en weinig onderhoud. En met zicht op de straat. Zodat ik de beweging kan zien.’

‘Amai.’

‘En gij, waar wilt gij later gaan wonen?’

‘Ik heb daar nog niet over nagedacht.’

‘Ge zult natuurlijk ook rekening moeten houden met de vrouw die ge dan zult hebben.’

‘En met het werk dat ik dan zal hebben.’

‘En met het werk dat ge dan zult hebben.’

Op dat moment komt vader binnen. Leo slaagt er net op tijd in om het briefje van vijftig weg te moffelen.

‘Ze willen overal in de straat zwarte vlaggen buiten hangen. Tegen de onteigeningsbesluiten.’ Het is aan vaders stem te horen dat hij het geen goed plan vindt.

‘Eindelijk beweging en protest,’ zegt Leo.

‘Denkt gij dat beweging en protest iets gaan veranderen? Denkt ge dat wij door beweging en protest ons huis zullen kunnen houden?’

‘Van mij mogen ze dat krot hier morgen al beginnen af te breken. Maar door beweging en protest zal heel ons leven veranderen.’

‘Ge zult met al uw beweging en protest redelijk rap van de kant in de sloot sukkelen.’

‘Ik vind ook dat we niet altijd de kop voor alles moeten buigen.’ Dat zegt Elza. Ze staat op en neemt de asbak van de tafel om hem buiten te gaan leegmaken. Een geijkt ritueel om een gesprek te beëindigen.

***

Cowboyboots, een texasbroek, een riem met een brede gesp, een geruit hemd, bakkebaarden en een Presleykuif. Modest Verreycken heeft een ware gedaanteverwisseling ondergaan.

Leo vindt hem bij de rupsmolen. Modest staat er nonchalant tegen het kassahokje geleund een sigaret te roken.

‘Ha, Lenaerts, ik had u verwacht. Ons moeder zei dat er gisteren een type gelijk gij haar van haar werk had gehouden.’

‘Ja, ik ben hier gisteren ook geweest.’

‘Wat dacht ge toen mijn moeder in al haar glorie voor u verscheen? Ge zult u toch wel afgevraagd hebben hoe het mogelijk is dat een knappe gast als ik daar uit voortgekomen is?’

‘Ik heb niks gedacht.’

‘Het was u waarschijnlijk tegengevallen dat ons Betty de deur niet kwam opendoen.’

‘Waarom zou mij dat tegengevallen zijn?’

‘Omdat ge vorige zomer, gelijk een kind dat een lolly wil, achter haar rokken zat.’

‘Wie zegt dat?’

‘Ik zeg dat. Toen ik u vorig jaar verschillende keren per dag zag opduiken, voelde ik aan mijn water dat het voor mijn hete zuster was. Maar ge hebt tegenslag, jongen, we hebben haar dit jaar niet meegebracht.’

Het brandt op Leo’s lippen om te vragen waarom Betty niet in Zandvliet is maar toch kan of wil hij de vraag niet stellen.

‘Ik ga ook niet meer naar het college. Ik werk nu in de conservenfabriek in Stabroek.’

‘Dat vind ik spijtig, Lenaerts, heel spijtig. Eigenlijk had ik gedacht en gehoopt dat gij die kloteboel in dat college wel zoudt overleven om dan uiteindelijk in een positie te belanden van waaruit ge de paters en de pastoors en het omhooggevallen villavolk de baard zoudt kunnen afdoen. Enfin, ge kunt natuurlijk nog altijd coiffeur worden om ze de baard af te doen maar ik had het u liever als politieker of zo zien doen.’

‘Ik ben toch geen mens om politieker te worden.’

‘Ge gaat toch niet uw hele leven in een fabriek blijven werken.’

‘Ik kan misschien op de kermis komen werken.’

‘Als ge denkt dat ge op die manier ons Betty kunt versieren, vergeet het. Ons Betty zit al twee maanden in Kasterlee in een tehuis voor gevallen vrouwen.’

‘Gevallen vrouwen?’

‘Ze is nog geen zestien jaar. Ze is in verwachting. Ze weigert te zeggen wie de vader is omdat ze het waarschijnlijk zelf niet weet. En dus is ze in een tehuis voor gevallen vrouwen beland.’

‘Amai.’

‘Gij hebt haar toch niet volgestoken?’

‘Ik heb haar sinds vorige zomer niet meer gezien.’

‘Maar ge hebt misschien zo veel vuile gedachten over haar gehad dat ze op die manier in verwachting is geraakt.’

‘Onnozelaar.’

‘Laat u niet uitlachen, Lenaerts, we gaan een pint pakken. En ge moet er misschien toch nog eens over nadenken om terug naar school te gaan.’

***

In razernij verscheurt hij de brieven die hij aan Betty schreef. Het versnipperde papier dwarrelt weg in de donkere diepte onder het gat in de zitplank in het toilethok. Zijn hand beweegt heen en weer om zijn gezwollen geslacht. Op het moment waarop het sperma hem ontsnapt, wordt er aan de deur – die hij gelukkig op het haakje had gedaan – gewrikt.

‘Moet dat daar nog lang duren?’

‘Nog twee minuten, va.’

Het nut van het algemeen

Op 17 december 2010 sloot de Antwerpse Opelfabriek definitief de deuren. We zijn nu vier jaar later en het fabriekscomplex is verworden tot een lugubere hal waar berkenbomen in beginnen te groeien. Tot halfweg de jaren zestig bevond zich hier een welvarend dorp waar het goed om wonen was. Dat dorp moest en zou verdwijnen voor het nut van het algemeen. Dat nut van het algemeen blijkt nu een lege fabriekshal te zijn.

L. Lenaerts, Deurne

(Gazet van Antwerpen, december 2014)

De vlucht

augustus 1961

Niemand kan vertellen wie ermee begonnen was. Het leek wel alsof iedereen op hetzelfde moment besloten had om een zwarte vlag buiten te hangen. Allicht had het ermee te maken dat ze bij Ward Verhulst en bij Nest Kuylen, als eersten, bericht hadden ontvangen waarin stond hoeveel ze van de stad zouden krijgen als onteigeningsgeld. Een schandelijke aalmoes. Niet eens voldoende om er in een andere gemeente een stuk grond mee te kopen, laat staan om er een huis mee te bouwen.

‘Ik vind dat we moeten meedoen.’ Elza en vader zitten tegenover elkaar aan de keukentafel.

‘Ge moet doen wat ge niet laten kunt.’

‘Ik heb nergens zwarte stof liggen om er een vlag van te maken.’

Dan zegt Leo: ‘Ge kunt een oud kleed van ons moe nemen. Als ge binnenkort moet verhuizen, dan gaat ge die vodden toch niet allemaal kunnen meenemen.’

‘Wij zouden het in onze tijd zelfs niet durven denken hebben…’ Vader staat op om de keuken uit te vluchten.

‘Ik kan misschien het zwarte stuk van de Belgische vlag knippen.’

‘Hewel, Elza, dat vind ik geen slecht gedacht.’ Vader gaat weer zitten.

Door het keukenvenster ziet Leo hoe een man in de akker die achter hun hof ligt een dun wit paaltje in de grond slaat. Het lijkt wel een blindenstok. De burgemeester had eerder gezegd dat de toegang naar het nieuwe kanaaldok vlak achter de hoven van hun straat zou komen.

***

Bij de buren heeft men een laken buiten gehangen waarop in uitgelopen zwarte letters staat: Wat wij hebben vergaard en gespaard word ons ontnomen en wij worden verjaagt

Leo schaamt zich voor de fouten die op het laken staan.

***

‘Ik zou willen dat ge vanmiddag tegen halfvier terug naar huis komt.’

‘Waarom moet ik in godsnaam op een zondagmiddag om halfvier thuis zijn?’

‘Omdat er iemand komt om met u te praten.’

‘Wie komt er mij praten?’

‘Ge zult dat dan wel zien. Ik verwacht u, zoals gezegd, om halfvier stipt terug thuis.’

Het mysterieuze bevel van Elza maakt Leo ongerust. Normaal maakt hij op zondagmiddag een lange tocht langs de Scheldedijk, nu blijft hij rondhangen bij de Zwarte Brug. Niet wetend wat te doen. In gedachten pratend met Betty die Betty niet meer is. Dolend en twijfelend.

Het is godbetert broeder Vitalis die, met een dikke sigaar walmend in zijn hand, in een fauteuil in de voorkamer zit. Leo staat perplex. Vader is er niet want die is op stap met de fanfare. En Elza is in de keuken bezig om er koffie te zetten of om er met andere vrouwendingen bezig te zijn. Zo wordt hij gedwongen om met die vreemde geestelijke samen te zijn.

‘Is er iets met onze Jos gebeurd?’

‘Neen jongen, uw broer stelt het wel. Ge moogt gerust zijn. Maar wij zouden eens, van man tot man, met elkaar moeten spreken.’

Mocht Leo het gedurfd hebben, dan was hij gewoon weer de deur uit gestapt. Hij heeft niet de minste zin om, van man tot man, met broeder Vitalis te spreken.

‘Uw zuster Elza heeft mij ingelicht over uw studieproblemen op het college. Ik heb ook met uw vader overlegd. Wij zouden het allemaal spijtig vinden indien ge, na alle moeite die het al gekost heeft, geen diploma zoudt behalen en daarom kom ik met een propositie. Ge kunt vanaf volgende week de lessen volgen op onze verplegerschool in Gent. Ge gaat daar op internaat zoals ge ook op het college op internaat waart. Ge zit daar samen met jongemannen die een roeping hebben gehad om Broeder van Liefde te worden en ge zit daar samen met jonge mannen die ervoor gekozen hebben om binnen de lekenstaat dienstbaar werk te doen. Ik heb de kwestie in Gent met de oversten besproken en ge moet zelfs uw jaar niet opnieuw beginnen. Wat denkt ge?’

‘Maar ik wil geen verpleger worden.’

‘Ge moet het misschien bekijken als een uitgelezen kans die ge krijgt om iets terug te doen voor alle onbaatzuchtige hulp en zorg die anderen aan uw ongelukkige broer geven.’

En dan komt Elza de kamer binnen. Met een pruimenvlaai.

‘Is het geen schoon cadeau dat broeder Vitalis u komt brengen?’

***

Om elf uur ’s avonds is hij vertrokken. Hij heeft Elza nog horen stommelen op de trap net voor hij de deur dichtsloeg.

Hij loopt de lange weg naar de Blauwhoef. Hij heeft het gevoel dat de zwarte vlaggen overal voor hem hangen. Hij vindt het vernederend en ondraaglijk dat Elza en vader en die idiote broeder Vitalis een complot hebben gesmeed. Hij wil niet naar die school in Gent. Hij wil niet gaan zorgen voor mannen in grijze stofjassen die hikkend lachen, die schilfers rond hun oren hebben, die schoenen dragen zonder nestels, die leven in een zaal waar het stinkt naar zweet en pis.

In Stabroek staat hij lang voor het winkelhuis waar Swa woont. Alles is donker en stil. Zijn vinger ligt op de belknop maar uiteindelijk durft hij niet aan te bellen. Hoewel hij er geen enkele reden voor heeft en hoewel hij ten volle beseft dat het verkeerd is, plooit hij de ruitenwissers van de bestelwagen waarmee Swa zijn klanten bedient.

Leo wil niet alleen geen verpleger worden.

Hij wil hoe dan ook niet opnieuw op schoolbanken gaan zitten.

En hoewel hij er nooit problemen heeft gehad wil hij ook niet meer naar de conservenfabriek gaan.

Hij wil verdwijnen.

Opgaan in rook.

In ijle mist.

Robert woont in een werkmanshuisje tussen Stabroek en Hoevenen.

Zijn fiets staat er tegen de achtergevel.

Leo neemt de fiets en hij vertrekt.

In Vriesdonk staat hij met een steen in de hand klaar om in het college een ruit in te gooien. Maar hij laat de steen weer vallen.

Hij watert tegen de deur van het internaat.

Op de klink. In het sleutelgat.

Uren fietst hij doelloos verder. Hij steelt een fles melk van de kar van een melkboer die al vroeg op ronde is.

Een kwartier later werpt hij, omdat hij geen flesopener bij zich heeft, de volle fles in een gracht.

Velden, dorpen, weiden met koeien, weiden zonder koeien, bossen. En dat het uitzichtloos is. Omdat hij geen geld heeft. En geen plan. Omdat hij is wie hij is.

Zijn handen omknellen de spijlen van een smeedijzeren poort. Met branderige ogen kijkt hij naar de contouren van een kasteeltje. Home Prins de Merode, tehuis voor verlopen vrouwen.

***

Hij wordt door twee rijkswachters thuisgebracht. Als een boef.

Hij is vuil en onderkomen. Zijn ogen prikken en tranen. Zijn lippen zijn gekloven. Hij mankt vanwege een spierkramp in zijn linkerbeen.

Dat hij doornat tussen Retie en Kasterlee door de bossen dwaalde, zegt de ene rijkswachter.

Dat hij geen stom woord spreekt, zegt de andere.

Dat het goed was dat hij officieel als vermist was opgegeven want dat ze anders niet geweten hadden waar ze hem naartoe hadden moeten brengen.

Elza weent. En Elza lacht.

Vader verdwijnt naar de patattenhof.

Elza vraagt maar krijgt geen antwoord.

Dokter Veraart zegt dat hij minstens zes weken rust moet nemen. Leo hoort hem tegen Elza iets over ‘familiale ballast’ zeggen. En dat een andere omgeving hem waarschijnlijk goed zou doen. Dat het debacle van Lillo voor niks of niemand bevorderlijk is. Dat de heren van de stad niet beseffen hoeveel miserie ze veroorzaken. Dat ze misschien eens een paar dagen met hem mee op ronde moeten gaan.

***

Swa voert hem met zijn bestelwagen zonder ruitenwissers naar Ekeren. Naar een zuster van moeder. Tante Mathilde. Moeder heeft, vanwege een of andere onbegrijpelijke familieruzie, jaren niet gesproken met die tante Mathilde. Leo kent haar alleen van trouwfeesten en begrafenissen. En nu wordt dat mens ineens uit de vergeetput gehaald.

***

Tante Mathilde woont helemaal alleen in een huis dat minstens dubbel zo groot is als het huis in Lillo waar zij op een bepaald moment met zijn tienen woonden.

Het is duidelijk dat Ekeren dichter bij de stad ligt dan Lillo. Hier zijn bijna geen huizen zonder verdieping. Hier hebben de winkels uitstalramen tot op de grond. Op zowat elk dak staat een televisieantenne. Swa heeft zelfs moeten zoeken om een parkeerplaats te vinden.

***

‘Ik zal u laten zien waar ge kunt slapen,’ zegt Tante Mathilde. En dat het spijtig is dat Swa direct weer moest vertrekken maar dat ze kan begrijpen dat hij zijn klanten niet in de kou kan laten staan.

Hoewel ze de vijftig al gepasseerd is draagt ze toch geen donkere kleren. Ook dat heeft er allicht mee te maken dat Ekeren dichter bij de stad ligt dan Lillo.

De kamer waar Leo mag slapen is groot en licht. Er zijn, alstublieft, twee ramen. Er is zelfs een lavabo en een kraantje.

‘Elza heeft hier ook nog geslapen,’ zegt tante Mathilde.

Leo wil vragen waarom en wanneer Elza daar geslapen heeft maar hij zwijgt. Hij zwijgt en hij blijft zwijgen. Dagen aan een stuk. Tante Mathilde wast en strijkt en kookt en ze doet boodschappen. En soms zingt ze: ‘Zie ik de lichtjes van de Schelde…’

Ze laat Leo zwijgen. En televisie kijken.

***

Twee weken later zegt hij tussen een hap aardappelen en een hap kool: ‘Ik weet niet wat ik moet doen.’

‘Ge moet leren gelukkig zijn met uzelf,’ zegt tante Mathilde.

‘Ik zal helpen afdrogen,’ zegt Leo.

‘En morgen moet ge de tram maar eens nemen en naar de stad gaan. Ge loopt daar gewoon wat door de straten en ge kijkt er naar de huizen en naar de mensen. En als ge goesting hebt om iets te kopen dan koopt ge dat. In de schuif van de keukenkast ligt een envelop met geld. Dat is van u, dat geld.’

‘Waar komt dat geld vandaan?’

‘Van Elza. Ik moest u elke week wat zakgeld geven maar ik vind dat ge groot genoeg zijt om er zelf over te beschikken.’

‘Merci.’

Hij begrijpt niet dat tante Mathilde geen man en geen kinderen heeft.

***

‘Ge moogt terug naar huis komen maar ge moogt ook hier blijven. Onze va gaat er ook mee akkoord.’ Elza zit, met een tas koffie in haar hand, samen met tante Mathilde aan tafel.

‘Ik blijf hier.’

‘Ge moest er blijkbaar niet lang over nadenken.’

Leo haalt de schouders op.

‘Ik heb gehoord dat ge een draagbare radio hebt gekocht.’

‘Ja, merci.’

‘Waarom merci?’

‘Ik heb hem met uw geld gekocht.’

‘Het was uw eigen geld. Ge hadt het zelf verdiend.’

***

‘Toen ik hier pas was hebt ge gezegd dat ons Elza ook nog in de kamer geslapen heeft waar ik nu slaap, wanneer was dat dan?’

‘De laatste maanden van de oorlog, de tijd van de V-bommen.’

‘En waarom was ons Elza toen naar hier gekomen?’

‘Ze was de weg kwijt. Juist gelijk gij een paar weken geleden ook de weg kwijt waart.’

Leo kan het zich niet voorstellen dat Elza ooit problemen heeft gehad.

De breinaalden van tante Mathilde maken een rustgevend tikkend geluid. ‘Met deze trui zult ge deze winter alvast geen kou hebben,’ zegt ze.

Oorlogstijd

Wat volgt is de gedeeltelijke neerslag van een gesprek met François Lenaerts. Het gesprek vond plaats op 18 september 2015 in de woning van de heer Lenaerts te Brasschaat.

De bevrijding? Waar begint gij nu over? Dat is allemaal al zo lang geleden… Er is toch geen kat die daar nu nog interesse voor heeft.

Ge moet weten, in Antwerpen reden de Engelsen in het begin van september van ’44 al met hun tanks door de straten. Lillo heeft dan nog meer dan een maand onder Duitse bezetting gelegen. De Duitsers zaten toen wel tot over hun oren in de penarie. Dat de Engelsen de stad hadden ingenomen, dat vonden ze niet zo belangrijk. Maar dat ze de haven kwijt waren, dat was een ander paar mouwen. Ze wilden koste wat kost voorkomen dat de geallieerden die haven voor hun ravitaillering zouden gaan gebruiken. En dus deden ze er alles aan om baas te blijven over de Schelde. Want zolang ze de Schelde controleerden, kon er geen enkel schip in Antwerpen geraken. Er is toen geweldig gevochten. Zowel bij ons in Lillo als aan de andere kant van het water.

Wij hebben dagen aan een stuk mortiervuur gehoord. Onze va werd er stapelzot van. Ik trok mij dat zo niet aan. Ik vond dat eerder spannend. Ik was nog een kind en dan bekijkt ge dat allemaal anders.

De oudste broers waren niet thuis. Onze Jos zat in Bremen en onze René was ondergedoken, gelijk ze dat toen noemden.

Hij was al ondergedoken van in april ’43. Op een schone dag had hij bericht gekregen dat hij verplicht in Duitsland moest gaan werken maar natuurlijk had hij dat geweigerd. Niet omdat hij zo radicaal tegen de Duitsers was maar gewoon omdat onze René nooit in zijn leven betrapt is op het volgen van welke wet dan ook, of op het doen van iets dat hem werd opgelegd. Het gevolg was dat hij niet anders kon dan in de illegaliteit gaan.

Dat wilde zeggen dat hij niet meer thuis kwam slapen en dat hij overdag rondhing waar zijn goesting hem dreef. Ik denk dat hij veel smokkelde; hij had alleszins nooit wat te kort. Regelmatig bracht hij vlees of boter naar ons moe. Hij is trouwens heel zijn leven blijven smokkelen, onze René. Noem iets dat geen daglicht verdraagt en onze René heeft er aan meegedaan.

Dat smokkelen was natuurlijk niet zo abnormaal. Uiteindelijk woonden wij vlak bij de Hollandse grens. En over de grens waren dingen te krijgen die bij ons niet te krijgen waren en omgekeerd.

Uiteraard kenden de mannen die in de buurt van de grens woonden alle mogelijke binnenwegen en ontsnappingsroutes. Langs de Schelde moest ge tijdens de oorlog niks proberen, daar zaten de hele tijd zoeklichten op. Maar over land waren er genoeg mogelijkheden. Langs de Zandvlietse hei waart ge bijvoorbeeld direct in Ossendrecht.

De Zandvlietse hei, dat is niemandsland. Toen België al vijftig jaar bestond was het nog altijd niet duidelijk of het daar België of Holland was. De enige wet die men daar kent is de wet van de sterkste. Dat is altijd zo geweest. De duivel vreet daar, omdat hij er veruit de braafste is, elke dag van miserie zijn eigen staart op. Smokkelaars en geboefte hebben daar altijd hun gang kunnen gaan. Zelfs onder de Duitse bezetting.

Voor het avondeten kwam onze René meestal wel naar huis maar voor de rest wisten wij eigenlijk nooit waar hij uithing, al zal ik er niet ver naast zijn als ik zeg dat hij veel op de Zandvlietse hei zat. Volgens hem was het beter dat niemand wist waar hij zijn dagen en zijn nachten doorbracht, dan kon hij onmogelijk verklikt worden. Tegelijk was hij natuurlijk zo vrij als een vogel en was hij verlost van de regels die hij thuis opgelegd kreeg. Want onze va, en vooral ons moe, waren mensen met principes.

In oktober ’44, bij de bevrijding, bleek onze René ineens bij de Witte Brigade te zijn. Hij paradeerde toen zo fier gelijk een pauw door het dorp met een witte vod rond zijn arm en in zijn broekzak had hij een revolver steken die zo zwaar woog dat zijn broek ervan doorhing.

Onze va heeft altijd beweerd dat onze René pas lid van het verzet is geworden nadat de Duitsers goed en wel vertrokken waren.

Onze va en onze René, dat is altijd water en vuur geweest. Ik heb het nooit anders geweten.

Die Witte Brigade kwam onze René alleszins goed uit. Het gaf hem de mogelijkheid om zichzelf een beetje schoon te praten. Want hoe ge het ook draait of keert: wat er met onze Jos gebeurd is, dat is de schuld van onze René. Maar interesseert u dat eigenlijk wel: de kuren en de malheuren van een stel broers in een dorp dat niet meer bestaat?

Ge moet het zelf weten. Waar zaten we? Bij onze Jos?

Onze Jos was eigenlijk te jong om opgeëist te worden. Onze Jos was van ’25 en in principe ontsnapte hij daardoor aan de verplichte tewerkstelling. Enfin, zo heb ik het onze va toch altijd horen zeggen. Maar omdat onze René liever zijn eigen gangen ging, stonden de Duitsers ineens met een werkbevel voor onze Jos aan de deur.

Er is die avond een serieuze woordenwisseling geweest tussen onze va en onze René. Ge hebt er geen gedacht van hoe die twee ruzie konden maken. Soms hing er echt vechten in de lucht.

Onze va vond dat onze René plichten had tegenover zijn broer. Maar onze René had daar een heel ander gedacht over. ‘Aan plichten doe ik niet mee. Plichten, dat zijn uitvindingen van de paus, de bisschoppen en de pastoors.’ Dat zei hij altijd. Hij vond dat onze Jos ook maar moest onderduiken en daarmee was voor hem de kous af.

Onze Jos en onze René, dat waren twee totaal verschillende karakters, ge kunt u dat niet voorstellen. Onze René was altijd dwars en radicaal. Tegen alle wetten en gezag in. Hij had van niks of niemand schrik.

Onze Jos was een stille jongen die nooit buiten de schreef ging.

Ik heb dat nooit goed begrepen: ge scheelt maar een jaar, ge hebt dezelfde vader en dezelfde moeder en ge wordt in hetzelfde huis met dezelfde pap en dezelfde patatten grootgebracht en ge verschilt dag en nacht.

Het straffe is dat dat bij onze Jan en onze Robert ook zo was. Die verschilden ook gelijk een neger van een Chinees verschilt. En bij mij en onze Bernard is dat van hetzelfde laken een broek.

Ik heb altijd zaken gedaan en daar de nodige risico’s bij durven nemen. Onze Bernard zou uit gierigheid, maar vooral uit schrik dat de hemel ooit op zijn kop zou vallen, elke frank in twee gebeten hebben.

Het gevolg is dat ik op een bepaald moment zowel in Stabroek als in Putte een grote supermarkt had en dat onze Bernard verschillende jaren bij mij in het magazijn gewerkt heeft.

Een ander gevolg daarvan is dat ik hier – omdat het de droom van mijn vrouw was want voor mij had het ook simpeler gekund – in een villa met een rieten dak zit en dat ik een redelijk grote blinkende Mercedes voor de deur heb staan terwijl onze Bernard op een derde verdiep woont en elke maand een groot stuk van zijn pensioen aan huishuur kwijt is en dat hij de tram of de bus moet nemen als hij ergens naartoe wil gaan.

Hij verwijt mij dat het kapitaal de wereld regeert en dat het niet eerlijk verdeeld is in de wereld maar het kan toch mijn schuld niet zijn dat hij altijd bang als een wezel is geweest en dat hij daardoor zelf nooit een zaak heeft durven op te zetten.

Maar goed, we hadden het over de oorlogsjaren. Onze Jos is in februari ’44 vertrokken. Hij moest nog negentien jaar worden. Ik zie hem nog staan. Met zijn kop naar beneden. In zijn grijze gabardine. Met blinkende bottines aan zijn voeten die ons moe in allerijl nog speciaal in Zandvliet was gaan kopen met de laatste centen die ze had. De valies die hij in zijn hand had kwam van bij een zuster van ons moe die in Ekeren woonde want wij hadden thuis geen valies, simpelweg omdat wij nooit een valies nodig hadden gehad.

Er zijn toen tranen aan te pas gekomen. Ik weet dat nog goed. Het is in mijn denken blijven hangen omdat ik het als kleine jongen heel raar vond dat mijn grote broer van bijna negentien jaar daar stond te snotteren als een kerstekind. Ik dacht toen dat zoiets bij mannen die hun plechtige communie gedaan hadden nooit meer voorkwam, of het moest in een uitzonderlijk geval bij een zwaar accident of op een begrafenis zijn.

Het is mij ook bijgebleven dat ons Elza onze Jos tegen zich aantrok en dat ze, terwijl ze hem van achter over zijn kop streelde, zei: ‘Maar broer toch...’

Ons moe stond ernaast, klaar om onze Jos een paternoster in zijn handen te duwen.

Ge moet weten dat er bij ons thuis niet gemakkelijk flauw gedaan werd. Wij woonden daar dan wel met veel volk op weinig plaats maar het was daar geen gewoonte om mekaar te kussen of zo. Zelfs niet op verjaardagen of met Nieuwjaar.

Met kussen heb ik het nog altijd moeilijk. Tegenwoordig kust iedereen iedereen. Zelfs mensen die mekaar van haar noch pluim kennen. Er zijn zelfs venten die venten kussen. In het openbaar op de nationale televisiepost. En dat wordt allemaal normaal gevonden.

Ons Elza? Dat weet ik eigenlijk niet. Ik denk dat die gewoon thuis was en meehielp in het huishouden. Ze zal allicht ook naaiwerk gedaan hebben. Ons Elza was eigenlijk een hele goeie naaister. Ik heb altijd geweten dat ze voor allerhande mensen uit Lillo, maar ook uit Berendrecht of Zandvliet, in opdracht naaiwerk deed. Thuis in de voorplaats. En later, toen onze Jos daar zat, op de kelderkamer.

Pas op, ons Elza was, als het erop aan kwam, echt wel een vrouwmens met een eigen wil. Dat heeft ze wel bewezen door onverwacht toch nog te trouwen nadat onze va gestorven was. Maar ook in haar jonge jaren dreef ze bij momenten vierkant haar eigen gedacht door. Ik weet nog dat ze op een bepaald moment met onze va overhooplag omdat ze het in haar kop gehaald had dat ze een elektrische naaimachine nodig had. Halverwege de jaren vijftig moet dat geweest zijn.

Wij hebben thuis altijd een oude Singer gehad, zo’n spel waarbij ge de hele tijd met uw voeten moest wiebelen om de mechaniek te laten draaien. Ons Elza was dat beu en ze wilde een elektrische naaimachine, een Phoenix. Maar onze va zag dat niet zitten. Onze va was altijd tegen alles wat nieuwerwets of modern was. Onze va zou een geraaktheid krijgen als hij nu zou zien hoe iedereen, gelijk een konijn naar een lichtbak, naar het scherm van een computer zit te kijken.

‘De Moeder Gods had ook geen elektrieke naaimachine en toch liep dat mens er volgens de tekeningen in mijn kerkboek proper gekleed bij.’ Ik hoor het hem nog zeggen. Ons Elza was kwaad omdat ze haar Phoenix niet kreeg en ons moe was kwaad omdat onze va Ons-Lieve-Vrouwke-in-de-hemel zogezegd belachelijk maakte.

Maar ons Elza liet de kaas niet van haar brood halen en een week later stond er een Phoenix te blinken op haar kelderkamer. Ik heb nooit geweten waar ze daar het geld voor gehaald heeft want toen wij nog thuis woonden, gaven wij – hoe oud we ook waren – al ons geld aan ons moe. Ook onze va deed dat.

Alleen onze René gaf zijn geld niet af.

‘Als er geen dwarsliggers zijn, dan zakken de sporen weg en dan rijden er geen treinen.’ Dat zei hij altijd, onze René.

Enfin, ons moe incasseerde al ons geld. Ze gaf iedereen elke week een portie zakgeld en met de rest bestierde ze het huishouden.

De laatste jaren van haar leven was ze ook serieus beginnen te sparen. Omdat ze toen al wist dat ze in Lillo onteigend zouden worden. Ik vermoed dat ze haar spaargeld in een sok onder haar matras bewaarde want een bankrekening heeft ons moe nooit gehad. ‘Banken zijn dieven,’ zei ze altijd. Het mens had groot gelijk.

Ik heb u daarstraks gezegd dat ze voor onze Jos, toen hij naar Duitsland vertrok, in Zandvliet met haar laatste centen bottines was gaan kopen. Wel, toen hij anderhalf jaar later terug thuiskwam, is hij door twee militairen – twee luitenants – op een brancard de keuken binnen gedragen. En op het voeteneinde van die brancard stonden die bottines. Proper gekuist.

Hij was tijdens de bombardementen in Bremen een been kwijtgespeeld, onze Jos, maar hij had nog wel alle twee zijn bottines. Ge moogt daar allemaal niet te veel op doordenken of ge wordt stapelzot. Het is niet voor niks dat onze Jos uiteindelijk nadat hij eerst zijn been verloren had ook zijn verstand verloren heeft.

Had hij die rechterbottine nog aan toen ze zijn been in allerijl hebben moeten afzetten? En hebben ze die schoen dan van dat afgezet been moeten halen? Ge zijt de eerste tegen wie ik het vertel, maar dat soort dwaasheden heeft lang – dikwijls midden in de nacht – gelijk een film door mijn kop gespeeld.

Onze René, die had daar geen last van. Hij heeft die bottines van onze Jos gedragen tot ze op de draad versleten waren.

Wanneer onze Jos thuisgekomen is?

In de zomer van ’45, denk ik. Of nee, het moet al september geweest zijn want onze Leo was toen al geboren.

Wij hebben abnormaal lang geen enkele tijding van onze Jos gekregen. De eerste maanden van ’45 was het normaal dat er geen berichten doorkwamen. Omdat het front er toen tussen zat en omdat in Duitsland alle systemen, en dus ook de post, ineengestuikt waren. Maar toen wij ook na de capitulatie nog niks van onze Jos hoorden, toen begon het toch echt bangelijk te worden. Onze va was er zelfs van overtuigd dat we hem nooit meer zouden zien. Onze va is altijd een zwartkijker geweest. Ons moe heeft het vel van haar knieën gebeden. Ze heeft de heiligen in de hemel beloofd dat ze de rest van haar leven op de dag waarop onze Jos thuis zou komen naar de mis zou gaan. Wat dat betreft heeft ze geluk gehad want ze hebben onze Jos op een zondag op zijn brancard de keuken binnen gedragen: dan ging ze vanzelf al naar de mis.

Oorlogsschade hebben wij eigenlijk niet gehad. Na de overstroming van ’53 waren er meer kosten aan ons huis dan na de oorlog.

Er waren er in Lillo waar de boel wel in puin geschoten was of waar ze V-bommen op hun dak gekregen hebben. Die hebben alles, meestal met eigen hand, dan weer opgebouwd. In ’53 werden ze opnieuw geteisterd. Dan hebben ze alles nog maar eens opgekalefaterd. In ’60 kregen ze, om het compleet te maken, van de facteur een aangetekende brief waarin met hoogachtende groeten van het stadsbestuur van Antwerpen stond dat ze mochten beginnen uitkijken om een ander onderkomen te zoeken omdat ze onteigend werden. En fatsoenlijk geld is er nooit betaald voor die onteigening, dat kan ik u wel verzekeren.

Misschien heeft onze Bernard op bepaalde vlakken gelijk wanneer hij zegt dat het niet eerlijk verdeeld is in de wereld. Maar dat geeft hem nog altijd geen recht om alle zakenmensen, en mij in het bijzonder, als crapuul te beschouwen. Hij zou zijn pijlen beter op de ministers, de parlementairen en de burgemeesters van de grote steden richten want dat zijn stuk voor stuk mannen die hun zakken gevuld hebben zonder dat ze er ooit risico voor genomen hebben. Enfin, we gaan niet over politiek beginnen want dan krijg ik last van maagzuur. Wat is uw volgende vraag?

Nee, vreemde soldaten hebben wij nooit in huis gehad. Bij veel van onze buren waren er nochtans wel soldaten ingekwartierd. Zowel voor als na de bevrijding. Bij sommigen waren de bedden nog warm van de Duitsers toen er Canadezen in kwamen slapen. Wij zijn daaraan ontsnapt omdat we met zo veel kinderen in zo’n klein kruipkot zaten. In september ’44, toen er zo gevochten werd om de Schelde vrij te krijgen, heeft er wel een paar dagen een Canadees bij ons op de zolder gezeten. Die Canadees, dat is een verhaal apart geweest.

Wij zaten in de keuken te eten. Pap van afgeroomde en met water aangelengde melk met broodkorsten. Ge hebt er geen gedacht van hoeveel dunne pap met broodkorsten wij in de oorlog hebben moeten eten. En dan moet ge weten dat het Scheldewater toen nog proper was en dat het krioelde van de krabben en de garnalen. Maar we konden niet in de buurt van de Schelde komen of de Duitsers knalden uw kop eraf. Dus zaten wij achter een teljoor met dunne pap en broodkorsten.

Ineens begonnen ze achter ons huis gelijk zot te schieten. Het glas trilde in de ramen.

‘Alleman onder tafel!’ Onze va.

‘Eet eerst uw teljoor maar leeg. Ik heb die pap niet voor niks warm gemaakt.’ Ons moe.

Onze va is naar de voorplaats gelopen maar de rest heeft pap zitten schransen terwijl de Duitsers met geweren door de patattenhof liepen. Toen de pap op was, waren de Duitsers verdwenen en was het weer stil geworden.

Een beetje later moest onze Bernard naar de koer. Ge moet weten, ons gemak was een kleine houten barak die tussen de achterkeuken en het varkenskot stond. Ge zat daar achter een deur met een gat in de vorm van een hart erin op een plank waar een rond gat in was gezaagd en uw uitwerpselen vielen rechtstreeks in de diepte van de beerput. Het had het voordeel dat ge niet moest doorspoelen. Het had het nadeel dat het, vooral in de zomer, redelijk veel vliegen aantrok. En stinken deed het natuurlijk ook.

Aan een jonge mens krijgt ge vandaag zoiets niet meer uitgelegd. Jonge gasten van nu zouden het niet hygiënisch vinden maar ze zijn wel aanhoudend ziek. Ze hijgen door de astma en ze krabben dag en nacht hun jeukend vel kapot. Ze moeten zelfs massaal pillen pakken om gewoon stil te kunnen zitten. Terwijl wij, in onze tijd, nooit iets mankeerden.

Enfin, onze Bernard liep dus naar buiten omdat hij zijn gevoeg moest doen maar rapper dan het weerlicht stond hij terug in de keuken. Lijkbleek. Niet in staat om normaal te spreken.

Ons moe begreep direct dat er iets niet pluis was en met een bezem in haar hand stapte ze naar het gemak. Wij allemaal, gelijk onnozele kiekens, ons moe achterna. Alleen onze va en onze Bernard bleven gelijk stenen beelden in de keuken staan.

Ons moe trok de gemakdeur open en toen kwam die Canadees te voorschijn. Aan de ene kant stond ons moe met haar bezem en met enkele snotapen aan haar rokken en aan de andere kant stond die Canadees. Bepakt en gezakt en tot de tanden bewapend. En bibberend gelijk een espenblad.

Door in onze kleinste kamer te vluchten was die mens ontsnapt aan de Duitsers.

Ik weet daar het fijne niet van. Ik denk dat het een verkenner was die per ongeluk aan de verkeerde kant van de linies terechtgekomen was. Hij heeft een paar dagen en nachten bij ons op de zolder gezeten en is dan weer vertrokken. Hij had een radio in zijn bepakking zitten en hij zat voortdurend naar die radio te luisteren. Ik denk dat hij zo zijn instructies kreeg.

Zolang die Canadees bij ons op de zolder zat, mochten onze Bernard en ik niet naar buiten. Onze va had schrik dat wij, omdat we nog kinderen waren, onze mond voorbij zouden praten. Ik denk dat hij gelijk had want wij vonden dat allemaal heel spannend en het was een historie waarmee ge bij uw kameraden de held waart.

Een paar weken later, de achtste oktober, was bij ons de Scheldeslag achter de rug. De Canadezen reden toen in colonne, met tanks en jeeps en camions, door Lillo. Ze kwamen van de Kruisweg. Op de Zwarte Brug, tussen Oud-Lillo en het Fort, hebben ze hun vlag neergepoot.

Dat heeft zelfs voor wat paniek gezorgd. Die Canadese vlag was in die tijd een volledig rode vlag met in de hoek de Engelse vlag erop want Canada was toen niet meer dan een kolonie van de Engelsen. Gelijk de Congo een kolonie van de Belgen was. Door al dat rood op die vlag en omdat het Engels stuk rond de vlaggenmast gedraaid was, dachten sommigen dat we door de communisten bevrijd werden.

