Rop Zoutberg

Van Madrid naar de hemel

Logboek Spanje

Uitgeverij Balans

Amsterdam 2012

Vijftien jaar lang woonde en werkte Rop Zoutberg als correspondent van het NOS Journaal in Spanje. Hij doorkruiste het hele land, ervoer de littekens van de burgeroorlog, maakte schokkende terreuraanslagen mee en was erbij toen Spanje uitgroeide tot het wonderkind van de Europese Unie, met de bouw als motor van een onstuimige economische groei. Honderdduizenden huizen werden gebouwd, miljoenen nieuwkomers trokken naar Spanje. Maar met de internationale crisis spatte de huizenbubbel genadeloos uiteen, met dramatische gevolgen. Een kwart van de bevolking raakte werkloos, en het nijpende financieringstekort en de ingrijpende bezuinigingen knijpen het land de keel verder dicht.

In dit boek neemt Rop Zoutberg de lezer mee achter de schermen van zijn geliefde land. Want even tussen de Spanjaarden betekent afgezien van de turbulente politieke en economische ontwikkelingen ook een fascinerende cultuur en talloze kleurrijke tradities. En passant geeft Zoutberg de lezer velerlei tips, bijvoorbeeld om van Madrid te genieten. Hij ontmoet illustere Spanjaarden en vertelt van binnen uit over zijn ervaringen als correspondent.

Van Madrid naar de hemel beschrijft op meeslepende wijze een oeroud en prachtig land dat, crisis of niet, wonderbaarlijk functioneert en sterk tot de verbeelding spreekt.

Copyright © 2012 Rop Zoutberg / Uitgeverij Balans, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp Rob Westendorp

Omslagfoto Getty Images / Jasper Juinen

Foto’s binnenwerk Rop Zoutberg

Verzorging e-book Ferdinand Rusch - Formaat

isbn 978 94 600 3620 0

nur 740

www.uitgeverijbalans.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2012.

Rop Zoutberg (1964) werkte vanaf 1996 in Spanje als correspondent voor de nos, de Wereldomroep, Het Parool en De Morgen. Zijn werk als fotograaf en radiomaker werd verschillende malen onderscheiden. Op dit moment is hij correspondent van het NOS Journaal in Italië.

Voor Elena, Ramón en Adriana, mis amores

Voorwoord

Voorwoord | Hou je adem in

Twee stripboeken bepaalden ooit mijn kennis over Spanje. In Het Spaanse spook zijn Suske en Wiske de belegeraars van het omsingelde dorp Kriekebeek te slim af. De soldaten onder aanvoering van de zwarte hertog van Alva zijn wrede schreeuwlelijkerds. (‘Miljardos de canonnados! Sta daar niet te slapen, corporalios! Alle donderius ruk uit!’) In Asterix in Hispania komen de Spanjaarden er sympathieker van af. De boeven in dat verhaal zijn de potsierlijke Romeinen, die het trotse zoontje Pepe van een Spaans stamhoofd ontvoeren. (‘Ik hou net zo lang mijn adem in tot me iets overkomt... hombre!’) Het verhaal vertelt als andere Asterix-boeken met een knipoog nogal wat over het land waar het avontuur zich afspeelt. Zo leert het stripboek je iets over het stierenvechten, Don Quijote, de paasweek en de oorsprong van het massatoerisme. Asterix in Hispania staat verder (net als de ‘Spaanse’ Suske en Wiske) bol van de olé’s en caramba’s.

Maar veel meer dan wat die twee strips over Spanje vertelden, wist ik niet. Ik groeide op in een gezin dat Frankrijk als het verste buitenland beschouwde en Spanjaarden als zeer luidruchtig volk zag.

Eenmaal hier ontdekte ik dat dat laatste vooroordeel wel klopte. Vanaf de maan kun je de Chinese Muur onderscheiden, want zo lang is die, vertelt een mop. Je kunt er ook de Belgische snelwegen zien, want die zijn in de nacht allemaal verlicht. En de Spanjaarden, die kun je hóren.

