Johanna’s kortstondige, stormachtige huwelijk met kunsthandelaar Theo van Gogh betekent een leven in het Parijs van de vooruitstrevende kunstenaars: Monet, Manet, Pissarro, Gauguin. Toch houdt het vooral een leven met Theo’s broer in: de bezeten en jaloerse schilder Vincent, die een zware wissel trekt op Johanna’s huwelijk. Theo vindt Vincents schilderkunst geniaal – een opvatting die in die tijd nauwelijks wordt gedeeld – en steunt hem in alles. Als Theo in 1891 sterft, een halfjaar na de dood van Vincent, keert Johanna noodgedwongen terug naar Nederland, met in haar koffers alle schilderijen van haar zwager. Hartstochtelijk vecht ze voor de erkenning van Vincent van Gogh – een eerbetoon aan de kunst, maar diep in haar hart vooral aan haar man, wiens missie ze wil voltooien.

Voor Johanna hebben Silke Riemann en Ben Verbong jarenlang uitvoerig literatuur- en archiefonderzoek gedaan, onder meer naar de brieven en dagboeken van Johanna van Gogh. Het resultaat is een meeslepend, filmisch geschreven verhaal waarin Johanna eindelijk de rol krijgt die haar op basis van historische feiten toekomt.

Silke Riemann (1965) is schrijfster. Ze woont en werkt in Berlijn. Ben Verbong (1949) regisseerde vele speelfilms en kreeg grote bekendheid met Het meisje met het rode haar en De schorpioen. Zijn oeuvre werd met verschillende prijzen bekroond. Hij woont in München, waar hij onder meer werkt aan een verfilming van het levensverhaal van Johanna.

Silke Riemann en Ben Verbong

Johanna

De vrouw die Vincent van Gogh beroemd maakte

Een vie romancée

Vertaald door Janneke Panders

Uitgeverij Balans

Amsterdam 2014

Copyright © 2014 Silke Riemann en Ben Verbong

All rights reserved

Copyright Nederlandse vertaling © 2014 Janneke Panders / Uitgeverij Balans, Amsterdam

Omslagontwerp Marry van Baar

Verzorging e-book Irma Hornman, Studio Cursief

ISBN 9789460037061 / nur 301

www.uitgeverijbalans.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

Deel 1
De jaren 1885-1891

Een

Het leek alsof iedereen aan tafel naarstig op zoek was naar een nieuw gespreksonderwerp. Alleen het geluid van de messen en vorken op de borden was te horen.

Johanna keek naar de gast die zijn blik strak op zijn eten gericht hield. Het was Theo van Gogh, een vriend van haar vier jaar oudere broer Andries. Nog nooit had ze zo’n lichte gelaatskleur gezien. Zijn huid leek wel van marmer. Maar toen ze beter keek, besefte Johanna dat zijn huid zo zacht als perkament moest zijn. Elke gemoedsbeweging scheen er in verschillende roodachtige tinten doorheen. Zo zag ze dat hij niet alleen transpireerde, net als iedereen op die warme zevende augustus van 1885 in Amsterdam, maar ook dat hij de situatie pijnlijk vond.

Behalve Theo en Johanna zaten aan de tafel in de eetkamer van het statige huis aan de Weteringschans meneer en mevrouw Bonger en drie van hun zeven kinderen. Na het eten, toen de mokka werd geserveerd, had de vader van Johanna, de succesvolle beurs- en verzekeringsmakelaar Hendrik Bonger, zijn pijp opgestoken en aan hun gast gevraagd wat voor werk hij deed.

‘Ik ben kunsthandelaar,’ had Theo geantwoord.

‘In de gerenommeerde galerie Boussod, Valadon & Cie in Montmartre,’ vulde Andries aan.

‘Wat vindt u dan van die zogenaamde moderne kunst?’ vroeg Hendrik Bonger, maar hij gaf meteen zelf antwoord: ‘Moet dat schilderkunst voorstellen? Ze kunnen niet eens meer schilderen, tegenwoordig. Niets ziet eruit zoals het er in werkelijkheid uitziet.’