Maar het strafste was dat die kerel, die kort tevoren bij ons op de zolder had gezeten, die namiddag bij ons terug aan de deur stond. Met een berg sigaretten. En voor ons moe had hij een fles parfum in zijn zak zitten. Die fles parfum heeft jaren en jaren in de keuken op het vensterschap gestaan. Want ons moe, die gebruikte geen parfum. Niemand in Lillo trouwens.

De vrouwen in Lillo kenden alleen eau de cologne. En dat gebruikten ze dan nog uitsluitend wanneer iemand dreigde flauw te vallen.

Doktersconsult

december 1944

‘Vanwaar zijt ge?’

‘Van Lillo.’

‘Ik neem aan dat ge speciaal naar hier gekomen zijt omdat niemand er iets van mag weten.’

De tranen schieten Elza in de ogen terwijl ze woordeloos met het hoofd knikt. De hand van de dokter ligt licht en koel op haar buik. Omdat ze plat op haar rug ligt kan ze zijn aangezicht niet zien.

‘Hoe oud zijt ge?’

’Twintig jaar, meneer doktoor. Volgende maand word ik eenentwintig.’

‘Weet ge wie de vader is?’

Ze slikt.

Ze zegt of knikt geen ja of geen neen.

Heel even ziet ze een brede grillige barst die dwars over het plafond loopt. Van in de hoek van de kamer tot aan de luster. Op rare momenten let een mens op de meest onzinnige dingen.

Dan is die barst weer weg achter een waas van tranen.

‘Ik ga ervan uit dat ge toch wel weet dat kinderen niet vanzelf in een vrouwenbuik beginnen te groeien?’

Ze zou die dokter een brutaal antwoord willen geven maar ze doet het niet. Ze steunt op haar ellebogen en kijkt hem aan.

‘Voor wanneer is het?’ vraagt ze.

‘Gij weet wanneer ge gedaan hebt wat ge beter niet gedaan hadt en dan telt ge simpelweg negen maanden verder. Ge moogt u terug aankleden.’

‘Merci, meneer doktoor.’

Met een hoofd vol tollende gedachten fietst ze na dat doktersbezoek weer naar huis. Een lange rit door de snijdende kou.

Ze was met haar onrust en haar twijfel, met haar bang vermoeden, helemaal naar Kapellen gereden. Omdat ze wist dat daar verschillende dokters praktijk hielden. Omdat ze dacht dat Kapellen ver genoeg van huis was opdat niemand haar zou herkennen.

‘Ik heb twintig frank nodig.’ Dat had ze tegen René gezegd. Ze had hem aangesproken toen hij haar bij de Zwarte Brug voorbijfietste. Thuis zou ze het niet gedurfd hebben. Daar hebben de muren oren.

‘Waarom hebt ge dat geld nodig?’

Ze had gezwegen en hem frank aangekeken. Hij had zijn ogen tot spleten getrokken. Uiteindelijk had hij een bundel briefjesgeld uit zijn broekzak gehaald en er een briefje van twintig uit getrokken. Juist toen zij het biljet wilde grijpen, liet hij het los. Het dwarrelde naar beneden en landde in een plas.

‘Smeerlap!’

Maar hij was al weg. Naar God weet waar.

‘We zullen eens zien,’ had de dokter gezegd nadat zij hem verteld had dat ze meermaals per dag moest overgeven.

‘En hoe zit het met uw regels?’ had hij gevraagd terwijl ze zich achter een gordijn stond uit te kleden.

‘Ik weet het niet.’ Hoe onnozel kunt ge zijn?

Toen hij de koude stethoscoop op haar buik drukte, waren de haartjes op haar armen rechtop gaan staan.

‘In blijde verwachting van een gezonde boreling.’ Zo had hij het gezegd.

Hoe, in godsnaam, moet zij dat thuis gaan vertellen?

‘Hoeveel is mijn schuld?’ had ze gevraagd terwijl ze met haar hand in haar jaszak naar dat briefje van twintig frank zocht.

‘Laat maar zitten. Zo’n kleine vreet u de oren van de kop.’ Zalven en slaan tegelijkertijd. Zouden dokters dat op de universiteit leren?

Als ze nu met fiets en al de gracht in zou rijden…

Hoe lang zou het duren vooraleer een mens verdrinkt of bevriest in het ijskoude water?

Dubbele moord, dat zou het zijn.

En eeuwige verdoemenis. Voor haarzelf en voor die onschuldige boreling in haar buik.

Versleten lakens

januari 1945

‘Ik ben in verwachting.’

Ze staat samen met haar moeder in de slaapkamer van haar ouders. Ze staan elk aan een andere kant van het grote bed. Het is de eerste maandag van de maand en dan moeten volgens moeders heilige principes, oorlog of geen oorlog, de lakens van alle bedden vervangen worden. Moeder staat gebukt en met het gezicht naar de geopende kleerkast om er het propere beddengoed uit te nemen. Heel traag gaat ze rechtop staan. Ze veegt een haarlok van haar voorhoofd en blijft dan bewegingloos staan zonder zich om te keren.

‘Ik ben naar een dokter in Kapellen geweest. Voor alle zekerheid. Drie weken geleden al. Niemand weet ervan.’

Buiten, vanachter de achterkeuken, klinkt de metalen slag van de moker op de kliefbeitel. En de schelle jongensstem van Swa die vader mag helpen bij het brandhout maken.

‘Al onze lakens zijn tot op de draad versleten,’ zegt moeder.

‘Moe, ik ben in verwachting!’

Nog keert ze zich niet om. ‘Ik heb het gehoord, ja. Ik zal het hem vanavond vertellen.’ Haar stem klinkt dof. En ‘hem’, dat is vader.

Ze vraagt niet wanneer het kind geboren gaat worden.

Ze vraagt niet wie de vader is.

Zou ze weten wat alleen de muren kunnen weten?

***

‘Onze va is niet goed. Hij blijft in zijn bed liggen.’

Zoals altijd zitten de jongens kibbelend en vechtend aan de ontbijttafel. De mededeling van moeder dringt zelfs niet tot hen door.

‘Ga maar eens naar hem kijken, Elza. Of hij niks nodig heeft.’

Het is duidelijk dat er besluiten genomen werden en dat die boven in de beslotenheid van de slaapkamer zullen worden meegedeeld.

Het is gek dat ze niet bevreesd is wanneer ze de trap op gaat.

De deur van de slaapkamer staat wijd open.

Hij zit, gekleed en wel, kaarsrecht op de rand van het bed.

‘Doe de deur maar dicht,’ zegt hij. Zijn stem klinkt rustig maar die rechte rug verraadt de spanning in zijn lijf.

Ze sluit de deur en gaat er met haar rug tegenaan staan.

‘We gaan er niet te veel woorden aan vuilmaken,’ zegt hij. ‘Ons moe heeft mij het plezante nieuws verteld dat gij u door die Canadees hebt laten volsteken. Alsof we nog niet genoeg te prakkiseren hadden. Ik neem aan dat ge goed en wel beseft dat ge door dat accidentje nooit nog aan een fatsoenlijke vent zult geraken. En ik neem aan dat ge beseft dat niet alleen gij maar ook wij met de vinger gewezen zullen worden. En wij niet alleen, ook uw broers zullen de schande moeten dragen. Enfin, het is wat het is. Ons moe zal straks met u mee naar haar zuster in Ekeren rijden. Voor die kleine er is, laat ge uw gezicht hier in Lillo niet meer zien. Ge kunt beginnen inpakken.’

Hij staat op, gaat naar het raam en schuift de gordijnen open. Met de handen op de rug blijft hij daar naar de straat staan kijken.

Met hem heeft ze medelijden. Op haar moeder is ze kwaad.

Met de zegen van de onderpastoor

maart 1945

‘Moet ik naar de keuken gaan zodat ge onder uw tweeën kunt praten?’ Tante vraagt het aan moeder.

‘Ge kunt gerust blijven zitten, Mathilde. Ik kan u in uw eigen huis toch niet naar de keuken jagen. Het is trouwens beter dat ge ook op de hoogte zijt van de regelingen die getroffen zullen worden.’ Moeder is mager geworden. En hoewel ze van Lillo naar Ekeren heeft moeten fietsen, ligt er niet de minste blos op haar wangen.

‘Ik zal ineens met de deur in huis vallen. We zijn eergisteren naar Zandvliet geweest en we hebben daar in vertrouwen met de onderpastoor gesproken. Die zegt dat hij het zo kan regelen dat dat kind in de boeken wordt ingeschreven alsof het een kind van onze va en van mij is.’ Moeder spreekt zonder iemand aan te kijken. Haar blik is gefixeerd op het Mariabeeld dat onder een glazen stolp op de dressoirkast staat.

Omdat er niet gereageerd wordt op haar woorden, voegt ze er nog aan toe dat ‘ook de onderpastoor van Zandvliet van mening is dat deze regeling het minste schandaal en kwaadsprekerij zal opleveren en dat het absoluut zeker is dat de wetten van de Kerk niet overtreden worden’.

De manier waarop moeder haar woorden kiest, maakt duidelijk dat het hele plan niet van de onderpastoor van Zandvliet afkomstig is. Waarschijnlijker is dat het allemaal bedisseld werd in een slaapkamer in Lillo.

‘Ge zegt niks.’ Zelfs nu blijft moeder naar het Mariabeeld kijken.

‘Elza moet bekomen. Hoe zoudt ge zelf zijn?’ Het is niet te begrijpen dat tante Mathilde en moeder zusters zijn. Het zijn twee totaal verschillende karakters.

‘Ge zult ervoor moeten zorgen dat ge een dikke buik begint te krijgen, anders gaan de mensen in Lillo uw toneel niet geloven.’ Tante Mathilde zegt het terwijl moeder aanstalten maakt om weer te vertrekken. Er klinkt spot in haar stem.

Elza voelt een rilling wanneer ze de ijskoude kwaadheid in moeders ogen ziet.

***

‘Ge moet niet zomaar met alles akkoord gaan. Ge zijt tenslotte meerderjarig. Ik vind dat ge de vader van uw kind op de hoogte moet brengen en dat ge met hem moet overleggen.’ Tante Mathilde heeft haar hand op de hand van Elza gelegd nadat moeder vertrokken is.

‘Dat gaat niet.’

‘De Canadezen hebben verschillende bureaus in de stad. Ik ken iemand die gaat kuisen bij de consul van Canada. Op de Karel de Preterlei in Borgerhout woont die. Als ge wilt, ga ik er naartoe. Dan laat ik uitzoeken waar die jongen nu zit.’

‘Ik zal er zelf wel een keer naartoe gaan.’

‘Gelijk ge zelf wilt.’ Elza hoort dat haar tante begrijpt dat er niet naar ‘die jongen’ gezocht zal worden.

***

Er wordt op de achterdeur geklopt. Het is Robert. Ongegeneerd bekijkt hij Elza van boven tot onder en dan zegt hij: ‘Amai, gij zijt dik geworden, ik geloof dat hier meer spek op tafel komt dan in Lillo.’

Robert heeft een pak bij zich. Papier was er blijkbaar niet voorhanden want er werd een grauw en gescheurd laken omheen gewikkeld.

‘Ons moe heeft mij naar hier gestuurd met mijn communiekostuum. Ze was vergeten om het mee te nemen toen ze hier een paar dagen geleden geweest is. Ze heeft gezegd dat ge de broekspijpen moet inkorten met zeven centimeter en de mouwen met vier centimeter. Onze Swa moet die apenkleren binnenkort dragen wanneer hij zijn communie gaat doen maar omdat hij van onze va niet genoeg slaag krijgt, groeit hij niet hard genoeg.’

‘Ga vijf minuten zitten.’

‘Merci, maar ons moe heeft mij verboden om te blijven hangen.’

En Robert vertrekt.

‘Hij begint een snor te krijgen,’ zegt tante Mathilde. En: ‘Zo’n jongens voelen zich altijd ongemakkelijk bij volwassenen.’

Wanneer Elza het pak opent, vindt ze tussen de broek en het jasje een briefomslag. Vanuit Duitsland naar Lillo verstuurd. Hoewel Elza’s naam erop staat, heeft iemand in Lillo de envelop ruw opengescheurd. Er zit een stuk wit karton in. Het werd op het formaat van een ansichtkaart geknipt. Daarop werd met potlood geschreven:

Liefste zuster,

Het leven gaat hier van dag tot dag zijn gang. Meer is er naar omstandigheden niet te melden. Ik heb met Kerstmis en met Nieuwjaar veel aan thuis moeten denken. Ik wens u van ganser harte een Gelukkige Verjaardag. Uw liefhebbende broer,

Joseph Lenaerts.

Op de achterzijde staat minutieus het grondplan van Lillo getekend, van het Fort tot aan de Kruisweg. Voor elk huis staat er een potloodstipje. Hun eigen huis werd omcirkeld.

De kaart is meer dan twee maanden onderweg geweest. Elza was jarig op 6 januari. Die dag heeft ze thuis verteld dat ze zwanger is. Over haar verjaardag is toen niet gesproken.

Ze fantaseert dat ze naar Bremen vlucht. Dat ze daar met Jos op kamers woont. Ze ziet een kamer voor zich. Met een hoog plafond. Met hoge ramen die openstaan. Met crèmekleurige gordijnen die zachtjes wapperen in de wind. Met een wieg met een lachend en kraaiend kind.

Maar dan is er weer bomalarm en moet ze de kelder in vluchten.

Een jongen

juni 1945

‘Het is heel spijtig dat het geen meisje is.’

Terwijl tante het pasgeboren kind een eerste badje geeft en de vroedvrouw, duidelijk bezorgd, met doeken het bloeden tussen Elza’s benen probeert te stoppen, zit moeder op een stoel in de hoek van de kamer. Met haar jas aan en met haar handtas op de schoot. En ze herhaalt: ‘Het is heel spijtig dat het geen meisje is.’

‘Het is een stevig kind. Ge hebt dat goed gedaan, Elza.’ Tante lijkt de enige te zijn die tevreden is.

‘Het had een meisje moeten zijn. Als wij die kleine in onze trouwboek laten inschrijven is het de zevende opeenvolgende zoon en dan moet volgens de wet de koning peter worden. Als hij een paar maanden eerder geboren was, dan was het geen probleem geweest want toen waren de Duitsers nog aan de macht maar nu is het een serieuze verwikkeling. Onze va had het nog gevreesd. De wapenstilstand is te vroeg gekomen.’

‘Ik vrees dat er een inwendige bloeding is,’ zegt de vroedvrouw. ‘En dan zitten we ook nog met een scheuring die zo ernstig is dat er genaaid moet worden. We kunnen, voor alle zekerheid, toch maar beter een dokter laten komen.’

‘Dat moest er dan ook nog bijkomen. Wat gaat dat weeral kosten? Het houdt niet op.’ Moeder verfrommelt een zakdoek in haar hand. Naar de kleine jongen heeft ze nog niet gekeken.

***

Ze zijn met z’n drieën in Ekeren gearriveerd. Vader, René en de onderpastoor van Zandvliet. En nu staan ze in de kamer waar Elza te bed ligt. Ze is nog te zeer verzwakt om op te zitten.

‘Ik beschouw het als een nooddoop. Zo kan alles binnenskamers en zonder ongenode omstanders gebeuren en we vermijden, hoewel die kwestie gezien de politieke situatie toch heel onduidelijk is, administratieve perikelen met betrekking tot dat eventuele koninklijke peterschap. De peter en de meter die hier vandaag aanwezig zijn moeten later maar een keer langskomen op de pastorij in Zandvliet om daar het register te tekenen. Tenzij er, wat ik niet verwacht, toch een schrijven van het paleis zou komen waardoor de situatie verandert.’

Naast het bed staat een kinderwagen. Het is een raadsel waar tante die vandaan gehaald heeft.

‘Ons moe is uiteindelijk toch niet meegekomen. Ze heeft tenslotte de kleine eergisteren al gezien en, surtout, ze wil dat er altijd iemand thuis is voor het geval er onverwacht toch tijding over onze Jos uit Duitsland zou komen. Ge kent haar, als het over haar kinderen gaat is ze altijd ongerust.’ Vader weet zich geen houding te geven.

René heeft, terwijl hij een sigaret in de mond heeft, een monkellach om de lippen.

Tante Mathilde is, voor het eerst sinds de oorlog begonnen is, naar de kapster geweest. Ze draagt haar beste kleren. Vader en René dragen hun doordeweekse plunje.

‘We gaan dat nieuwe kind Gods, zoals afgesproken, de namen Leopold Mathilde Renatus geven. Ik ga ervan uit dat mevrouw hier de meter is.’ Terwijl hij het zegt wendt de priester zich tot tante Mathilde.

‘Nee, eerwaarde, ik heb daar vannacht nog over liggen denken. Als de moeder geen moeder mag zijn, dan wordt ze minstens de meter.’ Tante Mathilde verrast iedereen.

De onderpastoor kijkt vader vragend aan.

Die haalt de schouders op.

Elza krijgt tranen in de ogen.

‘En als ik geen meter word, dan veranderen ook de namen. Dan zal die kleine jongen niet Leopold Mathilde Renatus heten. Hij zal Leopold Elisabeth Renatus heten.’ Tante Mathilde klinkt heel beslist.

‘Nee, dan zal die kleine jongen Leopold Elisabeth Mathilde heten.’ Elza heeft, steunend op haar ellebogen, het hoofd opgeheven.

‘Gaat meneer daarmee akkoord?’ De onderpastoor vraagt het aan René.

En die antwoordt: ‘Eerlijk gezegd, het interesseert mij niet. Is er hier nergens een asbak?’

‘Goed, dan zullen we nu Leopold Elisabeth Mathilde officieel en voor altijd lid maken van onze Moeder de Heilige Kerk.’

***

‘Ons moe komt de kleine morgen ophalen en gij moet dan nog een paar weken hier blijven. Op die manier gaat niemand in Lillo verkeerde gedachten krijgen.’ Vader zegt de les op die moeder hem geleerd heeft.

‘Maar ik moet dat kind toch eten geven!’

‘Ons moe heeft al zeven borelingen groot gekregen, dan zal ze wel weten hoe ze zoiets moet aanpakken.’

‘Ik wil dat niet. Dat kind moet bij mij zijn.’

‘Elza, ik zeg alleen wat ons moe gezegd heeft. Als gij uw verstand gebruikt hadt, dan was die kleine er niet geweest.’

‘Ge moogt met mijn groeten tegen mijn zuster zeggen dat ze geen hart in haar lijf heeft.’ Tante Mathilde.

Vader staat daar als een schooljongen die straf gekregen heeft. ‘Ik zal dan maar gaan,’ is al wat hij weet uit te brengen. En, heel stil, van in het deurgat: ‘Toch het beste, Elza.’

Zielsverwanten

zomer 1945

‘Laat de gordijnen maar toe.’ Jos zit, met wel vier kussens in zijn rug, rechtop in het bed dat voor hem in de voorste kamer op het gelijkvloers werd geplaatst.

‘Hebt ge niet liever dat er wat licht binnenkomt?’

‘Als de gordijnen gesloten zijn heb ik minder pijn.’

‘Ik ga seffens uw verband toch moeten vervangen.’

‘Laat het er aan, dat verband.’

‘De dokter heeft gezegd dat het alle dagen ververst moet worden, anders gaat de wonde nog harder ontsteken.’

‘Godverdomme.’

Elza gaat naast Jos zitten en legt haar hand op zijn hand.

‘Onze Jos is thuisgekomen maar hij is zijn been kwijtgespeeld.’ Robert had hijgend bij tante Mathilde in de keuken gestaan. En dat Elza direct naar huis moest komen want dat er handen te kort waren ‘om voor die nieuwe kleine die ons moe onverwacht gekregen had en om voor dat afgezet been van onze Jos te zorgen’.

‘Ik vind het zo erg dat ik niet zelf naar het gemak kan gaan.’

‘Mettertijd zult ge dat wel kunnen.’

‘Ik was beter ineens dood geweest.’

‘Ik heb ook weleens gedacht dat ik dood wilde zijn.’

‘Waarom zoudt gij dood willen zijn?’

‘Och, Jos…’

Dan zitten ze daar, in het halfduister met op de achtergrond stemmen en gerommel in de keuken.

‘En dat ons moe dan nog een kleine gekregen heeft…’

‘Dat is het hem juist.’

‘Wat wilt ge zeggen?’

‘Dat is geen kleine van ons moe. Leo is van mij.’

‘Waarom…?’

‘Ze vonden dat het op deze manier minder schandaal zou geven. Ik had niet mogen toegeven. Ik heb mij zonder verweer laten doen.’

‘Wie is de vader?’

‘Iemand die er niet voor kan zorgen.’

‘Haal dat verband er nu maar af.’

***

De kleine Leo mag nu bij haar op de kelderkamer slapen.

‘Maar ik wil niet dat ge hem de borst geeft,’ had moeder gezegd.

En de pijn in haar borsten dan? En het geluk van dat kind?

***

Dokter Veraart denkt dat het noodzakelijk is dat er bij Jos nog een stuk bot wordt weggehaald, de wonde zal anders nooit helen. Jos zou daarvoor naar het Stuivenberggasthuis in Antwerpen moeten. Daar werkt een dokter die veel ervaring heeft met dat soort dingen, een dokter die in de Grote Oorlog dagen aan een stuk niets anders gedaan heeft dan benen amputeren.

***

René woont nu boven een café in Stabroek, een café dat geen al te beste naam heeft. Hoewel er vanwege de te herstellen oorlogsschade bouwvakkers te kort zijn heeft hij besloten om niet meer aan het werk te gaan. Hij gaat wielrenner worden. Naar zijn zeggen is dat een zittend beroep.

Elza is opgelucht dat hij het huis uit is.

Ze schaamt zich ervoor maar ze is ook opgelucht dat Jos een maand in het Stuivenberggasthuis zal moeten verblijven en dat ze op die manier ontslagen wordt van de verzorging van die afgrijselijke verwondingen.

De kleine Leo lacht wanneer zij hem uit zijn bedje haalt en krijst wanneer moeder hem in haar armen houdt.

***

‘Moest ik in uw plaats zijn, dan zou ik daar vertrekken. Met de kleine Leo.’ Tante Mathilde zegt het met overtuiging.

‘Waar kan ik naartoe?’

‘Ge zijt hier altijd welkom, Elza. Ik heb plaats genoeg.’

‘Wat gaan ons moe en onze va daarvan zeggen?’

‘Als ge hier zijt, hoort ge niet wat ze daar in Lillo zeggen.’

‘Ik weet het niet.’

‘Ge moet nu niet beslissen. Belangrijke dingen zijn zelden dringend en dringende dingen zijn zelden belangrijk.’

‘En wie gaat er dan voor onze Jos zorgen als hij terug thuiskomt?’

Dan valt er een lange stilte.

‘Hoe is Jos dat been eigenlijk verloren?’

‘Bij een bombardement. In Bremen. Hij heeft een dag en een nacht vastgezeten onder het puin. Ze hebben hem ter plaatse moeten opereren om hem daar weg te krijgen.’

‘Mens toch…’

‘Toen hij het mij vertelde zei hij dat hij compassie had met de verpleegster die moest overgeven terwijl ze aan zijn been bezig waren.’

Een koninklijk schrijven

april 1948

‘Volgens mij moet het geleden zijn van in de jaren twintig toen moeder Eyer honderdenvijf jaar werd dat er voor mensen die in Lillo wonen een brief van het Hof gekomen is…’ De postbode is er voor binnengekomen en hij lijkt niet van plan om te vertrekken vooraleer hij weet wat de inhoud van de zending is. Hij heeft de envelop in vaders handen gestoken.

Bedremmeld en stamelend staat vader daar met die hagelwitte omslag in zijn niet meer proper te krijgen metsershanden. Met een sigaret in zijn mondhoek. Met één pantoffel en één schoen aan, want hij wilde juist naar zijn werk vertrekken.

‘Er hangt geen postzegel op.’ Bernard.

‘De koning kan toch moeilijk aan zijn eigen achterste likken wanneer hij een brief verstuurt.’ Robert.

‘Ge moest u schamen.’ Moeder.

‘Misschien krijgt onze Jos een decoratie.’ Swa.

‘Het zal voor onze René zijn, hij zal mee mogen naar de Ronde van Frankrijk of naar het wereldkampioenschap.’ Jan.

Iedereen heeft zijn mening. De keuken is overvol. Dan neemt moeder de omslag uit vaders handen en ze scheurt hem zonder veel poespas open. Ze haalt het briefpapier eruit en geeft het aan Elza: ‘Leest gij dat maar, gij hebt daar het meeste verstand van.’

Even is het muisstil.

‘Hewel, wat staat erin?’

‘Het gaat over onze Leo. De koning aanvaardt het peterschap over onze Leo.’

‘Hij is er wel op tijd bij. Die kleine is de pisdoeken al ontgroeid.’ Jan.

‘Zit er geen geld bij in?’ Bernard.

‘Liefste Peter, ge zijt mijn pree toch niet vergeten want mijn broek is versleten, mijn schoenen zijn kapot en mijn spaarpot is op slot…’ Swa.

‘Ik dacht dat Leopold opzijgeschoven was en dat prins Karel het nu voor het zeggen had maar voor belangrijke zaken is Leopold dan blijkbaar toch nog de baas.’ De postbode.

‘Als hij maar niet naar hier komt… Anders zullen we nieuwe gordijnen moeten hangen. En een tapijt leggen.’ Moeder.

***

In zowat alle cafés van Lillo – bij Zander Piep, bij Albert Huybrechts, in Het Gildenhuis, in Café Alcazar, in Het Zwart Paard – is de brief van hand tot hand gegaan. Vader is, hoewel hij naar eigen zeggen maar drie of hooguit vier glazen bier gedronken had, hikkend thuisgekomen. Hij is lelijk gevallen toen hij zijn broek probeerde uit te trekken. De spiegel in de kleerkastdeur van de slaapkamer is gebarsten.

Niemand weet waar de brief van het Hof gebleven is.

***

De kleine Leo zit vaak urenlang in de kamer waar Jos verblijft. Jos maakt tekeningen en Leo zegt, kraaiend van pret, wat Jos getekend heeft: boom, huis, koe, poes, koersvelo, bloem.

Een stil ventje

Wat volgt is de gedeeltelijke neerslag van een gesprek met Bernard Lenaerts. Het gesprek vond plaats op 21 september 2015 in café Wilson te Borgerhout.

Onze Leo was een stil ventje. Een heel stil ventje. Als hij niet op school zat, zat hij thuis. Toen ik zelf kind was, was ik zo goed als altijd de hort op. Ge kunt de uren niet tellen dat ik, samen met andere kleine mannen van Lillo-Dorp, deugnieterij heb uitgehaald in de ruïnes van de suikerfabriek. Of in het rietland aan de Schelde. Of in boerenschuren links of rechts. Maar onze Leo zat zo goed als altijd thuis. Aan de keukentafel dan nog, met onze va en ons moe altijd in de buurt. Ik kan mij daarbij niet herinneren dat hij daar zat te spelen of zo. Hij zat daar gewoon te zitten. En toen hij wat groter was, zat hij in boeken te lezen. Of te doen alsof.

Wij hadden geen speelgoed. In die tijd vonden gewone mensen dat het geen pas gaf om daar geld aan uit te geven.

Zijn wij daar ongelukkiger door geworden? Ik geloof het niet. Integendeel, wij hadden nog echte fantasie.

De kleine mannen van vandaag, die lopen al met een minicomputer te zwaaien terwijl ze nog met een kakbroek aan hun gat lopen. Ze zijn verkleed als popsterren of als televisieberoemdheden en ze zitten tussen bergen plastic brol die speelgoed genoemd wordt. Het interesseert de moderne ouders daarbij geen fluit dat het meeste van dat gerief in armoelanden door andere kinderen, die verplicht in fabrieken moeten werken, ineengestoken werd. En als ge daar iets over durft te zeggen dan zijt ge een moralist, een mens die een ander zijn plezier niet gunt. Man, man, man…

Ik zal het u zeggen gelijk het is: onze kinderen worden verwend dat het geen naam heeft. Ziekelijke overconsumptie van in de wieg! Als ze binnen twintig jaar opgegroeid zullen zijn, zullen ze maar één zin kennen: ‘Ikke, ikke, ikke, en de rest kan stikken.’ Alles voor Alexander, en niks voor een ander!

Kameraden? Onze Leo? Dat is een goeie vraag. Ik kan mij, eerlijk gezegd, niemand voor de geest halen waar onze Leo als kind kameraad mee geweest is.

Ik weet natuurlijk niet alles want hij is vanaf zijn zes jaar naar het pensionaat van Vriesdonk gestuurd. Wat hij daar allemaal uitstak en of hij daar wel kameraden had, daar weet ik uiteraard niets van. Ik wil het trouwens niet weten.

Ik heb dat nooit begrepen waarom ze onze Leo van jongs af in dat pensionaat gestoken hebben. Die school stond wijd en zijd bekend als een school voor franskiljons en omhooggevallen villavolk. Volgens mij is onze Leo daar wereldvreemd geworden.

Wij, de andere jongens, hebben allemaal tussen gewone kinderen bij meester Verbist in de gemeenteschool in Lillo leren lezen en schrijven en rekenen. Zijn wij daar gefrustreerd geraakt? Vindt ge dat ik er gefrustreerd uitzie? Voilà, nu zijn we er.

Niemand van ons heeft doorgeleerd. Onze Swa, die heeft wel enkele jaren boekhouden gevolgd op de avondschool. En onze Jan, die heeft ook avondschool gevolgd om mechanieker te worden. Maar onze Leo moest en zou doorleren.

Enfin, dat college heeft hij niet afgemaakt. Omdat meneer er, ondanks alle eieren die er werden onder gelegd, op een bepaald moment vierkant zijn voeten aan beginnen vegen is. Daarna moest en zou meneer, in Gent alstublieft want in Antwerpen was het niet goed genoeg, voor verpleger gaan leren. En in dat vak is hij vervolgens ook niet echt een hoogvlieger geworden.

Het is waarschijnlijk omdat er in zijn kindertijd te veel eieren onder gelegd zijn dat het met hem afgelopen is zoals het is afgelopen.

Wij waren allemaal een pak ouder dan onze Leo en toen wij opgroeiden hadden ze er thuis de middelen niet voor om ons te laten studeren. Onze va was metser en hoewel die mens werkte van zo gauw het licht was en tot het voor zijn ogen begon te schemeren van de donkerte, verdiende hij amper genoeg om onze magen te vullen. Wat wilt ge? Een nest met acht kinderen! En dat allemaal omdat de pastoors beweerden dat ge brandend in de hel belandde als ge de pil of andere voorbehoedsmiddelen gebruikte. Man, man, man…

Vooral ons moe was kolossaal katholiek. Ik ben er zeker van dat ze in haar leven meer paternosters dan schoenen met hoge hakken versleten heeft. Dat katholieke, dat zat er bij haar ingebakken.

Ge kunt u dat nu niet meer voorstellen hoe die mensen totaal doordrongen waren van al die flauwekul. Dat was een complete hersenspoeling van in de vroege kindertijd. Gelijk ze nu de kleine mannen hersenspoelen met de dwingelandij van de beurs en de vrije markt werd de kleine mannen vroeger wijsgemaakt dat er maar één waarheid was: het katholicisme. Ge kunt daar toch met een normaal verstand niet bij dat volwassen mensen er vierkant en rotsvast in geloofden dat ergens boven de wolken een god met een lange baard op een gouden troon rijstpap zat te eten. Of dat er volwassen mensen waren die voortdurend in gesprek waren met de Moeder Gods. Als zoiets nu boven water zou komen, dan zouden ze u pillen geven.

Of ons Elza ook zo katholiek was? Nu vraagt ge wat. Hoewel ze de laatste twintig jaar van haar leven heeft doorgebracht met een zebbedeus die wijwater zweette en piste denk ik toch niet dat zij zo naïef was om te geloven in hemel, hel en vagevuur. Maar ik durf het niet met zekerheid zeggen want ik heb nooit onder haar hersenpan kunnen kijken.

Ik heb wel lang gedacht dat ons Elza maagdelijker was dan de maagd Maria zelf. Misschien is het een eigenschap van alle venten dat ze zich niet kunnen inbeelden dat hun zuster met seks in haar kop zit.

Ik kan mij ten andere ook niet voorstellen dat onze va en ons moe het met elkaar deden. Als ik probeer om het mij voor te stellen, dan krijg ik een vieze smaak in mijn mond. Kunt gij u voorstellen hoe ge door uw ouders gemaakt zijt? Voilà, ik zie dat ge begrijpt wat ik bedoel.

Maar die flauwe zever van onze Leo, die op een bepaald moment is beginnen beweren dat hij eigenlijk een kind van ons Elza en van een Canadese soldaat was, daar heb ik nooit iets van geloofd. Geen seconde.

Onze Leo is er, hoe schaapachtig hij zich ook voordeed, altijd op uit geweest om in de belangstelling te komen en dat verhaal over ons Elza en die Canadees was zo’n probeersel om in het middelpunt te geraken. Juist gelijk die onnozele brieven die hij de laatste jaren naar de gazetten schreef. Hoe dwaas kunt ge zijn? Ik was beschaamd tot in de bodem van mijn haarwortels wanneer ik voor de zoveelste keer zijn naam onder een of andere verzuurde lezersbrief in een gazet zag staan.

Ik vind het heel onwaarschijnlijk dat ons Elza de moeder van onze Leo geweest zou zijn. Wij zouden dat toch geweten hebben. Akkoord, ik was een snotneus van tien jaar oud toen onze Leo geboren is en toen wij kind waren wisten wij niks over bevallingen of andere vrouwenkwesties, maar tegelijkertijd kan ik mij niet voorstellen dat de oudere broers niks gezien zouden hebben. Onze René was toen niet thuis want die was ondergedoken en onze Jos zat in Duitsland maar onze Jan en onze Robert waren in die tijd toch oud genoeg om te zien dat hun zuster met een dikke buik rondliep.

En op het gemeentehuis van Lillo zouden ze onze Leo toch niet hebben ingeschreven in het trouwboekje van mijn ouders als er twijfel was geweest. Dat trouwboekje ligt bij mij thuis in de dressoirkast. Samen met de doodsbrief van ons moe en de doodsbrief van onze va. En op die doodsbrieven staat onze Leo ook gewoon als een kind van onze va en ons moe geboekstaafd. Voilà.

Het is wel zo dat onze René niet vermeld staat op de doodsbrief van onze va. Omdat onze va dat niet wilde. En de laatste wil van een overledene, die moet altijd gerespecteerd worden.

Er is een regelrechte familieruzie ontstaan toen die doodsbrief van onze va moest worden opgesteld. Een doodsbrief opstellen is altijd een delicate aangelegenheid maar bij onze va was het helemaal koekenbak. Man, man, man…

Ik weet het nog heel goed. We zaten in de living bij onze Swa. Omdat onze Swa met zijn glad gat in een bak geld gevallen is en in een villa woont waar de aircokosten hoger zijn dan mijn huishuur, vond iedereen behalve ondergetekende het logisch dat die familievergadering daar plaatsvond.

Een paar weken voor hij gestorven was, had onze va ons nog op het hart gedrukt dat hij absoluut niet wilde dat onze René op zijn doodsbrief stond. Maar toen we daar in onze Swa zijn spiegelpaleis rond de tafel zaten was het onze Leo die protesteerde.

Het strafste is dat we op dat moment zelfs niet wisten of onze René nog in leven was want hij was toen al jaren van de aardbodem verdwenen. Toch vond onze Leo het nodig om over die kwestie ruzie te maken. En dan dook ook het vraagstuk op of onze Jos vermeld moest worden. Want onze Jos was toen al jaren dood. Uiteindelijk hebben we er onze Jos wel op gezet. Met een klein kruisje achter zijn naam. Gelijk Hildeke, die heeft ook een vermelding met een klein kruisje achter haar naam gekregen.

Hildeke? Dat was de oudste van onze Robert. Dat kind is gestorven toen het vier jaar oud was. Zonder uit te kijken dwaas de straat over gelopen om een frisco te kopen en overreden door een bierwagen van de brouwerij Van der Molen. Twee jaar later is onze Robert gescheiden. Weer twee jaar later is hij hertrouwd. Met dezelfde vrouw. Het gebeurt allemaal.

Die chauffeur van Van der Molen is trouwens elk jaar, op de dag dat het accident gebeurd is, bloemen op het graf van Hildeke gaan leggen. Hij heeft het mij zelf verteld.

Ik kwam hem weleens tegen op bijeenkomsten van de communisten, die chauffeur van Van der Molen. De meesten zullen niet willen toegeven dat ze bij de communisten geweest zijn maar ik, ik kom daar open en bloot voor uit.

Waarom onze va onze René niet op zijn doodsbrief wilde? Dat is natuurlijk een heel andere kwestie maar ik denk dat het heel simpel is.

Hij had hem, jaren voordien, al verboden om nog een stap over de dorpel van ons huis te zetten en hij heeft hem ook officieel onterfd. Dat laatste zijn we pas te weten gekomen toen we een oproep van de notaris kregen nadat onze va naast ons moe in Zandvliet op het kerkhof lag. Onterven is in mijn familie een erfelijke ziekte. Daar heeft onze Leo pas nog het bewijs voor geleverd.

Onze va heeft onze René buitengezet en onterfd omdat hij het niet verdroeg dat onze René had meegespeeld in een seksfilm. Wij kenden die historie van die seksfilm al lang voor onze va er weet van had en wij hebben daar eens goed mee gelachen. Op een bepaald moment moet een of andere dwaas in aanwezigheid van onze va, in café Het Zwart Paard waarschijnlijk, over die film gesproken hebben: meer had onze va niet nodig om onze René het gat van de timmerman te wijzen.

Die seksfilm? Dat was een film met Rik Van Steenbergen in de hoofdrol. Onze René en Rik Van Steenbergen, dat waren twee handen op één buik. Ze hebben, om te beginnen, jaren samen gekoerst. Onze René was een goeie coureur maar aan de meet kon hij het niet afmaken. En dus heeft hij redelijk rap eieren voor zijn geld gekozen en is hij knecht van Rik Van Steenbergen geworden. Pas op, die mannen zaten samen in de slag zonder dat ze ploegmaats waren. Volgens onze René rendeerde het meer om een coureur te helpen die geen ploegmaat was. Wat dat betreft is koers juist hetzelfde als politiek.