De werkelijkheid komt in de buurt: ieder gaatje aan stilte wordt in Spanje met decibellen gevuld. De Spanjaarden schreeuwen de oren van je hoofd. Op de terrassen wordt het geraas van auto’s overstemd door televisies, die via de open ramen reclames en roddelprogramma’s over de gasten uitstrooien. Niemand kijkt ernaar, maar daar gaat het ook niet om. Op de terrassen van prachtige stranden tettert bacalao (Spaanse housemuziek), in de parken schellen de elektrisch versterkte panfluiten om het hardst. Dat vindt iedereen normaal.

Maar ik wende er nooit aan.

Toch bleef ik er vijftien jaar wonen, in dat land waar iedere dag wel iets raars gebeurde. Ineens bleek het volkslied geen tekst te hebben. De dag daarna was het laatst overgebleven standbeeld voor dictator Franco spoorloos verdwenen. Op dag drie ontdekte het Prado een Mona Lisa in de kelder onder het museum. Het was nog mooier dan het doek in het Louvre.

In Spanje werden ook steeds records gebroken. Die haalden allemaal de media, omdat die nu eenmaal van absolute getallen houden. Spanje was het land waar in een jaar (2005) de meeste huizen werden gebouwd (800.000). Het land met de meeste werklozen (terwijl ik dit schrijf 5,3 miljoen). Het Europese land met de grootste terreurdaad sinds de Tweede Wereldoorlog (192 doden). Met de oudste terreurorganisatie (opgericht in 1960) – al had die dan weer niets met de grootste terreurdaad te maken. Met de meeste biljetten van 500 euro in omloop (een op de vijf bevindt zich in Spanje). Met de duurste (Cristiano Ronaldo, 94 miljoen euro) en best betaalde (nog eens de Portugees Ronaldo, 13 miljoen per jaar) voetballer. Met voor de poorten van Madrid de grootste sloppenwijk van de Europese Unie (40.000 armoedzaaiers).

Veel stereotypen over Spanje en de Spanjaarden zitten er goed naast. Want ook al doet de bisschoppenconferentie verwoede pogingen het tegendeel te bewijzen, Spanje is niet zo katholiek als je misschien wel zou denken. De kerken lopen leeg en zondagsrust kennen ze er in ieder geval niet. En lang niet alles in Spanje gebeurt pas mañana. Als je het over macho’s hebt: in Finland komen meer vrouwen om het leven door huiselijk geweld dan in Spanje.

Toch betekent dat niet dat je als correspondent de bestaande beelden over een land makkelijk even doorprikt. Dat in Spanje de treinen zich beter houden aan het spoorboekje dan gemiddeld rond Utrecht cs willen we in Nederland eigenlijk niet weten.

Vanaf 2010 bracht ik als correspondent een onvermijdelijk negatieve reeks verhalen over de economische crisis op het Iberisch Schiereiland. Het waren berichten die voortdurend onderstreepten hoezeer ze er in Zuid-Europa een zooitje van maakten. En die steevast als onderliggende vraag hadden wat dat de belastingbetaler in het georganiseerde Nederland wel niet ging kosten. Er zat een wetmatigheid in. Kennelijk ligt zo de verhouding tussen het ‘wij’ (de landen in het noorden van Europa) en het ‘zij’ (de landen rond de Middellandse Zee, inclusief Ierland) bij de huidige kredietcrisis.

Intussen verandert Spanje razendsnel. Het land wordt zonder twijfel door de huidige economische crisis omlaag getrokken, maar zit nog altijd in de stroom die na de dood van generalissimo Franco ging kolken. Veranderingen gaan er in hoog tempo en lang niet iedereen komt mee met de hogesnelheidstrein die door Spanje dendert.

Spanje, dat (arbeids)immigranten met miljoenen tegelijk aantrok – en die nu, net als halverwege de vorige eeuw, ook weer afstoot. Spanje, het land waar je tegenwoordig het strakste asfalt van Europa vindt, al is er nog altijd geen werk in de uithoeken van Extremadura. Het land dat uiteindelijk, na decennia van doden en bommen, toch afrekende met zijn ‘eigen’ terreurgroep Euskadi Ta Askatasuna (Baskenland en Vrijheid, eta). De mijlpaal werd overschaduwd door ander wereldnieuws: op de dag dat eta verklaarde permanent de wapens neer te leggen en voortaan alleen langs politieke, democratische weg de onafhankelijkheid na te streven, werden alle media gedomineerd door het nieuws dat de Libische leider Kadhafi in een rioolbuis was gelyncht.