Theo perste zijn lippen op elkaar. Hij noch Andries durfde de patriarch tegen te spreken. Maar Johanna durfde dat wel: ‘Ik wist niet dat u zich voor kunst interesseerde, vader.’ Hendrik Bonger leunde in zijn stoel achterover en glimlachte. Maar de neerbuigende hilariteit week van zijn gezicht toen Johanna eraan toevoegde: ‘Misschien hoeft de schilderkunst de dingen niet meer zo af te beelden als ze er feitelijk uitzien omdat we nu de fotograﬁe hebben.’

Normaal gesproken duldde Hendrik Bonger geen tegenspraak, zeker niet van de vrouwen in huis en al helemaal niet als er gasten bij waren. Iedereen hield zijn adem in, ook Johanna. Alleen Theo knikte haar steels toe. De blik van Johanna’s moeder, Hermine Louise, verried haar angst voor een drama. In afwachting van zijn woede-uitbarsting vestigde Johanna haar bruine ogen op haar vader.

Maar tot verrassing van iedereen barstte hij uit in een daverend gelach. ‘Jo, dat uitgerekend jij iets zou snappen van kunst – als enige van de familie Bonger! Zeker net zoals jij alles van gerechtigheid weet, hè? Ook zo’n onzin: de wilden in de kolonies zijn óók mensen. En arbeiders hebben meer... “grootsheid van ziel” dan die “uitvreters” die hun geld voor zich laten werken. Dat beweert die zogenaamd geniale romanschrijver, die... Multitatuli van jou...’

‘Multatuli.’

‘...die denkt dat hij met z’n gekrabbel het Koninkrijk der Nederlanden aan het wankelen brengt. Wat een wereldvreemde arrogantie.’ Hendrik Bonger sloeg met zijn handen op zijn dijen.

Johanna moest zich bedwingen om niet ‘kruidenier!’ te roepen. Zo noemde ze haar vader heimelijk, omdat hij alles uittelde en uitwoog in guldens en grammen. Zijn hele leven draaide om kopen en verkopen. Wat Johanna als gretigheid en gierigheid beschouwde, bestempelde hij trots en zelfingenomen als ‘kiene koopmansgeest’. Filosoﬁe en poëzie – alles wat zich buiten het rijk van het praktische bevond – minachtte hij.

Theo schraapte zijn keel: ‘Mijn broer, een bijzonder getalenteerde kunstenaar, schildert graag eenvoudige mensen die aan het werk zijn. Het liefste boeren op het land. Dat zijn motieven van grote waardigheid en schoonheid, volgens hem. Rozen en plompe werkmansschoenen zijn wat dat betreft aan elkaar gelijk. Het gaat erom hoe je ze schildert.’

Hendrik Bonger trok aan zijn pijp. ‘En? Kan uw “getalenteerde broer” leven van zijn kunst? Verkoopt u schilderijen van werkmansschoenen in de galerieën in Parijs?’

‘Nee. Nog niet,’ mompelde Theo.

‘Zie je wel.’ Hendrik Bonger wierp triomfantelijk zijn servet op tafel en stond op. Onmiddellijk veerden alle anderen ook op en liepen de eetkamer uit. Theo en Johanna bleven achter. Zo hoorde alleen Johanna Theo’s koppige: ‘Maar dat komt nog. Vast en zeker. Al heel gauw.’

Andries, Theo en Johanna hadden afgesproken ’s middags samen te gaan wandelen. Vlak voor vertrek beweerde Andries opeens dat hij dringend naar kantoor moest. Johanna doorzag zijn tactiek om haar aan Theo te koppelen. Ze was geïrriteerd, maar probeerde dat niet aan Theo te laten merken.