Toen onze René gestopt is met koersen is hij met Van Steenbergen blijven samenwerken. Ze zetten voortdurend zaakjes op die geen daglicht verdroegen; smokkel, drugs, rare cafés, goktoestanden… Die seksfilm was misschien een van de braafste affaires waar ze in betrokken waren.

Een paar jaar geleden hebben ze die seksfilm nog eens vertoond. Als kunstzinnige attractie. Want tegenwoordig is alles kunst, zelfs een pot met mosselschelpen.

Ik ben toen nog eens naar de cinema geweest. Man, man, man… Er is in die film – hij heet trouwens Pandora – amper een halve blote borst te zien. Onze René komt maar een paar keer heel wazig in beeld. Als chauffeur van Rik Van Steenbergen dan nog. Onze René zit in die film in zijn eigen zwarte Oldsmobile die hij gekocht had nadat hij gestopt was met koersen. Hij gebruikte hem als taxi, die Oldsmobile. En hij verhuurde hem voor ceremonies: huwelijken en begrafenissen en zo. En hij kon met die Amerikaanse slee de grote Jan uithangen. Met een zonnebril op zijn kop en zijn haar blinkend vol brillantine.

Enfin, omwille van zo’n onnozelheid is onze René onterfd en mocht zijn naam zelfs niet op de doodsbrief van onze va gedrukt worden. Kunt ge u zoiets voorstellen?

Onze Jos? Ik denk dat die in ’65 of in ’66 aan zijn einde gekomen is. Volgens de uitleg die ze ons gegeven hebben is hij een natuurlijke dood gestorven maar ik geloof daar geen fluit van. Ik ben ervan overtuigd dat onze Jos de hand aan zichzelf heeft geslagen.

Toen hij nog thuis was had hij al verschillende keren geprobeerd om zich van kant te maken. Op een keer stond het kot bijna in brand omdat hij zich had proberen te elektrocuteren. Onze Jan heeft de volgende dag radicaal alle elektrische leidingen, tot en met die voor de luster, weggehaald uit de kamer waar onze Jos zijn dagen sleet.

Hoe ge dat doet, u elektrocuteren? Manneke toch, gij zijt blijkbaar te lang naar school geweest... Ge plooit de middelste poten van een vork om en dan steekt ge die buitenste poten in een stopcontact. Altijd prijs, altijd gewonnen. Hoewel het bij onze Jos uiteindelijk toch mislukt is.

Enfin, die mens heeft echt alles geprobeerd. Op een bepaald moment is hij midden in de nacht in de waterput achter ons huis gesprongen. De vrijwillige brandweer heeft hem daar met man en macht uitgetakeld. Ook toen hij in het gesticht in Mortsel zat is hij blijven proberen om er een punt achter te zetten. Hij heeft daar verschillende keren in de ziekenboeg gelegen nadat ze zijn maag hadden moeten leegpompen. Hij werd dan elke keer gestraft: vier weken geen bezoek. De enigen die daar echt last van hadden waren ons Elza en ons moe.

Mij moeten ze dus niet proberen wijsmaken dat die mens een natuurlijke dood gestorven is. Ik vermoed dat ons Elza er via slinkse wegen voor gezorgd heeft dat die draai eraan gegeven werd zodat onze Jos proper en wel een kerkelijke uitvaartdienst kon krijgen. Want in die tijd mocht het lijk van een zelfmoordenaar de kerk niet binnen. En op het kerkhof mocht het niet in gewijde grond begraven worden om er door gewijde pieren opgegeten te worden.

De pastoors haalden à volonté de goorste viezigheid en vuiligheid met kleine kinderen uit. Vervolgens gingen ze bij een gelijkgezinde te biechten en dan konden ze met een propere ziel aan de volgende smeerlapperij beginnen. Maar iemand die zelf een einde had gemaakt aan de uitzichtloze miserie waarin hij zat, werd open en bloot tot de eeuwige verdoemenis veroordeeld. Man, man, man…

Nee, over de kerk en over politiek werd bij ons thuis niet gesproken. Toch niet voor de onteigening. Nadat hij uit Lillo was moeten vertrekken heeft onze va, omdat hij zo kwaad was op de politiekers, besloten dat hij niet meer zou gaan stemmen. In die tijd werd daar absoluut niet mee gelachen. Niet gaan stemmen, dat betekende een proces aan uw broek en dat draaide uit op het betalen van een serieuze boete. Nadat hij drie keer geweigerd had om te stemmen, hebben ze hem een deel van zijn burgerrechten afgenomen en mocht hij simpelweg niet meer gaan stemmen. Hij heeft toen een kwart fles jevener gedronken. Om het te vieren.

Mocht ons moe toen nog geleefd hebben, dan was het allicht niet waar geweest. Ze zou hem verplicht hebben om te gaan stemmen. Voor de katholieken. Amen en uit.

Ik weet dat niet of ik uit een speciaal gezin kom. Het was een groot huishouden natuurlijk. Maar ik denk dat er in elk groot huishouden verschillende modellen en karakters zitten. Ik heb weleens gedacht dat het eigenaardig is dat wij elkaar, eens we thuis vertrokken waren, amper nog zagen.

Onze Swa ben ik natuurlijk tegen het lijf blijven lopen. Omdat ik bij hem de inkoop, het magazijn, de administratie en de boekhouding deed en op die manier zijn zaak en zijn portemonnee heb gemaakt tot wat ze geworden zijn. Maar buiten het werk zochten wij mekaar niet op. Heel soms kwam ik ons Elza nog weleens tegen maar de anderen zag ik alleen als er een trouwfeest of een begrafenis was. Behalve over het weer wisten we dan niet waarover te spreken. We zouden waarschijnlijk ruzie gemaakt hebben als we over iets anders gesproken hadden.

Het straffe is dat ik hier antwoorden zit te geven op al uw vragen terwijl ik zelfs met mijn eigen vrouw nooit over die kwesties wil spreken. Ge gaat er toch geen boek over schrijven, want dan zijn we rap uitgepraat.

Gevaarlijke woordkramerij

oktober 1965

‘Die meneer Van de Velde is journalist.’

‘Wie zegt dat?’

‘Hij zegt het zelf.’

‘Meneer Frans Cautereels zegt dat hij de achterkleinzoon van Napoleon Bonaparte is. En meneer Moerenhout zegt dat hij Jezus Christus in hoogsteigen persoon is. En zo kan ik nog even doorgaan.’

Leo werkt op de Caritaszaal in de Sint-Amedeusinstelling te Mortsel. Nog voor hij zijn verpleegopleiding in Gent bij de Broeders van Liefde afgerond had, werd hem de betrekking in Mortsel aangeboden. Hij zou er meteen na zijn laatste schooldag aan de slag kunnen.

Leo had het aanbod geaccepteerd op voorwaarde dat hij niet op de afdeling zou moeten werken waar zijn broer verblijft. De directeur vond het een begrijpelijke en verstandige vraag en garandeerde hem dat met zijn verzoek rekening zou worden gehouden.

Eigenlijk had het voor Leo niet zo veel uitgemaakt of hij op zijn werk al dan niet met zijn broer geconfronteerd zou worden, hij wilde vooral niet onder het bewind van broeder Vitalis terechtkomen. Hij had een afkeer van die mens. Van bij de eerste keer dat hij hem ontmoet had. Die afkeer was alleen maar gegroeid nadat de broeder hem met een gezicht alsof hij zijn grootste goed weggaf het opdringerige voorstel had gedaan om een verpleegopleiding te gaan volgen.

Leo had geen weerstand kunnen bieden aan de dwingende en bij herhaling gestelde vraag om in Gent de studie aan te vatten die hem in staat zou stellen om ‘een nuttig beroep’ uit te oefenen ‘in dienstbaarheid aan de Schepper en zijn schepping.’ Vooral tegen de druk die Elza daarbij had uitgeoefend had hij zich niet kunnen verweren. Ook toen hij Lillo ontvlucht was en bij tante Mathilde was gaan wonen, had Elza eindeloos en op bepaalde momenten zelfs met betraande ogen blijven aandringen.

Het internaatregime waaraan hij in Gent onderworpen werd, bezorgde hem geen problemen want het was vergelijkbaar met wat hij kende van op het college. De lessen theorie waren een lachertje; de ultieme boodschap was dat de dokters nooit tegenspraak mogen krijgen en dat de broeders baas boven baas zijn.

Maar de praktijkstages waren echt schokkend. Het contact met de van normen en wereld vervreemde patiënten zorgde ervoor dat Leo nog eenzelviger werd dan hij al was. De aanblik en de geur van naakte en gehavende lichamen, van kwijlende monden, van wonden en van uitwerpselen bezorgden hem braakneigingen en nachtmerries.

Toch zette Leo door.

Omdat hij het gevoel had dat hij geen andere keuze had.

En ook omdat de opleiding hem weghield van zijn geboortegrond.

In Lillo was hij in geen jaren nog geweest. Hij wilde niet zien hoe de huizen er een na een gesloopt werden. Hij wilde niet zien hoe mensen van overal er tijdens zondagse uitstapjes foto’s van de kaalslag kwamen maken. Hij wilde niet zien hoe wat restte van straten, huizen, stallen en schuren ondergespoten werd met een metersdikke laag slikzand.

Ook zonder dat allemaal te zien bleef een vaag gevoel van schuld over de teloorgang van het dorp hem kwellen.

Tijdens zijn studietijd had hij zijn vrije weekends doorgebracht bij tante Mathilde en nu hij werk had, woonde hij daar permanent.

***

‘Meneer Van de Velde vraagt of het toegestaan is dat zijn vrouw een schrijfmachine voor hem meebrengt.’

‘Zeg tegen meneer Van de Velde dat zijn vrouw gerust een fles sterkedrank voor de personeelskamer mag meebrengen maar dat er van een schrijfmachine geen sprake kan zijn. Nu niet, morgen niet, en volgende week ook niet.’

‘Met een schrijfmachine kan hij toch geen kwaad doen.’

‘Als andere zieken de schrijfmachine van meneer Van de Velde kapotmaken, zal het mijn schuld zijn. Dan zal ik op het matje geroepen worden. Als een van de andere zieken de schrijfmachine van meneer Van de Velde gebruikt om iemand de kop in te slaan, zal het mijn schuld zijn. Dan zal ik op het matje geroepen worden. Die schone meneer Van de Velde is er alleen op uit om op geniepige manier personeel in verlegenheid te brengen.’

‘Ik geloof dat niet.’

‘Ge moet nog veel leren, Leo. Er staat niet zomaar in meneer Van de Velde zijn dossier dat hij mythomaan en psychopaat is. Die vent voyageert niet voor niks al jaren van de ene gevangenis naar de andere psychiatrische inrichting.’

***

De Mortselse Caritasafdeling is het paradepaardje van de instelling. Ze bevindt zich in een recent geopend nieuwbouwcomplex. Anders dan op de andere afdelingen moeten de patiënten hier niet op grote slaapzalen de nacht doorbrengen; ze beschikken over lichte en luchtige slaapkamers waar ze slechts met zijn zessen samen liggen. En elke slaapkamer heeft een eigen toilet en badkamer.

Maar niet alleen de accommodatie is op en top modern, ook de aanpak van de patiënten is vernieuwend. De hoofdgeneesheer van de kliniek, de nog jonge dokter Raoul De Smedt, eist bijvoorbeeld dat alle patiënten er met ‘meneer’ worden aangesproken. Hij is ervan overtuigd dat ze op die manier minder snel afglijden in desperaat en permanent ontregeld gedrag.

De patiëntengroep is heel heterogeen samengesteld maar vaak gaat het om vrij jonge mensen van wie men in andere psychiatrische centra niet goed weet welke behandeling er het best voor geschikt is.

***

‘Leo Lenaerts! Ge hebt het ver gebracht dat ge hier in verplegerstenue moogt lopen paraderen. Het enige wat ge nu nog moet doen is zo rap mogelijk broeder worden en dan zijt ge hier binnen een paar jaar de grote baas van het spel.’

Leo wordt aangesproken door Juul Boven. Juul woont op een boerderij tussen Lillo-Kruisschans en Berendrecht. Hij komt zijn broer bezoeken die patiënt is op de Caritasafdeling.

‘Ik heb echt geen plannen om broeder te worden.’

‘Ge moet het zelf weten. Maar hoe gaat het met onze Frans? Verkoopt hij niet te veel last?’

‘Hij doet zijn best.’

Leo verzwijgt dat ze Frans Boven gisteren nog hebben moeten afzonderen omdat hij een tafelgenoot in het gezicht gespuwd en vervolgens gebeten had. Leo verzwijgt dat hij in het rapportboek gelezen heeft dat Frans Boven omwille van die calamiteiten eerstdaags weer een reeks elektroshocks zal krijgen.

‘Denkt ge dat het nog ooit goed gaat komen met hem?’

‘Daar moet ge de dokter over aanspreken. Wij mogen daar geen uitspraken over doen.’

‘Als ge geen broeder wilt worden, kunt ge ook nog altijd in de politiek gaan. Politiekers praten ook zonder dat ze iets zeggen.’

Frans Boven – hij was in zijn jonge jaren bevriend met Leo’s broer Bernard – is voor Leo de enige ‘oude bekende’ onder de patiënten op de Caritasafdeling. Maar Frans heeft nooit enig teken van herkenning gegeven wanneer Leo op dienst was. En ook Leo heeft nooit iets laten blijken.

Leo praat trouwens weinig met de patiënten.

Leo praat weinig in het algemeen.

Maar hij is wel gefascineerd door patiënt Roger Van de Velde.

Omdat Van de Velde hem aan zijn schoolmakker Modest Verreycken doet denken. Het heeft te maken met durf en met voor niemand het hoofd buigen. Het heeft te maken met altijd de juiste woorden vinden. Het heeft te maken met een oogopslag die nooit onrust verraadt.

***

‘Ik heb een verhaal geschreven. Zoudt gij het eens willen lezen en er uw gedacht over zeggen?’

‘Waarom ik?’

‘Omdat ik denk dat ge een lezer zijt. Omdat ik denk dat ge uw mond kunt houden.’

En Van de Velde overhandigt hem een schrift. ‘Fresco’s uit een asiel’ staat op het kaft geschreven.

’s Avonds leest Leo ademloos het verhaal dat hem meegegeven werd.

Het gaat over een ernstig gestoorde man die in een psychiatrische instelling verblijft en die er, terwijl zijn medepatiënten erop staan te kijken, de schedel van een kater verbrijzelt door het beest met de kop tegen een muur te slaan.

Leo herleest de korte tekst tot driemaal toe.

Hij heeft medelijden met de kater die gruwelijk aan zijn einde komt.

Hij heeft medelijden met de man die in radeloze woede de kater doodt.

Hij heeft medelijden met de verpleger die de woedende man probeert te kalmeren.

Leo denkt dat hij nooit een sterker verhaal las.

***

‘Ik heb het gelezen. Is het echt gebeurd?’

‘Ik heb iets vergelijkbaars gezien toen ze mij vorig jaar met het oog op mijn definitieve genezing in de staatsinstelling van Doornik een speciale behandeling gegeven hebben.’

‘Het is zo straf geschreven dat ik er niet goed van was.’

‘Bedankt.’

‘Wat gaat ge ermee doen?’

‘Ik ga zo nog een aantal van die anekdotes neerschrijven en dan wordt het een boek.’

‘Het zal een schoon boek worden. Maar het zal best zijn dat ge niet rondbazuint dat ge een boek over de instelling maakt.’

‘Waarom niet?’

‘Ik denk niet dat de broeders en de dokters er tevreden mee zullen zijn.’

‘De broeders en de dokters moeten er niet tevreden mee zijn.’

En dat is dan weer zo’n reactie die Leo in bewondering en verwondering doet zwijgen.

***

‘Leo, er wordt over geklaagd dat ge te veel met meneer Van de Velde zit te praten.’

‘Wie klaagt daarover?’

‘Dat heeft geen belang. Maar ik wil niet zien of horen dat ge nog apart met die meneer zit te praten. Hij is met zijn woordkramerij veel en veel gevaarlijker dan de zieken die het niet kunnen laten om fysiek geweld te gebruiken.’

‘Ik zal erop letten, broeder.’

‘Alstublieft.’

Graffiti

Zelfs splinternieuwe treinstellen zijn ontsierd door graffiti. Hoe is het mogelijk dat men de jongeren die zulke vuilspuiterij veroorzaken niet op heterdaad betrapt? Hoe is het mogelijk dat een geordende samenleving is kunnen afglijden naar een straffeloze wildernis? Waarom kreeg, pakweg vijftig jaar geleden, niemand het in zijn hoofd om puberale tekeningen op een treinwagon te schilderen?

L.L.

(Het Laatste Nieuws, januari 2015)

Recalcitrant gedrag

winter 1966

Tante Mathilde strekt haar arm uit om haar jas van het kapstokhaakje te halen. Op dat moment legt Leo zijn hand op haar borst.

Zij versteent, blijft secondelang bewegingloos staan, en laat dan langzaam haar arm zakken. De jas blijft hangen waar hij hangt.

Ze neemt zijn hand en haalt die weg van haar borst en heel zacht zegt ze: ‘Jongen, toch…’

Al van toen hij nog in Gent op de verpleegopleiding zat en alleen de weekends in Ekeren doorbracht, zat hij regelmatig met een onbeheersbare drift in zijn lijf naar zijn tante te kijken.

In het volle besef dat zijn tante meer dan dertig jaar ouder was dan hij zelf was.

In het volle besef dat het niet hoorde dat een jongeman naar een veel oudere vrouw verlangde.

Toch was hij niet in staat om zijn denken stop te zetten wanneer soms een stukje van de donkere gleuf tussen de borsten van zijn tante zichtbaar was.

Toch was hij niet in staat om zijn denken stop te zetten wanneer de jurk van zijn tante tot boven haar knie opschoof. Hij hield van dat warme geheime denken.

Hij zat gehurkt en met zijn oog voor het sleutelgat wanneer zij in de badkamer was.

Hij betastte, wanneer hij het kon, haar kleren in de kleerkast.

Hij keek haar na wanneer ze de deur uitging.

‘Ik kon mezelf niet tegenhouden. Ik heb er spijt van.’

Zij zit op een stoel aan de ene kant van de tafel. Hij zit op een stoel aan de andere kant van de tafel.

‘Het kan niet, Leo. Het kan niet en het mag niet.’ Er zit geen boosheid of verwijt in haar stem.

Hij durft haar niet in de ogen te kijken. Hij voelt zijn oren gloeien. Hij voelt zijn geslacht drukken tegen het elastiek van zijn onderbroek.

***

Elza, die weleens op bezoek kwam bij tante Mathilde, had hem meer dan eens gevraagd of hij nog geen lief had.

Medestudenten in Gent bewaarden in hun portefeuille beduimelde fotootjes van schimmige meisjes.

Op de Caritasafdeling is hij de enige van het lekenpersoneel die niet getrouwd is.

Door de jaren heen was hem wel bij herhaling een glimp van een beeld van een gebruind meisje dat op de trap van een kermiswagen zit voor ogen blijven komen.

Al van toen hij nog op het college zat had hij af en toe bij zichzelf gezegd dat hij geen mens is zoals de meeste andere mensen.

‘Dat hij spijtig genoeg geen mens is zoals de meeste andere mensen.’

***

Tante Mathilde komt zijn slaapkamer binnen.

Ze knipt het licht aan.

Ze knipt het licht weer uit.

Ze komt op de rand van zijn bed zitten.

In de duisternis neemt ze zijn hand en legt die op haar borst.

‘Ge moet uzelf helpen. Onder het deken.’ Dat zegt ze.

En Leo helpt zichzelf.

***

De koffie en de koekjes staan op tafel. Elza vertelt wat ze te vertellen heeft. Feit na feit. Gebeurtenis na gebeurtenis. Elza vertelt zoals ze het altijd gedaan heeft.

Dat het huis in Lillo tegen de vlakte gegaan is. Dat de slopers er amper twee dagen werk aan hebben gehad. Dat Robert tijdens de sloop van uur tot uur foto’s genomen heeft, dia’s die hij later op een familiefeest wel eens zal vertonen. Dat Jan een van de vloertegeltjes uit de keuken gerecupereerd heeft en dat hij dat tegeltje gaat laten inlijsten.

Dat het appartement in Kapellen waar zij en vader nu wonen best gerieflijk is. En licht. Maar dat het er moeilijk slapen is door het lawaai van het verkeer. Ook omdat het geluid van de radio en vooral van de televisie van de buren door de muren dringt.

Dat vader er zich over blijft opwinden dat de onteigeningsvergoeding bijlange niet groot genoeg was om een andere woonst aan te kopen. Dat hij zich erover schaamt dat hij op zijn oude dag maandelijks huur moet betalen.

Dat Swa overweegt om in Putte met een nieuwe winkel te beginnen. Een zelfbedieningszaak, een nieuwigheid die uit Amerika overwaait. De klanten worden er niet bediend door een winkelbediende maar nemen zelf hun koopwaar uit de rekken en betalen voor ze de winkel verlaten bij een kassa. Bernard zegt dat het dwaasheid is en dat er daar gegarandeerd meer gestolen dan verkocht zal worden.

En dat ze vindt dat Leo er goed uitziet de laatste tijd.

‘Moet ge nog koffie hebben?’ vraagt tante Mathilde.

***

‘Als we leven zoals we leven, vind ik niet dat ge me nog tante kunt noemen.’

‘Hoe moet ik u dan noemen?’

‘Gewoon Mathilde misschien.’

‘Dat kan ik niet.’

‘Waarom niet?’

‘Omdat ik het niet kan.’

Wanneer zij in het bad zit en hij haar rug inzeept noemt hij haar voor het eerst Tilda.

Zij herhaalt de naam en ze zegt dat ze er wel van houdt.

***

Leren riemen om de polsen. Leren riemen om de enkels. Frans Boven ligt voor de zoveelste keer in de separeerkamer: ‘het varkenskot’.

Hij ligt er naakt op een groene rubberen matras. Een wit lijf. Zwart behaard. In een stinkende plas urine die voor rode uitslag op de huid van zijn dijen gezorgd heeft. Op zijn linkerslaap heeft hij een schaafwonde, zijn bovenlip is dik gezwollen; gevolgen van de vechtpartij die hem in de isoleerkamer deed belanden.

‘Gaat het?’ vraagt Leo.

‘Onnozelaar,’ zegt Frans, ‘wie of wat zou er kunnen gaan als hij aan handen en voeten vastgebonden ligt? Zelfs een beest dat naar de slacht gebracht wordt, wordt zo niet vastgebonden.’

‘Ik zal uw ene arm losmaken. Dan kunt ge een sigaret roken.’

‘Merci. Weet gij waarom ik hier lig?’

‘In het rapportboek staat dat ge meneer Fransen hebt aangevallen.’

‘Wanneer?’

‘Gisterenavond.’

‘Dan lig ik hier al een hele nacht.’

‘Een hele nacht en een halve dag.’

‘Ik weet er niks meer van.’ En dan volgt er een diepe zucht. ‘Ik weet verdomme niet wat er allemaal gebeurt. Ik heb altijd koppijn, koppijn, koppijn… En het speeksel loopt mij uit mijn mond. Ik weet niet wat er allemaal gebeurt. Wat is er met mij toch aan de hand? Ik ben toch geen beest…’

‘Gij zijt zeker geen beest.’

Op dat moment komt de dienstdoende dokter de kamer binnen.

‘Hewel, meneer Boven, zijn we al een beetje gekalmeerd.’

‘Ik wel. Ik weet natuurlijk niet hoe het met u gesteld is.’

‘Ik word niet graag belachelijk gemaakt, meneer Boven.’

‘Ik ook niet. Ik zou graag mijn kleren hebben en ik zou een kleine wandeling willen maken.’

De dokter staat alweer in het deurgat wanneer hij zegt: ‘Daar gaan we toch nog een aantal uren mee wachten. Tot we er helemaal zeker van zijn dat u uw recalcitrant gedrag de baas bent.’

Terwijl Leo zijn aansteker bij de sigaret van Frans Boven houdt hoort hij hoe de dokter op de gang wordt aangesproken. Hij herkent de stem van meneer Van de Velde. ‘Denkt u, heer dokter, dat recalcitrant gedrag verdwijnt door mensen naakt aan een bed vast te binden?’

Leo zou door de vloer willen zinken.

Hij schaamt zich dat hij het lef niet heeft te zeggen wat Van de Velde zegt.

Hij schaamt zich dat hij het werk doet dat hij doet.

Hij schaamt zich voor een geheim dat hij met zijn tante deelt.

Hij schaamt zich voor onmacht.

Voor woorden die hij uitspreekt.

Voor woorden die hij niet uitspreekt.

***

’s Nachts is er het woelen in zijn bed. Uren in halfslaap. Gevuld met moordfantasieën. Altijd dezelfde moordfantasieën.

Als in een film ziet hij broeder Vitalis op een stoel zitten. Hij nadert de broeder langs achter. Hij slaat een touw om de nek van de broeder, hij trekt en hij blijft trekken. Tot er geen stuipen meer zijn. Tot alle rochel is weggestorven.

In zijn fantasie wordt hij weggeleid tussen twee rijkswachters. Geboeid daalt hij een trap af. Fototoestellen flitsen. Langs alle kanten wordt geroepen. Er worden vragen gesteld. En Leo voelt zich een held.

‘Denkt u, dokter, dat recalcitrant gedrag verdwijnt door mensen naakt aan een bed vast te binden?’

Homohuwelijk

Wie niet normaal is kan er niet aan doen dat hij of zij niet normaal is. Maar moet men daarom de abnormaliteit tot norm verheffen? Moet men daarom homohuwelijken tolereren?

Leo Lenaerts, Deurne

(Gazet van Antwerpen, oktober 2009)

Een speciale plek in het hemelrijk

maart 1966

’Leo, ik krijg juist telefoon van de hulpverpleger van broeder Vitalis. Hij laat weten dat ge cito presto naar zijn zaal moet komen. Er is iets met uw broer aan de hand.’

‘Maar ik moet de medicatie nog klaarleggen. En ik moet ook nog naar de keuken om er die speciale dieetvoeding voor meneer Van Pelt op te halen.’

‘Ik zal daar allemaal wel voor zorgen. Ga maar naar uw broer. Ik heb de indruk dat het dringend is.’

‘Bedankt, broeder.’

***

Pas drie of vier weken nadat hij in Mortsel begon te werken was Leo voor het eerst bij Jos langsgegaan. Omdat hij over een sleutel beschikt waarmee alle zaaldeuren geopend kunnen worden, had hij niet hoeven aan te bellen bij de afdeling van broeder Vitalis. Hij was meteen naar de hoek gestapt waar Jos jaren naar de muur heeft zitten staren. Tegen Jos had hij zonder enige introductie gezegd: ‘We gaan naar buiten.’ Hij had de rem van de rolstoel losgemaakt en hij had het karretje gekeerd. Toen ze het personeelskamertje passeerden, had Leo tegen de man die daar de krant zat te lezen gezegd: ‘Ik maak een wandeling met mijn broer, binnen een half uur breng ik hem terug.’ Hij had niet op enige reactie gewacht en was kordaat verdergestapt. Jos had geen kik gegeven.

Pas toen ze arriveerden bij het voetbalveld dat zich achter de instelling bevindt had Jos gezegd: ‘Ze kunnen allemaal vierkant hun kloten kussen.’

En Leo had herhaald: ‘Ze kunnen allemaal vierkant hun kloten kussen.’

Leo had er vanaf dan een gewoonte van gemaakt om Jos eens per week op te halen om dan – weer of geen weer – een wandeling tot aan het voetbalterrein met hem te maken.

***

‘Ik moest dringend naar hier komen. Wat is er met onze Jos aan de hand?’

‘Een hartaanval, denk ik. Hij zat aan tafel en hij is ineens met zijn kop in zijn teljoor gevallen. Nog een geluk dat hij al gegeten had of we hadden zijn gezicht nog moeten proper maken ook. Zijn lippen waren helemaal blauw en zijn oogbollen waren weggedraaid. Hij bewoog niet meer. We hebben hem naar de apotheek gebracht. Broeder Vitalis en dokter De Smedt zijn er nu mee bezig. De pastoor is onderweg.’

***

Uren heeft Leo op de bank bij het voetbalveld gezeten met Jos in de rolstoel naast hem. Uren hebben ze daar met elkaar zitten praten zonder dat er enige klank uit hun mond kwam. Slechts heel af en toe kwamen er woorden aan te pas.

Op een keer strekte Jos zijn arm uit en wees hij naar boven. Naar een vlucht ganzen. Zeven vogels in V-formatie. En toen zei Jos: ‘Binnen een kwartier vliegen ze over Lillo.’

Een andere keer vroeg Jos of Leo nog wist dat ze vroeger, toen Leo nog heel klein was, in de voorkamer samen tekeningen maakten. Leo kon er zich niets van herinneren maar hij zei tegen Jos dat hij het nog wist.

Meer woorden zijn daar op die bank bij het voetbalveld niet uitgesproken.

***

‘We zijn hem kwijt,’ zegt broeder Vitalis.

Dokter de Smedt zegt niets. Hij wast zijn handen.

Jos ligt ruggelings op een brancard. Zijn mond staat gapend wijd open, zijn gele tanden hebben zwarte randen en vlekken. Zijn ogen zijn gesloten waardoor de huidschilfers in de wimpers nog meer opvallen. Zijn linkerarm ligt op zijn borst, de vingers gespreid. Zijn rechterarm hangt naar beneden. En ook die ene lege broekspijp bungelt naast het bed.

Leo neemt de rechterarm en plooit die ook over het levenloze lichaam. De twee handen liggen nu op elkaar. Ze zijn nog warm, die handen.

Leo neemt de lege broekspijp en legt die op het canvas van het brancard. Netjes evenwijdig met het gestrekte been.

‘Zoudt gij hem willen wassen?’ vraagt broeder Vitalis.

Leo schudt ontkennend het hoofd.

‘Ik moet terug naar de Caritaszaal,’ zegt hij.

Onderweg naar de uitgang van de zaal schopt hij de lege rolstoel omver. Hij voelt dat hij langs alle kanten bekeken wordt. Hij realiseert zich dat het muisstil is.

***

De priester die de uitvaart leidt, zegt dat er voor Jos ongetwijfeld een speciale plek in het hemelrijk werd voorbehouden.

Leo kijkt naar de nekharen van Bernard die op de kerkstoel voor hem zit. Hij denkt eraan dat hij ooit nog met diezelfde Bernard het bed gedeeld heeft. En dat hij nu zelfs niet weet of Bernard al dan niet boeken leest. Of waar hij woont.

De vrouw van Robert is hoogzwanger. Ze is erg bleek. Haar jukbeenderen tekenen zich af tegen haar gespannen huid. Ze heeft spataders op haar kuiten. Zouden alle zwangere vrouwen spataders krijgen?

Robert kijkt zijn vrouw regelmatig bezorgd aan.

De priester zegt dat er hoop is voor alle mensen. Hij zegt het iets te uitdrukkelijk.

Elza houdt een zakdoek in haar toegeknepen vuist. Af en toe veegt ze een traan van haar wang. Ze bijt op haar onderlip. Zij is de enige die geen zwarte of donkere kleren draagt. Haar jas is blauw. Lichtblauw. Zoals de regenjas die ze vroeger had. Zoals de regenjas die ze droeg tijdens de nacht van de watersnood in 1953.

Tilda zit naast Elza. Ze is pas naar de kapper geweest. Ze heeft haar haren heel kort geknipt. Gedurfd kort. Leo is trots op haar. Maar dat moet hij voor zichzelf houden. Vandaag is Tilda tante Mathilde.

Vader lijkt kleiner geworden. Om in het gebedenboekje te kunnen lezen moet hij een bril opzetten. Die bril wordt telkens met veel omhaal uit een metalen brillendoosje gehaald en er kort daarna weer in gestoken. Vader is van het jaar nul en als hij niet goed oppast gaan de wolken nog eens met een kolossale klap op zijn kop vallen.

Voor de dienst begon had Leo aan Swa gevraagd of René niet kwam. Swa heeft geantwoord dat niemand weet waar René uithangt. Zelfs Elza niet.

Broeder Vitalis is misdienaar. Elke nacht knijpt Leo hem in gedachten de nek toe, maar nu is hij misdienaar. Voor hem wordt ongetwijfeld ook een speciale plek in het hemelrijk voorbehouden.

Onleefbare stadscentra

De overheid sluit met de regelmaat van de klok stationsloketten en postkantoren. Kwistig deelt ze vergunningen uit om in het niemandsland aan de rand van de steden steriele winkelcomplexen neer te poten. Tegelijkertijd klaagt men over onleefbare stadscentra, over de vereenzaming van de oudere mensen, over het wegvallen van sociale controle en over de ziekmakende luchtvervuiling door uitlaatgassen van auto’s. Men oogst wat men zaait.

Leo Lenaerts, Deurne

(De Morgen, maart 2014)

Promotie

winter 1967-1968

‘We zoeken iemand die zich wil opwerken, meneer Lenaerts, en omdat we tevreden zijn over uw werk en omdat broeder Vitalis met uw naam op de proppen kwam zouden we u willen voorstellen om op zaal 14 te gaan werken. Ge wordt daar de rechterhand van broeder Longinus, dat wil zeggen dat ge assistent-zaalhoofd wordt. Dat betekent dat ge ook opslag zult krijgen. Wat denkt ge?’ Broeder overste leunt achterover achter zijn bureau.

‘Maar ik ben content met mijn werk op de Caritaszaal.’

‘Dan zult ge met uw werk op zaal 14 ongetwijfeld ook content zijn. Het is goed dat we elkaar zo snel begrijpen. Ge moogt, nu direct, naar zaal 14 gaan. Broeder Longinus zal u een rondleiding geven en vanaf morgenvroeg zijt ge assistent-zaalhoofd.’

***

Genoteerd op een blaadje dat uit een schrift gescheurd werd:

1.Br. Long. komt pas op de zaal wanneer de zieken al ontbeten hebben. Hoewel hij het probeert te verdoezelen ruikt zijn adem dan al duidelijk naar sterkedrank. Meestal sluit hij zichzelf de hele voormiddag op in zijn bureel. Niemand mag hem dan storen. En na de middag gaat hij naar de kloostervertrekken om ‘te rusten’.

2.Ik ben zogezegd assistent-zaalhoofd maar ik moet instaan voor alle werk waar normaal het zaalhoofd voor instaat: de dienstregelingen, de medicatie, de rondgang met de dokter en met de pastoor, het bijhouden van de dossiers, de regelingen met de keuken en de wasserij. Ik moet naar alle vergaderingen. Ik moet inspringen wanneer een personeelslid ziek valt en ik moet te allen tijde, ook tijdens de weekends, per telefoon bereikbaar zijn. Hoe zou ik dit kunnen volhouden als ik een huishouden met kinderen zou hebben? Het enige wat Br. Long. zelf ter hand blijft nemen zijn de zakgelden en de rekeningen van de zieken.

3.Behalve Br. Long. ben ik de enige op zaal 14 die geschoold is voor het werk. Alle anderen die er werken zijn tot hun veertien jaar naar school geweest en dan beginnen te werken. Een was vroeger meubelmaker, een was werkman in een zeepfabriek, een was sigarendraaier en de vierde was kasseilegger. Wanneer ge ze over hun kinderen of hun kleinkinderen hoort praten, zijn het zeker geen slechte mensen maar ze hebben geen enkel inzicht in de pathologie van de zieken waar ze voor moeten zorgen. Ze zitten uren en uren in de personeelskamer hun gazet te lezen of vulgaire grappen te maken over het gedrag van de zieken. Met de zieken praten ze nooit. Ze geven de zieken eten en wanneer het moet een bad. Onrustzaaiers geven ze een pak rammel en daarna zonderen ze hen af en daarmee vinden ze dat ze hun werk gedaan hebben.

4.De broer van een van de zieken komt erover klagen dat er veel minder geld op de rekening van zijn broer staat dan dat erop zou moeten staan. Er zou ook een kostuum van meer dan 2000 frank gekocht zijn maar van dat kostuum is nergens een spoor te bekennen. Br. Long. beweert dat de zieke dat kostuum zelf verscheurd heeft terwijl die mens zo spastisch is dat hij tot zoiets niet in staat is. Br. Long. draagt wel zelf een nieuw kostuum wanneer hij ’s zondags zijn eigen familie (zegt hij) gaat bezoeken.

5.Zonder hem bijzonderheden te vertellen heb ik Br. Overste gezegd dat er veel moeilijkheden zijn op zaal 14. Hij zegt dat hij bidt en hij raadt mij aan om ook meer te bidden.

***

‘Maar zeg dan toch wat er gebeurd is!’

‘Het is te erg.’

Wanneer Tilda haar hand op Leo’s hand legt, barst hij in een onbedaarlijk hikkend snikken uit. Zij streelt over zijn voorarm, hij slaat zich met zijn vrije hand op het voorhoofd.

‘Het is verdomme mijn eigen schuld. Ik had het moeten weten… Ik had het moeten weten…’ Dat zegt hij.

‘Wat moest ge weten?’

Maar dan is daar weer dat snikken dat hem belet om verder te spreken.

Pas veel later is hij in staat om zijn relaas te brengen. Om met horten en stoten te zeggen dat hij niet geweten had wat eerst te doen toen Jan Arnouts een aanval van de vallende ziekte had gekregen en hij daarbij – omdat hij met het hoofd tegen een hoek van een gietijzeren verwarmingsradiator gevallen was – een diepe wonde boven zijn wenkbrauw had opgelopen en er tegelijkertijd voor de zoveelste keer een vechtpartij tussen Lode Wuyts en Frans Van Winkelom ontstaan was. En dat allemaal terwijl er juist drie mannen onder de douche stonden en er een tiental anderen naakt in de rij stonden om er ook onder te gaan.

Hij had met de vuist op de deur van het bureel van broeder Longinus gebonkt en geroepen dat hij hulp nodig had. Hij was bezig de bloedende wonde van Jan Arnouts te stelpen en tegelijk commandeerde hij een andere patiënt om op de nabijgelegen zaal 7 hulp te gaan halen toen broeder Longinus ineens naast hem verschenen was. Met een rood hoofd, met waterige ogen en met zijn haren helemaal overhoop.

‘Ga toezicht houden in de badkamer,’ had Leo hem toegeroepen. Vanuit zijn ooghoek zag hij dat Lode Wuyts een biljartbal naar het hoofd van Frans Van Winkelom wierp en dan een keu ter hand nam om het ding als slagwapen te gebruiken. En hij zag dat Filip Maes van de verwarring gebruikmaakte om er met de sigaretten van John Welckenhuys vanonder te gaan. Welckenhuys zat roepend en wild met zijn armen zwaaiend op de stoel waaraan hij met leren riemen was vastgebonden.