Ik vestigde me in het najaar van 1996 in het land zonder al te vastomlijnde plannen. Spaans leren was het enige project dat ik voor ogen had. Daarna zou ongetwijfeld dat moment komen dat je als Hollander hebt aan het eind van een te lange vakantie. Het moment waarop je denkt: nu weer een volkorenboterham met boerenbelegen en een beker karnemelk. Maar dat moment kwam nooit.

Na een jaar beheerste ik de taal goed genoeg om voor het eerst een grap in het Spaans te testen. De man die ik mijn mop vertelde moest lachen. Mogelijk vertelde ik het verkeerd, óf begreep hij werkelijk mijn grap. Ik vond beide opties bevredigend en besloot wat te blijven hangen. Ik trouwde een Spaanse schone, we kregen twee kinderen en ik bleef nog langer.

Een vriendin gaf me voor ik uit Nederland vertrok het advies om op dagen dat ik me verveelde naar de laatste halte van een metrolijn te reizen, daar uit te stappen en de buurt te verkennen. Maar ook de verveling kwam niet. Met als gevolg dat ik nog altijd niet weet hoe de buurt rond Mirasierra (eindhalte van lijn 9) eruitziet.

Van Madrid naar de hemel, zeggen ze. De uitdrukking zou teruggaan naar de achttiende eeuw. ‘De Madrid al cielo, y, en el cielo, un agujerito para verlo’ (‘Van Madrid naar de hemel, en in de hemel een gaatje om ernaar te kijken’), zeiden de Madrilenen, trots op alle renovaties in de stad onder het bestuur van koning Carlos iii. Weer anderen geloven dat het gezegde nog ouder is en van oorsprong ‘de Madrid el cielo’ (‘van Madrid de hemel’) luidde. Het verwees naar de schone en pure lucht van de hoofdstad op 667 meter hoogte.

Ik vestigde me met de kennis van mijn twee stripboeken in Madrid en daar kwam even later ook nog het prachtige As I walked Out One Midsummer Morning bij. De Britse schrijver Laurie Lee vertelt in het boek over zijn avonturen in het Spanje van de jaren dertig van de vorige eeuw. De auteur belandde aan de vooravond van de burgeroorlog in Madrid, en beschrijft het licht van de stad. ‘Hoog naar de hemel verrijzend fonkelde Madrid van het licht alsof de stad zich onder de eerste bevond om het te ontvangen. Het was waar, Madrid, de hoogst gelegen hoofdstad van Europa, was op dat vroege uur een plateau van kristal.’

Nadat ik Laurie Lee had gelezen, volgden andere boeken, verhalen en gebeurtenissen die in dit logboek voorbij komen. Het zijn penseelstreken, schetsen in woorden, zeer korte verhalen over Madrid en de Spaanse wereld eromheen. Ze worden af en toe onderbroken voor recepten en tweets. De hoofdstukken eindigen met interviews met bijzondere Spanjaarden, of met anderen die door dit land trokken. Het logboek is niet volledig. Lees het in de volgorde die je wilt, sla het open en doe indrukken op. Reis daarna zelf door dit fonkelende land. Wordt het onverwachts toch saai, hou dan gewoon je adem in tot je iets overkomt.

Hoofdstuk 1

1 De zonnepoort

De windroos

Antonio Martín, de rijzige receptionist van het hostal Americano op Puerta del Sol, wijst trots op het zonovergoten plein dat zich vanaf het balkon voor je uitrolt. Aan de overkant ligt het voormalige postkantoor. Rechts, met de lotenverkoopsters op de stoep, zie je de pastelería La Mallorquina. ‘Ze hebben de beste croissants van de stad,’ bromt Martín. ‘Maar je moet oppassen hè? Er zit veel caco op het plein.’