Toen John Steenakkers, de verpleger van zaal 7, hijgend kwam toegelopen had Leo hem gevraagd om verder voor de bloedende Jan Arnouts te zorgen. Leo was op Lode Wuyts toegestapt en probeerde die te kalmeren. Wuyts had intussen de biljartkeu in twee gebroken en stond te dreigen met de scherpe versplinterde punten. Op dat moment had Leo een door merg en been dringende schreeuw in de badkamer gehoord.

Lode Wuyts orakelde dat de Russen nooit ofte nooit de linies zouden doorbreken. Het was duidelijk dat die mens er weer eens van overtuigd was dat hij zich aan het Oostfront bevond.

Een tweede schrille schreeuw weerklonk vanuit de badkamer. Ineens liepen er naakte mannen door de zaal. Op de vlucht voor God weet wat. En dan verscheen broeder Longinus in het deurgat van de badkamer. Zijn armen hulpeloos gespreid. Zijn kloosterpij druipend van het water. Met een radeloze blik in zijn ogen. Naar lucht happend als een vis die op het droge ligt.

‘Lode Wuyts, ge legt onmiddellijk die biljartkeu neer en ge gaat in de refter op een stoel zitten en ge blijft daar zitten tot ik terugkom.’ Dat had Leo gedecideerd tegen de woedende en hallucinerende Wuyts gezegd en tot zijn verwondering was Wuyts, nadat hij de twee stukken biljartkeu die hij in zijn hand had zorgvuldig naast elkaar op een tafeltje gelegd had, met afhangende schouders naar de refter gestapt. Befehl ist befehl; Leo weet nog dat hij dat gedacht had.

Hij was naar de badkamer gehold. Broeder Longinus stond er nog altijd in het deurgat en hij had de broeder ruw opzijgeduwd. Een dikke dichte wolk hete damp woei Leo tegemoet en belette hem om een overzicht over de badkamer te krijgen. Hij zwaaide vruchteloos met zijn armen om de damp te verjagen. En dan raakte hij iets met zijn voet. Hij wist meteen dat het een lichaam was. Hij bukte zich. Hij voelde inderdaad een bewegingloos lichaam. Hij trok het logge lijf de badkamer uit. Toen hij het losliet, hingen er kleverige dunne slierten aan zijn handen. Seconden later wist hij dat het grote lappen huid van Mathieu Jansen de Coubergh waren.

‘Wat was daar dan gebeurd?’ Voor het eerst onderbreekt Tilda hem.

‘Broeder Longinus moet in zijn permanente staat van dronkenschap de kraanknop naar de verkeerde kant gedraaid hebben. Mathieu Jansen de Coubergh, Karel Verlent en Philemon Berckelaers hebben kokend water over hun lijf gekregen en waarschijnlijk konden ze geen kant op want broeder Longinus zal hen belet hebben om onder de waterstralen uit te komen.’

‘Zijn ze dood?’

‘Ze leven alle drie nog. Maar ze zijn er verschrikkelijk aan toe. Ge kunt het u niet voorstellen. Ze schreeuwden als wilde beesten. Behalve Karel Verlent, die had het geluk bewusteloos te zijn. En dan de geur, de geur van verbrand vlees…’

‘Jongen toch…’

En dat broeder overste – omdat hij vond dat niemand er zaken mee had – niet wilde dat die drie zwaar verbrande jongens werden overgebracht naar een ziekenhuis waar ze ervaring hebben met de verzorging van brandwonden.

En dat broeder Longinus gezegd had: ‘Dat krijgt ge als ge personeel hebt dat de zaken niet aankan.’

‘Ge moet proberen om een beetje te slapen.’

‘Ik had verdomme moeten weten dat broeder Longinus niet bekwaam kon zijn om toezicht te houden in die badkamer.’

‘En toch moet ge proberen om een beetje te slapen.’

***

‘Naar de bibliotheekschool, Leo?’

‘Het zijn avondlessen. In principe moet ik mijn diensten zo kunnen regelen dat ik alle lessen kan volgen.’

‘Hoe komt ge erbij?’

‘Ik kan bij die broeders niet blijven werken. Het is gewoon schandalig wat daar allemaal gebeurt. Ik word er zelf nog ziek van als ik daar blijf werken. Ik heb trouwens nooit verpleger willen worden. Maar ik heb wel altijd veel interesse in boeken gehad. Ik zie het dus wel zitten om in een bibliotheek te gaan werken.’

***

Galgenaas van Roger Van de Velde, hebt ge dat gelezen?

‘Neen. Ik ken die schrijver zelfs niet.’

‘Het zijn korte verhalen over gevangenen.’

‘Ik lees liever lange familiegeschiedenissen. Gelijk En eeuwig zingen de bossen.’

‘Van de Velde heeft zelf in de gevangenis gezeten. Hij schrijft over dingen die hij zelf heeft meegemaakt.’

‘Als die vent zelf in de gevangenis heeft gezeten zou ik er maar niet te veel van geloven.’

‘Onze René heeft ook in de gevangenis gezeten.’

‘Ja, maar dat is een geval apart. Altijd geweest. Wat zou er trouwens van hem geworden zijn?’

***

‘Wat is er geworden van die jongens die zo lelijk verbrand zijn op uw werk?’

‘Een is er dood. Die is de dag na het accident al gestorven. In zijn dossier staat dat de doodsoorzaak een hartstilstand was. Kent gij iemand die niet is dood gegaan door een hartstilstand? En de twee anderen hebben ze, van zo gauw het ging, om schandaal te voorkomen overgebracht naar andere instellingen van de broeders. Verlent zit in Zelzate en Berckelaers in Sint-Truiden.’

‘En wat zegt de familie van die jongens?’

‘Van Berckelaers is er geen familie bekend. En tegen de ouders van Verlent hebben ze gezegd dat hij het malheur zelf gezocht heeft omdat hij zich niet aan de regels heeft gehouden.’

‘En die mensen slikken dat?’

‘Die mensen slikken dat. Ik ben zelfs te weten gekomen dat de steenrijke broer van Jansen de Coubergh na de begrafenis een grote som geld aan de instelling gedoneerd heeft. Omdat daar altijd zo goed voor zijn broer gezorgd is. Hij had misschien beter af en toe zijn broer een bezoek gebracht.’

Het schiet Leo te binnen dat ook zijn broers nooit bij Jos op bezoek kwamen.

En dat hij dat zelf ook niet gedaan zou hebben als het lot hem niet naar die instelling gedreven had om er te gaan werken.

***

‘Ik hoor van broeder Vitalis dat ge kans maakt om broeder Longinus op te volgen als zaalhoofd. Het is spijtig dat ons moe niet meer kan meemaken hoe gij u opwerkt in het leven.’

‘Ik denk er in de verste verte niet aan om daar zaalhoofd te worden. En broeder Longinus zouden ze vierkant ergens tegen een schandpaal moeten zetten.’

‘Ik begrijp niet hoe ge zulke dingen kunt zeggen. Die mensen geven hun leven op om voor andere mensen te zorgen.’

‘Weet ge wat ik niet begrijp, Elza? Ik begrijp niet wat gij nog bij broeder Vitalis te zoeken hebt nu onze Jos dood is.’

***

‘En valt het mee op de bibliotheekschool?’

‘Niet echt.’

‘Hoe komt het?’

‘Ik was er niet op voorzien dat boeken kaften het belangrijkste is wat een bibliothecaris moet kunnen.

Zondagsmis

Slechts 8% van onze bevolking zou, behalve wanneer het om begrafenissen gaat, nog kerkelijke diensten bijwonen. Het valt niet te begrijpen dat er überhaupt nog mensen zijn die kerkelijke diensten bijwonen. Hoeveel geestelijken moeten nog op misbruik betrapt worden vooraleer het bij iedereen doordringt dat het instituut Kerk door en door verziekt en verrot is? Hoeveel schandalen zijn er nodig vooraleer onze overheid een malafide organisatie onwettig verklaart?

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Nieuwsblad, mei 2012)

Flarden

1969-1972

Verbaasd en verrukt kijkt hij om zich heen. De imposante ruimte van de Stadsfeestzaal overweldigt hem. De duizenden boeken die er uitgestald liggen geven hem een prettige spanning van verwachting.

Eigenlijk is het gek dat het nooit eerder bij hem opgekomen was om de Boekenbeurs te bezoeken die jaarlijks in Antwerpen plaatsvindt. Nu is hij hier beland omdat enkele medecursisten van de bibliotheekopleiding een uitnodiging hebben gestuurd om hier een soort klasreünie te houden.

Hij betast boeken.

Hij zou aan de boeken willen ruiken maar hij durft het niet.

Hij leest openingszinnen.

Hij bekijkt schrijversfoto’s.

Hij maakt een plan om zichzelf voor vijfhonderd frank boeken cadeau te doen. Tegelijk besluit hij dat hij zich een van de komende weken een boekenkast gaat aanschaffen; een kast in blanke eik met glazen deuren.

Plots staat hij oog in oog met Jef Geeraerts. De man is beroemd en berucht omdat hij romans schreef waarin hij niet alleen de koloniale politiek van de Belgen in Congo aanklaagt maar waarin ook onverbloemd allerhande seksuele uitspattingen met zwarte vrouwen beschreven worden. Leo had een imposant figuur verwacht maar Geeraerts blijkt een klein en schriel mannetje. Omdat hij net dezelfde witte en glanzende huid heeft als broeder Vitalis, heeft Leo ook meteen een aversie voor de schrijver en is hij blij dat hij nooit een boek van hem gekocht of gelezen heeft. Tegelijk is hij ervan overtuigd dat de sekshistories uit Geeraerts’ boeken leugens en opschepperij zijn.

Hij loopt te prakkiseren over het feit dat het uiterlijk van een mens bepaalt of iemand hem al dan niet sympathiek vindt. Wellicht is het zo dat zijn eigen uiterlijk er op de een of andere manier voor zorgt dat de meeste mensen altijd afstand tot hem blijven bewaren.

Hij neemt een boek van Louis Paul Boon ter hand. Menuet. Boon is een bekende radiostem. Altijd tegendraads.

Leo leest dat Menuet gaat over een man die in de vrieskelders van een brouwerij werkt, een doodgewone werkman. Leo besluit het boek te kopen. Hij houdt van boeken die zich afspelen in een wereld die hij kent. Of denkt te kennen.

Omdat hij niet weet waar hij het boek moet betalen kijkt hij zoekend rond. Op dat moment voelt hij heel even een hand die zijn schouder aantikt en hoort hij een stem die ‘meneer’ zegt. Het is Roger Van de Velde.

‘Meneer Van de Velde!’

‘Ik zou u willen bedanken.’

‘Mij bedanken?’

‘Het klopt toch dat ik u ontmoet heb in heel andere omstandigheden?’

‘Ik denk het wel, ja.’

‘Ik heb u toen iets laten lezen wat ik geschreven had.’

‘Een verhaal over een kater.’

‘Het is intussen gepubliceerd. Kom even mee naar de stand van mijn uitgeverij want ik zou u graag een exemplaar van het boek cadeau willen geven.’

De knetterende schedels, zo heet het boek. In een schuin handschrift werd met zwarte inkt een opdracht op de titelpagina geschreven: ‘Voor de eerste lezer van het eerste verhaal. Met oprechte dank om de mens achter het nummer erkenning te geven.’

De opdracht werd gedateerd en ondertekend: ‘Antwerpen, 31-10-69, R. V. d. Velde.’

***

‘Hoe gaat ge de overste vertellen dat ge ander werk hebt?’

‘Ik ga hem niks vertellen.’

‘Gaat ge een brief schrijven?’

‘Ik neem een nagel en een hamer mee naar het werk en dan klop ik die nagel met twee of drie gerichte tikken in de deur van het bureau van de overste. Hij zal dan “binnen” roepen. En dan hang ik mijn idiote witte verpleegjas aan die nagel en dan laat ik de deur openzwaaien. Hij zal dan direct weten hoe laat het is.’

‘Dat durft ge niet.’

‘Waarschijnlijk niet. Maar het zou wel een schone manier zijn om ontslag te nemen.’

‘Hoe bedenkt ge zoiets?’

Leo haalt de schouders op. Hij zegt niet dat hij over René gedroomd heeft en dat hij wakker geworden is op het moment dat René hem de nagel en de hamer in zijn handen stopte.

***

‘Ge kunt bij mij in de zaak komen werken. Ge kunt beginnen wanneer ge maar wilt. Ik heb betrouwbaar personeel nodig en familie is altijd beter te vertrouwen dan wildvreemden.’

‘Wat zou ik dan moeten doen?’

‘Voorraden controleren, bestellingen doorbellen, leveringen aannemen, de papierwinkel bijhouden en er vooral voor zorgen dat de andere personeelsleden niet te veel op hun lui gat zitten. Ge moogt mij uw laatste loonbriefje geven en ik betaal u 20% meer.’

‘Merci, Swa, maar ik ga het niet doen.’

‘25%.’

‘Merci, ik blijf bij mijn gedacht om in de bibliotheek van Deurne te gaan werken.’

‘Betalen ze in zo’n boekerij dan zo veel meer?’

‘Geld interesseert mij niet.’

‘Ge begint verdomme dezelfde gevaarlijke praat te verkopen als onze Bernard. Zijt gij misschien ook communist geworden?’

‘Is onze Bernard communist geworden?’

‘Ik denk zelfs dat hij rood ondergoed draagt.’

***

‘Die schrijver waar gij zo mee oploopt, die Roger Van de Velde, die is dood.’

‘Wie zegt dat?’

‘Het heeft in de gazet gestaan. Zelfmoord waarschijnlijk. Ze hebben hem op klaarlichte dag dood gevonden op een terras in de Statiestraat.’

‘Waarom zou dat dan zelfmoord zijn?’

‘Hij had pillen genomen.’

‘En toch geloof ik niet dat het zelfmoord was. Ik heb hem gekend, hij was geen mens om zelfmoord te plegen. Hij had trouwens pas nog een grote prijs gekregen voor zijn boeken.’

‘Wie zegt dat een schrijver gelukkiger wordt door grote prijzen te krijgen?’

***

Het graf van zijn moeder of het graf van zijn broer Jos heeft hij nooit bezocht maar bij het graf van Roger Van de Velde staat hij te mijmeren.

Hij vindt het spijtig dat de zerk niet uit arduinen steen gemaakt werd. Blijkbaar vond men – wellicht de uitgever van Van de Velde – het nodig om opvallend en speciaal te doen. In de plaats van het graf met een steen te bedekken werd er een metalen plaat op gelegd waar al meteen roestsporen zichtbaar op worden. Waarschijnlijk moet die plaat een celdeur voorstellen. Door een luikje in die deur groeien metalen rozen.

De tekst die werd aangebracht vindt hij dan weer wel passend: ‘Recht op antwoord. Recht op leven.’

Wanneer hij weer thuisgekomen is kalligrafeert hij het grafmotto op het linnen kaft van een leeg schrift. Dat schrift zal, op dat motto na, altijd onbeschreven blijven.

***

‘Hier zie, ze gooien binnen wat ze buiten niet willen! Lenaerts, man, dat is lang geleden! Wacht twee minuten, ik ga mijn vrouw roepen. Dan kan zij hier achter de kassa komen zitten en wij gaan een pint pakken.’

Niet veel later zitten Leo en Modest aan een morsig cafétafeltje met elk een glas voor zich. Modest drinkt trappist. Leo drinkt cola.

‘Drinkt gij nooit bier, Lenaerts?’

‘Raar of zelden.’

‘Dat is een ziekte. Hebt ge dat al eens tegen uw huisdokter gezegd?’

‘Ik heb het niet voor dokters.’

‘Ik hoor het al, ge zijt nog altijd dezelfde: op het eerste gezicht een brave meelopende burger maar diep vanbinnen borrelend van contrarie. Volgens mij was die vent die Kennedy door zijn raap heeft geschoten ook zo iemand.’

‘Merci.’

‘Ge moogt mij dat niet kwalijk nemen, Lenaerts, maar mijn vrouw is volslagen geobsedeerd door Kennedy. En vooral door zijn vrouw. Ge kunt u dat niet voorstellen. Als Jacqueline Kennedy – enfin, ze heet nu Onassis – met een nieuwe coiffure in de gazet staat moet ons Monique dezelfde dag ook haar haar laten doen. Zijt gij getrouwd, Lenaerts?’

‘Het is er nog niet van gekomen.’

‘Zorg dat het er nooit van komt. Ik weet wat ik zeg. Aan ons Monique mankeert, behalve haar Kennedyziekte en nog een paar kleinigheden, niks en ik ben jaren stapelzot van haar geweest maar sinds het moment dat we getrouwd zijn, zit ik aanhoudend met andere vrouwen in mijn kop. Gewoon omdat het niet mag. Ge hebt er geen gedacht van wat een kloterij dat is.’

‘Ik heb daar een boek over gelezen. De last van Gustaaf Vermeersch. Dat gaat over een treinconducteur die ook aanhoudend met vrouwen in zijn kop zit.’

‘Zit gij nog altijd met uw neus in de boeken, Lenaerts?’

‘Ik doe niet liever.’

‘Ik ga toch liever naar de cinema. Van boeken lezen krijg ik koppijn en van film kijken krijg ik goesting.’

Fraude

Is het waar dat er meer federale ambtenaren een voltijdse bezigheid hebben met het evalueren van het werk van andere federale ambtenaren dan dat er ambtenaren zijn die zich bezighouden met de bestrijding van fiscale fraude van alle Belgen?

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, januari 2015)

Een muur van glas

1973

Dat ze weet dat erover gesproken zal worden en dat veel mensen het ongepast zullen vinden dat ze amper drie maanden na het overlijden van vader met haar trouwplannen boven water komt maar dat er omstandigheden zijn waar andere mensen geen oordeel over kunnen geven. Dat zegt Elza. Maar dat ze er toch van wakker ligt, van wat de mensen zullen denken.

‘Ge moogt u van het gedacht van de mensen niks aantrekken. Door het gedacht van de mensen is Hitler aan de macht gekomen en intussen weten we wat daar allemaal van gekomen is.’ Dat zegt Tilda en ze voegt eraan toe dat ze nu toch wel heel benieuwd is wie de gelukkige is die Elza aan de haak heeft kunnen slaan.

‘Ge zult het nooit kunnen raden.’

‘Kennen we hem?’

‘Onze Leo kent hem. Onze Leo kent hem heel goed.’ En dan kijkt Elza Leo aan. Met pretlichtjes in de ogen.

‘Komaan, Elza, hoe heet hij?’ Tante Mathilde is rechtop gaan zitten.

‘Hij heet Etienne. Etienne Vermorgen.’

‘Ik ken geen Etienne Vermorgen.’ Leo stoort zich aan Elza’s gekir en aan het sfeertje van dwaze samenzwering dat ze creëert.

‘Etienne Vermorgen is de wereldse naam van broeder Vitalis.’

‘Gaat gij met…?’

‘Ik ga met hem trouwen, ja. Is dat geen verrassing?’

Leo zwijgt.

Omdat hij niet weet wat te zeggen.

Omdat wat hij ook zeggen zou verkeerd zou vallen.

‘Ik ben content, Elza, dat gij eindelijk uw eigen leven kunt sturen. We gaan er direct iets op drinken. Wat denkt ge van een Elixir d’Anvers?’ Tilda staat al bij de kast om er de fles en de likeurglaasjes uit te nemen.

En Elza ratelt maar door. Dat ze besloten heeft om te verhuizen, naar Merksem waarschijnlijk, want dat ze onmogelijk met Etienne in het appartement kan wonen waar ze zoveel jaren met vader heeft samengewoond. Het zou niet betamen. En dat de kloosterorde het, anders dan wat ge van goede christenen zoudt verwachten, Etienne behoorlijk moeilijk maakt. Dat ze hem, toen hij zijn oversten eerlijk en rechtdoor verteld had dat hij wilde uittreden, gewoon op straat hebben gezet. Dat hij zelfs geen afscheid mocht nemen van de zieken waar hij meer dan twintig jaar dag en nacht als een heilige voor gezorgd had.

‘Ge hebt groot gelijk gehad dat ge daar niet zijt blijven werken, Leo. Ik kon dat toen niet begrijpen maar nu zie ik in dat ge gelijk had.’

Leo reageert niet op Elza’s woorden. Hij staat op. Hij neemt zijn jas van de kapstok. En hij slaat de deur hard achter zich dicht.

***

‘Waarom waart ge zo onhebbelijk?’

‘Ik kan die broeder Vitalis niet uitstaan. Hij heeft het destijds bekokstoofd dat ik in die achterlijke verplegersschool terecht ben gekomen.’

‘Dat was allicht om goed te doen. Hij kende u niet goed genoeg om te beseffen dat gij daar niet thuishoorde.’

‘Hij heeft onze Jos altijd als een klein kind behandeld.’

‘Ge moet u daar over zetten. Hij zal ook andere kanten hebben, anders zou Elza hem niet zo graag zien.’

‘Waarschijnlijk is het al jaren aan de gang tussen haar en die pilaarbijter. Het was altijd broeder Vitalis van hier en broeder Vitalis van daar. Nu ik erover nadenk ben ik er zeker van dat ze iedereen jaren en jaren vierkant bedrogen heeft.’

‘Misschien kan Elza nu eindelijk een beetje geluk vinden in het leven. Ze heeft zich altijd voor alles en voor iedereen opgeofferd. Volgend jaar wordt ze vijftig; als ze nu haar kans niet grijpt, riskeert ze in het hetzelfde straatje terecht te komen als dat waar ik in zit.’

‘Wat bedoelt ge?’

‘Ik moet daar toch geen tekening bij maken. Ik heb vroeger te veel kansen laten liggen. Ik ben, vol spijt om wat ik nooit gehad heb, oud geworden.’

‘Beteken ik dan niks?’

‘Ge zijt een van de grootste cadeaus die ik ooit gekregen heb, Leo, maar ik zou het spijtig vinden als gij hier zoudt blijven hangen. Ik zou het zelfs niet willen. Omdat gij met volle teugen uw eigen leven moet beginnen uitbouwen. Met iemand van uw leeftijd.’

‘Ik ben daar geen mens voor.’

‘Dan moet ge daar maar een mens voor worden. Ge zoudt trouwens niet willen dat op een bepaald moment mensen gaan zeggen dat ge iedereen jaren en jaren vierkant bedrogen hebt.’

Ze staat op en ze verlaat de kamer.

Haar rug en schouders zijn de laatste jaren boller geworden.

***

Vanaf juli 1973 huurt Leo een appartement in Deurne. Het bevindt zich op de tweede verdieping van een oud burgershuis in de Frans Baetenstraat. Drie dooreenlopende kamers, een keukentje, een douche en een toilet.

In een nabijgelegen meubelwinkel koopt hij een tafel, vier stoelen, een sofa, een kleerkast en een bed. De keuze is snel gemaakt. Alleen bij het bed twijfelt hij even. Een eenpersoons- of een tweepersoonsbed? Het wordt een tweepersoons. Leo had erop gerekend dat de meubelen hem 20.000 frank zouden kosten; hij komt er vanaf met 18.890 frank. De meubelen worden op de dag waarop hij ze koopt thuis geleverd. Hij geeft de mannen die alles de trap op sleuren en die de kleerkast en het bed netjes monteren 20 frank drinkgeld.

Elza biedt aan om gordijnen te maken. Omdat hij geen andere manier ziet om het gordijnenprobleem op te lossen, stemt Leo toe.

En dan moet zijn boekenkast nog vanuit Ekeren naar Deurne verhuisd worden. Omdat Swa zegt dat hij geen tijd vindt om met een van zijn bestelwagens naar Deurne te rijden, overweegt Leo om er een te huren. Hij moet ook op zoek naar een bestuurder voor het vehikel want zelf kan hij niet rijden. Hij spreekt Modest aan, die reageert meteen enthousiast. Een bestelwagen huren wordt bovendien overbodig want Modest beschikt over een vrachtwagen. Bijgevolg wordt op een zonnige zaterdagochtend onder veel burenbelangstelling een reusachtige en in kermiskleuren geverfde GMC-tientonner tot vlak voor de gevel van tante Mathildes huis gereden. De boekenkast wordt vanuit het raam van de eerste verdieping gewoon op het dak van de gesloten laadbak van de vrachtwagen geschoven en vervolgens naar beneden getakeld. De dozen met boeken volgen via de trap.

‘Hebt gij dat allemaal gelezen?’ vraagt Modest.

‘Ik heb dat allemaal gelezen,’ zegt Leo.

‘Het is niet eerlijk.’

‘Wat is niet eerlijk?’

‘Dat er mensen zijn die van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat hun bult moeten krom werken en dat er mensen zijn die in alle rust boeken zitten te lezen.’

Leo zou willen zeggen dat hij nooit rust kent. Ook niet wanneer hij boeken leest. Hij zwijgt.

Tilda verblijft het hele weekend met een vriendin aan zee. Hoewel zij hem verplicht heeft om te verhuizen wilde ze hem niet zien vertrekken.

***

Elza komt elke vrijdag om tien voor vijf, vijf minuten nadat Leo thuiskomt van de bibliotheek. Ze heeft nooit gevraagd of Leo het goed vindt dat ze langskomt. Leo heeft nooit gezegd dat hij liever heeft dat ze niet langskomt.

Elza werkt in Putte in een van de winkels van Swa. Ze is daar caissière. Op vrijdag zit haar werktijd er al om twee uur op. En dan komt ze naar Leo. Zij zit op een stoel bij de tafel, hij heeft plaatsgenomen op de sofa. Elza houdt haar jas aan. Leo vraagt niet of ze iets te drinken wil.

Elza ratelt de hele tijd door. Verhalen en anekdotes over alles en iedereen.

Dat Swa erover spreekt om in een chique verkaveling in Brasschaat een stuk grond te kopen. Een halve hectare, alstublieft. Om er een villa met een rieten dak op te zetten.

Dat zij, Elza, met haar wekelijkse 28 uren kassawerk in de winkel van Swa ruim meer verdient dan wat Etienne met een hele week hard labeur in het ziekenhuis aan loon ontvangt. Dat ze blij is dat haar loon contant wordt uitbetaald en dat het niet op hun gezamenlijke bankrekening komt. Omdat ze Etienne niet in verlegenheid wil brengen. Hij schaamt zich zo al meer dan genoeg. Omdat hij zijn kloostergeloften verbroken heeft. Omdat hij vindt dat hij Elza te weinig te bieden heeft. Omdat hij is wie hij is.

Dat Jeanne, de vrouw van Swa, het hoog in haar bol gekregen heeft. Ze laat zich niet meer in de supermarkten zien. Ze heeft er volgens Swa geen tijd voor omdat ze in Kapellenbos tennislessen volgt en omdat ze haar hovenier en haar kuisvrouw in ’t oog moet houden. En zeggen dat ze vroeger gewoon Jeanneke van Jaak van Jannekes heette en dat ze ’s morgens vroeg de koeien hielp melken bij Sooi Ajuin in de Brilstraat in Lillo.

Leo reageert niet op de verhalen van Elza. Soms ziet hij Jos voor zijn geestesoog verschijnen. Jos, die zwijgend in zijn rolstoel zat te zitten terwijl Elza haar riedel afdreunde. Soms heeft hij een afkeer van Elza. Soms is hij boos op haar. Soms heeft hij medelijden met haar. Soms heeft hij het dankbare gevoel dat zij de enige is die om hem geeft. Soms wil hij zomaar zijn hand op haar schouder leggen. Maar altijd blijft hij roerloos op de zitbank zitten. Roerloos en zwijgend.

Het is alsof er een onzichtbare kille wand tussen hen in staat, een muur van glas.

***

Elza komt elke vrijdag. Tilda, die niet langer Tilda genoemd wil worden, komt op maandagavond.

Ze loopt door Leo’s kamers. Ze zegt dat het er muf ruikt, dat hij vaker de ramen moet openzetten. Ze zegt dat hij wel eens iets aan de muur zou mogen hangen: een foto of een schilderij of zo. Ze zegt dat hij een product moet kopen om de kalkaanslag van de toiletpot te verwijderen en ze schrijft de naam van dat product op een briefje. Ze zegt dat hij vriendelijker moet zijn tegen Elza want dat Elza het niet gemakkelijk heeft.

Ze laat niet toe dat Leo haar aanraakt.

Ze laat niet toe dat Leo te dicht bij haar komt zitten.

Bij elk bezoek vraagt ze na een twintigtal minuten: ‘En hebt ge veel vuile was?’ Het is het signaal dat ze bijna gaat vertrekken.

Leo neemt dan de tas met wasgoed uit de kleerkast.

Ze zal alles wassen, strijken en zorgvuldig plooien. Bij een volgend bezoek zal ze het pak met kleren op de hoek van de tafel leggen.

Leo vindt dat ze veranderd is. Ook tussen haar en hem staat die onzichtbare kille wand, die muur van glas.

Huwelijksleven

Wat volgt is de gedeeltelijke neerslag van een gesprek met mevrouw Elisabeth Verreycken. Het gesprek vond plaats op 20 oktober 2015 in de caravan waarin mevrouw Verreycken woont. De caravan bevindt zich op een terrein te Wommelgem waar een tiental gepensioneerde kermisreizigers hun oude dag doorbrengen.

Meneer, ik kan mij amper nog voorstellen hoe Leo Lenaerts er in die tijd uitzag. Dat hij mager en bleek was, dat is mij wel altijd bijgebleven. Maar een scherp beeld krijg ik, met de beste wil van de wereld, niet voor ogen. Hoe zou ik dan in godsnaam nog weten wanneer ik met hem getrouwd ben?

Maar wacht, ik kan het uitrekenen… Ik weet nog dat ik toen dertig jaar was… Dus moet die trouwerij in het jaar 1975 hebben plaatsgevonden. 1975 of 1976…

Het was alleszins winter toen we trouwden. Ik verging van de kou want ik was te licht gekleed.

Neen, een wit kleed droeg ik niet maar als ge trouwt kunt ge moeilijk een dikke trui aandoen. En met een sjaal of wollen handschoenen meldt ge u ook niet aan op het stadhuis. Enfin, dat vind ik toch.

Ik had die dag ook miserabele natte voeten want de trottoirs waren besneeuwd en mijn schoenen waren daar niet voor gemaakt.

Mijn broer Modest was getuige. De andere getuige was een of andere oude tante van Polleke. Een vrouw met heel kort wit stekelhaar en met een bril op haar neus die haar ogen danig groot maakte. Verder was daar niemand bij.

Wij zijn getrouwd in het stadhuis van Antwerpen en nadat daar de papieren proper en wel ingevuld en ondertekend waren, zijn we met zijn vieren kieken met frieten en appelspijs gaan eten in Het Kiekenkot. Hebt ge dat nog gekend, Het Kiekenkot? Dat was een restaurant vlakbij de Grote Markt en daar stond niks anders dan kieken op de menukaart. Die oude tante van Polleke heeft daar toen de rekening betaald en daarmee waren de festiviteiten afgelopen. Polleke wilde dat zo; hij was geen mens voor een dansfeest of een schranspartij.

Polleke? Ja, zeg… Gij spreekt over Leo Lenaerts maar ik heb hem altijd Polleke genoemd. Ik weet trouwens niet meer waarom ik hem zo noemde. Zo weinig weet ik er nog over.

Ik kan u wel vertellen dat wij een fantastische huwelijksreis hebben gemaakt. Ge moogt drie keer raden waar wij naartoe geweest zijn. Naar Lillo, alstublieft! Zijt ge ooit al in Lillo geweest? Als ge er nog niet geweest zijt, blijf er dan weg. Zeker in de winter. Ge waait er uit uw vel, er is totaal niks te zien, en ge kunt er zelfs geen tas koffie gaan drinken om u wat op te warmen want er is wel een café maar tussen Allerheiligen en Pasen is dat potdicht gesloten.

Polleke vond dat wij de dag nadat wij onze trouwboek gekregen hadden naar Lillo moesten rijden. Om er te gaan kijken naar wat er overbleef van de miserabele slijkpoel waarin hij was opgegroeid.

Het was een gedoe om een bus te vinden die naar die uithoek van de haven reed. En toen we uiteindelijk daar geraakt waren, moesten we twee uren wachten vooraleer er een bus was die ons terug naar Antwerpen kon brengen. Ik dacht dat ik er een kou ging opdoen waar ik aan ten onder zou gaan maar Polleke vond het allemaal geweldig interessant. Hij leefde helemaal op.

Hij orakelde over een windmolen die voor niks diende maar waar miljoenen belastinggeld voor gebruikt was om hem te verplaatsen en over een vergeten suikerfabriek die onder de bodem van een van de dokken zou zitten. Hij heeft zelfs een volledige opsomming gegeven van alle boeren die daar in zijn jonge jaren met koeienstront aan hun klompen door de straten schuifelden. Allemaal dingen die een mens absoluut moet weten om het leven aan te kunnen.

Vooral die windmolen had een enorm belang. Hij had een naam, die windmolen: de Neushoorn of zoiets. Volgens Polleke stond hij op de eigenste plek waar vroeger het huis van zijn ouders gestaan had.

Het is toch straf dat ik mij die histories over die verzopen suikerfabriek en over die windmolen die de Neushoorn heette nog herinner terwijl ik niet meer weet waarom ik Polleke Polleke noemde. De hersenen van een mens zitten raar in elkaar gekronkeld. Ik stel mij menselijke hersenen altijd voor als vlees dat juist uit de gehaktmolen komt. Ik weet dat het een idee fixe is maar ik geraak er niet vanaf.

Ge zoudt het misschien niet zeggen, meneer, als ge mij hier ziet zitten met mijn opgezwollen lijf en met maar een halve mond met tanden maar ik heb in mijn leven redelijk veel venten gekend. En als ik zeg gekend dan bedoel ik gekend. Ik heb dus genoeg ervaring om te zeggen dat Polleke een geval apart was.

Hij beweerde altijd dat hij mij al kende van toen ik vijftien of zestien jaar oud was. Volgens zijn fantastische verhalen waren wij toen zelfs een koppel. We zouden in een of ander verwaaid polderdorp hand in hand op de trap van de woonwagen van mijn ouders gezeten hebben.

Ik heb hem nooit tegengesproken omdat ik nooit de gewoonte heb gehad om mannen tegen te spreken, want door mannen tegen te spreken haalt ge u uitsluitend gezever en ambras op de nek. Maar volgens mij was heel dat puberverhaal van Polleke pure inbeelding.

Het is trouwens zo dat veel mannen zich over hun liefdesleven meer inbeelden dan er in werkelijkheid gebeurd is. Mannen hebben dat nodig omdat ze niks anders hebben om zich aan vast te houden. Het zou dan ook verkeerd zijn om hun dat af te pakken.

Polleke moet wel ooit, toen de beesten nog spraken, met mijn broer samen in de klas gezeten hebben. Die twee moeten elkaar als kind redelijk goed gekend hebben. Modest heeft dat tenminste nooit tegengesproken.

Waarschijnlijk had Modest u veel meer over Polleke kunnen vertellen dan ik want Modest had een fenomenaal geheugen. Maar ge kunt het hem niet meer vragen want hij is al vijf jaar dood. Zijn as is, zoals hij het zelf wilde, uitgestrooid over de kermis van Berlaar-Heikant. Vanuit een vliegtuig van de Apollo, de molen van Cyriel Wuyts.

Modest was ineengestuikt op de parking van de Aldi. Met een zak hondenbrokken en een pak pilsblikjes in zijn handen. Het was licht uit en gedaan. Ik teken er direct voor om op die manier aan mijn einde te komen.

Meneer, ik weet waar ik was toen ik hoorde dat John Kennedy doodgeschoten was maar ik weet absoluut niet waar en hoe ik Polleke eigenlijk heb leren kennen.

Weet gij nog waar ge waart toen ze u vertelden dat John Kennedy doodgeschoten was?

Als ge het niet weet, dan zijt ge waarschijnlijk te jong. De meeste mensen die mijn leeftijd hebben, weten nog altijd waar ze waren toen ze te horen kregen dat John Kennedy een kogel in zijn kop gekregen had. Tegelijk is er bijna niemand die weet in welk jaar dat gebeurd is.

Polleke zou het waarschijnlijk wel geweten hebben. Hij zou hoogstwaarschijnlijk zelfs op de minuut af geweten hebben hoe laat het toen was. Hij had u gegarandeerd ook nog kunnen vertellen in welk model van auto John Kennedy toen zat en of de chauffeur van die auto al dan niet een snor had. Polleke wist alles want hij zat dag en nacht met zijn neus in de boeken. Hij wist alles maar hij deed niks met de kennis die in zijn kop zat. Integendeel, ik denk dat die opgestapelde kennis hem ziek maakte.

Nu ik erover nadenk schiet het mij terug te binnen dat ik Polleke via Modest heb leren kennen. Modest kwam regelmatig in café Victoria op de Rooseveltplaats. Kent ge dat, café Victoria? Als ge het niet kent, dan hebt ge alleszins niks gemist. Het is een groezelig zatlappencafé, de wc’s zijn er niet proper en ik heb ook nooit geweten dat er papier aan het rolletje hing.

Hoe dan ook, ik had om de een of de andere reden met Modest in café Victoria afgesproken en toen ik daar aankwam zat hij daar met grote gebaren te palaveren met Polleke. Modest dronk, gelijk altijd, trappist van Westmalle en Polleke dronk gele Fanta. Ik kon er niet aan uit dat Modest bloedserieus kon zitten praten met een volwassen vent die gele Fanta dronk. Op die manier is Polleke Lenaerts mijn bestaan binnengewaaid. Als het niet zo triestig was, zou ik er heel hard mee lachen.

Voila! Ineens weet ik ook weer waarom ik hem Polleke noemde. Als hij hoogst uitzonderlijk eens twee glazen bier gedronken had, dan begon hij eindeloos te zeveren over het feit dat zijn moeder zeven zonen na elkaar gekregen had en dat hij de jongste van dat nest was en dat hij daarom een petekind van Leopold III was. En voilà: Leopold, Polleke…

Ge zult het maar moeten meemaken, zeven zonen na elkaar krijgen... Dat is laden en lossen zonder schafttijd. Als ik in de plaats van die moeder van Polleke geweest was, dan had ik een dubbele knoop in het geslacht van zijn vader gelegd.

Nee, de vader of de moeder van Polleke heb ik nooit gezien. Die mensen waren, denk ik, al lang begraven toen ik Polleke leerde kennen.