Dieven, legt de receptionist uit. Geboefte, pooiers, zakkenrollers. Hij priemt met zijn vinger naar de houten bakken met magere boompjes bij de trappen van de metro. ‘Daar staan ze. Als een magneet worden ze naar Puerta del Sol getrokken. Ze pikken de mensen uit het noorden eruit, blonde koppen. Duitsers, maar ook Japanners. Die durven niet meer naar Madrid te komen.’ Hij strijkt zijn achterovergekamde haar nog eens plat. ‘Ze hebben zelfs mij gepakt. Tweehonderdduizend peseta’s, zonder dat ik het in de gaten had.’

Maar even later krijgt zijn trots over het hostal, dat dateert uit 1850, weer de overhand. ‘Het is echt het centrum. Centraler kan niet’, stelt Martín nog eens tevreden voor me vast.

Het is voor het eerst dat ik Puerta del Sol vanaf dit gezichtspunt zie. Het plein waar ik afgelopen jaren honderden keren overheen liep omdat alle wegen nu eenmaal naar dit Times Square van Madrid voeren.

Tegenover hostal Americano zit de beste toeristische attractie van Madrid verstopt tussen taxi’s en boodschappentassen. Pal tegenover de ingang van het Casa de Correos vertelt een windroos in het trottoir dat je op kilometer nul staat.

Vanaf de windroos voor de deur vertrekken de zes voornaamste wegen naar alle windrichtingen van het land. Wie op kilometer nul op Puerta del Sol staat is de spin in het Spaanse web. Vertrek je vanuit La Coruña in het noordwesten en de borden langs de snelweg melden 602 kilometer, dan staat daar de afstand tot de windroos op Sol. Of neem Valencia, als je 350 kilometer zuidoostelijk over la Nacional III moet: 350 kilometer, gemeten vanaf Puerta del Sol.

Iedere Madrileen kent de windroos voor het Casa de Correos, het voormalig hoofdpostkantoor, tegenwoordig zetel van het deelstaatbestuur, al weet niet iedereen waar hij verborgen ligt. Als ze hem ontdekken dan wijzen ze uitgelaten op de steen. Vervolgens stappen ze triomfantelijk op de stervormige wijzer en worden er foto’s van de gelukkige gemaakt. Alsof ze zelf even de zonnekoning zijn. Alsof ze tien seconden het centrum van alle aardse zaken zijn. Of in ieder geval van alle Spaanse.

Twee dictaturen

De gedachte dat Madrid het middelpunt van Spanje is, is betrekkelijk nieuw. Pas in de zestiende eeuw besloot koning Filips ii het stoffige provinciestadje tot centrum van zijn wereldrijk te maken. Tot dat moment was Toledo de hoofdstad. Die oude Moorse stad was weliswaar een statige residentie, maar de hofhouding klaagde steen en been over de steile straten die ze door moest. Ook bood het bergachtige landschap rondom weinig ruimte voor verdere groei.

De keus voor Madrid bracht tal van voordelen. Het was er vlak genoeg om te kunnen groeien en het was niet ver van het kloosterpaleis El Escorial, dat in dezelfde periode werd gebouwd. Ook het hof kon tevreden zijn, want Madrid grensde aan de bosachtige streek El Pardo, een geliefd gebied voor de verhitte jachtpartijen van de edellieden.

Maar wat uiteindelijk de doorslag gaf was dat de stad in het geografische centrum van het rijk lag. Dat scheelde reistijd naar de uithoeken van Spanje en vergrootte ook de controle op die gebieden. Latere koningen zouden het stelsel van wegen ontwikkelen, die allemaal vertrokken vanuit het hart van Madrid. In de achttiende eeuw legde Carlos iii de blauwdruk voor een wegennet dat het land nog steeds gebruikt. Met Madrid uiteraard als maat der dingen.

De steen voor het oude postkantoor op Puerta del Sol is een kopie van de wijzer die in 1950 in het trottoir werd gemetseld. In die loden jaren van generalissimo Franco groeide even de gedachte Madrid de status als hoofdstad weer te ontnemen, als straf voor het verbeten verzet van de Madrilenen tijdens de burgeroorlog. De gedachte aan het zuidelijker gelegen Sevilla als toekomstig machtscentrum was enige tijd in zwang. Sevilla is prachtig, statig, maar ook verschrikkelijk heet door zijn ligging in een luwe vallei, bijgenaamd ‘de braadpan’ – dus opnieuw wonnen de geografische voordelen.

Zo bleef Madrid wat het was. De spin. Het centrum. Maar ook vrij provinciaals en geïsoleerd van de rest van Europa door het stramme generaalsregime waarmee liever niemand iets te maken had. Tot 1975, het jaar waarin Franco stierf.

Daarna maakte de grillige geschiedenis opnieuw haar buitelingen. Stap op de windroos, sluit je ogen en bedenk hoe Puerta del Sol de afgelopen honderd jaar twee dictaturen en de val en terugkeer van de monarchie meemaakte. De eerste politieke spanning trilde al in 1912, toen de voorzitter van de ministerraad voor de etalage van boekhandel San Martín door een anarchist werd doodgeschoten. Zeven jaar later reed onder datzelfde plein de eerste metro van het land richting Cuatro Caminos.

Het werd 1931. Spanje verklaarde zich drie dagen na de verkiezingen een republiek en je kon geen stap meer voor- of achteruit zetten op Puerta del Sol, zo veel Madrilenen kwamen er om de stembusuitslag te vieren. Ze klommen op de tramhaltes en in lantaarnpalen, en zwaaiden met de rood-geel-paarse vlag van de republiek. Koning Alfonso xiii had de hoofdstad al een dag eerder met de staart tussen de benen verlaten.

Daarna ging het duizelingwekkend snel. Een burgeroorlog in 1936, een bloedige slag om de hoofdstad, waarbij de metrostations goede schuilkelders bleken, gevolgd door een ellenlange dictatuur. Het Casa de Correos werd het kantoor van de veiligheidsdienst en een geïmproviseerd cellenblok onder het gebouw een detentiecentrum van politieke tegenstanders. Gevangen zat er onder meer de universiteitsdocent José María Ruiz Gallardón, die in 1956 werd gearresteerd na het organiseren van een illegaal schrijverscongres. De zoon van Ruiz Gallardon, Alberto, is de huidige Spaanse minister van Justitie.

De fundamenten van de dictatuur zouden halverwege de jaren zeventig van de vorige eeuw worden weggepoetst met de terugkeer van de democratie. Spanje moderniseerde en even was er geen stad ter wereld waar zo veel geldautomaten hingen. De achteraf kolderieke staatsgreep van 1981 in het parlement – op amper tien minuten lopen van Puerta del Sol – is de laatste politieke siddering die de stad en het land terugsleepte naar vervlogen jaren.

Druiven proppen

Het ovale Puerta del Sol behield zijn politieke lading omdat veel demonstraties in de buurt van het Casa de Correos eindigen en de tribune van de sprekers nogal eens op de windroos bij de voordeur staat. De eerste keer dat ik op het plein geen stap voor- of achteruit kon zetten was in de zomer van 1997. De eta ontvoerde en vermoordde in drie krankzinnige dagen een Baskisch gemeenteraadslid. Overal op het plein hing de foto van Miguel Ángel Blanco, ondergekust met vuurrode lippenstift. De Madrilenen huilden hun ogen rood alsof het hun eigen zoon betrof. Daarna stond ik nog tientallen keren als journalist tussen de betogers op het plein. Soms waren er in een weekend wel drie demonstraties. Tegen de oorlog in Irak. Tegen de navo. Tegen het bezoek van de Amerikaanse president. Tegen de woningnood. Tegen het homohuwelijk. Voor het homohuwelijk. Voor immigranten. Tegen de Partido Popular. Voor de Partido Popular. Tegen de socialistische regering van premier Zapatero. Tegen de miljardenbezuinigingen van zijn opvolger Mariano Rajoy. En ook heel, heel vaak tegen het terrorisme van de eta.

Ronduit link werd het op Puerta del Sol na de aanslagen op de stoptreinen rond Madrid op donderdag 11 maart 2004. De Baskische eta kreeg de schuld van de aanslag waarbij bijna tweehonderd doden vielen. Extreem rechtse demonstranten gingen nog diezelfde regenachtige avond rond het plein op jacht naar alles wat er Baskisch uitzag. Politiecharges volgden en alles bleek uiteindelijk anders, want de daders zaten in de hoek van moslimextremisten. Hun slachtoffers en de Madrilenen die hen hielpen worden tegenwoordig herinnerd op een marmeren plaat aan de gevel van het Casa de Correos.