Die oude tante die getuige was toen wij trouwden, die heb ik wel nog dikwijls weergezien. Dat mens zat te pas en te onpas bij ons in de keuken. Ze kon naar Polleke kijken alsof hij God de Vader en de Heilige Geest tegelijkertijd was.

Ook zijn zuster heb ik wel een paar keren een hand gegeven. Maar van zijn lange rij broers heb ik er maar twee tegen het lijf gelopen. De oudste broer van Polleke, dat was Rappe René. Die heb ik het best gekend. Die was klant in mijn café.

Meneer, ik heb verschillende jaren een florissant café gehad in Antwerpen, in de Diepestraat: Bar Barbados. Mijn broer stond op de kermis met een lunapark dat Barbados heette en ik had een café dat Barbados heette. Het straffe is dat wij elk apart onze zaak die naam gegeven hebben zonder dat we het van elkaar wisten. Hoe komt zoiets? Het moet toch zijn dat er bovennatuurlijke krachten bestaan.

Rappe René? Tja, dat was ook een geval apart. Een van de gladste praters die er ooit op de aardbol rondgelopen heeft. Hij was in staat om met een uitgestreken gezicht een kreupele ezel te verkopen voor de prijs van een koerspaard. Het geld stroomde bij hem binnen gelijk water dat uit een kraan loopt. Vervolgens gaf hij dat geld nog rapper uit dan het binnengekomen was. Drank, dure kleren, horloges, Italiaanse schoenen, auto’s, vrouwen… Eigenlijk heb ik Rappe René redelijk goed gekend. En als ik zeg gekend dan bedoel ik gekend. Maar ik heb er wel voor gezorgd dat Polleke dat nooit geweten heeft.

Meneer, ik ga niet rond de pot draaien. Ik heb dat trouwens nooit gedaan. Bar Barbados was geen gewoon café. Bij Bar Barbados was er meer te krijgen dan drank en zoute nootjes. En ik werkte daar zonder personeel. Voilà, nu weet ge het. En wat ge niet weet moet ge er zelf maar bij fantaseren. Maar nu zult ge misschien toch begrijpen dat ik het niet aan Polleke zijn neus ging hangen dat zijn broer daar een van mijn beste klanten was.

Polleke wist maar al te goed welke zaken er in Bar Barbados gedaan werden maar dat wil nog niet zeggen dat hij moest weten wie er klant was. Of hoeveel geld er in de kassa stak.

Pas op, Polleke had als voorwaarde gesteld dat ik Bar Barbados van de hand moest doen vooraleer we trouwden. Hij vond dat hij mij moest redden uit het moeras van de onderwereld.

Ik heb veel venten gekend die dachten dat ze mij moesten redden uit het moeras van de onderwereld. Het rare is dat ik altijd gevonden heb dat al die venten dieper in de krochten van de onderwereld verzonken zaten dan ikzelf.

Polleke was een halve missionaris, meneer. Altijd bezig om de wereld te verbeteren. En dus wilde hij een heilige van mij maken. Dat ging natuurlijk niet want ik zit anders in elkaar.

Ik zal u iets vertellen waar niet al te veel mensen weet van hebben. Ik heb, toen ik juist zestien jaar geworden was, een kind gekregen. Omdat ik een dikke buik had en omdat ik niet kon zeggen wie mij die dikke buik bezorgd had, had mijn vader mij bij nonnen in een kasteeltje in Kasterlee laten opsluiten. Daar ben ik bevallen van een kind dat ik nooit gezien heb. Ik heb er ook geen gedacht van wat er met dat kind gebeurd is. Ik ga ervan uit dat het opgegroeid is bij villamensen en dat het naar de universiteit geweest is en met een grote auto rondrijdt. Op die manier hoef ik er niet van wakker te liggen. Enfin, het zijn allemaal oude koeien die in een diepe gracht liggen te slapen.

Maar toen ik met Polleke samenwoonde heb ik de stommiteit begaan om hem iets over dat kind te vertellen. Polleke was in alle staten. Niet dat hij kwaad was, dat niet, maar hij wilde dat ik op zoek zou gaan naar dat kind. Hij maakte zelfs plannen om te verhuizen naar een plek waar we ook een kinderkamer zouden hebben. Ik zeg het: Polleke was een halve missionaris.

Ge begrijpt niet waarom ik met Polleke getrouwd ben…

Eerlijk gezegd, ik heb het zelf ook nooit begrepen.

Het is mij overkomen.

Gelijk de griep of wintertenen.

Meer kan ik daar niet over zeggen.

Voor de seks was het zeker niet want daar bracht Polleke niet veel van terecht. Het interesseerde hem zelfs amper. En als er toch iets gebeurde moest het onder de dekens gebeuren.

Weet gij hoe ze een nieuwe bisschop verkiezen?

Nee?

Ze nemen de beste onder de dekens.

Polleke had absoluut bisschop kunnen worden. Dat ik met hem getrouwd ben had er wellicht mee te maken dat ik het grondig beu was om in zweetlucht naar het eindeloze zelfbeklag te luisteren van de mannen die in Bar Barbados kwamen.

Het had er zeker ook mee te maken dat mijn broer mij op een bepaald moment met een heel serieus gezicht gezegd heeft dat ik het me mijn leven lang zou beklagen als ik Polleke zou kwijtspelen.

Ik heb het nooit goed begrepen maar Modest liep hoog op met Polleke.

Er waren, nu ik erover nadenk, wellicht ook nog andere redenen.

Ik ben opgegroeid in een woonwagen en toen ik kind was droomde ik ervan om in een huis te wonen. Stromend water, een echt toilet, een badkamer… Polleke had dat allemaal. Niet dat het grote luxe was, daar in de Frans Baetensstraat, maar toch…

Ik ben niet alleen opgegroeid in een woonwagen, ik ben ook opgegroeid op de kermis. Altijd lawaai, altijd gedoe. Mijn vader had nooit gedaan met werken. Soms werd er zelfs een hele nacht doorgewerkt om af te breken. Dus heb ik er op dwaze momenten ook van gedroomd om ooit een vent te hebben die geregelde werkuren had.

Polleke had niet alleen geregelde werkuren; bij Polleke was alles geregeld.

Ik heb, kort voor ik getrouwd ben, Bar Barbados van de hand gedaan. Een kennis van mij heeft de zaak overgenomen.

Een paar weken later ging ik in het geniep al terug naar de Diepestraat.

Ik kon het niet missen.

Ik was het godsgrondig beu en ik kon het niet missen.

Kunt ge dat verstaan?

Ik hield het niet uit in dat appartement in de Frans Baetensstraat. Ik dacht dat ik daar in dat donker kot met krakende houten vloeren stapelzot zou worden.

Polleke ging werken – enfin, zijn tijd verdoen tussen de boeken – en ik zat daar de godganse dag naar het vocht in de muren te kijken.

’s Avonds kwam hij thuis en dan zat ik, net als overdag, naar het vocht in de muren te kijken terwijl Polleke zwijgend in zijn zetel zat met een boek in zijn handen.

Zoudt gij zo kunnen leven?

Vrienden hadden we niet. Mijn enige kennissen waren mijn klanten van Bar Barbados. En Polleke was een eenzaat. Ge kunt u dat niet voorstellen hoe die mens zichzelf van de wereld afsloot.

Onze onderburen in de Frans Baetensstraat waren Marokkanen. Brave mensen, maar er viel niet veel tegen te zeggen want ze spraken alleen plat Marokkaans. Toch zochten die mensen toenadering, maar Polleke wilde er niet van weten. Integendeel; hij liet een dubbel slot op de deur zetten en hij klopte driftig met een bezemsteel op de vloer wanneer er beneden Marokkaanse muziek te horen was.

Iedereen had volgens hem recht op stilte. Dat er mensen zijn die zot worden van stilte, dat kwam bij hem niet op.

Familie was er ook amper. Ik had natuurlijk mijn broer maar die was zelden in de omgeving want die had zijn zaak op de kermis. En hij had trouwens zelf geen simpel huishouden.

En Polleke wilde, behalve met zijn oude tante, die om de een of andere reden voor hem op een piëdestal stond, geen contact hebben met zijn familie. Af en toe kwam zijn zuster langs. Maar dan sloeg Polleke – vraag me niet waarom – volslagen in de kramp. Dat mens probeerde vriendelijk te zijn maar Polleke zat daar, gelijk een hagedis op een hete steen, recht voor zich uit te kijken. Hij zei geen stom woord wanneer zijn zuster in de buurt was. Niet dat hij anders veel zegde, maar toch.

Het is onbegrijpelijk dat die zuster bleef langskomen. Mocht mijn broer zich op dezelfde manier tegen mij gedragen hebben, dan zou ik hem redelijk rap gezegd hebben dat hij met zijn dwaze kuren heel hoog de boom in kon. Heel hoog.

Polleke dronk niet. Polleke sloeg niet. Polleke riep niet. Polleke ging niet vreemd. Polleke had geen gat in zijn hand. Hij deed zelfs de afwas, hij reed met de stofzuiger rond en hij zette elke week de vuilniszakken buiten.

Toch was het geen leven bij Polleke.

Ik heb het er geen half jaar kunnen uithouden. Het zal waarschijnlijk aan mij gelegen hebben. Ik heb allicht geen karakter om met een vent samen te wonen.

Op een bepaald moment heb ik Modest opgezocht en hem gezegd dat ik daar in de Frans Baetensstraat kapotging gelijk een bos bloemen die in een vaas zonder water staat.

Modest heeft geluisterd en gezwegen. Een week later liet hij mij weten dat hij voor mij een schone stiel op de kermis – een loterijkraam, tournee inbegrepen – kon overnemen. Ik heb hem, om de overname te betalen, de centen gegeven die ik nog had van de verkoop van Bar Barbados en ik heb hem gezegd dat hij op dat loterijkraam Barbados II moest laten schilderen.

Ik had allemaal standplaatsen aan de kanten van Gent. Het had het voordeel dat ik geen oude klanten van Bar Barbados tegenkwam en het had het voordeel dat ook Polleke niet wist waar ik zat. Mijn broer was een mens die zijn wereld kende.

Ik heb er geen gedacht van of hij mij heeft proberen vinden. Ik heb het zelfs nooit willen weten. Ik kijk liever vooruit dan achteruit.

Ik heb Polleke pas teruggezien bij de begrafenis van Modest, vijf jaar geleden. Hij was zo goed als al zijn haar kwijt en hij was nog altijd even schriel en mager als toen ik met hem samenwoonde.

Ik had hem in de kerk al gezien toen hij halverwege de mis in de rij stond aan te schuiven om de kist te komen groeten. Toen de dienst gedaan was, was het een drukte van belang. De mensen stonden in groepjes bij elkaar en in afwachting van het vertrek van de lijkwagen kletsten ze over het weer en over het onwaarschijnlijk goede karakter van mijn broer. Ik zag dat Polleke daar helemaal op zijn eentje stond te staan en ik ben toen naar hem toe gegaan.

‘Hoe is ’t?’ heb ik hem gevraagd.

‘Dat gaat wel,’ heeft hij gezegd.

Ik wist niet direct wat ik nog kon zeggen.

En hij zweeg ook.

We stonden daar in een stilte die nog erger was dan het gepreek van de pastoor tijdens de uitvaartmis. Ik was blij dat iemand mij kwam wegroepen omdat de lijkwagen zou gaan vertrekken.

Daarna heb ik Polleke niet meer gezien.

Een maand of twee geleden is hier een brief aangekomen waarin stond dat ik contact moest opnemen met een notaris in Deurne.

Ik had er geen gedacht van wat er aan de hand was en ik had er ook niet zoveel belang aan gehecht. Ik heb die brief zelfs verschillende dagen tussen de reclamefolders van de pizzaverkopers en de rimpelcrèmefabrikanten op de ijskast laten liggen.

Maar dan stond hier ineens een opgeblazen figuur voor de deur met de mededeling dat hij Bernard Lenaerts was. Moest dat figuur hier niet verschenen zijn, dan lag die envelop van die notaris waarschijnlijk nog op mijn ijskast.

Die schone Bernard Lenaerts begon mij direct uit te schelden voor rotte vis en voor dingen die nog harder stinken. Ik zou hem, de edelachtbare Bernard Lenaerts, zogezegd zijn laatste kans ontnomen hebben om hogerop te geraken.

Na een tijd heb ik uit zijn scheldtirade begrepen dat hij een broer van Polleke was, dat Polleke pierendood was en dat Polleke zijn hele erfenis aan mij en aan mij alleen had nagelaten. Honderdtweeëndertigduizend euro plus meubelen, kleren en huisraad. En daar bovenop een berg boeken waarmee twee of drie boekenwinkels gevuld zouden kunnen worden. Alstublieft en dank u wel.

Er was een testament boven water gekomen dat Polleke eigenhandig had geschreven en waarin letterlijk stond dat hij in volle toerekeningsvatbaarheid en uit vrije wil besloten had dat zijn volledige nalatenschap bestemd was voor zijn wettige echtgenote.

Toen ik dat testament bij de notaris onder ogen heb gekregen heb ik mij twee minuten aan de houten rand van de tafel moeten vasthouden. Polleke had zijn epistel godbetert geschreven op de dag van de begrafenis van onze Modest. Kunt ge u zoiets voorstellen?

‘Hoe is ‘t?’

‘Dat gaat wel.’

Die opgeblazen broer van Polleke beweerde bij hoog en bij laag dat het papier in kwestie onmogelijk geldig kon zijn omdat mijn naam er niet op stond en omdat Polleke de laatste jaren niet meer bij zijn volle verstand zou geweest zijn. Bernard Lenaerts zou desnoods naar de rechtbank, de Raad van State en het Hof van de Rechten van de Mens stappen om de zaak aan te vechten.

Maar vermits Polleke en ik nooit officieel gescheiden zijn mocht hij protocollen zoveel hij wilde. Ik was diegene die bij de kassa mocht passeren.

Van de notaris – een vriendelijke mens die ik toevallig, toen hij nog student was, nog in Bar Barbados gekend had – vernam ik achteraf dat Polleke dat testament zelfs niet had moeten neerpennen. Ook zonder dat papier was ik blijkbaar volgens de Belgische wetten de enige erfgename. Bovendien zorgde mijn huwelijkse staat ervoor dat ik amper successierechten moest betalen. Ik heb het nooit beseft maar trouwen geeft meer kans op winst dan lotjes van de Nationale Loterij kopen.

De broers van Polleke moeten min of meer van hun stoel gevallen zijn toen ze met de situatie geconfronteerd werden. Die mannen wisten blijkbaar zelfs niet dat Polleke ooit getrouwd was. Ge zult het maar tegenkomen.

Ik heb er niet lang over moeten nadenken.

Ik heb met de centen van Polleke de caravan gekocht waarin wij hier koffie zitten te drinken. Airco, warm water, douche, microgolfoven, een televisie van meer dan een meter breed: het stak er allemaal al in toen ik hem kocht. Ik heb hem gekocht van een koppel dat drie maanden getrouwd is geweest en dan uit elkaar is gegaan. Stabiele relaties, dat komt ge niet meer tegen.

Mijn eigen oude woonwagen heb ik – ge gaat het niet geloven – voor vierduizend euro verkocht aan François Lenaerts, een andere broer van Polleke die hem gaat laten opkalefateren en hem dan in de hof van zijn villa gaat zetten om er zijn achterkleinkinderen in te laten spelen. Zot zijn doet geen zeer.

Ik heb met de centen van Polleke dan ook nog een splinternieuwe Audi met een open dak gekocht. Ferrarirood. Ik heb er altijd van gedroomd om een rode sportwagen met een open dak te hebben en nu heb ik er een. Voilà.

En binnenkort zal ik in mijn rode sportwagen zitten met een mond vol witte tanden want ik heb gisteren een nieuw gebit besteld.

Ik prakkiseer er nu nog over wat ik met de overschot van de centen van Polleke ga doen. Waarschijnlijk geef ik Laura, de dochter van Modest, een lening zodat ze zich opnieuw op de kermis kan installeren. Haar vent heeft haar laten zitten en hij is er met alles vanonder. Hij heeft het eendjeskraam dat altijd van Laura geweest is aan zijn nieuw lief gegeven. Kunt ge het u voorstellen?

Ik had Bernard Lenaerts laten weten dat hij, als herinnering, gelijk wat uit de inboedel van Polleke mocht komen uitkiezen en meenemen. Ik heb hem gezegd dat hij gerust zijn broers en zijn zuster en zijn aangetrouwde familie en ook de kinderen die daaruit zijn voortgekomen mocht meebrengen en dat die mensen, wat mij betreft, er ook allemaal het hunne uit mochten halen. Maar blijkbaar had ik iets verkeerds gezegd want die mens geraakte van colère niet meer uit zijn woorden. Ik vreesde dat hij ter plaatse een gesprongen appendix, een hartinfarct en een hersenbloeding zou gaan krijgen.

Bijgevolg is de inboedel van wijlen Leopold Lenaerts twee weken geleden op een zonnige ochtend opgeladen door de mannen van de Kringloopwinkel. Het was de simpelste manier om er vanaf te geraken.

Nee, ik was er zelf niet bij toen die inboedel opgehaald werd. Polleke was – een mens houdt het niet voor mogelijk – blijkbaar zijn hele leven op zijn tweede verdiep in de Frans Baetensstraat blijven wonen. Ik kon er niet tegen om daar door die kamers te lopen waar ik zelf nog naar de muren had zitten kijken tot ik er scheel van zag. Ik heb een te week karakter.

Ik ben daar dus maar één keer geweest nadat ik de boel geërfd heb en ik was absoluut niet in staat om in het gerief van Polleke te gaan zoeken of rommelen. Ik heb ook niets uit dat appartement meegenomen. Behalve de eiken kast waar een deel van zijn boeken in stond. Omdat ik ze vroeger al schoon vond, die kast.

Ik heb er de poten onderuit laten zagen zodat ze hier in de caravan binnen kon, ge zit er nu op te kijken. Gelijk ge ziet staan er nu geen boeken meer in maar tassen, glazen en teljoren.

En dan heb ik, ik weet ook niet waarom, ook een doos met brieven en paperassen uit de Frans Baetensstraat meegenomen. Maar ook daar heb ik niet in zitten lezen. Als ge wilt moogt ge ze hebben, die doos. Het is beter dat ze hier weg is.

Ik verdraag geen aandenkens. Ik ben te gevoelig. Ik zou aanhoudend zitten janken als een klein kind wanneer ik bijvoorbeeld foto’s van bekenden op mijn dressoir zou zetten. Daarom vindt ge hier ook niks van onze Modest of van mijn vader of mijn moeder.

Een mens zit compleet alleen in zijn vel en hij moet het daarmee stellen tot zijn kaars uitgaat. Er is daarbij geen enkele reden om aanleidingen te zoeken om de dagen donkerder te maken dan ze zijn.

Ik ben altijd zo geweest en ik zal altijd zo blijven.

Wilt ge nog een koffie? Of hebt ge liever een cognac?

Vrijwilliger

juni 2009

Een mens houdt het niet voor mogelijk maar de naam van het café is echt ’t Mestputteke. En dat al sedert 1840. Niet alleen de naam van de kroeg is apart, het hele interieur is uniek. Tapkast en muren werden betegeld en die tegels kregen mettertijd talloze barsten en poriën. Ook tafels en stoelen dragen tekens van de tijd. Het is duidelijk dat zowat alle problemen van het leven en de wereld hier al eindeloos besproken werden. Zulks van ’s ochtends vroeg, want elke dag wordt om zes uur stipt de deur geopend en vanaf dan loopt het bier er gestaag uit de tapkraan tot een uur of acht ’s avonds.

Leo moet geen vijf minuten lopen om ’t Mestputteke vanuit zijn appartement te bereiken. Hij is er met de jaren – onderweg naar de bakker – een trouwe ochtendgast geworden. Hij drinkt steevast twee koppen filterkoffie en hij leest in de kranten die er ter inzage liggen. Aan de gesprekken die er – soms fel – gevoerd worden, neemt hij niet deel maar dat betekent niet dat hij ze niet beluistert.

‘Mijn baas stuurt mij regelmatig naar het Gitschotelhof – ge weet wel, dat rusthuis aan de Gitschotellei – om er de gemakken te gaan ontstoppen; ge hebt er trouwens geen gedacht van wat die oude krawaten allemaal proberen door te spoelen. Twee weken geleden heb ik daar bij een oud mens van negentig jaar veertien condooms in de spoelpijp gevonden.’ De man die het vertelt zit, ook al is het pas halfnegen in de ochtend, met een glas Duvel voor zich. ‘Gisteren heb ik er nog een volledige warme maaltijd uit een toiletbuis mogen halen. Het probleem was dat de spinazie, de varkensworst en de patatjes nog ingepakt waren in het isolatiedoosje dat ze warm moest houden. Nadat ik het systeem weer op orde had gebracht, heb ik er nog even over getwijfeld om die portie gezond eten naar binnen te werken maar ik heb het gelaten omdat ik kort tevoren al een frituur gepasseerd was. Ik heb dus alleen mijn handen gewassen. Dat doe ik trouwens altijd, mijn handen wassen, nadat ik ermee in een toiletpot gezeten heb. Terwijl ik daar met mijn handen onder de kraan stond ben ik in gesprek geraakt met de mens die daar achter mijn rug zat oud te zijn. Bleek dat hij in zijn jonge jaren nog coureur geweest was. En geen voddenvent. Aan de muur van zijn kamer hing een foto waar hij samen met Coppi op staat. En hij was ploegmaat geweest van Rik Van Steenbergen en van Stan Ockers. Het is toch niet te geloven dat zo’n mens daar gewoon in een gestreepte pyjama in een zetel met zijn kop zit te schudden.’

Een uur nadat hij de historie in ’t Mestputteke gehoord had, stond Leo al in het Gitschotelhof. Bij de balie van het bejaardentehuis vroeg een vriendelijke dame waarmee ze hem van dienst kon zijn. In plaats van te informeren of een zekere René Lenaerts er eventueel verbleef zei Leo dat hij zich kwam aanmelden om vrijwilligerswerk te verrichten. Het was een opwelling van het moment. Hij had er geen idee van waarom hij zei wat hij zei.

Het gevolg was dat hij zich vijf minuten later op het kantoor van de directrice bevond. Daar had hij wel de helderheid van geest om niet te zeggen dat hij ooit een opleiding tot verpleger gevolgd had. Hij hoorde zichzelf zeggen dat hij het wel wat vond om een bibliotheek voor de bejaarden op te zetten. De directrice zei dat hij als geroepen kwam en dat ze hem alle steun zou geven die nodig was.

Een week later reed Leo met een karretje vol boeken door de gangen van het tehuis en klopte hij op de kamerdeur van zijn broer René.

***

Hij was op alles voorzien maar niet op de aanblik van een graatmagere man die met een hevig trillende rechterhand en met het hoofd voorovergezakt, de ogen gesloten, in een rolstoel zit. Omheen zijn borst en onder zijn oksels was een riem bevestigd opdat hij niet zou wegzakken in zijn stoel.

Leo staart roerloos naar zijn broer. Secondelang. Dan zegt hij: ‘Dag René.’ Niet de minste reactie. Slechts stilte en lavendelgeur. Hier werd een spuitbus gebruikt om andere geuren te verdrijven.

Na even herhaalt Leo, iets luider nu, dezelfde woorden: ‘Dag René.’

Zonder de ogen te openen zegt de man in de rolstoel: ‘Hebt ge sigaretten meegebracht?’

‘Godverdomme, René…’

‘Marlboro rood, die rook ik het liefst. Maar een ander merk is ook goed. Ik vind altijd wel iemand met wie ik kan omwisselen.’

‘Weet ge eigenlijk wel wie ik ben?’

Dan pas opent René de ogen en kijkt hij Leo met waterige ogen aan. Ook zijn linkerhand begint nu te trillen. De huid van zijn handen en van zijn aangezicht heeft een rare geelbruine kleur. En Leo ziet dat zijn haargrens tot ver boven op zijn kruin verschoven is. Zoals dat ook bij hun vader het geval was. En bij Jan. En bij Swa.

‘Zijt ge van de politie? Ik kan u verzekeren dat het leugens zijn die ze u over mij verteld hebben.’

‘Nee René, ik ben niet van de politie. Ik ben Leo, uw broer.’

De waterige ogen vernauwen zich. Uit de openstaande mond loopt een dun straaltje speeksel.

‘Zijt gij onze Leo?’

‘Ja, ik ben Leo.’

‘Wat komt ge doen?’

‘U bezoeken.’

‘Mij bezoeken?’

‘Vindt ge dat raar?’

Hij haalt de schouders op. Dan zegt hij: ‘Ik ben vroeger toch een goeie coureur geweest.’

‘Dat is wel lang geleden.’

‘Er zijn er die het niet willen geloven. Onze va voorop. Zeg bij gelegenheid maar tegen onze va dat ik een goeie coureur was. Als ge drie keer de Ronde van Vlaanderen uitgereden hebt, dan zijt ge een goeie coureur. Alstublieft.’

‘Onze va is dood, René. Al meer dan dertig jaar.’

Weer dat schouderophalen. En dan, alsof Leo helemaal niets gezegd heeft: ‘Als onze va niet wil dat er serieuze malheuren gebeuren, dan moet hij dringend ophouden met zagen en verwijten maken. Het is verdomme mijn schuld niet dat onze Jos zijn been en zijn kloten kwijtgeraakt is. Ik heb dat bombardement niet georganiseerd. Onze Jos had, juist gelijk ik, kunnen onderduiken en dan had hij zijn been en zijn klokkenspel nog altijd gehad. Onze va moet zijn mond houden. En onze Jos moet ermee ophouden om altijd en overal de grote sukkelaar uit te hangen.’

‘Onze Jos is ook dood, René.’

‘Onze Jos heeft het ongeluk altijd over zichzelf afgeroepen. Hij heeft zich zelfs in een gesticht in Mortsel laten steken. Als ze mij ooit in een gesticht – of in gelijk welke inrichting – zouden steken, dan maak ik mij van kant. Officieel.’

Leo weet niet hoe te reageren. Hij begint dan maar over een totaal ander onderwerp: ‘Kent gij café ’t Mestputteke?’

‘Ik ken alle cafés. Wat is er aan de hand met café ’t Mestputteke?’

‘Ik ga daar alle dagen een tas koffie drinken.’

‘Wilt ge dan de volgende keer sigaretten meebrengen? Marlboro rood. Maar een ander merk is ook goed. Ik vind altijd wel iemand met wie ik kan omwisselen.’

‘Ik zal ervoor zorgen.’

‘En doe de groeten aan onze Leo. Die is komen kijken toen ik mijn allerlaatste koers gereden heb, de Schaal Sels in Merksem. Hij heeft achteraf nog samen met Rik Van Steenbergen aan tafel gezeten.’

‘Ik weet het,’ zegt Leo en hij sluit de deur achter zich.

Onderweg naar huis zit hij lang op een bank in het Te Boelaerpark. Met een hoofd vol tollende gedachten.

… de geelbruine huid van René, de afhangende schouders van Jos, barstjes in de banden van de rolstoel van Jos, de op elkaar geklemde lippen van Elza, de paternoster van moeder, de warme handen van Tilda, gordijnen achter ramen in huizen in Lillo, molshopen op polderweiden, schuimkoppen op het water van de Schelde, de koersfiets op het dak van de Volkswagen in een straat in Merksem…

Hij wordt overvallen door woede. Woede om onmacht. Woede op iedereen die blijkbaar niet machteloos is.

Mocht hij de kunde en de kennis hebben om met explosieven om te gaan, dan zou hij het Gitschotelhof de lucht in blazen. Tientallen doden, rokend puin, televisiecamera’s…

Op het moment dat de politie hem arresteert zou hij op de knop drukken waardoor de bommengordel ontploft die hij om zijn middel zou dragen. Zo zou hij voorgoed in het niets verdwijnen.

Op twee meter van hem vandaan drukt een poedelhondje een zwarte keutel uit zijn aars. De vrouw van wie het hondje is diept zuchtend een plastic zakje uit haar handtas.

Alzheimerliga

Waarom zou ik de acties steunen die gevoerd worden ten voordele van de Alzheimerliga? Waar gaat het geld naartoe dat met die acties ingezameld wordt? Naar dokters en onderzoekers die ook nu al zwemmen in het geld? Naar de aandeelhouders van multinationale pharmaceutische bedrijven? Alstublieft en dank u wel!

L. Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, juli 2009)

Oude kameraden

augustus 2009

Onder de wijd uitstekende takken van de platanen aan de rand van het Te Boelaerpark in Borgerhout staat een rijtje aftandse kermiskramen. Afbladderende verf, defecte lampjes, gerepareerd zeildoek… Om het plaatje compleet te maken valt er een druilerige motregen waardoor het lijkt alsof er mist hangt.

Leo passeert er. Op de terugweg van het Gitschotelhof naar de Frans Baetensstraat.

Hij ruikt de frietgeur. Hij ziet een kleuter wenend achter het stuur van een autootje op de draaimolen zitten. Hij durft niet echt te kijken naar de man die met een ontbloot bovenlijf vol rode en zwarte tatoeages in de schietbarak een geweer oppoetst.

Naast de schietbarak staat een kraam waar kinderen met een hengeltje plastic eendjes kunnen vissen. De eendjes, met een ringetje achter de kop, dobberen in kabbelend water.

En dan houdt Leo – hij is zichzelf niet de baas – opeens halt. Vanwege de vrouw in het eendjeskraam. Vanwege zwarte krullen, bruine huid. Vanwege een oogopslag. Vanwege een gekoesterde herinnering.

Leo staat daar en gaapt haar aan. Waarschijnlijk niet langer dan een seconde.

‘Wilt ge misschien vissen, meneer? Tien eendjes voor vijf euro. Altijd prijs, altijd gewonnen.’

‘Mer…, merci.’ Leo stottert. Hij voelt hoe het bloed naar zijn hoofd stijgt.

‘Voelt ge u niet goed, meneer?’

‘Nee…, jawel…, ik dacht… Ach, laat maar.’

‘Ge hebt toch geen spook gezien?’

‘Het zal onnozel klinken, maar ge doet me denken aan iemand die ik lang geleden gekend heb. Hoe is uw naam, alstublieft?’

‘Laura. Laura Verreycken.’

‘Zijt gij familie van Modest Verreycken?’

‘Modest Verreycken is mijn vader. Enfin, dat beweert hij toch. Kent gij hem?’

‘Ik heb nog met hem in de klas gezeten.’

‘Ik kan mij niet voorstellen dat mijn vader ooit in een klas heeft gezeten. Ze zullen daar nogal last met hem gehad hebben.’

En Leo staart. Naar witte tanden in een lachende mond.

En hij vertelt Laura Verreycken dat haar vader, meer dan vijfendertig jaar geleden, met een reuzengrote vrachtwagen zijn boekenkast van Ekeren naar Deurne verhuisd heeft. Hij voegt eraan toe dat hij Modest toen betaald heeft met een bak trappist.

‘Dan is het mijn vader want zijn lijf bestaat voor minstens 75% uit trappist.’

‘Staat hij nog op de kermis?’

‘Hij komt amper nog buiten. Hij heeft last van jicht. En van suikerziekte. En van zijn hart. En vooral: van zichzelf. Wacht, ik geef zijn nummer.’

Terwijl Laura de cijfers noteert, overweegt Leo of hij ook naar haar tante Betty zou vragen. Maar dan arriveert een vrouw met een jongetje dat eendjes wil vissen. Het is het jongetje dat Leo eerder wenend op de draaimolen zag zitten. Nu lacht en straalt hij wanneer hij het hengeltje krijgt aangereikt.

***

Dat hij ernaar uitkeek dat Leo zou langskomen. Dat had Modest amechtig ademend gezegd toen Leo hem had opgebeld. Leo had lang getwijfeld of hij wel contact zou opnemen. Want hij houdt niet van telefoneren.

Modest had Leo een adres opgegeven. In Wommelgem. Niet eens zo ver van Leo’s woonplaats. Hij is er met de fiets naartoe gereden. Op het dorpsplein van Wommelgem vraagt hij de weg. Zijn bestemming blijkt maar een paar honderd meter verder te zijn. Het huisnummer dat Modest had opgegeven bevindt zich naast een reuzengrote metalen poort. Bovenop de poort is prikkeldraad gespannen om te beletten dat iemand er overheen zou kunnen kruipen.

Een bel is er niet. Dus probeert Leo of hij de poort kan openen. Hoewel het gevaarte loodzwaar is, lukt het hem. Hij belandt op een terrein dat veel weg heeft van een stortplaats. Hij bevindt zich te midden van een onwaarschijnlijke verzameling uitgediend kermismaterieel: door hun assen gezakte vrachtwagens, karkassen van pakwagens, restanten van een autoscootertent… En daartussen stapels transportpalletten, oude autobanden en lege olievaten. Achteraan op het terrein staat een aftandse caravan. Het ding heeft geen wielen meer, het werd op houten blokken gezet.

De desolate omgeving ontneemt Leo de zin om door te zetten. Hij staat op het punt om op zijn stappen terug te keren wanneer de deur van de caravan openzwaait.

‘Lenaerts, kameraad, kom binnen! Als ge buiten blijft staan riskeert ge te verroesten. Juist gelijk al die andere rommel hier.’ En meteen wordt Modest overvallen door een hoestbui.

Niet helemaal op zijn gemak betreedt Leo de caravan. Een onfrisse geur beneemt hem de adem.

‘Zet u neer, Lenaerts, ik zal u een tas koffie geven want negen kansen op de tien raakt ge nog altijd geen bier aan.’ Modest stommelt hijgend door de krappe ruimte.

‘Hoe gaat het met Betty, Modest?’

‘Alstublieft! Na bijna honderd jaar komt meneer Lenaerts nog eens op bezoek en het eerste waar hij over begint is mijn zuster. Ge denkt dat ge een kameraad hebt die uit pure vriendschap langskomt maar direct wordt ge met uw voeten op de grond gezet.’

‘Sorry, Modest, ik dacht… Ik wilde…’

‘Lenaerts, man, laat u toch niet zo rap uit de rails rijden. Ik vind het niet meer dan normaal dat gij u afvraagt welke bergen Betty in haar leven beklommen heeft. Het zou abnormaal zijn als het niet zo was. Ze stelt het wel, Betty. Maar waarschijnlijk zoudt ge haar amper nog herkennen. Ze is, juist gelijk ik, een serieus pak dikker geworden en tegenwoordig verft ze haar haren zo ros dat ze van de politie ’s nachts zonder licht met de velo mag rijden. Ze staat nog altijd op de kermis maar ze denkt erover om met pensioen te gaan.’

‘Ik wist niet dat ze op de kermis werkt.’

‘Ze is, direct nadat ze bij u vertrokken is, op de foor begonnen. Bloed kruipt waar het niet gaan kan, Lenaerts. Ze heeft eerst een loterijkraam gehad maar nu reist ze al jaren met een snoepkraam dat, heel toepasselijk voor haar, Pomme d’amour heet. Ikzelf ben dik geworden omdat mijn lichaam meer vocht opneemt dan het afgeeft maar Betty is dik geworden omdat ze te veel van haar eigen marchandise opeet.’

‘Heeft ze nog kinderen gekregen?’ Leo is er zelf verbaasd over dat hij zo open en direct durft te vragen naar wat hem bezighoudt. Het is gek dat hij zich bij Modest altijd dadelijk op zijn gemak voelt.

‘Betty is geen mens voor kinderen. Nooit geweest en nooit geworden. Ze heeft trouwens ook nooit nog met een vent samengewoond nadat ze bij u vertrokken is. Gij hebt er blijkbaar voor gezorgd dat haar goesting in venten voorgoed voorbij was. En gij, Lenaerts, zijt gij nog terug van de straat geraakt?’

Leo schudt ontkennend het hoofd.

‘Gelijk ge ziet zit ik hier ook maar op mijn eentje te koekeloeren in mijn caravan. Mijn vrouw is al tien jaar dood. Kanker, chemo, bestralingen en afgelopen. In het ziekenhuis hebben ze er goed aan verdiend. Ik heb nog wel een vriendin maar die komt niet over de brug om mij bij haar in huis te laten wonen. Allicht omdat mijn machinerie niet meer zo vlot draait als vroeger. Enfin, laten we over plezantere zaken praten. Weet ge nog dat we in het college een keer een half rotte haring in de boekentas gestoken hebben van die dwaas waar we Franse les van kregen? Hoe heette die paljas ook weer?’

‘Van Montfoort.’

‘Dat weet ge dus nog. En weet ge ook nog wat er in Tienen gefabriceerd wordt?’

‘Appelsienen. Appelsienen van Tienen.’

En dan lachen ze. En zien ze beiden dat de ander tanden mist.

‘Zit ge nog altijd tussen de boeken?’

‘Ik lees nog altijd veel maar ik werk niet meer in de bibliotheek. Ze hebben mij daar met vervroegd pensioen gestuurd. Omdat ik niet met een computer overweg kan. Omdat ik het vertik om met een computer overweg te kunnen.’

‘Waarom vertikt ge het? Het is toch een schone uitvinding. Ik gebruik het voor alles. Zelfs om Trappist te bestellen.’

‘Het is Big Brother, Modest. Het internet is één groot en gevaarlijk spionagenetwerk. De mensen lopen met hun ogen open in de val.’

‘Denkt gij dat de spionnen van het internet interesse hebben in wat wij uitspoken? Denkt gij dat die mannen likkebaardend in hun registers schrijven dat ik regelmatig naar een seksfilm kijk?’

‘Ge moet daar niet mee lachen, Modest, computers zijn vergif.’

‘En het gevolg is dat gij uw dagen in ledigheid moogt vullen op kosten van de mensen die belastingen betalen.’

‘Het is juist omdat ik met die gedachte niet zou kunnen leven dat ik vrijwilligerswerk doe. Ik zorg voor de bibliotheek in een bejaardeninstelling.’

‘Ge zijt te goed voor deze wereld, Lenaerts. Ik ga nog een trappistje door mijn keelgat gieten. Voor u nog een tas koffie?’

Discriminatie

Een of andere hoge instantie heeft besloten dat het woord ‘zigeuner’ niet langer gebruikt mag worden, het zou discriminerend zijn. Voortaan moet de consument in een frituur woonwagenbewonersaus vragen want zigeunersaus heeft een zure smaak gekregen.

L. Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, april 2015)

Een lezersbrief

september 2009

‘Waar ze haar marsepeinen karakter vandaan heeft, dat weet ik niet, maar Laura heeft navraag gedaan bij collega’s op de foor en ze heeft twee dozen boeken ingezameld die ge kunt gebruiken voor uw boekerij in het rusthuis. Nu wil ze weten wat ze met die dozen moet aanvangen. Ze kan ze hier bij mij in de caravan afzetten maar ze wil ze voor hetzelfde geld bij u thuis komen afgeven en ze zit er ook niet mee in om ze rechtstreeks in het rusthuis te bezorgen. Ge hebt duidelijk een goede indruk op haar gemaakt. Ik hoop dat ge haar de kop niet even zot gaat maken als dat ge bij Betty gedaan hebt.’

Leo antwoordt niet. Hij kan niet antwoorden omdat hij in tranen uitbarst. Hij snottert als een kind. Wellicht is het de onverwachte geste van Laura die hem zo emotioneel maakt.

‘Lenaerts, man, wat gebeurt er? Hebben ze uw kot in de fik gestoken? Of hebt ge bericht gekregen dat ge darmkanker en longkanker tegelijkertijd hebt?’

Met horten en stoten vertelt Leo Modest over René. Over hoe de broer naar wie hij zo opkeek, en die hij sinds zijn jonge jaren uit het oog verloren was, een levend lijk geworden is. Over hoe de confrontatie met zijn verwarde en uitgeteerde broer hem het weeë en niet weg te krijgen gevoel gegeven heeft dat ook zijn leven gepasseerd is. En dat het anders gepasseerd is dan dat hij gehoopt had dat het zou passeren.

‘Lenaerts, dat zijn allemaal gedachten die ge moet verjagen van zo gauw ze beginnen opkomen. Zelf heb ik daar geen last van want bij mij kunnen zo’n gedachten onmogelijk in mijn brein opborrelen. Dat komt omdat ik af en toe een trappistje drink. Trappistenbier is al van in de middeleeuwen een gekend middel om slechte gedachten weg te houden. Hebt gij al eens gehoord over een pater Trappist die een depressie of een burn-out heeft? Bekijk gelijk welke foto van een pater trappist en ge zult zien dat die mens er vrolijk op staat. Misschien moet ge toch ook overwegen om te stoppen met cola en koffie drinken.’

Leo zou willen lachen. Maar hij schaamt zich voor zijn huilbui en voor wat hij allemaal over zichzelf prijsgegeven heeft. Tegelijk is er toch ook een bevrijdend gevoel omdat hij zijn hart heeft kunnen luchten. Maar dat zijn dan weer dingen die hij voor zich houdt.

‘Zeg maar tegen Laura dat ze die dozen met boeken in het rusthuis afgeeft. Want anders moet ik ze van bij mij thuis toch ook nog tot daar zien te krijgen.’

Terwijl hij al klaarstaat om te vertrekken: ‘Denkt gij dat er iets is waarmee ik Laura een plezier kan doen?’

‘Lenaerts, man, kunt gij alleen maar moeilijke vragen stellen?’

***

In ’t Mestputteke woedt weer eens een hevige discussie. Deze keer gaat het over jongeren die in winkelstraten en bij de uitgangen van supermarkten mensen proberen te overtuigen om lid te worden van organisaties zoals Greenpeace en Amnesty International. Volgens een van de stamgasten – hij beweert het uit eerste hand te weten want zijn kleindochter colporteert voor Greenpeace – ontvangen die jongeren tien euro per nieuw lid dat ze aanbrengen. Een andere voegt eraan toe dat de rest van het lidgeld vervolgens verdeeld wordt onder de directieleden en de secretaresses van die directieleden.

‘Elk goed doel is een multinational geworden,’ wordt er van bij het biljart geroepen.

‘Het enige goede doel is dat van Beerschot wanneer Antwerp tegen Beerschot speelt,’ is de repliek.

Leo zit op zijn vaste plek, het hoektafeltje, met een kop koffie en de Gazet van Antwerpen voor zich. Hij vist een balpen uit zijn jaszak, neemt een bierkaart en noteert het redactieadres van de krant. Op een andere bierkaart schrijft hij in piepkleine letters:

Vrijwilligerswerk?

Is het waar dat de jongeren die op hoeken van winkelstraten burgers aanspreken om lid te worden van Oxfam, Unicef, Greenpeace of Artsen zonder Grenzen geld ontvangen voor elk nieuw lid dat ze aanbrengen? Waar is de vrijwilligersgeest naartoe? En waarom zou een mens zich voor zo’n goed doel engageren wanneer een goed deel van zijn geld gebruikt wordt voor popconcerten, junkfood en internetabonnementen?

Hij neemt zich voor om de tekst thuis op briefpapier over te schrijven en hem als lezersbrief naar de krant te sturen. Voor het eerst sinds weken ervaart hij een gevoel van opluchting. Omdat hij zijn mening heeft kunnen formuleren zonder schrik te hoeven hebben dat iemand hem lik op stuk geeft.

***

Zijn hart klopt sneller wanneer hij zijn naam in de krant ziet staan. Hij leest en herleest de brief die hij zelf, aan hetzelfde tafeltje waar hij nu zit, in een opwelling geschreven heeft. Even overweegt hij om zijn bijdrage uit het dagblad te scheuren. Maar hij besluit om straks een exemplaar van Gazet van Antwerpen te gaan kopen.

In ’t Mestputteke is het druk zoals het er alle dagen druk is. Leo geniet van zijn koffie. En van het feit dat niemand van de stamgasten weet dat zijn naam in de krant staat. Niemand weet hier trouwens hoe hij heet.

Wanneer hij neuriënd het café verlaat, bedenkt Leo zich dat hij, wanneer hij nog eens een lezersbrief zal insturen, zijn voornaam voor zijn achternaam zal schrijven. En dat hij dan Leo en niet Leopold als voornaam zal gebruiken. En dat hij een lezersbrief zal schrijven om de verloedering van de hedendaagse opvoeding aan te klagen. En het banditisme van Marokkaanse jongeren. En het feit dat er overal hondenstront ligt en dat er geen bank in een tramstel staat of er kleeft kauwgum onder. En dat iedereen die jonger dan veertig jaar is denkt dat hij naar believen lawaai moet kunnen maken.

Doping

Het is godgeklaagd dat het altijd de wielersport is die geviseerd wordt en die de dupe wordt van dopingschandalen. Waarom worden de exuberant rijke voetbal- of tennisgoden nooit aan de schandpaal genageld? Het is algemeen geweten dat zij evengoed stimulerende producten gebruiken om in hun zogenaamde sport uit te blinken. Waarom worden ministers nooit op verboden middelen gecontroleerd na een zoveelste nachtelijke marathonvergadering? Waarom zijn, om het met Georges Orwell te zeggen, niet alle varkens gelijk voor de wet?

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Nieuwsblad, september 2009)

Hersenschimmen

oktober 2009

‘Hebt ge sigaretten meegebracht?’

‘Ge moogt hier niet roken, René.’

‘Staat dat in de Bijbel?’

‘Nee, dat staat niet in de Bijbel.’

‘Uiteraard niet want Jezus Christus rookte ook. Hij had gegarandeerd een sigaret in zijn mond toen hij zogezegd zonder zijn voeten nat te maken over het water liep. En de apostelen rookten ook. Allemaal. De paters en de pastoors hebben dat uit de tekeningen in de geschiedenisboeken weggelaten om de schoolkinderen niet te veel op slechte gedachten te brengen maar de waarheid is dat Jezus Christus en al zijn heilige apostelen kolossale kettingrokers waren.’

‘En waarschijnlijk rookten ze ook nog Marlboro.’

‘Ge moogt gerust zijn, die mannen wisten wat goed was.’

René is nog magerder geworden dan hij al was. Desondanks heeft hij nog steeds praat voor tien, zowel tijdens de periodes waarin hij verward is als tijdens de minder vaak voorkomende periodes waarin hij beseft wat om hem heen gebeurt.

***

Leo is bij de sociale dienst langs geweest om te horen of ze hem meer informatie over René kunnen geven maar veel heeft dat niet opgeleverd.

Renés dossier bevat in hoofdzaak medische gegevens die verzameld werden uit de databank van het Ziekenhuisnetwerk Antwerpen. Hoewel ze daarmee hun boekje te buiten gingen, hebben ze Leo bij de sociale dienst het dossier laten inkijken. Zo weet hij dat bij René in 1994 de gal verwijderd werd en dat hij bij herhaling last heeft gehad van nierstenen. Zo weet hij ook dat René bij zowat alle Antwerpse ziekenhuizen openstaande rekeningen heeft.

De oudste gegevens dateren van het jaar 1989 en toen woonde René in de Osystraat in Antwerpen. Ook toen hij in 2007 naar het Gitschotelhof verhuisde was dat het adres vanwaar hij vertrok.

‘Wij hebben zijn huurcontract stopgezet. We konden niet anders want hij heeft een heel klein pensioen en niks reserve.’ Dat zegt de dame die Leo het dossier overhandigd heeft. ‘Maar uw broer is er wel razend kwaad om geworden want hoewel hij ook toen al niet meer kon gaan of staan en hoewel hij ook toen dikwijls niet meer wist hoe oud hij was en waar hij geboren was, was hij niet van plan om hier lang te blijven.’

‘Aan welke ziekte lijdt hij eigenlijk?’

‘Als ge dat aan de dokter vraagt dan zal die daar een paar heel geleerde woorden op kleven maar waarschijnlijk is algemene sleet de beste omschrijving; sleet en een of andere dementeringsziekte. Tegenwoordig noemen ze alle soorten vergeetachtigheid bij oudere mensen voor het gemak Alzheimer maar eigenlijk zijn er tientallen verschillende ziektes die allemaal het verstand en het geheugen aantasten. En eigenlijk kan men maar bepalen welke ziekte het exact is wanneer men na de dood de hersenen onderzoekt.’

‘Denkt ge dat hij nog lang te leven heeft?’

‘Volgens de dokter had het maanden geleden al afgelopen moeten zijn.’

‘Hij is te koppig en te dwars om dood te gaan.’

‘Misschien heeft hij gewoon gewacht tot gij hem hier gevonden hebt.’

***

‘Zijt gij onze Leo?’

‘Ik ben Leo.’

‘Heeft ons Elza u naar hier gestuurd?’

‘Ons Elza is dood, René.’

‘Heeft ze u opgedragen om mij te komen bespioneren?’

‘Waarom zou ze zoiets doen?’

‘Omdat ons Elza een heel ingewikkeld karakter heeft. Al van toen ze nog kind was. Ze is in staat om twee stenen te laten vechten.’

‘Ik heb daar nooit wat van ondervonden.’

‘Uiteraard niet want gij hebt bij haar een speciaal statuut.’

‘Waarom zou ik bij haar een speciaal statuut gehad hebben?’

‘Omdat gij haar eigen kind zijt.’

‘Wat zegt gij nu!?’

‘Dat ons Elza uw moeder is.’

‘En ons moe dan?’

‘Dat is uw grootmoeder.’

‘Ge raaskalt.’

‘Ons moe kreeg bijna een geraaktheid toen ze te weten kwam dat ons Elza in positie was.’

‘Ik geloof u niet. Als het waar is dat ons Elza mijn moeder is, dan zou heel Lillo dat toch geweten hebben.’

‘Van zo gauw ze haar dikke buik niet meer weg kon steken, hebben ze ons Elza weggestuurd. Naar de jongste zuster van ons moe in Ekeren. En ons moe liep in Lillo rond met een kussen onder haar kleed.’

‘Waar zou ik dan zogezegd geboren zijn?’

‘In Ekeren.’

‘Ik geloof er niks van.’

Schokkend en hikkend begint René te lachen. Speekselbellen barsten open in zijn mond. ‘Ons moe, godverdomme, met een kussen onder haar kleed! Kunt ge het u voorstellen?’ René gilt het uit en hij slaat met zijn hand op zijn knie.

‘Ge weet niet wat ge zegt, René.’

‘Een speciaal creatuur, die zuster van ons moe die in Ekeren woonde. Ze was volslagen lesbisch.’ Weer slaat René met zijn hand op zijn knie. Een slijmsliert bungelt aan zijn kin en zijn adem piept. ‘Dat wijf was al lesbisch in de tijd toen dat woord nog moest worden uitgevonden.’

‘Ik ga naar huis, René, ik kan er niet meer tegen.’

‘Ze droeg haar haren gelijk een vent. En ze droeg ventenbroeken en ventenhemden.’

‘En daarom was ze lesbisch…’

‘Ik ben haar tegengekomen in een dancing waar ze met haar tong in de mond van een andere vrouw zat.’ Renés natte tong priemt uit zijn mond, er staan tientallen witte blaasjes op.

De klap van de dichtslaande deur zindert nog na in Leo’s hoofd. Hij staat met zijn schouders tegen de gangmuur geleund. Hijgend. De ogen gesloten. Op dat moment flitst hem een beeld voor de geest waarop hij zwaaiend en schietend met een machinegeweer mensen neermaait.

Tientallen en tientallen.

Ze hebben hem niets misdaan.

Ze hebben hem alles misdaan.

Ze roepen en krijsen.

Ze storten verkrampt neer.

Hij blijft schieten.

‘Zijt ge niet goed?’ Een passerende poetsvrouw vraagt het.

‘Het is al over,’ zegt hij.

‘Het beste dat ge kunt doen, is in de kantine een glas cola gaan drinken. Ik doe dat ook altijd, een glas cola drinken, als ik niet goed ben.’

Hij ziet dat ze een verband om haar arm heeft. Hij moet zich inhouden om haar niet te vragen of ze een schotwonde heeft opgelopen.

Tepels

In uw krant stond het verbijsterend bericht dat varkensboeren de natuur zodanig gemanipuleerd hebben dat een zeug nu per worp gemiddeld veertien biggen werpt daar waar dat gemiddelde vijftien jaar geleden nog op tien biggen lag. Stuitend is dat door selectie bij de kweek de zeugen nu ook meer tepels hebben dan vijftien jaar geleden. Een zeug met het normale aantal van tien tepels komt niet langer in aanmerking om verder mee te kweken; de zeugen van vandaag moeten minstens veertien tepels hebben om voor nageslacht in aanmerking te komen. Hoe lang zal het nog duren vooraleer dergelijke walgelijke praktijken ook op het menselijk vee zullen worden toegepast? De seksindustrie staat waarschijnlijk eerst in de rij.

Leo Lenaerts, Deurne

(Gazet van Antwerpen, oktober 2009)

Kaartspelen

november 2009

‘Hebt ge nu meer uitleg gevraagd aan uw broer over die historie dat uw zuster uw moeder zou zijn?’

‘Mijn broer spreekt amper nog. Ik vrees dat hij het niet lang meer gaat trekken.’

‘Het is erg dat een mens er niet meer gerust in kan zijn wie zijn vader of zijn moeder is. Ik heb een kameraad – ook een mens van de foor – die vorig jaar te weten is gekomen dat zijn grootmoeder een Siamese tweeling was.’

‘Ge moet mij niet belachelijk maken, Modest.’

‘Ik maak u niet belachelijk. Ik maak niemand belachelijk. Ik vertel gewoon de blote waarheid.’

‘Iemand met een grootmoeder die een Siamese tweeling was; dat is toch onmogelijk.’

‘Dat dacht die kameraad van mij ook toen ze het hem koud op de maag vertelden. Maar intussen heeft hij het zwart op wit op de officiële geboorteakte van zijn vader zien staan. Hij was er zodanig de trappers door kwijt dat het geen haar gescheeld heeft of hij had zijn eigen kindermolen in brand gestoken.’

‘Ik kan dat begrijpen.’

‘Wat kunt ge begrijpen?’

‘Dat die mens rare gedachten kreeg.’

‘Ik hoop dat gij geen plannen hebt om uw kot in brand te steken.’

‘Nee, Modest, ik ga mijn kot niet in brand steken.’

***

Bij de villa van Swa wordt de deur geopend door een jonge vrouw met een hoofddoek.

‘Ik zal gaan kijken of meneer u kan ontvangen.’ Dat zegt ze vooraleer ze geruisloos verdwijnt. Leo begrijpt niet dat Swa zulke mensen vertrouwt; de gevangenissen zitten vol met Noord-Afrikanen en Oost-Europeanen en toch laat Swa zo’n vrouw doodgemoedereerd door zijn villa lopen.

Bedremmeld staat Leo in de imposante hal. Hij voelt zich bekeken door een figuur op een metershoog schilderij, een werkman die zich op een ruw geschetst korenveld bevindt. Hij heeft kolenschoppen van handen en een indringende blik. Een blik vol verwijt, zo lijkt het wel.

‘Da’s een Permeke. Uit zijn Latemse periode.’ Leo schrikt. Swa kijkt vanop de eerste verdieping op hem neer en komt dan – zich stevig aan de trapleuning vastgrijpend – heel traag naar beneden. ‘Ik heb een nieuwe heup moeten laten steken en volgens mij zit dat geval niet helemaal waterpas. Ik heb bij elke stap die ik zet het gevoel alsof ik tandpijn aan mijn achterste heb.’ Hij draagt een hagelwitte kamerjas en heeft een stoppelbaard.

‘Dag Swa,’ zegt Leo, ‘ik ben naar hier gekomen om u te zeggen dat onze René gestorven is.’

Minuten later zitten ze, met zicht op de immense tuin, in crèmekleurige leren fauteuils en heeft Swa een glas whisky in de hand en Leo een kop thee.

Leo vertelt hoe René weer in zijn leven beland was. Over de uitgeteerde hoogbejaarde man die hij in het rusthuis bezocht. Over de kettingrokende Jezus van René. Wanneer Leo uitverteld is, vraagt Swa: ‘En had hij nog geld?’

‘Niks.’

‘Ik had het kunnen denken. Ik zal zijn begrafenis betalen.’

‘Merci,’ zegt Leo en tegelijk beseft hij dat er geen enkele reden is om Swa te bedanken.

‘Ik heb het aanvoelen dat we beter wachten tot na de begrafenis om de rest van de familie op de hoogte te brengen.’

‘Waarom?’

‘Gij hebt toch ook gewacht tot hij zijn laatste adem had uitgeblazen vooraleer ge naar hier gekomen zijt.’

Pas wanneer ze weer in de hal staan vraagt Swa: ‘En hoe stelt gij het?’

‘Onze René beweerde dat ons Elza mijn moeder was.’

‘Alzheimer.’

‘Ik had de indruk dat hij heel goed wist wat hij zei.’

‘Onze René kon twee stenen laten vechten.’

‘Onze René zei juist hetzelfde over ons Elza.’

‘Voilà, dat bedoel ik.’

***

Met zijn zessen kijken ze toe hoe de as wordt uitgestrooid. De directrice en twee verzorgsters van het Gitschotelhof zijn erbij. Swa leunt op een wandelstok. Modest staat hijgend en hoestend naast Swa. Leo vraagt zich bezorgd af of er wel enig gesprek zal zijn wanneer hij straks met dit bijzondere gezelschap bij een kop koffie samen zal zitten.

Nutteloze zorgen want Modest animeert het gesprek alsof hij de anderen al jaren kent. Hij weet de directrice zowel als de verzorgsters te charmeren en met Swa heeft hij het over zakendoen alsof hij nooit over wat anders praatte. Af en toe komt René ter sprake. Het gaat dan over zijn wielerexploten, over zijn vriendschap met Rik Van Steenbergen, over zijn flamboyante manier van leven, over zijn Pontiac-horloge en over zijn zwarte Oldsmobile.

Modest vindt dat iedereen, in het belang van de ziel van de overledene, minstens één trappist moet drinken. En dus zitten ze allemaal met een groot glas bier voor zich. Leo vindt het zelfs lekker. Swa zegt dat hij het gevoel heeft dat het patersbier een ideaal smeermiddel is voor zijn vastlopend heupgewricht.

***

Leo en Swa staan naast elkaar met hun rug naar de weide waar de as van hun broer werd uitgestrooid. Ze staan naast elkaar en ze wateren tegen een rododendronstruik.

Swa zegt: ‘Ik heb nog lopen nadenken over die veronderstelling dat gij een kind van ons Elza zoudt zijn. Ik blijf het onwaarschijnlijk vinden maar het schoot me te binnen dat er in oktober ’44 een Canadees bij ons ondergedoken zat en dat ik ons Elza en die Canadees op een avond in de keuken samen heb zien zitten kaarten. Nu denk ik niet dat ge van kaartspelen kinderen kunt krijgen maar toch…’

Openbare toiletten

Een mens die zich discreet in een verloren hoek zet om te wateren krijgt prompt een zogenaamde GAS-boete. Maar waar moet men wateren in een stad als Antwerpen waar openbare toiletten even onvindbaar zijn als witte olifanten? Houdt men rekening met het feit dat 40% van de mannen die ouder zijn dan zestig prostaatproblemen heeft? Staat er niet ergens in het Charter van de Rechten van de Mens dat er voor elk menselijk wezen ruimte en plaats voorzien moeten worden om discreet de behoeften te vervullen die bij het leven horen? Waar wacht het stadsbestuur op?

L.L., Deurne

(Gazet van Antwerpen, november 2009)

Gewoon doodgevallen

oktober 2010

‘Ik had helemaal niet verwacht dat gij naar de begrafenis van onze René zoudt komen. Ge hebt hem tenslotte nooit gekend. Maar ik was content dat ge daar waart.’

‘Lenaerts, man, uw broer heeft meer dan een jaar geleden zijn laatste adem uitgeblazen en nu begint gij over zijn begrafenis te zeveren.’

‘Die dingen blijven allemaal door mijn kop spoken.’

‘Welke dingen?’

‘Onze René… En dat ik hem zo goed als vijftig jaar uit het oog verloren was… En dat ik Betty ook niet meer zie… En wie er zal zijn als mijn as verstrooid wordt…

‘Man, man, man… Het is spijtig dat gij zo tegen het internet zijt anders zou ik u aanraden om regelmatig eens naar een goede seksfilm te kijken. En waarschijnlijk spookt het ook nog altijd door uw kop dat uw broer u gezegd heeft dat uw zuster uw moeder was.’

Leo zwijgt en roert in zijn koffie.

‘Ik zie aan uw kop dat ik gelijk heb.’

‘Ik heb er al over gedacht om te gaan praten met die vent met wie mijn zuster getrouwd was.’

‘Denkt ge dat hij uw vader is?’

‘Hij heeft jaren in het klooster gezeten.’

‘Reden te meer om hem te verdenken.’

‘Mijn zuster kende hem niet toen ik geboren werd. Ze heeft hem pas leren kennen toen onze Jos in de psychiatrie zat. Hij werkte daar.’

‘Denkt ge dat uw zuster het hem zou gezegd hebben als ze in haar jonge jaren een scheve schaats gereden heeft?’

Leo haalt de schouders op.

‘Ga het hem gewoon vragen. Vragen kost niks.’

‘Ik kan hem niet uitstaan.’

‘Daar zou ik mij in dit geval nu eens niks van aantrekken.’

‘Misschien weet hij van niks en gaan er door mijn vragen ook door zijn kop dingen spoken.’

‘Dat is toch geen probleem want ge kunt hem niet uitstaan. Altijd prijs, altijd gewonnen.’

Leo zwijgt. Hij maakt zich de bedenking dat voor sommigen de wereld eenvoudiger in elkaar zit dan voor hem.

***

Elke ochtend neemt Leo in ’t Mestputteke de kranten door. Elke ochtend ergert hij zich. Aan voetballers die – alleen omdat ze toevallig talent hebben om een spelletje te spelen – fortuinen verdienen. Aan politici die – alsof het voor het goed van de mensheid is – meningen vertolken die hen werden ingefluisterd door lobbyisten van multinationals. Aan professoren die schrijven dat de multiculturele maatschappij een onomkeerbaar feit is.

En wanneer hij door het raam naar buiten kijkt ergert hij zich aan jongeren die lawaai makend op weg naar school zijn. Aan mannen en vrouwen die sigarettenpeuken op straat werpen.

En hij ergert zich aan de mannen die zich rondom hem in het café ergeren aan van alles en nog wat.

Elke ochtend krabbelt hij een tekst op een bierkaartje, de kern van wat weer een brief naar een krantenredactie zal worden.

Soms praat hij een ganse dag alleen met zichzelf.

Hij twijfelt erover om te stoppen met het vrijwilligerswerk in het rusthuis. Omdat de meeste bewoners hem ronduit zeggen dat ze liever tv-kijken dan dat ze boeken lezen. Omdat diezelfde bejaarde bewoners hem vaak bezorgd vragen of het wel goed met hem gaat.

***

‘Mag ik even binnenkomen?’ Laura staat hem op te wachten wanneer hij weer thuiskomt van ’t Mestputteke. Het is jaren geleden dat er nog iemand bij hem op bezoek geweest is.

Halverwege de trap vervloekt hij zichzelf omdat hij haar heeft laten voorgaan. Een man moet een vrouw altijd laten voorgaan behalve op een trap. Dat stond in een etiquetteboekje dat ze vroeger op het college uit het hoofd moesten leren. Het schiet hem weer te binnen omdat hij er zichzelf op betrapt dat hij niet kan wegkijken van de strakke jeans die Laura draagt, van haar kuiten, van haar billen.

Hij hoopt dat hij melk in huis heeft voor het geval ze melk in haar koffie zou willen. En dat de deur van de slaapkamer dicht is zodat ze zijn onopgemaakte bed niet kan zien. En dat het toilet min of meer proper is.

Maar ze kijkt niet eens rond wanneer ze zijn appartement betreedt. Ze laat zich op een stoel bij de tafel vallen. Ze weent.

En Leo staat daar. Als een standbeeld. Met zijn gesneden brood in zijn ene hand en zijn twee kranten in zijn andere hand.

Uiteindelijk rolt er een ‘Wat is dat nu?’ over zijn lippen.

‘Onze pa is dood.’

‘Hoe kan dat?’

‘Gewoon doodgevallen. Waarschijnlijk heeft hij er zelf niks van geweten.’

Hij strijkt de haren opzij die tranennat op haar wangen kleven. Zij neemt zijn hand en ze drukt er haar lippen op. Hij weet dat hij dit moment zal blijven koesteren.

***

‘Hebt gij hem al gezien?’

‘Wie gezien?’

‘Bart De Wever.’

‘Waarom zou ik Bart De Wever gezien moeten hebben?’

‘Hij komt hier rechtover wonen, in die grote villa. Er stak, gelijk dat weleens meer met politiekers gebeurt, per abuis een pak geld in zijn bureauschuif en met dat geld heeft hij die villa gekocht.’

De nakende verhuis van de Vlaams-nationalistische partijvoorzitter is groot nieuws in ’t Mestputteke. Het feit dat de man overbuur van het café gaat worden zorgt voor verhitte gesprekken.

Leo hoort het aan. Hij begrijpt de opwinding niet. Hij vindt die De Wever een over het paard getild figuur, bekend geworden door zijn deelname aan televisiespelletjes en populair geworden door krasse uitspraken die hij, mocht hij ooit aan de macht komen, gegarandeerd niet in daden zal kunnen omzetten. Maar in ’t Mestputteke is niet iedereen daarvan overtuigd.

‘Hij zal ons uit de dieperik halen.’

‘De Duitsers dachten juist hetzelfde toen ze Hitler verkozen.’

‘Wat denkt gij ervan, meneer?’

Leo haalt de schouders op: ‘Ik volg de politiek niet.’ Bij zichzelf denkt hij dat Modest het getroffen heeft: gewoon doodgevallen.

Populariteit

Het is de televisie die politici maakt of kraakt. Wie wordt uitgekozen om deel te nemen aan een of ander quizprogramma en daar de grapjas mag uithangen maakt grote kans om minister te worden. Kiesresultaten en kijkcijfers lopen perfect parallel.

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Nieuwsblad, oktober 2010)

De hond van Philippe Gilbert

mei 2011

‘Ik heb er met onze Bernard over gesproken.’

‘Waar hebt ge met onze Bernard over gesproken?’

‘Over het feit dat gij denkt dat ons Elza uw moeder is.’

‘En?’

‘Hij zegt dat ge zot zijt.’

‘Merci.’

‘Ge kent hem; hij spreekt rapper dan hij denkt.’

Leo zit bij Swa thuis in de leren fauteuils.

Swa had hem gebeld en gevraagd of hij eens langs kon komen. Leo was meteen met de fiets naar Brasschaat gereden. Swa had hem staan opwachten bij de poort van zijn villatuin en had hem zijn nieuwe robotgrasmaaier getoond en daarbij gezegd: ‘Ik heb hem een naam gegeven, hij heet Stan Kassei.’

In de hal van de villa werd de Permeke vervangen door een ander schilderij, iets abstracts met schreeuwerige kleuren. Swa had er de schouders bij opgehaald: ‘Ik vind dat het op niks trekt maar Johanna is ermee thuisgekomen en dan heb ik niks te protocollen. Het is een Lucebert. Het schijnt dat die mens ook gedichten schreef maar een gedicht kunt ge moeilijk in de hal aan de muur hangen. En aan zijn schilderij te zien zullen de gedichten van die kerel waarschijnlijk ook niet rijmen.’

Van zodra ze in het salon zaten was Swa over Bernard begonnen.

‘Twee dagen nadat ik hem over de kwestie gesproken had, belde onze Bernard mij al terug. Dat hij erover nagedacht had en dat hij, als het erop aankwam, die Canadees verdacht die zich in oktober ’44 bij ons thuis in het schijthuis had verstopt. Ik was dat trouwens vergeten, dat wij die kerel daar voor het eerst gezien hebben maar toen onze Bernard het vertelde zag ik het direct terug voor mij. Enfin, al wat ik wil zeggen is dat onze Bernard bij dezelfde dader uitkomt als waar ik ook aan dacht.’

‘Maar behalve dat het een Canadees was weten we niks over die soldaat.’

‘Dat is het hem juist. Onze Bernard heeft verschillende dozen met oude rommel van ons moe bijgehouden en nu blijkt dat die schone soldaat jaren aan een stuk een nieuwjaarskaart naar Lillo heeft gestuurd.’

‘Naar ons Elza?’

‘Wie zal het zeggen? In die dozen van ons moe zitten alleen de kaarten, de enveloppen zijn er niet bij.’

‘En wat staat er op die kaarten?’

‘Niks. Gewoon: Joyeux Noël. En een naam: L. Leblanc.’

‘Joyeux Noël, dat is Frans. Dat is geen Engels.’

‘Dat weet mijn gat ook.’

‘En waar zijn die kaarten nu?’

‘Bij onze Bernard. Als ge ze wilt zien, zult ge dus naar hem moeten gaan.’

‘Ik moet ze niet zien. Ik weet nu toch wat erop staat.’

‘Gij zijt wel de liefste broer die we hebben.’

‘Ik ben uw broer niet. Gij zijt mijn nonkel. En onze Bernard ook. En meneer Leblanc is uw schoonbroer.’

‘Onnozelaar.’

Op dat eigenste ogenblik weet Leo dat hij die L. Leblanc zal zoeken en vinden. Dat hij desnoods de onderste steen naar boven zal halen. Dat hij, die in zijn leven twee keer de zee gezien heeft en die behalve in Nederland en in Luxemburg nog nooit in het buitenland geweest is, desnoods met een vliegtuig naar Canada zal vliegen.

***

‘Ik heb gisteren tante Betty gezien en die blijkt u ook te kennen. Ze noemt u niet Leo maar Polleke.’

Leo haalt de schouders op.

Regelmaat zit er niet in maar af en toe komt Laura bij Leo op bezoek. Ze heeft dan taartjes bij zich en ze praat met hem alsof ze hem al jaren kent. En Leo is verwonderd over zichzelf omdat hij met Laura praat. Omdat hij met Laura kan praten.

‘Ik heb uw tante Betty al heel lang niet meer gezien.’

‘Ze zegt dat ge haar gesproken hebt bij de begrafenis van onze pa.’

‘Gesproken zou ik dat niet noemen, dat kon ook niet want er waren andere mensen bij.’

‘Kunt gij niet met iemand spreken als er andere mensen bij zijn?’

‘Moeilijk.’

Laura kijkt hem met grote ogen aan. Denkend over wat hij zegt. Leo voelt geen onveiligheid.

‘Hoe hebt gij mijn tante Betty leren kennen?’

‘Op de trap van de woonwagen van uw grootmoeder.’

‘Hoe oud waart gij toen?’

‘Vijftien jaar of zo.’

‘En tante Betty?’

‘Ook.’

‘Onze pa zei altijd dat tante Betty vroeger een schoonheid was.’

‘Gelijk gij.’

‘Dan zal ik goed moeten opletten dat ik later geen ruïne word gelijk tante Betty nu is.’

‘Ik vond uw tante niet lelijk toen ik haar bij de begrafenis van uw pa zag.’

‘Misschien moet ge een bril kopen.’

Wanneer Laura die middag weer vertrekt weet Leo dat Betty haar snoepkraam verkocht heeft maar er, vanwege de crisis, amper wat voor gekregen heeft. En dat ze, nu ze met pensioen is, haar caravan op het terrein heeft gezet waar tot voor kort de caravan van Modest stond. En dat ze met haar tanden sukkelt en graag implantaten wil maar dat een mond vol implantaattanden meer dan dubbel zoveel kost als wat er voor haar snoepkraam – tourneecontracten inbegrepen – betaald werd.

Leo is er blij om dat Laura hem niet gevraagd heeft waarom Betty hem Polleke noemt.

Leo is er blij om dat Laura blijkbaar niet weet dat hij ooit met Betty getrouwd geweest is.

***

In ’t Mestputteke woedt een discussie over de Sinksenfoor. Omwonenden van het plein waar de jaarlijkse Antwerpse kermis plaatsvindt, hebben een proces aangespannen. Ze willen de kermis weg omdat ze te veel overlast veroorzaakt. In ’t Mestputteke zijn de meningen verdeeld. Plots roept een van de grote lawaaimakers – Duvel in de hand – ‘Alle Turken terug naar Marokko! En alle foorkramers naar ’t zigeunerkamp!’

Leo’s stoel valt kletterend tegen de tegels wanneer hij opstaat. De stilte die volgt is om te snijden. Leo schrijdt de gelagzaal door. De roeper zet zijn glas op de tafel en veegt met de rug van zijn hand over zijn mond. Leo nadert hem tot hij zo dicht bij de man staat dat hij diens adem ruikt.

Dan legt de kroegbaas zijn hand op Leo’s schouder en hij leidt Leo weer naar zijn tafeltje. Tegen de andere zegt hij: ‘En gij vertrekt. Nu direct.’

Bij het biljart zegt iemand: ‘De hond van Philippe Gilbert is doodgevallen.’

‘Ah ja?’

‘Hij had aan de drinkbus van zijn baasje gelikt.’

De wereld draait weer door.

Leo zit stil en zwijgend in zijn hoekje. Bij zijn koffie en zijn kranten. Wat niemand weet is dat door zijn hoofd een film waait waarin hij met een machinegeweer alle aanwezigen in het café neerschiet. Gewoon rechtstaand vanachter het tafeltje waar hij nu zit. In de rug is hij gedekt door muren. Niemand zal aan de kogelregen ontsnappen. Hij zal over de lijken naar buiten gaan en daar zijn razzia verder zetten. Hij zal stoer en zelfverzekerd de straat oversteken en naar het huis van Bart De Wever gaan en hij zal niet ophouden met schieten.

In de gevangenis zal men respect voor hem hebben. Leo Lenaerts, de vijfenzestigjarige massamoordenaar. In de kranten zal men schrijven dat hij altijd een onopvallend persoon was.

***

Leo fietst door de straten van Wommelgem. Bijna dagelijks fietst hij door de straten van Wommelgem. Hij heeft zich een fietshelm gekocht. Niet voor de veiligheid maar omdat zijn gezicht minder herkenbaar is wanneer hij een fietshelm draagt.

Door de straat waar de caravan van Betty achter een blinde muur staat rijdt hij altijd heel traag. Eén keer staat de poort open maar een vrachtwagen belet hem het terrein grondig te overschouwen.

Tot het licht definitief uitgaat

De kerncentrale van Doel vertoont defecten waarvan geen mens weet hoe groot de ramp kan zijn die ze kunnen veroorzaken. Toch stelt de regering voor om de centrale langer open te houden dan voorzien. De centrale mag elektriciteit leveren tot het licht in heel Antwerpen definitief uitgaat.

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, oktober 2011)

Theater

februari 2012

Leo wordt meteen zenuwachtig wanneer hij die ochtend in ’t Mestputteke in De Morgen leest dat in het Toneelhuis een voorstelling over het leven van ‘de vergeten schrijver Roger Van de Velde’ in première gaat. Het stoort hem dat Van de Velde een vergeten schrijver wordt genoemd. Het stoort hem dat in het artikel uitsluitend het zogenaamde turbulente leven van Van de Velde wordt opgeklopt; over de kwaliteit van zijn boeken wordt met geen woord gerept. Het stoort hem buitenmate dat de acteur die geïnterviewd wordt, niet gehinderd door enige schaamte, verkondigt dat hij ernaar uitkijkt om zich onder te dompelen in het bestaan van een dronkaard en een pillenpakker die zichzelf en zijn omgeving naar de ondergang heeft geleid.

Hij krabbelt de eerste zin van zijn lezersbrief al op een bierkaartje.

‘Kijk daar, De Wever vertrekt naar zijn werk!’ Het wordt van bij het biljart geroepen en de meerderheid van de cafébezoekers gaat meteen postvatten bij het raam. Het enige wat er te zien is, is dat de politicus zijn huis verlaat en dat een zwarte man de deur van de auto voor hem open houdt. Vervolgens stapt die zwarte man naar de bestuurdersplaats en seconden later verdwijnt de wagen in de drukke verkeersstroom.

‘Hij blaast hoog van de toren dat Vlaanderen onafhankelijk moet worden maar hij heeft een neger als chauffeur!’

‘Ja maar, die neger kan de Vlaamse Leeuw zingen.’

‘Dat scheelt natuurlijk.’

***

Leo zit ongemakkelijk op het rode pluche van de Bourlaschouwburg. Dat betert er niet op wanneer, vlak voor de aanvang van de voorstelling, de plaats naast hem ingenomen wordt door de burgemeester van Antwerpen. Tientallen hoofden draaien zich meteen naar hem toe. Hoewel de mensen Patrick Janssens aangapen, lijkt het Leo alsof ineens hijzelf het middelpunt van de belangstelling is. Dan spreekt de burgemeester hem godbetert ook nog aan. Dat hij Roger Van de Velde gekend heeft, zegt hij. Dat Van de Velde in ‘de blokken van het Kiel’ woonde en dat zijn vrouw vlees kwam kopen in de beenhouwerij van de vader van de burgemeester. Bijna had Leo gezegd dat hij Van de Velde ook gekend heeft maar hij beperkt zich tot stom knikken.