Puerta del Sol werd opnieuw wereldnieuws in de lente van 2011. Duizenden jongeren, de indignados, prikten hun tenten op de metrostations en bouwden op het plein een enorm actiekamp. Weken vergaderden ze, ageerden ze, protesteerden ze tegen de nieuwe wereldorde van almachtige banken en onmachtige politici. De winkeliers rond de tentjes klaagden intussen steen en been over de teruggelopen klandizie.

Op de hoek met Calle Preciados staat onmogelijk kromgebogen en als altijd in het zwart het oude vrouwtje dat er zakdoekjes en aspirines verkoopt. Ik zie haar al zeker tien jaar staan en het stelt me telkens gerust als ik haar weer ontdek. Levende standbeelden vermengen zich met loterij- en krantenverkopers, bedelaars, opkopers van goud, Mexicaanse mariachis, strakke chauffeurs van dienstauto’s van de regionale bestuurders, de zakkenrollers en zoekende toeristen: Puerta del Sol is ook zonder demonstraties vaak een heksenketel. Wie niet van drukte houdt moet vooral wegblijven tijdens de dagen rond kerst. Dan staat op het plein een metershoge metalen dennenboom waarmee iedere Madrileen van zichzelf op de foto moet. Verkeersagenten worden ingezet om alleen al de doorloop in de metrogangen te garanderen.

Een paar dagen later is het nochevieja, oudejaarsavond, en is het opnieuw propvol. De Madrilenen staren (net als de rest van de Spanjaarden voor de televisie) naar de klok op het Casa de Correos. In hun hand een bakje met twaalf druiven. Op middernacht start de plechtigheid. Bij iedere klokslag moet er een druif de tientallen miljoenen monden in. Volbrengen de Spanjaarden het ritueel tot en met de twaalfde slag dan kan het nieuwe jaar niet meer stuk.

Carlos III, de koning die het spinnenwebachtige wegennet verzon, wordt geëerd aan de overkant van het plein. De verlichte vorst zit te paard en in brons gegoten op een hoge sokkel, alles bij elkaar negen meter hoog. Op de sokkel staat in kort bestek de regeringsperiode van de koning beschreven. De vorst liet de Madrilenen het Pradomuseum, een weelderige botanische tuin en het San Carlos-ziekenhuis (tegenwoordig het Reina Sofiamuseum) na.

Het standbeeld voor Carlos III is een fraai eerbetoon – dat overigens onder stroom staat om te voorkomen dat er duiven op landen. Maar uiteindelijk bladderde het concept van een centralistisch Spanje net zo snel af als de kilometer-nulgedachte in de binnenstad van Madrid.

De zon in een fles

Koning Juan Carlos gaf met de democratie de macht in handen van politici die op hun beurt het land opdeelden in losse deelstaten. De brokken vormen met elkaar nog altijd Spanje, al grijpt staatskundig kunst- en vliegwerk Madrid en daarmee ook het onmetelijke Spanje steeds weer bij de lurven. Ze veranderden keer op keer iets aan de visie op de hoofdstad, die met de dag minder te vertellen heeft over de rest van het land.

Daarom valt de vergelijking tussen Madrid en Parijs met het centrale Franse gezag zeker niet te maken. Maar ook een gelijkenis met Berlijn als middelpunt van een reeks autonome Länder gaat niet op. Daarvoor is de zelfstandigheid van de Spaanse deelstaten te groot. Een aantal van de regio’s heeft een eigen politiedienst, een afzonderlijk belastingregime, of kent een lokale rechtsinstantie als hoogste juridische macht.

De Catalanen eisen een grotere taartpunt van Madrid. Ook de Basken morren, dreigen met referenda over de door sommigen begeerde onafhankelijkheid. De Andalusiërs grommen. De wegen slingeren al lang niet meer alleen vanuit het centrum het land in, maar verbinden gewoon via oost-west- en noord-zuidlijnen de voornaamste steden.

Vanuit die plaatsen, ver weg van Madrid, klinkt zo’n beetje dagelijks de roep om zelfstandigheid, of in ieder geval meermeermeer autonomie. Ze beheersen het politieke debat, waarbij het niet alléén om de verdeling van het geld gaat. Alleen al de discussie over de nieuwe autonummerborden – moest daar nu alléén maar een ‘E’ van ‘España’ op, of óók een code voor iedere regio – nam jaren in beslag. Nieuwe ruzies over de verdeling van het beschikbare water volgden. Mag een rivier uit het natte noorden afgetakt worden naar het kurkdroge zuiden? De strijd om het water is nog maar nauwelijks begonnen.

Je kunt ook concluderen dat de grondwet van 1978 als een groot stuk kauwgum is, waar de rek nog niet uit is. Onder de sociaaldemocraat Zapatero werd in de eenentwintigste eeuw opnieuw een royaal deel van de competenties van de staat aan de deelstaten vergeven, zonder de eenheid van Spanje wezenlijk aan te tasten. Premier Rajoy stelde zich na hem centralistischer op en formuleerde onmiddellijk na zijn aantreden in 2011 een aantal strenge regels om zo de begrotingen van de deelstaten binnen de perken te houden. Een aantal deelstaten kwam onder curatele van de centrale regering nadat ze hun begroting niet meer zelf in de hand wisten te houden.

Zo houdt Madrid als hoofdstad stand en kun je je op Puerta del Sol nog steeds met een zeker recht de zonnekoning zelve wanen.

Was je een eeuw eerder gekomen dan had je zeven enorme cafés rond hetzelfde ovale oppervlak aangetroffen. De intellectuelen van Madrid ontmoetten elkaar op Puerta del Sol, en debatteerden er op de terrassen over literatuur, stierenvechten en politiek. Een complete generatie schrijvers, die later bekend werd als de Generatie van 1898, floreerde op het plein. Befaamd was vooral het voormalige Café de la Montaña. Het was gevestigd onder het luxueuze hotel París, schuin tegenover het Casa de Correos.

Een anekdote: Vaste stamgast was de excentrieke schrijver Ramón Valle-Inclán. Hij had een witte baard zowat tot zijn navel en nog maar een arm. De andere was hij verloren tijdens een verhitte discussie; een fles brak, veroorzaakte een flinke snee in de arm van de schrijver, gevolgd door een ontsteking die uitliep in een amputatie. Het zou de roem van Valle-Inclán alleen maar vergroten. Hij kon in alle mogelijke varianten over het verlies van zijn arm vertellen. Zijn sterkste verhaal was dat hij hem opofferde toen op een dag vrienden op bezoek kwamen. Het vlees was op en Valle-Inclán sneed zijn arm af om er soep van te trekken.

Maar ook hotel París, ooit de allerbeste plek in de stad om te overnachten, bestaat niet meer. Het werd in 2006 gesloten en de nieuwe eigenaar is sindsdien druk het complete huizenblok om te toveren in een postmoderne Apple Megastore. Alleen de reusachtige Tío Pepe-lichtreclame uit de jaren dertig van de vorige eeuw overleefde nog kort op het dak. Tío Pepe, sol de Andalucía embotellado – Tío Pepe, de zon van Andalusië in een fles. Het was vrijwel de enige neonreclame die het gemeentebestuur als cultureel erfgoed na een grote schoonmaak overhield.

Tot Apple toesloeg en Tío Pepe in stukken van het dak kwam. Sindsdien staat hij verminkt opgeslagen in een loods en weet niemand wat er met de lichtreclame gaat gebeuren. Computerfabrikant Apple doet er geheimzinnig over, en de gemeente zegt dat de kwestie tegenwoordig buiten haar competentie ligt. Op Puerta del Sol wijzen de Madrilenen nog wel eens naar boven, naar het dak waar het legendarische sherrymannetje ooit stond.