Ongemak wordt ergernis van zodra de acteurs op de scène verschijnen. Roger Van de Velde wordt meteen voor een luid lachend publiek neergezet als een zwijmelende en lallende dronkenlap. Deze clown trekt in de verste verte niet op de man die Leo zo veel jaren geleden op de Caritaszaal gekend heeft. Mocht hij het gedurfd hebben, dan had Leo bij dit schaamteloos vertoon het theater verlaten.

Na de burleske ouverture volgen gelukkig toch enkele meer ernstige fases die een hoogtepunt krijgen in een scène waarin de acteur die Van de Velde vertolkt in een glazen kooi wordt opgesloten en daar genadeloos met een waterslang wordt natgespoten. Triomferend, lachend, en met een sigaret in de mond, richt een van de acteurs de waterslang op de tegen de glaswand kronkelende Van de Velde. En dat duurt, en dat blijft duren. Bij het publiek worden reacties van afschuw hoorbaar.

Leo ziet zichzelf.

Hij ziet een lange rij schamele naakte mannen.

Bleke lijven, gebogen ruggen, vale wangen.

Kalknagels, eczeemvlekken, pukkels en zweren, littekens.

Leo ziet zichzelf met een waterslang in de hand.

De straal richtend.

Op de nek.

Op de bilspleet.

Op de geslachtsorganen.

‘Armen omhoog dat ik volgens het reglement onder uw oksels kan spuiten.’

En hoe dan aarzelend en angstig die armen omhooggingen.

Hoe dan aarzelend en angstig de armen van meneer Van de Velde omhooggingen.

Meneer Van de Velde die ook wanneer hij in de douche stond zijn bril ophield.

Waardigheid.

In die overvolle schouwburg ruikt Leo opeens heel indringend de walgelijke geur van het verbrande vel van Mathieu Jansen de Coubergh, van Karel Verlent, van Philemon Berckelaers.

Nog altijd wordt de man in de glazen kooi natgespoten.

Hij ligt in foetushouding.

Bevend, rillend, naar adem snakkend.

Leo Lenaerts vlucht naar waar het uitganglampje brandt.

Struikelend.

Braakneigingen onderdrukkend.

***

‘Zeven euro,’ zegt de man van het boekenantiquariaat. Hij heeft het stapeltje boeken van Roger Van de Velde amper bekeken.

‘Ja maar, die ene is gesigneerd.’

‘Acht euro.’

‘Ik neem ze weer mee,’ zegt Leo.

‘Ge moet doen wat ge niet laten kunt.’

Leo werpt het pakketje boeken op een container met bouwafval die op de Herentalse Baan naast de stoep staat. Alleen het gesigneerde exemplaar van De knetterende schedels houdt hij bij zich. Het krijgt geen plekje meer in de boekenkast. Het verdwijnt in een doos met rommel en papieren.

Wat niet zichtbaar is, wordt rapper vergeten.

Theatersubsidies

Is het nodig om honderdduizenden euro’s subsidiegeld aan een stadstheater te geven waar men het een succes vindt wanneer de helft van de zitplaatsen bezet is? Is het nodig om honderdduizenden euro’s subsidiegeld aan een stadstheater te geven waar men het schandaal zoekt om het dan kunst te noemen?

Leo Lenaerts, D.

(Het Laatste Nieuws, februari 2012)

De onbekende soldaat

mei 2014

‘Laura, ik zit met een probleem.’

‘Laat maar horen.’

‘Het moet wel tussen ons blijven, Laura.’

‘Oei, toch geen vrouwenkwestie?’

‘Nee, het is geen vrouwenkwestie maar het is toch delicaat. Heel delicaat. Ik ben namelijk op zoek naar een Canadese soldaat die op het einde van de oorlog een tijdje in het grootste geheim in Lillo, in het huis van mijn ouders, ondergedoken heeft gezeten.’

‘Ik zie niet in wat daar delicaat aan kan zijn. De Duitsers zijn intussen toch al een hele tijd in hoofdzaak met voetbal en met dure auto’s bezig. Die liggen niet meer wakker van een Canadees die in Lillo geslapen heeft.’

‘Laura, die Canadees heeft met mijn zuster te doen gehad.’

‘Dus toch een vrouwenkwestie.’

‘Het is een soort familiegeheim.’

‘Wat heb ik met uw familiegeheim te maken?’

‘Modest heeft mij altijd gezegd dat gij beter dan wie ook met computers overweg kunt. Misschien kunt gij met uw computerkennis die Canadese soldaat opsporen. Zien of hij nog in leven is… Zijn adres vinden…’

‘Wat weet ge van die mysterieuze patriot?’

‘Hij heeft nog een tijdje kerstkaarten naar ons thuis gestuurd, daardoor ken ik zijn achternaam en de eerste letter van zijn voornaam. Maar zijn adres heb ik niet want de enveloppen van die kaarten zijn verdwenen. Ik weet wel dat hij Frans spreekt. Joyeux Noël, schreef hij op die kaarten.’

‘Maar dan hebben we alles wat we nodig hebben. Waarschijnlijk zal het geen enkel probleem opleveren om die kerel vanonder het stof te halen.’

‘Gij zegt dat wel, maar ik heb al op verschillende plaatsen navraag gedaan en ze kunnen mij nergens helpen. Ik ben bij verschillende verenigingen van oudstrijders geweest, bij de heemkundige kring van de poldergemeenten, bij het archief van de stad, zelfs bij de Canadese ambassade, en nergens kunnen ze mij van dienst zijn. Enfin, dat beweren ze toch.’

‘Leo, man, kom gewoon morgenvoormiddag terug naar hier en ik lever u de delinquent ingepakt in gazettenpapier.’

‘Maar dat is geen delinquent.’

‘Delinquent of niet, geef mij die achternaam en die eerste letter van die voornaam en ik begin eraan.’

‘Merci, Laura.’

***

’s Avonds zit Leo te dubben en te twijfelen. Zullen er nergens sporen van hem te vinden zijn wanneer Laura op het internet op zoek gaat? Hij had haar op het hart moeten drukken dat zijn naam nergens vermeld mocht worden. Ze zou zijn vrees natuurlijk weggelachen hebben. Bijna niemand neemt de risico’s van het internet serieus. Iedereen loopt met open ogen in de val.

***

‘De onbekende soldaat is gevonden.’

‘Het is niet waar.’

‘Het is wel waar. Tien minuten zoeken en ik had hem bij zijn pietje: Léon Leblanc, met een accent op de e van Léon. En zijn adres is: Le Rigaud 400-2005, Montréal. Die 400 is het huisnummer en die 2005 is het nummer van zijn appartement.’

‘Ik had niet verwacht dat hij nog zou leven.’

‘Ik ga ervan uit dat hij nog altijd in- en uitademt.’

‘Waarom denkt ge dat hij nog leeft?’

‘Omdat zijn naam nog in alle Canadese telefoonboeken staat. Ik heb trouwens zijn telefoonnummer en zijn gsm-nummer voor u opgeschreven. En ik kan u op Google-maps laten zien waar hij woont. Als ge wilt, dan print ik dat voor u uit. Hij woont in een serieuze wolkenkrabber op de twintigste verdieping. Ge kunt op Google zelfs zien dat hij geraniums op zijn terras heeft staan.’

‘Het is niet te begrijpen hoe het mogelijk is.’

***

Hij leest in de krant dat een voetballer van Standard naar Montréal wil verhuizen omdat daar betere scholen zijn voor zijn gehandicapt dochtertje.

‘Als er daar inderdaad zulke scholen zijn dan is dat toch een teken dat het er daar allemaal redelijk beschaafd aan toegaat.’ Dat zegt hij luidop tegen zichzelf wanneer hij ’s nachts met open ogen in het duister ligt te staren.

Reispas

Het is een schande dat wie een reispas nodig heeft alleen nog via het internet een afspraak kan maken bij de bevolkingsdienst. Wat moeten ouderen doen die het internet niet kunnen of willen bedienen? Wat moeten mensen doen die de middelen niet hebben om zich een computer aan te schaffen? Is dat de verandering die het nieuwe stadsbestuur ons beloofd had?

Leo Lenaerts, Deurne

(Gazet van Antwerpen, juni 2014)

Aan de andere kant van het water

september 2014

Op donderdag 11 september om 12.11 uur, vier minuten eerder dan voorzien, landt vlucht 833 van Air Canada op de luchthaven Pierre Elliott Trudeau te Montréal.

Leo is een van de laatste passagiers die het vliegtuig verlaat. Hij is meer dan opgelucht. Omdat hij weer veilig op de begane grond staat. Omdat hij na acht lange uren zijn benepen zitruimte kan verlaten en zijn pijnlijke benen kan strekken. Omdat hij verlost is van de vrouw die naast hem zat en die voortdurend een gesprek over gezonde voeding wilde aanknopen. Tegelijk ergert hij zich aan de vele medepassagiers die al te grote tassen, zakken en valiezen als handbagage meezeulen en op die manier voor opstoppingen bij het verlaten van het vliegtuig zorgen.

Het is aanschuiven bij enkele hokjes waarin agenten zitten die de paspoorten controleren. Natuurlijk moet uitgerekend hij bij een nors kijkende zwarte terechtkomen. Die blijft zijn hand maar uitsteken, ook nadat Leo zijn paspoort al heeft afgegeven. Dan pas ziet Leo, omdat iemand in het naburige hokje het doet, dat hij ook het formulier moet afgeven dat ze op het vliegtuig hebben moeten invullen en waar hij meer dan een half uur twijfelend mee in de weer is geweest. Wanneer hij het zijne uiteindelijk uit zijn tas heeft opgevist, weigert de agent het aan te nemen. De man zegt iets, in het Frans, in het Engels, maar Leo begrijpt het niet. Tot een vrouw, die achter hem in de rij staat, met Antwerpse tongval tegen hem zegt: ‘Ge moet die strook er afscheuren die er opzij aanhangt. Zwarte Piet wil daar met zijn handen niet aankomen om geen ebola te krijgen.’ Een mens houdt het niet voor mogelijk.

En dan begint die geüniformeerde zwarte nog vragen te stellen ook.

Of ‘monsieur Lènnard’ een verblijfsadres heeft in Canada?

‘Je dors dans un hôtel d’internet,’ zegt Leo.

En of hij als toerist of voor zaken naar Canada komt.

‘Pas comme touriste et pas pour des affaires. Je viens comme réchercheur. Je veux trouver un personne.’ Hij hoort de vrouw achter hem zuchten. En tot zijn grote schrik ziet hij hoe de agent zijn hokje verlaat en resoluut met zijn paspoort en zijn landingsformulier wegstapt. Hij ziet de revolver die de agent rechts op de heup draagt en hij ziet de handboeien die hij links op de heup draagt. Leo krijgt het warm en koud tegelijkertijd.

‘Ge weet toch dat het vandaag de 11e september is en dat ge dan met Amerikanen of Canadezen geen onnozelheden moet uithalen,’ zegt de vrouw.

‘Maar ik heb toch geen onnozelheden uitgehaald!’

‘Als ge, in plaats van de speciale uit te hangen, gewoon gezegd had dat ge toerist zijt, dan had ik hier niet moeten staan wachten tot mijn voeten in de grond gegroeid zijn. Gij zijt precies ook nog niet dikwijls verder dan Wuustwezel geweest…’ Op de koop toe heeft dat irritante mens ook nog een ringetje door haar neusvleugel zitten. En haar ene arm is blauw van de tatoeages. Daar zal die zwarte grensbewaker waarschijnlijk allemaal geen problemen over maken.

Wanneer Leo minuten later zijn paspoort terugkrijgt zegt hij: ‘Dank u wel, merci.’ De grote zwarte hand maakt – stank voor dank – alleen een wegwuivend gebaar.

En dan moet Leo godbetert de transportband nog vinden waar hij hopelijk zijn valies te pakken krijgt. Want het gebeurt alle dagen dat mensen tot over hun oren in de problemen belanden omdat ze op luchthavens in den vreemde hun bagage kwijtspelen. Waar die verloren bagage dan uiteindelijk terechtkomt, dat weet niemand.

Ook met de busrit naar het centrum van Montréal wil het niet lukken. Leo had het nochtans vooraf allemaal minutieus voorbereid en hij wist dat de rit 10 dollar zou kosten en dat het ticketje dat hij zou ontvangen nog 24 uur geldig zou zijn op alle stadsbussen en zelfs op de metro. Dus stapt hij, tas en valies met zich meezeulend, met een 10 dollarbiljet tussen de lippen geklemd de bus op, maar de bestuurder accepteert zijn biljet niet.

Aanvankelijk denkt Leo dat de man zijn geld niet wil aanvaarden om ‘geen ebola te krijgen’ en daarom haalt hij een ander biljet uit zijn portemonnee. Maar na veel vijven en zessen begrijpt hij dat hij op de bus – God weet waarom – alleen met muntstukken kan betalen. En die heeft hij niet.

De autobusbestuurder maakt Leo met veel geduld duidelijk dat hij ook bij een automaat in de hall van de luchthaven een ticket kan bekomen, maar daar begint Leo niet aan want hij wil zijn bankkaart niet kwijtraken door een of andere verkeerde handeling op dat toetsenbord. Hij heeft in ’t Mestputteke genoeg verhalen gehoord over automaten die bankkaarten inslikken.

De taxi die hem bij het hotel afzet kost hem uiteindelijk 45 dollar terwijl hij net dat hotel gekozen had omwille van de ligging vlak bij de busterminal.

Laura had hem geholpen bij de voorbereiding van zijn reis. Het was voor haar een fluitje van een cent om een niet al te duur hotel op te snorren dat vlak bij de busterminal lag.

‘Die kerel die het, toen de beesten nog spraken, met uw zuster gedaan heeft en die gij nu als excuus gebruikt om naar de Canadese vrouwen te gaan kijken, die woont daar ook maar op een paar honderd meter vandaan.’ Laura had op het computerscherm het busstation aangewezen, en het hotel, en de plek waar Léon Leblanc woont. Leo had er wel naar gekeken maar hij had het allemaal niet echt kunnen bevatten.

‘Kunt gij dat hotel reserveren voor mij?’

‘Da’s vaneigens.’

Laura had terstond via het internet het hotel geboekt. En ze had ook de vliegreis geboekt. Met een Visakaart. Leo had Laura netjes in papieren euro’s uitbetaald. En haar 5 euro extra gegeven. Voor de moeite en voor de slijtage aan haar computer.

‘Heb ik dan geen echte tickets nodig?’

‘Nee, ge hebt alleen de papieren nodig die hier uit mijn printer gerold zijn. Dat zijn uw tickets. Dat ene blad is voor de vlieger. En dat andere blad is voor uw hotel. Dat voor uw hotel zult ge waarschijnlijk zelfs niet moeten bovenhalen als ge daar uw pas laat zien.’

‘Ik ben er toch niet gerust in.’

‘Ik wel.’

‘Maar allez, Laura, iedereen kan toch met zo’n papier afkomen.’

‘Met de juiste nummers en codes erop? Vergeet het!’

Van het hotel, het Hotel Soleil in de Rue Saint-Hubert, had Laura hem op zijn computerscherm ook foto’s laten zien, zelfs van de kamers en van de douches en de toiletten. Op die foto’s was natuurlijk niet te zien dat de vloeren kraakten, dat de muren tussen de kamers van bordkarton leken, dat het licht in de badkamer het niet deed, en dat er – hoewel die niet werkte – voortdurend een klokkend geluid uit de verwarming kwam.

Op die foto’s was ook niet te zien dat de uitbaters van dat hotel nooit te betrappen waren op enige vriendelijkheid en dat ze daarenboven formeel eisten – anders mocht hij het hotel niet binnen – zijn bankkaart door een machine te mogen halen en dat hij daarbij ook een papier moest ondertekenen waar een lange tekst op stond waar hij geen jota van begreep. Leo was er rotsvast van overtuigd dat met de slag alle geld van zijn bankrekening verdwenen was. Goed dat ze niet aan zijn spaargeld konden want dat had hij, lang geleden al, bij een andere bank gedeponeerd. Goed dat hij meer dan tweeduizend Canadese dollars op zak had. Een mens weet nooit met welke malheuren hij te maken krijgt wanneer hij in den vreemde is.

Gelukkig dat zijn valies heel en ongeopend ter bestemming was geraakt want daarin stak een voorraad conserven en beschuiten zodat hij de week die hij hier zou doorbrengen zonder van iemand af te hangen zou kunnen overleven. Wie op een conservenfabriek gewerkt heeft kent de leeftochtwaarde van het blikjesvoedsel.

***

‘Pas nécessaire,’ zegt hij tegen de vrouw die voor de deur van zijn hotelkamer staat en die zegt dat ze zijn bed wil komen opmaken. Ze vraagt of hij misschien ziek is en of hij niets nodig heeft. Ze vraagt het in het Frans. Ze vraagt het in het Engels. Ze lijkt wel echt bezorgd. Maar Leo herhaalt zijn ‘pas nécessaire’.

Ze is amper vertrokken of hij heeft al spijt dat hij haar heeft laten vertrekken. Hij had haar het adres van Léon Leblanc kunnen tonen en vragen hoe hij er kon geraken. Hij fantaseert zelfs dat hij met haar een gesprek voert over de schrik die hem altijd en overal achtervolgt. Hoe langer hoe meer. En overal. Zelfs in zijn eigen huis. Maar nu, hier in Montréal, is het erger dan het ooit geweest is.

Hij ligt op het bed en rekent voor de zoveelste keer uit hoe laat het nu in België is. Hij ligt op het bed en hij neemt zich voor om nog een half uur te blijven liggen en om dan naar buiten te gaan en een korte wandeling te maken. Nog een half uur. Dertig minuten. Duizend achthonderd seconden. Dan zal hij exact vierentwintig uur op zijn kamer verbleven hebben.

Het valt hem op de straat beter mee dan hij gevreesd had. Er is niemand die hem aanspreekt. Maar hij hoort wel dat het Frans dat hier gesproken wordt een ander Frans is dan dat wat men hem op het college heeft proberen te leren.

De mensen zien er redelijk gewoon uit; hij ziet hier zelfs minder kleurlingen dan in Antwerpen.

Hij heeft een onnoembare schrik van zwarte mensen, van bruine mensen, van gele mensen. Daarom is hij er ook altijd erg voorzichtig mee om in een lezersbrief die hij naar een krant stuurt iets verwijtends over kleurlingen of vreemdelingen te schrijven. Hij zou geen bom op zijn deurmat willen vinden.

Net zoals hij schrik van kleurlingen en vreemdelingen heeft, heeft hij ook schrik van vrouwen. Altijd gehad.

Niet omdat ze ergens bommen zouden leggen.

Wel omdat ze anders zijn. Omdat ze mannen de grond onder hun voeten kunnen doen verliezen.

Betty en Laura zijn uitzonderingen.

En Tilda.

Tilda, godverdomme.

Ook al meer dan twintig jaar dood.

Hij had zich beter moeten kleden want het is hier stukken kouder dan het thuis was. In september is het daar ‘Indian summer’ had Laura gezegd maar daar is alleszins niks van te merken. Gure wind en grijze wolken overheersen. Het valt mee dat het niet regent.

Misschien laten de mensen hem wel met rust omdat ze denken dat hij een dakloze is. Vanwege zijn stoppelbaard. Hoe had hij kunnen weten dat zijn scheerapparaat hier niet werkt omdat de stopcontacten helemaal anders zijn? Hij had gewoon ouderwetse scheermesjes en scheerzeep in zijn valies moeten steken.

En een woordenboek, dat had hij ook moeten meenemen. En zijn reservebril. Een mens weet nooit.

Hij had grote Amerikaanse auto’s verwacht maar die ziet hij amper. Franse wagens ontbreken zelfs helemaal. Geen Citroën, geen Peugeot, geen Renault. Het zijn de Japanse merken die het hier het best doen. Ook de Duitse zijn prominent in het straatbeeld aanwezig. Hij maakt zich daarbij de bedenking dat de landen die volgens de geschiedenisboeken de Tweede Wereldoorlog verloren hebben het op industrieel vlak blijkbaar beter doen dan de zogenaamde overwinnaars. Hij neemt zich voor om er, wanneer hij weer thuis is, een brief over te schrijven. Het kan een goed onderwerp zijn voor De Tijd. Zijn overpeinzingen over automerken en over het schrijven van een lezersbrief doen hem zelfs zijn schrik vergeten.

En dat de auto’s hier alleen achteraan nummerplaten hebben.

En dat de stoplichten niet voor maar voorbij de kruispunten staan.

En dat alle straten kaarsrecht rechtdoor lopen.

En dat hier meer fietsers rijden dan in Antwerpen.

En dat er nergens hondenstront ligt.

Dan staat hij bij het water. Bij de Sint-Laurens. Het lijkt alsof hij vijftig jaar in de tijd wordt teruggeworpen. Alsof hij op de Scheldedijk in Lillo staat. De Sint-Laurens maakt hier eenzelfde bocht als de Schelde in Lillo. Hij ziet dezelfde schuimkoppen op het water. Hij schat dat zelfs de breedte van de stromen overeenstemt. Maar natuurlijk lagen er over de Schelde niet zulke imposante bruggen als hier. En toen was er achter hem die wirwar van boerderijen en werkmanshuizen, de ruïne van de suikerfabriek, de polders… Hier is het een wirwar van reusachtige torengebouwen, kerken en magazijnen. Toch is het heel even alsof hij hier, in Montréal, thuis is.

En dat de hoofdstraat van Lillo, de Oudstrijderslaan, eigenlijk ook een kaarsrechte straat was. En dat Montréal allicht, net zoals Lillo, bij de bocht van zo’n stroom ontstaan is omdat het in oorsprong een fort was, een vesting die diende om het land te verdedigen. Maar dat er in Montréal nooit een stadsbestuur is geweest dat besloten heeft om, voor het welzijn van de mensen, alles plat te gooien.

Hij neemt zich voor om binnenkort nog eens naar Lillo te gaan. Naar wat er rest van wat er was. Het is lang geleden dat hij er nog geweest is.

***

Met het plannetje dat Laura voor hem heeft uitgetekend staat hij voor het immense flatgebouw waar zijn vader zou verblijven, een lelijke constructie. Rechttoe rechtaan en grauw. Hij zou voor geen geld in zo’n betonnen kolos willen wonen.

In de inkomhal bevindt zich een groot bord met daarop alle belknoppen.

Léon Leblanc – 2005. Het staat op de bovenste rij.

Hij ziet er enorm tegenop om een gesprek te moeten voeren bij het microfoontje in de inkomhal. Wanneer hij na veel getreuzel dan toch de belknop heeft ingedrukt, hoeft hij echter helemaal niets te zeggen. De deur zwaait bijna onmiddellijk met een zoemend geluid open. Hij krijgt ze bijna in het gezicht, die deur.

Een lege gang. Proper en netjes, dat wel.

Een lift die hem geruisloos en in geen tijd tot op de twintigste verdieping brengt. Eigenlijk is het de negentiende want Leo merkt op dat de teller ineens van 12 naar 14 verspringt. Een dertiende verdieping is er niet.

Weer een lege gang.

De deur met nummer 2005 bevindt zich vlak naast de lift. Leo is er nog niet gearriveerd of ze wordt geopend.

‘Est-ce que je suis ici chez Leblanc?’

Zo iel, zo klein, het vrouwtje dat voor hem staat. Maar met ogen die blinken. En met gelakte nagels. Leo schaamt zich voor de stoppelbaard waar hij mee rondloopt.

‘Leblanc, oui. Et qui êtes vous?’

‘Je viens de la Belgique.’

‘Et qu’est-ce que je peux faire pour vous?’

‘Votre mari a été aussi dans la Belgique. Pendant la guerre.’

‘Vous êtes journaliste?’

‘Il a dormi dans notre maison. A Lillo.’

‘Lillo? Dormi?’

‘Dans les environs d’Anvers.’

‘A Anvers. Oui, je l’ai entendu parler d’Anvers.’

Dan opent ze de deur helemaal. Ze maakt een uitnodigend gebaar om hem binnen te laten. Leo kan niet anders dan verbaasd en in bewondering kijken: een kamergroot raam biedt uitzicht over de hele stad.

‘Je le vois maintenant pendant des années et ça reste impressionante.’ Ze staat naast Leo. ‘Mais qu’est-ce que je peux faire pour vous?’

Leo opent zijn tas. Hij haalt er twee kerstkaarten uit en toont die aan het verbouwereerde vrouwtje.

‘Mais, c’est lui, qui les a écrits…’

***

Het is een impuls. Mocht hij erover nagedacht hebben, dan had hij het nooit gedurfd om een wapenwinkel binnen te stappen.

Hij voert het gesprek in het Engels. In het Frans. In het Nederlands. Hij begrijpt snel dat hij geen pistool of revolver kan kopen. Dat hij daarvoor een vergunning nodig heeft, dat hij een registratienummer nodig heeft. Maar de verkoper legt hem geduldig uit dat hij wel een jachtgeweer kan kopen. Dat daar in ‘the free world’ geen enkele formaliteit bij hoort.

Hij betaalt 566 Canadese dollars voor het geweer. En hij betaalt 88 Canadese dollars voor een doos patronen.

Vanuit een achterkamertje haalt de winkelbediende een grote kartonnen doos waar het geplooide geweer perfect in past. Er gaat nog bruin inpakpapier omheen. En een touw. Niemand zal zien dat hij met een geweer door de straten van Montréal loopt.

Op de rand van het bed gaan zitten en het geweer schuin onder de kin plaatsen. De trekker overhalen en het is voorbij.

Dat denkt hij.

Dat is zijn plan.

Nog terwijl hij zich in het appartement van de weduwe Leblanc bevond, flitste het door zijn hoofd dat zelfmoord de enige uitweg was.

Vanwege de schaamte om zoveel.

Vanwege de leegte van geen vader.

En eigenlijk ook geen moeder.

Vanwege de onmacht om er gewoon bij te horen.

Vanwege de schrik.

Altijd en overal.

Vanwege de schrik voor de schrik.

Dat hij onmogelijk de zoon van haar man zaliger kon zijn. Dat had het vrouwtje hem, naar woorden zoekend en tranen verdringend, duidelijk gemaakt. Dat Léon een engel was geweest. Geduldig en verduldig. Dat zij het gelukkigste huwelijk had gehad dat een mens zich wensen kan. Maar dat slechts één pijn bleef en blijven zou: het feit dat zij geen kinderen hadden. Dat zij geen kinderen hadden omdat Léon geen kinderen maken kon. Onvruchtbaar. Zaad zonder kracht. Zowel in Boston, als in Toronto, als in Montréal waren dokters tot datzelfde besluit gekomen.

Bij Leo, gewond en verwond en wonden openrijtend, was het als een blok op het hoofd gevallen.

Hij was, toen tot hem doordrong wat hem werd uitgelegd, het appartement uit gerend. Hij had die verdomde kerstkaarten op de tafel laten liggen. Hij had de deur laten openstaan. Hij was langs de trap naar beneden gehold. Negentien verdiepingen.

Hijgend had hij op het trottoir gestaan. En dan was hij naar de wapenwinkel gelopen die hij eerder tijdens een van zijn bange tochten door de stad had opgemerkt.

Levensverwachting

Uw krant meldt dat onderzoek heeft uitgewezen dat een Belgische man van 62 jaar die een auto heeft gemiddeld drie jaar langer zal leven dan een Belgische man van 62 jaar die geen auto heeft. Uw artikel vermeldde niet wie die onderzoekers betaald heeft om dit belangwekkende onderzoek te verrichten. Ik wed erop dat het de belastingbetaler was die hier zijn duit in het zakje heeft gedaan. En intussen wordt bezuinigd op de pensioenen en de ziekteverzekering. Mocht het niet zo erg zijn, dan zou ik erom lachen.

Leo Lenaerts, 69 jaar, Deurne, niet in het bezit van een auto.

(De Standaard, oktober 2014)

Een bloedende wenkbrauw

oktober 2014

‘Goedemorgen, meneer. Ik heb hier een zending voor meneer. Zou meneer hier alstublieft eens willen tekenen?’

Leo plaatst zijn handtekening. Met klamme handen. Hij voelt hoe het zweet hem uitbreekt wanneer hij het pak aanneemt dat hij zelf vanuit Montréal naar zijn thuisadres verstuurd heeft.

Tijdens ettelijke paniekaanvallen had hij gehoopt dat het pak niet zou arriveren.

Nu het er toch is, is hij blij dat het er is.

Beter één geweer in de hand dan tien vogels in de lucht.

***

Laura belt aan. Hij begluurt haar door de spleet tussen de gordijnen. Hij ziet haar blonde haren. Sedert enkele maanden heeft ze blonde haren.

‘Vrouwen denken altijd dat ze de verkeerde haarkleur hebben. Die worden met die gedachte geboren.’ Het was Modest die het zei. Op de kermis in Merksem. Lang voor Laura geboren werd.

Leo raakt het gordijn niet aan opdat het niet zou bewegen. Hij gaat niet naar beneden om de deur te openen. Hij blijft bewegingloos staan tot Laura weer in haar auto stapt. Een Nissan terreinwagen op hoge wielen, met vooraan een blinkende bullbar en op het dak een schijnwerper.

***

In Wommelgem twijfelt hij om het terrein op te stappen waar de caravan van Betty staat. Ten slotte fietst hij terug naar het dorpsplein. In een broodjesbar drinkt hij een koffie. Hij morst op zijn hemd en op zijn broek. Wanneer hij weer bij zijn fiets komt blijkt iemand er met het voorwiel vandoor te zijn. Op klaarlichte dag. Op een dorpsplein.

***

In Brasschaat draalt hij voor de smeedijzeren poort van de villa van Swa. In de verte ziet hij zijn broer. Swa zwaait driftig in het rond met een luidruchtige oranje machine waarmee hij gevallen bladeren van zijn gazon blaast. Ook een rijk mens moet zijn dagen vullen.

***

Op het kerkhof in Kapellen moet hij lang zoeken om er het graf van Elza te vinden.

Elisabeth Lenaerts

1924-1998

Geliefde echtgenote van

Etienne Vermorgen

1929-…

Dat Elza verdorie vijf jaar ouder was dan die gluiperige broeder Vitalis die hier blijkbaar ook begraven zal worden…

Dat Elza en Betty dezelfde officiële voornaam hebben… Het is voor het eerst dat hij het zich realiseert.

Hij vraagt zich af hoe hij Elza genoemd zou hebben als hij altijd geweten had dat zij zijn moeder was. Zou hij haar dan mama genoemd hebben? Of moeke?

Is zij wel zijn moeder?

Waarom heeft ze er nooit over gesproken?

Waarom heeft Tilda er nooit over gesproken?

Waarom is er zo veel anders dan wat het lijkt?

Woede belet hem het slikken. Het is alsof zijn keel wordt toegesnoerd. Zijn maag brandt. Denken kan hij niet meer. Weerlichtflitsen schieten door zijn hoofd.

Hij laat zich op de grafsteen vallen. Hij klauwt naar de letters die voor zijn ogen schemeren. Hij rukt ze van het kille arduin, die letters, en hij keilt ze weg. Hij scheurt zijn vingernagels. Hij bloedt – hij weet zelf niet hoe het komt – uit zijn wenkbrauw.

***

In een apotheek in de Stationsstraat in Kapellen bet men de wonde aan zijn hoofd. Hij zit er rillend op een taboeretje tussen twee schabben vol medicamenten.

‘Ge zijt lelijk gevallen.’ Dat zegt de vrouw die met watten en ontsmettingsmiddel in de weer is.

Leo zegt niks. Hij stelt zich voor hoe hij met zijn geweer in de hand de apotheek binnenkomt. En hoe hij dan schiet en herlaadt en schiet en herlaadt en schiet en herlaadt…

De hand Gods

Wat volgt is de gedeeltelijke neerslag van een gesprek met Etienne Vermorgen. Het gesprek vond plaats op 25 oktober 2015 in de cafetaria van het rust- en verzorgingstehuis Zonnewende te Kapellen.

Ik neem aan dat u de waarheid spreekt, meneer, maar ik kan mij heel moeilijk voorstellen dat u Leo Lenaerts op café hebt leren kennen. Heel moeilijk… Ik ga niet beweren dat Leo nooit een café bezocht zou hebben maar ik vind het opmerkelijk dat hij daar met andere mensen sprak. Leo sloot zich in het openbaar altijd af voor gesprekken.

Ziek? Het zijn uitspraken waarmee uiterst omzichtig moet worden omgesprongen. Er zijn nu eenmaal mensen die gemakkelijk contact met anderen leggen en er zijn mensen die meer in zichzelf gekeerd zijn.

Misschien had hij hulp moeten zoeken. Maar de paradox is dat wie moeilijk contact legt het ook niet gemakkelijk heeft om hulp te vragen.

Ik vermoed inderdaad dat hij er zijn leven lang de nodige hinder van ondervonden heeft. Hij niet alleen, het was ook pijnlijk voor de mensen die hem graag hadden.

Of er sprake is van familiale belasting? U weet blijkbaar veel over de familie Lenaerts…

François Lenaerts, zegt u, en Bernard Lenaerts… Tja… Ik betwijfel of zij wel een goed zicht op die dingen hebben. Het zijn weliswaar familieleden in de eerste lijn maar het zijn leken, meneer. Ik ben zelf meer dan veertig jaar psychiatrisch verpleegkundige geweest en dat geeft een andere kijk.

Jos Lenaerts? Ik heb inderdaad het geluk gehad om die mens te mogen kennen.

Dat klopt. Hij heeft meer dan tien jaar op de afdeling verbleven waarover ik de leiding had.

Meneer, er bestaat zoiets als beroepsgeheim.

Goed, Joseph Lenaerts is misschien al een halve eeuw dood maar of dat het perspectief verandert, dat weet ik niet.

Op die manier dwingt u mij natuurlijk om erover te praten. Gewoon al om alle kwakkels en onjuistheden uit de wereld te helpen. Ik weet niet, meneer, of u ervan op de hoogte bent maar Joseph Lenaerts is met een zware verminking uit de oorlog weergekeerd. Een uitermate zware verminking… Wellicht zijn de oorlogsgebeurtenissen zeer traumatisch voor hem geweest. Maar ik ben ervan overtuigd dat hij dat te boven gekomen zou zijn. Mijn vrouw zaliger heeft het van dichtbij meegemaakt en zij heeft gezien hoe haar broer na enige tijd toch stilaan terug begon op te bloeien. Onder andere de kleine Leo was daarbij een factor van belang. Wanneer de kleine Leo in de buurt was fleurde Joseph helemaal op.

Laat mij uitvertellen, meneer. Ik weet niet of u het weet maar men had bij Joseph Lenaerts in Duitsland in abominabele omstandigheden een been moeten amputeren. In omstandigheden waar wij ons geen voorstelling van kunnen of durven te maken… Die operatie was naar alle waarschijnlijkheid onzorgvuldig en wellicht ook niet helemaal deskundig uitgevoerd waardoor de wonde niet heelde. Het gevolg was dat men achteraf wel drie of vier keer opnieuw heeft moeten ingrijpen. De resterende beenstomp moest altijd korter gemaakt worden. Vermoedelijk – ik ben er eigenlijk wel zeker van – is daar iets misgelopen met de verdoving waardoor Joseph een onomkeerbare hersenbeschadiging heeft opgelopen met een blijvend onvermogen tot gevolg. Anesthesie hield in die tijd veel meer risico’s in dan heden ten dage.

Meneer, ik heb het u toch al gezegd, zowel François Lenaerts als Bernard Lenaerts zijn leken. Hun beeld is vertekend. Ik kan u met de hand op het hart verzekeren dat Joseph Lenaerts een natuurlijke dood is gestorven. Ik was op dat moment trouwens zelf aanwezig. Samen met de dokter. En samen met de ziekenhuisaalmoezenier die hem de sacramenten heeft toegediend. En samen met Leo Lenaerts die hem de ogen gesloten heeft. Het was de hand Gods die Joseph uit zijn lijden heeft verlost. Eigenlijk vind ik die eeuwige insinuaties over zelfmoord stuitend.

Nee, meneer, René Lenaerts heb ik nooit ontmoet. En dat spijt me niet. Ik denk dat hij een man met weinig gevoelens was. Een man die op normen en waarden trapte als op ongedierte.

Meneer, ik heb de beste vrouw gehad die een man zich wensen kan. Ze is me vandaag exact zesduizend honderdvijftig dagen geleden ontvallen. Ik mis haar vanaf het ogenblik dat ik ’s ochtends ontwaak tot op het moment dat de slaap mijn denken overneemt.

Of Leo bij haar een speciale plaats innam? Meneer, elke mens die ze bij naam kende nam bij haar een speciale plaats in. Hebt u weleens gehoord van christelijke barmhartigheid? Wel, meneer, mijn vrouw was daar in alle omstandigheden een toonbeeld van. Zij heeft zich dag en nacht opgeofferd voor alles en iedereen om haar heen. Mensen zoals zij zijn een zeldzaamheid geworden in deze wereld waarin individualisme en materialisme hoogtij vieren.

Meneer, ik heb Leo altijd een warm hart toegedragen. Toen hij nog een jongen was heb ik, nadat hij wegens een fugue zijn schoolopleiding had onderbroken, al mijn invloed aangewend zodat hij toegelaten werd tot de opleiding voor psychiatrisch verpleegkundige in het hoofdhuis van de Broeders van Liefde.

Meneer, ik vind het juist een meerwaarde dat iemand die zelf kleine beperkingen heeft zich ten dienste stelt van medemensen die grotere beperkingen hebben. Het geeft een empathisch vermogen dat van onschatbare waarde kan zijn in een therapeutisch proces. Bij Leo heeft zich dat trouwens bewezen want hij had een schone loopbaan voor zich. Hij stond op het punt om bevorderd te worden tot afdelingshoofd maar op dat moment heeft hij helaas voor een andere weg gekozen.

De reden? Slechte invloed. Punt aan de lijn.

Die slechte invloed kwam van verschillende kanten, meneer. En vermits u toch kool noch geit spaart, ga ik dat ook niet doen. Leo is op een bepaald moment gaan meelopen met het revolterende en goddeloze gedachtegoed van een bepaalde patiënt waar hij de zorg over had.

Ja, meneer, de patiënt in kwestie was inderdaad een schrijver. Althans, dat beweerde hij te zijn. Zelf heb ik altijd geweigerd om zijn opruiende geschriften te lezen. En nee, ik ga zijn naam hier niet vernoemen. Wat geen naam heeft, raakt geen grond.

Het was die schrijver niet alleen, meneer. Leo was een al te goedgelovig mens en op die manier heeft hij wellicht de gevaren niet gezien van omgang met een bevolkingsgroep waar andere regels gelden dan in de rest van de samenleving.