Taferelen uit Madrid

Historica Edwina Hagen onderzocht hoe we in Nederland, eenmaal los van de bemoeienis van Spanje, naar katholieken keken. Het beeld, en dus de beeldvorming, was doorgaans negatief. Je kon die papen niet helemaal vertrouwen en hun levensstijl was op zijn minst curieus. Lees met die kennis eens dit fragment ‘Morsige Spanjaarden’ uit het tijdschrift De Vaderlandsche bibliotheek van 1811 dat Edwina me stuurde. Puerta del Sol lijkt wel een circus.

‘Het middenpunt van Madrid, de zamelplaats van alle de inwooners, de algemeene rendezvous van alle lieden van affaires, van alle verliefden, van alle straatslijpers, van alle vreemdelingen, is de beroemde plaats Puerta del Sol, waarop de schoonste straaten van de stad samenloopen.

Daar zijn menschen van allerlei werkzaamheid. Kourantverkoopers, die met hun geschreeuw de ooren verdooven. Een altijd gereede briefsteller heeft, in elken hoek, een hoop snappende gallegos om zich verzameld, terwijl een behendige beurzensnijder zijn kunst in oefening zoekt te brengen; aan dezen kant wordt een koop gesloten, aan den anderen geparfumeerde minnebrieven gewisseld; een potsemaker laat honden en aapen dansen; hier omringen u een paar geestelijke balladen zangeressen, en daar valt een afschuuwlijke bedelaar, met zijne verzoeken om een aalmoes, op u aan.

Terwijl ginds in eenen kring guitar en tambourin den Volero (een bij uitstek wellustigen dans van twee persoonen) aankondigen, wordt in eenen anderen de laatste moordhistorie verhaald; hier vergadert een groep rondom een blinden violist, daar rondom een balladen zangeres, die eene afschuwelijke verschijning van den duivel schildert, en ginds wordt een begin met nieuwe zonden gemaakt.

Want nu is de derde classe van slechte vrouwlieden in beweging, ze zijn bij het aanbreken van de duisternis uit hare schuilwinkels te voorschijn gekomen; hebben in de naaste wijnkelders moed ingedronken, en ijlen nu, met alle kracht, naar de plaats, daar zij met de grootste onbeschaamdheid elk, vooral den onkundigen vreemdeling, met verrassching, op het lijf vallen, en eene pantomime vertoonen, die zelfs in het donkere doet bloozen. Des niet te min verdwijnen velen, rondom mij heenen, in de armen van deze sijrenen (half vrouw, half vogel of vis, die met haar gezang de voorbijgangers probeert te verleiden, red.). Ik haast mij om uit dezen verpesten kring te komen. De rozenkrans trekt zoo even met vele flambouwen (fakkels, red.) voorbij, de groepen veranderen, en ik sluip heenen.’

Het wachten is nu op een regisseur die zo met dit filmscript à la Jeroen Bosch aan de slag kan.

Morgen zal het regenen

Wie iets van de oude sfeer van Puerta del Sol zoekt kan nog wel terecht in de pastelería Mallorquín. De banketbakkerij zit op de hoek met Calle Mayor en verkoopt heerlijkheden als empiñonados (pijnboompittengebak), napolitanas (cremebroodjes) en palmeras (chocoladeharten). Halverwege de zaak zit de trap die naar de ouderwetse theesalon op de eerste verdieping voert.

Minstens zo oud als het hostal Americano is ook Casa de Diego, een winkel gespecialiseerd in paraplu’s, waaiers en wandelstokken. De achterachterkleinzoon van de oprichter staat achter de toonbank en is nogal chagrijnig. ‘Denkt u soms dat het hier nooit regent?’ moppert hij als ik op een hete zomermiddag vraag of Madrid eigenlijk wel een goeie stad is om paraplu’s te verkopen. Hij wordt gesteund door het koperen bordje in de etalage: ‘Morgen zal het regenen’.

Er is nog een derde pareltje, verstopt tussen Puerta del Sol en het warenhuis Corte Inglés. Casa Labra is in feite niks bijzonders en in de negentiende eeuw zullen er honderden cafeetjes als Casa Labra zijn geweest. Maar nu is het de enige die nog over is: een taveerne met een houten toog en een prachtige spiegel. Achter de bar staat het smetteloos geklede personeel, met witte jasjes en overhemden en zwarte stropdassen.