Kermisvolk, meneer. Duidelijker kan ik niet zijn. Het is Leo’s ondergang geworden. Tot groot verdriet van mijn vrouw zaliger heeft Leo zich jarenlang in die kringen bewogen. Vraag me niet waar en hoe die contacten gelegd werden maar ze waren er… Vermits u zowel met François als met Bernard Lenaerts gesproken hebt, zult u ongetwijfeld ook op de hoogte zijn van het feit dat Leo op een bepaald moment zelfs in het huwelijk is getreden met een vrouw uit dat milieu. Geen kerkelijk huwelijk weliswaar, maar toch een verbintenis die haar sporen heeft nagelaten.

Meneer, ik zeg niet dat alle mensen die in dat milieu vertoeven slecht zijn. Ik zeg alleen dat er in dat milieu andere regels gelden dan in de rest van de samenleving en dat voor de wankele mens die Leo was zulks ongetwijfeld een voedingsbodem was voor een neerwaartse spiraal.

Uw insinuaties zijn meer dan stuitend.

Hoewel ik soms van mening was dat ze er te ver in ging is mijn vrouw zaliger altijd contact blijven houden met Leo. Het was tekenend voor haar.

Ik vond dat ze er te ver in ging omdat ik zag hoe ze eronder leed, meneer. Omdat ik zag hoe ze terneergeslagen weer thuiskwam nadat ze voor de zoveelste keer bij Leo op een ijzige muur van onbegrip, stilte en ondankbaarheid was gebotst. Om haar te behoeden voor nog meer pijn adviseerde ik haar om de frequentie van haar bezoeken te verminderen maar ze sloeg mijn raad in de wind.

Of het haar moederhart was dat sprak? Probeert u weer iets te insinueren?

Ik geloof niet dat ik hier nog iets aan toe voegen heb, meneer.

Meneer, mijn vrouw zaliger en ikzelf, wij hadden geen geheimen voor elkaar. Ik kan u verzekeren dat ik weet wat ik moet weten maar ik zie geen reden om hier en nu private gegevens aan de openbaarheid prijs te geven.

Het lijkt wel of ik een misdadiger ben die op een politiebureau ondervraagd wordt.

Als het u gerust kan stellen, meneer, de fabel van die Canadese soldaat heeft geen enkele grond. Bernard Lenaerts heeft mij een aantal jaren geleden met dezelfde suggestie in het nauw proberen te drijven. Het is voor mij wel nieuw om hier te vernemen dat Leo naar Canada getrokken is om daar zijn vader te gaan zoeken. Een vergeefse reis uiteraard. Ik begrijp niet waarom Leo nooit met zijn twijfels en vragen naar mij is gekomen.

Meneer, u maakt mij ziedend.

Meneer, mijn vrouw zaliger was geen vrouw die zich zomaar aan de eerste de beste gaf. Het huwelijk was voor haar een heilig sacrament.

U moet toch wereldwijs genoeg zijn om te beseffen dat conceptie ook onder gedwongen omstandigheden kan plaatsvinden. Onder gedwongen omstandigheden waar een christelijk mens zich zelfs geen voorstelling van mag maken… Het woord verkrachting is onbetamelijk maar het werd niet voor niets in woordenboeken en naslagwerken opgenomen.

U gaat mij de mond niet openbreken, meneer. Ik ken inderdaad de naam van de echte vader van Leo Lenaerts maar ik zal die naam mee in mijn graf nemen; daarmee zal ik de belofte, die ik mijn vrouw gedaan heb, gestand doen.

Zeker nu Leo ook overleden is bestaat er geen enkele reden om dat soort dingen op te rakelen. Wat geen naam heeft, raakt geen grond.

Meneer, nogmaals en uitentreuren: de vader van Leo Lenaerts was geen Canadese soldaat. De vader van Leo Lenaerts was een Belg gelijk u en ik. De vader van Leo Lenaerts was een man zonder gevoelens. Een man die op normen en waarden trapte als op ongedierte. Een man die door zijn eigen vader verstoten werd toen die het onuitspreekbare vernam.

Ik zou willen dat u mijn kamer verlaat, meneer. Het zal mij uren kosten om weer tot rust te komen.

De burgemeester

januari 2015

De burgemeester. Hij zal de burgemeester vermoorden. Hij zal hem doodschieten. Op de stoep voor zijn huis zal hij hem doodschieten. Hij zal er kalm en rustig naartoe wandelen met een valies in zijn hand. Op het moment dat de burgemeester buiten komt zal hij zijn valies openen en er het geladen geweer uithalen. Nog voor de burgemeester in de klaarstaande auto zal stappen zal hij hem neerschieten. Veiligheidsagenten zullen terugschieten. Ze zullen hem raken. Hij zal bloedend neerzijgen op de stoeptegels. Dat beeld zal in binnen- en buitenland op de televisieschermen verschijnen.

Broeder Etienne Vitalis Vermorgen zal het zien.

Zijn nog levende broers zullen het zien.

In het college van Vriesdonk zullen ze het zien.

De roepers en drinkers van ’t Mestputteke zullen het zien.

En ze zullen allemaal zeggen: ‘Wie had dat nu kunnen denken?’

En misschien zal er bij de ene of de andere ook een sprankeltje schuldgevoel opduiken.

Een gedachte die altijd weerkeert. Tijdens het eten, voor het inslapen, bij het wakker worden, bij het wachten bij de bakker, bij het omslaan van een blad van de krant, bij het kijken naar de deur wanneer men op de toiletpot zit…

Een gedachte waarvan aanvankelijk duidelijk was dat ze nooit realiteit zou worden. Een gedachte die na verloop van tijd misschien toch een plan wordt. Een gedachte die meer dan een gedachte wordt op het moment dat geweer en valies voor het eerst naast elkaar op de tafel liggen, met het doosje met patronen erbij.

Heet zoiets een dwanggedachte?

***

Sinds Bart De Wever burgemeester geworden is, is hij bij de meeste lawaaimakers van ’t Mestputteke de onbetwistbare held. Al wat in Antwerpen fout loopt, ligt aan het beleid van de vorige burgemeester. Of aan de opwarming van de aarde. Of aan de Walen die Vlaams geld door ramen en deuren naar buiten gooien. Of aan Europa dat alle macht naar zich toe trekt en geen oog meer heeft voor de kleine burger. Of aan de Marokkanen die racistischer zijn dan de grootste Antwerpse racist.

Leo aanhoort het. Hij weet niet of het al dan niet klopt wat er geroepen wordt. Het interesseert hem amper. De Wever is voor hem inwisselbaar voor gelijk welke andere politicus: een aandachtzoeker, een figuur die zichzelf graag hoort spreken, een betweter die het eigen grote gelijk wil doordrukken.

Maar dan, het is een dinsdagochtend, zit daar een man met maar één arm bij een tafeltje. Leo heeft hem nooit eerder in ’t Mestputteke gezien. Die man zegt heel kalm en rustig, helemaal niet geïmponeerd door het forse stemgeluid van de vaste gasten: ‘Ik ben geboren in Oorderen. Toen ik acht jaar was hebben ze mijn dorp met de grond gelijkgemaakt. Juist gelijk Wilmarsdonk en Lillo en grote stukken van Hoevenen, Stabroek, Zandvliet en Berendrecht. Ze hebben mijn dorp met de grond gelijkgemaakt, enkel en alleen omdat de betonmachines van de rijke aannemers nooit mogen stilvallen. Denkt hier iemand dat Bart De Wever, mocht hij toen burgemeester geweest zijn, die betonmolens wel had laten stilvallen?’

Er valt een stilte. Er wordt gekeken en gewacht. En heel even nagedacht.

En Leo Lenaerts – opengeslagen krant voor zich en koffiekoekje in de hand – besluit dat hij Bart De Wever zal vermoorden.

***

Céline Klak, Piet Patat, Trees van Potjes, Lies Kont, Clementine de Platte, Dikke Tuur, Sander Piep, Louis Sok, Dove Rik, Mie Mosterd. Ze woonden allemaal in Lillo. Ze waren volwassen toen hij kind was. Ze hebben allemaal geleefd, geademd en gedacht. Ze maakten plannen en hadden dromen. Leo heeft met geen van hen ooit gesproken. Nu voert hij bij nacht en in het donker lange gesprekken met hen. Hij ziet ze voor zich. In baaien en op klompen. Met klakken en hoofddoeken. Met gaten in de tandenrij. Met natte en zelf gerolde sigaretten tussen de lippen. Ze beantwoorden zijn vragen en ze zeggen hem stuk voor stuk dat hij er goed aan doet om zijn plannen ten uitvoer te brengen. Dat die van het stadhuis van Antwerpen hun leven vergooid hebben. Dat het altijd dezelfde soort is die op het stadhuis gewichtig doet.

***

Dat hij zich beter moet verzorgen. Dat zegt Laura. Dat hij erbij loopt als een bohemer. Dat hij waarschijnlijk slecht eet en te weinig buiten komt. Dat alle glans uit zijn ogen verdwenen is.

‘Ik mankeer niks,’ zegt Leo.

‘Laat u toch maar eens goed nakijken door uw huisdokter.’

‘Denkt ge dat ik dan gelukkiger ga worden?’

Laura zucht. Ze zegt dat hij een moeilijk mens is. Dat hij een bijna even moeilijk mens is als haar vader was. Dat ze goed kan begrijpen dat haar tante Betty indertijd bij hem vertrokken is.

Dat weet ze dus.

Dat betekent dat ze met Betty over hem gesproken heeft.

Leo zucht en zwijgt. En hij stelt zich voor hoe ze allemaal grote ogen zullen trekken op het moment dat bekend zal worden dat de burgemeester van de stad Antwerpen simpelweg op de trappen bij de voordeur van zijn eigen huis werd neergeschoten.

***

Hij is met de tram naar de Rooseveltplaats gereden en heeft daar de bus naar Lillo-Fort genomen. Exact veertig jaar geleden heeft hij met Betty dezelfde reis gemaakt.

De dag nadat ze getrouwd waren.

De dag na een beschamende nacht waarin Betty poedelnaakt voor hem had gestaan. Ze had zijn geslacht gestreeld met haar haren, met haar lippen, met haar borsten. Ze had hem woorden toegefluisterd waar wellicht de meeste mannen wild van werden. En hij, Leo Lenaerts, had niet anders gekund dan te denken aan alle andere mannen voor wie zij gegarandeerd hetzelfde spektakel had opgevoerd. Toen hij met de moed der wanhoop aan iets anders probeerde te denken was het godbetert zijn tante die hem voor ogen kwam.

Tilda, over wie René beweerde dat ze lesbisch was. Tilda, in wiens huis hij volgens diezelfde René geboren zou zijn. Tilda, naar wiens begrafenis hij zelfs niet geweest is. Omdat er een verschil is tussen willen en kunnen.

Vanuit de bus ziet hij een landschap dat hem volslagen vreemd is: hangars, gestapelde containers, kraanarmen…

Toen hij, na zijn trouwdag, met Betty naar Lillo reed, lag er sneeuw. Zij had rillend naast hem gezeten. Hij had haar tegen zich aan willen trekken. De eeuwige twijfel had het hem belet.

De wind waait nat en koud in zijn gezicht wanneer hij op de dijk bij het water staat. Hier, op deze eigenste plek, had Peer-de-krab hem verteld dat René in de gevangenis beland was. Dit was zijn vluchtplek wanneer de muren van zijn thuis hem op het hoofd dreigden te vallen. Op de andere oever bevonden zich toen geen koeltorens van een kerncentrale, geen reuzenkranen voor het lossen van containerschepen.

Dreiging

Burgemeester Bart De Wever wordt met de dood bedreigd. Een of andere gek heeft hem dat per brief laten weten. De burgemeester wordt nu de klok rond bewaakt door een ploeg bodyguards. Het meest onbegrijpelijke aan deze historie is dat ze in alle kranten breed uitgesmeerd wordt. Wil men meer onverlaten op slechte gedachten brengen?

Leo Lenaerts, Deurne

(Het Laatste Nieuws, januari 2015)

A lonesome cowboy

voorjaar 2015

In ’t Mestputteke komt hij bijna niet meer. Wanneer hij daar zit kan hij uitsluitend denken aan het doodschieten van de burgemeester. Bovendien lijkt het alsof de stamgasten hem zijn beginnen te wantrouwen.

‘Wat is ’t, leest ge de gazetten niet meer? Er staan nochtans schone histories in. De mannen van de Islamitische Staat laten zien wat de Marokkanen in het diepst van hun gedachten denken. En de enige koers die de Belgische coureurs nog kunnen winnen is het Belgisch kampioenschap.’

‘Ge moet opletten met te veel uit het venster te kijken, op de lange duur schilfert de verf van de ramen.’

***

Om de veertien dagen, wanneer het oud papier wordt opgehaald, zet hij een doos met boeken op de stoep. De boeken maken hem zenuwachtig, hij weet ook niet waarom. Lezen kan hij niet meer. Wanneer hij een pagina gelezen heeft, is hij vergeten wat er bij het begin van het blad stond. En zit hij toch weer te denken aan zijn moordplan of aan dwaze anekdotes van lang geleden.

***

Laura komt minder vaak. Hij begrijpt dat wel want hij is geen aangename gastheer. Ze heeft het hem trouwens vlakaf gezegd.

‘Ge hangt mijn voeten uit, Leo Lenaerts. Elke keer wanneer ik hier buiten kom heb ik een hele rare smaak in mijn mond. Alsof ik een half uur citroenen heb zitten eten. Ge denkt toch niet dat ik daardoor goesting krijg om rap terug te komen.’

Hij wil zeggen dat hij niet in staat is om te zeggen wat hem op het hart ligt. Maar hij is er niet toe in staat.

Hoe gestoord moet een mens zijn om de volgende dag vier citroenen te kopen en die een na een op te eten?

***

Bijna wekelijks, soms twee keer in een week, rijdt hij naar Lillo-Fort. Hij neemt brood mee voor de ganzen die er in de dijkbeemd zitten. Hij dwaalt er langs het haventje en langs het oude kruitmagazijn. En hij staat er vele lange uren op de Scheldedijk.

Met gesloten ogen overloopt hij alle boerderijen van het dorp dat er nu bijna vijftig jaar niet meer is maar dat gebeiteld achter zijn voorhoofd zit. Het hof van Suske Zat, de boerderij van Fons Engelen, van René Van den Dorpel, van de nieuwe boer, van Stans Van Bouwelen, van Michielsen, van Sooi Ajuin, van Staf Swijnen…

Suske Zat, die was niet alleen boer. Hij leverde ook kolen. Elk jaar in oktober kwam hij, zwart als een neger, de zakken kolen in het kolenkot naast de varkensstal leegkieperen. Zijn paard scheet op de kasseien terwijl Suske de kolenwagen loste. En van zodra Suske vertrokken was, moest Leo de paardenstront van de keien schrapen. Omdat ‘er geen beter mest voor de hof is’. Leg het maar eens uit aan zo’n jonge gast van vandaag die permanent met een computer in de weer is of naar muziek loopt te luisteren.

Het komt Leo voor dat iedereen toen altijd aan het werk was. René Van den Dorpel, die begon van zodra zijn beesten water en eten gekregen hadden aan zijn bierronde.

En toch was niemand gehaast of opgejaagd.

***

Hij begint er meer en meer een gewoonte van te maken om het geweer met zich mee te nemen. Hij rolt het geplooide wapen in een handdoek en dat pak past netjes op de bodem van een plastic tas. Schoenen De Meyer, dames-, heren- & kinderschoenen, Gitschotellei 153, 2600 Berchem, dat staat op de tas waarin hij het geweer met zich meezeult. Hij heeft het wapen bij zich wanneer hij brood gaat kopen, wanneer hij af en toe – lang niet alle dagen – de krant aanschaft, wanneer hij met tram en bus naar Lillo rijdt.

Soms ziet hij mensen met een plastic tas in de hand en vraagt hij zich af of zij ook een geweer bij zich hebben.

Een mens zonder uitlaat

Wat volgt is de gedeeltelijke neerslag van een gesprek met mevrouw Laura Verreycken. Het gesprek vond op 10 november 2015 plaats in café ’t Mestputteke in Deurne.

Ik wist dat Leo Lenaerts hier regelmatig een koffie kwam drinken maar ik heb nooit geweten dat het hier zo’n schoon café was. Alles is hier verdorie nog gelijk honderd jaar geleden! En de muziek die ze hier spelen, dat is de muziek die mijn vader ook altijd opzette. Cliff Richard en Tom Jones; wie bedenkt het! Laat het me weten als dat spel hier ooit te koop zou staan, misschien neem ik het dan wel over.

Leo Lenaerts heeft mij inderdaad verteld dat hij u hier was tegengekomen. En ik begrijp nu dat gij de man zijt die bij tante Betty in de caravan gezeten heeft om inlichtingen over Leo Lenaerts in te winnen. En nu wilt ge dat ik u vertel wat ik zelf niet weet. Ik zal beginnen met te vertellen wat ik wel weet: Leo Lenaerts was een mens bij wie ze hadden nagelaten om er bij de fabricage een uitlaat op te zetten. Voilà, ik denk dat daarmee in een keer heel veel gezegd is.

Een motor zonder uitlaat, dat moet vroeg of laat met grote knal ontploffen. Dat kan niet anders.

Mijn vader is zogezegd volslagen onverwacht doodgevallen maar twee dagen voor hij in elkaar gestuikt is heeft hij mij gezegd dat hij, als hij dood zou zijn, niet begraven wilde worden. Hij vond het een onverdraaglijke gedachte dat er maden en wormen door zijn buik en zijn holle borstkas zouden gaan kruipen. Hij wilde verast worden. We moesten zijn as – of het nu volgens de reglementen mocht of niet mocht – over een kermis verstrooien. Vanuit een reuzenrad of vanop een vliegmolen. ‘Dan verwaai ik in de geur van frietvet, wafels en smoutebollen,’ dat zei hij. En dat we, nadat zijn as verstrooid zou zijn, een goeie tripel van Westmalle moesten drinken. En dat er onderaan op zijn doodsbrief moest staan: ‘Bloemen noch kransen, liever een gift voor de trappisten van Westmalle.’

Ik heb daar met hem een serieuze discussie over gehad. Niet over die gift aan die paters maar wel over het feit dat hij gecremeerd wilde worden. Ge moet weten, ik kom er open voor uit, ik ben een sentimenteel wicht dat minstens één keer per maand naar het kerkhof gaat. Ik ga daar naar het graf van mijn moeder. Het kan onnozel klinken maar daar voor die steen kan ik met mijn moeder praten. Over alles wat mij op de maag ligt. Ik verzeker u dat alle psychiaters en psychologen met de slag zonder werk zouden vallen indien iedereen met grafstenen kon praten.

Ik heb mijn vader dan ook gezegd dat ik graag, na zijn dood, regelmatig voor zijn graf zou staan. Hij heeft mij toen aangekeken gelijk alleen mijn vader iemand kon aankijken en hij heeft gezegd: ‘Vermits ik toch tot frieten, wafels en smoutebollen zal weerkeren zal er geen sprake van zijn om aan mijn zerk te staan snotteren. In de plaats daarvan kunt ge, als ik er niet meer ben, beter af en toe mijn kameraad Lenaerts gaan bezoeken.’ Mijn vader gebruikte alleen voornamen indien hij twee mensen kende die dezelfde achternaam hebben.

‘Waarom moet ik Lenaerts gaan bezoeken?’ heb ik gevraagd.

‘Omdat die mens dat nodig heeft,’ heeft mijn vader gezegd. Twee dagen later hebben ze hem op de parking van de Aldi dood opgeraapt. Alstublieft.

Vanaf dan ben ik regelmatig bij Leo Lenaerts langsgeweest. Niet omdat ik het graag deed maar omdat het mijn plicht was. Nu weet ge het.

Het laatste half jaar heb ik het wat laten schieten. Het was geen doen. Leo Lenaerts heeft nooit veel gezegd maar toen zei hij zo goed als niets meer. En wat hij zei was onzin.

Ik kan u verzekeren dat het gemakkelijker is om met een arduinen zerk te praten dan om te zitten spreken tegen een mens die daar stom als een pluchen beer in een schietkraam zit te zitten.

Hij liet zich helemaal gaan. Hij is nooit een frisse verschijning geweest maar het laatste half jaar was hij echt een vogelschrik geworden: vuile kleren, slecht geschoren, zijn haar in alle richtingen. Hij at alleen nog brood en bruine suiker en het enige wat hij dronk was koffie. Liters koffie. Volgens mij had hij zwarte randen aan de binnenkant van zijn maag.

Op een bepaald moment heb ik hem gezegd dat hij op zijn eten moest letten, dat een mens is wat hij eet.

‘Wat moet ik dan eten?’ vroeg hij.

‘Ge zoudt kunnen beginnen met wat fruit te eten,’ heb ik hem gezegd, ‘een appel, een appelsien, een banaan.’

‘Ik ga dat niet doen want als een mens is wat hij eet, dan dreig ik een banaan te worden.’ Dat zei hij. Bloedserieus.

Met zo iemand valt niet te praten.

Zijn appartement zag eruit alsof er een orkaan was door geraasd. Zijn boeken had hij uit de kast en van de schabben gehaald en ze stonden in hoeken en kanten in kartonnen dozen. Op alle stoelen en zetels lagen kleren en papieren. En stel u daar nog wat lege broodzakken en vieze koffietassen bij voor.

Ik weet het niet: er zat geen fut meer in. Tegelijkertijd brandde er een soort vuur in zijn ogen waar ik schrik van had.

Op een keer zei hij mij – zomaar, nadat hij minutenlang niets gezegd had – dat hij van plan was om Bart De Wever omver te schieten.

‘Gelooft ge me niet?’ vroeg hij.

Ik heb mijn schouders opgehaald. Toen zei hij dat hij een geweer op de bodem van zijn kleerkast had liggen.

De meeste mensen die ik ken, hebben een geweer. Mijn vader had altijd een geweer onder het bed van zijn woonwagen liggen. En de vent met wie ik vijf jaar, twee maanden en drie weken getrouwd ben geweest had een geladen revolver in het etui van zijn scheerapparaat zitten. Daarnaast had hij natuurlijk ook nog zestien geweren in zijn schietkraam liggen.

‘Waarom zoudt ge Bart De Wever omverschieten?’ heb ik Leo Lenaerts gevraagd.

Hij had zijn antwoord klaarzitten: ‘Het is zijn soort dat heel mijn geboortestreek van de kaart heeft geveegd.’

Ik heb dan gezegd dat Bart De Wever nog niet geboren was toen die geboortestreek van de kaart geveegd werd.

Maar dan zei hij dat alle politiekers van dat niveau juist hetzelfde zijn. Dat ze allemaal over lijken zijn gegaan om te geraken waar ze geraakt zijn.

Dat ze zich tegelijkertijd allemaal gecompromitteerd hebben. Dat ze daardoor in de klauwen en in de macht zitten van aannemers en fabrieksbazen. En dat er maar één remedie tegen was: afknallen.

‘Ge meent het,’ heb ik gezegd.

Hij heeft niet geantwoord. Hij heeft mij alleen straal in de ogen gekeken. De haren op mijn armen stonden rechtop. Ik heb zelfs getwijfeld of ik de politie moest inlichten. Maar tante Betty zei dat het niet nodig was. Ze zei dat er van Leo Lenaerts altijd een hoek af geweest is maar dat hij niet gevaarlijker was dan de paus van Rome.

Het klopt wel dat Leo Lenaerts altijd een speciaal geval was maar naar mijn gedacht is het helemaal beginnen mislopen door die reis naar Canada.

Het was te zot voor woorden dat hij daar koste wat kost naartoe wilde. Hij was bij wijze van spreken nooit in zijn leven verder dan de rand van Antwerpen geweest en nu zou hij ineens moederziel alleen naar de andere kant van de wereld vliegen. Om daar een oud lief van zijn zuster terug te vinden.

Ik heb hem die reis uit zijn kop proberen te praten maar hij had er geen oren naar. Hij moest en hij zou naar Canada gaan.

Ja, hij heeft mij dat achteraf ook verteld, dat hij dacht dat zijn zuster zijn moeder was en dat die Canadees zijn vader zou geweest zijn. Maar dan heeft hij daar in Montréal zogezegd ontdekt dat die Canadees een vent was die geen kinderen kon krijgen. Ik heb braaf gezwegen toen hij mij die uitleg deed maar ik heb bij mijzelf gedacht dat ik ze niet te eten zou willen geven: de vrouwen die kinderen gekregen hebben van venten die beweren dat ze geen kinderen kunnen krijgen…

Het meest onvoorstelbare vind ik dat tante Betty ooit met Leo Lenaerts heeft samengewoond en er zelfs mee getrouwd was. Het moet dan toch zijn dat hij vroeger anders was dan de laatste jaren. Ofwel moet tante Betty gedacht hebben dat ze hem uit de put kon halen. Tante Betty wil altijd en voor iedereen goed doen, dat zit in haar karakter.

Maar er zijn nu eenmaal mensen voor wie het onmogelijk is om goed te doen. Mensen zonder bodem… Mensen zonder uitlaat…

Het zal altijd een mysterie blijven hoe hij aan zijn einde is gekomen. Ik ben het trouwens pas weken na datum te weten gekomen dat hij dood was. Tante Betty heeft het mij verteld. Nadat ze papieren van de notaris ontvangen had.

De kans is groot dat hij begraven is zonder dat er iemand bij was. Ik mag er niet op doordenken of ik zou beginnen te janken. Het is goed dat mijn vader verast is of hij had zich omgedraaid in zijn graf.

Het plan ten uitvoer

11 juli 2015

Ooit heeft hij in een boek gelezen: ‘Om niet op zijn werk te verletten besloot Jean Dézert om op een zondag zelfmoord te plegen.’ Hij weet nog dat hij de novelle tweedehands gekocht heeft op een boekenmarkt omdat hij geïntrigeerd was door de tekst over de auteur op het kaft. Het ging om een Frans schrijver die erg jong gestorven was en die daardoor amper wat had kunnen publiceren. En nu is hij verdomme de naam van die Fransman vergeten. Mocht de zin hem een jaar geleden te binnen zijn geschoten dan had hij het boek zo uit zijn boekenkast gehaald en had hij de naam van die auteur direct weer geweten. Maar zijn boekenkast is zo goed als leeg. De boeken die het huis nog niet uit zijn, staan in kartonnen dozen. Hij kan zich niet voorstellen wie ze zal meenemen en waar ze terecht zullen komen.

Het is raar dat een mens zich zo’n citaat herinnert op de dag dat hij zich zal laten doodschieten nadat hij zelf iemand beschoten zal hebben. Het is nochtans een zaterdag en geen zondag vandaag. Sommigen maken er natuurlijk wel een zondag van.

‘Waarom hangt bij de notaris de vlag met de Vlaamse leeuw buiten?’ Hij weet nog dat hij het ooit in de Volkswagen onderweg naar God weet waar – want naar school kan het in juli nooit geweest zijn – aan René gevraagd heeft.

‘Omdat het 11 juli is.’

‘En wat heeft 11 juli met de Vlaamse leeuw te maken?’

‘De Vlaamse leeuw verjaart vandaag.’

‘Dat kunnen ze toch niet weten.’

‘Bij een gewone leeuw niet maar de Vlaamse leeuw is in de zoölogie van Antwerpen geboren en daarom kennen ze zijn verjaardag.’ René had op elke vraag een antwoord. Altijd en overal.

En dat een mens ook nog met een monkellach om de mond loopt op zijn sterfdag.

Hij zet de ramen open. Hij raapt sokken en kleren op die her en der in de kamer verspreid liggen en stopt ze in een zak. Met spons en doek maakt hij het tafelblad schoon. Het is lang geleden dat hij zich nog zo goed in zijn vel voelde.

De tas met het geweer staat klaar bij de keukendeur. Schoenen De Meyer, dames-, heren- en kinderschoenen, Gitschotellei 153, 2600 Berchem.

Op de radio wordt gezegd dat Bart De Wever op deze Vlaamse feestdag een eregroet zal brengen aan het graf van Willem Elsschot. Leo bedenkt zich dat de levende Elsschot er wellicht niet om had kunnen lachen indien hij geweten had dat een flamingant politicus bij zijn zerk voor zichzelf reclame zou staan maken.

Hij zou een of ander hilarisch stukje uit Kaas of uit Lijmen ter hand willen nemen maar ook dat kan niet meer. Hij had de boeken nooit weg mogen doen.

Hij loopt naar de bakker.

‘Een carré confiture en een ronde suisse, alstublieft.’

Hij weet dat deze koffiekoeken zijn laatste maaltijd zullen vormen. En hij vraagt zich af of straks – of vanavond, of morgen – een lijkschouwer de inhoud van zijn maag zal bestuderen om dan te concluderen: ‘De moordenaar van Bart De Wever heeft voor het uitvoeren van de misdaad een carré confiture en een ronde suisse gegeten.’

Hij betrapt er zichzelf op fluitend door de straat te lopen. Het Belgisch volkslied, godbetert. Op de Vlaamse feestdag.

En door zijn hoofd flitst de variant die René altijd zong wanneer hij de muziek van dat volkslied hoorde:

O Dierbaar België, den ezel kan niet schijten, want zijn hol is toegeplakt met col…

Een keukenstoel en zijn geweer, dat zijn de dingen die hij meeneemt wanneer hij voor het laatst zijn appartement verlaat.

Hij twijfelt even of hij de deur op slot zou draaien. Hij doet het toch.

Hij stommelt de trap af met in zijn ene hand de stoel en in zijn andere hand de zak met het geweer.

De vrouw die op de gelijkvloerse verdieping woont is in de gang met een stofzuiger in de weer.

‘Ik geloof dat ge plannen hebt.’ Dat zegt ze en ze drukt op de knop om de stofzuiger uit te zetten. Klaar voor een nietszeggend gesprek.

‘Ik ga Bart De Wever doodschieten.’

Ze begint meteen te lachen. En ze opent de voordeur voor hem zodat hij met zijn gerief de straat op kan. Hij hoort haar nog lachend zeggen: ‘Bart De Wever doodschieten…’

Leo is amper vijftig meter gevorderd wanneer hij de stoel op het trottoir neerzet en de zak met het geweer erbovenop legt. Hij zoekt zijn sleutels, omknelt ze even in zijn gebalde vuist en laat de sleutelbos dan wegglippen in het rooster van een rioolput.

Hij wil het voor zichzelf onmogelijk maken om op zijn stappen weer te keren.

Hij posteert zich op de Herentalse Baan vlak bij het huis van de burgemeester. De stoel staat tegen het muurtje dat de voortuin van de villa scheidt van het trottoir. De zak met het geweer ligt op het muurtje. Daar en zo zal Leo geduldig op zijn doelwit zitten wachten.

‘Heeft De Wever u als lijfwacht in dienst genomen?’ Een van de vaste klanten van ’t Mestputteke passeert.

Ongetwijfeld zullen ze hem vanuit het café kunnen zien. Ongetwijfeld zullen ze er over hem praten. Ze zullen drinken en biljart spelen en vanavond zullen ze een dag minder te leven hebben.

‘Het De Queeckerplein, meneer, weet u waar dat is? Deze mevrouw is op zoek naar het vreemdelingenloket.’ De vrouw die het vraagt lijkt een beetje op Laura. De vrouw die ze probeert te helpen draagt een zwarte hoofddoek en een lang beige gewaad. België is België niet meer.

Dat ze hier samen met hem op de burgemeester hadden kunnen wachten. Dat bedenkt hij zich wanneer ze beiden al uit het gezicht verdwenen zijn.

Niemand schijnt het eigenaardig te vinden dat er naast de oprit van het huis van de burgemeester een man op een keukenstoel zit.

Niemand schijnt zich vragen te stellen over de inhoud van de plastic tas die hij naast zich heeft liggen.

Een auto stopt. De achterdeur zwaait open. Een jongen van een jaar of tien stapt uit. Hij zwaait naar de vrouw die achter het stuur zit. De vrouw steekt de hand even op en dan rijdt ze weg.

De jongen kijkt Leo aan. Leo kijkt de jongen aan.

Dan begint de jongen te rennen. De oprit op. Naar het huis van de burgemeester. Naar het huis waar hij woont.

Hij is nog geen vijf meter ver of hij struikelt en valt. Op zijn buik. Even blijft hij onbeweeglijk in een verkrampte houding liggen.

Leo staat op om de jongen te helpen rechtstaan. Hij zet twee stappen en ziet dan de angst in de kinderogen. Hij deinst terug, schrikt van de schrik die hij het jongetje blijkbaar aandoet, keert zich om en loopt zonder op het verkeer te letten de drukke straat in. Hij loopt midden op de rijweg. Auto’s toeteren. Vanop de stoep roept iemand iets. Leo kijkt op noch om.

Binnengekomen berichten

12 juli 2015

Een stagiair bij Gazet van Antwerpen onderschepte o.a. volgende berichten uit de radiocommunicatie van de Antwerpse politie:

Ondanks verhoogde alertheid werd in de onmiddellijke nabijheid van het huis van burgemeester De Wever een geladen jachtgeweer aangetroffen. Camerabeelden maken niet duidelijk hoe het wapen daar terechtkwam.

Na overleg met de persverantwoordelijken van de politie en van het stadhuis besluit de hoofdredacteur om het bericht niet te plaatsen.

Ter hoogte van Lillo-Fort, vlakbij de molen ‘De Eenhoorn’, werd op zondagochtend 12 juli omstreeks 5.30 u in de berm van de Scheldelaan een levenloos lichaam aangetroffen. Het betreft een blanke man van zekere leeftijd. De vondst werd gedaan door twee douanebeambten die op weg waren naar hun kantoor te Lillo-Fort. Vanwege de verwondingen op het lichaam wordt verondersteld dat de man door een voertuig, waarschijnlijk een vrachtwagen, werd aangereden en in de berm geslingerd. Wellicht was hij op slag dood.

Omdat geen foto en verdere informatie beschikbaar is besluit de coördinator van de regionale pagina’s om het bericht niet te plaatsen.

Nawoord

Van januari 2010 tot mei 2011 maakte ik driemaal per week in de vroege ochtend de tocht naar het fysiotherapielokaal van het Monicaziekenhuis in Deurne. Een hardnekkige frozen shoulder was oorzaak van de langdurige behandeling. Na gedane arbeid bij de fysiotherapeuten beloonde ik mezelf regelmatig met een koffietje in het nabijgelegen café ’t Mestputteke.

Daar heb ik hem ontmoet. Hij was een eenzelvig man die dagelijks stipt om vijf voor halfnegen de kroeg binnenkwam, plaatsnam aan altijd hetzelfde tafeltje bij het raam, een koffie kreeg zonder dat hij ernaar moest vragen, de beschikbare kranten doorbladerde en vervolgens met rode balpen een bladzijde van een notitieboekje volkribbelde met piepkleine lettertjes. Om tien voor negen ging hij, nadat hij het gepaste kleingeld naast zijn lege kop gelegd had, weer naar buiten.

Ik heb hem nooit met iemand weten spreken tot hij op een bepaalde dag, bijna een jaar nadat ik hem voor het eerst ontmoet had, naar mijn tafeltje kwam. Hij had een pak bij zich met daarin de zowat complete verzameling van mijn romans. Of ik die boeken alstublieft zou willen signeren. Wat ik dan ook gedaan heb. Hij had ook een exemplaar bij zich van De knetterende schedels & Recht op antwoord van Roger Van de Velde. Het was de editie die in 2000 bij Nijgh & Van Ditmar verscheen en waarin van Stefan Brijs, Johan Vandenbroucke en mijzelf een nawoord staat. Of ik ook daarin mijn handtekening zou willen zetten. En dat hij thuis nog een eerste druk van De knetterende schedels in de boekenkast had staan, een waar Van de Velde zelf een opdracht in had geschreven. Ik vroeg hem waar hij Van de Velde ontmoet had. Dan kwam het gefluisterde antwoord: ‘Daar mag ik niks over zeggen.’

De dagen die volgden gaf hij geen teken van herkenning wanneer hij het café binnenkwam. Hij dronk zijn koffie, doorbladerde de kranten, noteerde God weet wat in zijn notitieboekje en vertrok. Maar op een keer keerde hij een vijftal minuten nadat hij vertrokken was op zijn stappen terug en kwam hij bij mij zitten.

‘Ik wil u wel in vertrouwen zeggen dat ik Roger Van de Velde gekend heb toen ik als verpleger in een psychiatrische instelling werkte.’ Hij zei het zonder enige begroeting of inleiding. Een gesprek dat eerder begonnen was, werd voortgezet.

Nog voor ik de kans kreeg om op zijn mededeling over Van de Velde te reageren begon hij over wat anders. ‘Ik ben van Lillo en dat hele dorp met alles erop en eraan is vijftig jaar geleden moeten wijken voor de uitbreiding van de haven. Ge moet daar nu eens langsrijden, langs die dokken die ze toen hebben aangelegd. Op de helft van de kades staat het onkruid metershoog, in de hallen van de Opelfabriek groeien berkenbomen, en overal hangt een solferstank. Misschien moet ge daar eens een boek over schrijven.’

Ik wilde vragen of hij iets van me wilde drinken maar hij was alweer de deur uit. Bij volgende bezoeken aan ’t Mestputteke leek hij me niet meer te kennen. Korte tijd later frequenteerde ik het café niet meer.

In de zomer van 2015 bezocht ik de kroeg opnieuw. Ik vond er een onveranderd interieur, dezelfde stamgasten, hetzelfde luidruchtige krakeel. Maar dat ene tafeltje was onbezet.

‘Komt die meneer die daar bij het raam altijd de krant zat te lezen niet meer?’ Ik vroeg het aan de cafébaas.

Het commentaar kwam meteen van alle kanten: ‘Naar het schijnt hebben ze hem ergens bij de dokken over zijn kloten gereden.’

‘Hij was een vijs kwijt. De laatste keer dat ik hem gezien heb zat hij gelijk een zombie op een wit gelakte keukenstoel op het trottoir voor het huis van de burgemeester.’

‘Ik heb hem hier nooit weten spreken of bewegen.’

‘Toch wel. Hij heeft eens bijna gevochten omdat Dré Duvel iets verkeerd gezegd had.’

‘Alle Turken terug naar Marokko! En alle foorkramers naar ’t zigeunerkamp!’

‘Kort na zijn geboorte verloren gelopen en onnodig lucht verbruikt. Ik zou ze de kost niet willen geven, de mensen die op die manier rondlopen.’

‘Voor spijs en drank, voor het dagelijks brood: wij danken u, o Heer.’