Loom hing de zomerse hitte boven de droge velden en stofﬁge paden van het Vondelpark. Naast de grote, slanke man voelde Johanna zich nog kleiner dan anders. Onder het middagmaal was hij zuinig met zijn woorden geweest, maar nu stroomden de zinnen uit zijn mond. Met charme en enthousiasme vertelde hij over impressionistische schilderkunst, waarvan hij een aanzienlijke collectie bijeen had gebracht en die hij ‘ware kunst’ noemde, omdat ze de gevoelens van de kunstenaars openbaart en op de kijker overbrengt. Door zijn bevlogenheid moest Johanna denken aan het moment waarop Andries haar had verteld dat hij in Parijs, waar hij in de verzekerings- en beurshandel was gestapt, eindelijk een vriend had gevonden. ‘Theo is iemand met wie ik niet alleen over zaken kan praten, zoals je in de Hollandse Club doet, maar ook over ﬁlosoﬁe, godsdienst en kunst – urenlang. Wij zijn zielsverwanten.’ Om ook hun familie met elkaar in contact te brengen, hadden beide mannen zelfs een briefwisseling tussen Andries’ zus Johanna en Theo’s zus Elisabeth aangezwengeld.

Door zijn omgang met Theo was Andries veranderd. Tot Johanna’s verbazing droeg hij de laatste tijd een linnen jasje en een overhemd met een opstaand boordje. Hij zag eruit als een kunstenaar, niet als een zakenman. Theo ging juist zorgvuldig gekleed: hij droeg een pak in een lichte kleur, een stropdas en een witte hoed.

Een paar maanden eerder, in maart, was Theo’s vader onverwacht overleden. Niet alleen zijn dood, maar ook de daaropvolgende, zenuwslopende erfeniskwestie met zijn vier jaar oudere broer Vincent, het zwarte schaap van de familie, was voor Theo een zware last. Daarom had Andries besloten om hem in de zomervakantie mee te nemen naar Amsterdam. Niet alleen om Theo op te vrolijken, maar ook om hem aan zijn zus te koppelen. ‘Theo is net als jij, Jo. Anders dan de anderen. Hij heeft ongebruikelijke ideeën, die hij consequent uitvoert. Hij houdt van kunst zoals jij van literatuur houdt.’ Toen Johanna zijn koppelpoging afwimpelde, had Andries geïrriteerd gereageerd: ‘Is die stumperige fase van jou nog steeds niet voorbij dan?’

Stumperige fase – omdat de grote, blonde jongen met zijn hemelsblauwe ogen op wie Johanna al bijna drie jaar verliefd was Eduard Stumpff heette. Hij was de zoon van een bevriend gezin, een kei in wiskunde en biologie. Eduard wist niet wat hij aan moest met Johanna’s ideeën, die geïnspireerd waren door literatuur en ﬁlosoﬁe, laat staan met Johanna als vrouw. Toch verzon ze steeds weer een nieuw voorwendsel om bij hem in de buurt te zijn en probeerde ze op alle mogelijke manieren bij hem in de smaak te vallen. Omdat hij een keer had laten vallen dat hij wel hield van vrouwen met make-up, deed Johanna oogschaduw, rouge en zelfs lippenstift op; ze had zich net een clown gevoeld.

‘Wanneer word je eindelijk eens verstandig?’

Dit was niet de eerste keer dat Johanna er spijt van had dat ze haar lievelingsbroer over haar gevoelens voor Eduard Stumpff had verteld. Ze had haar verliefdheid voor zichzelf moeten houden en alleen aan haar dagboek moeten toevertrouwen. Andries maakte zich niet alleen vrolijk over haar, hij verried haar geheim ook aan hun ouders. Algauw wist niet alleen de familie Bonger van haar dweperij, maar ook de familie Stumpff.

Voor haar drieëntwintig jaar was Johanna opmerkelijk rijp en wijs – ze had in Londen letterkunde gestudeerd –, maar ze kon ook kinderlijk en meisjesachtig zijn, dromerig en koppig. Ze was de enige die niet wilde inzien dat haar gevoelens voor Eduard Stumpff niet beantwoord werden. Haar ongelukkige liefde, die zich elke keer dat ze in haar dagboek schreef verdiepte, werd door haar gekoesterd als een wond die steeds weer wordt opengekrabd, zodat er uiteindelijk een litteken ontstaat als permanent aandenken aan de ervaring van verdriet.

Theo trakteerde haar op een ijsje. Toen hun blikken elkaar even ontmoetten, vroeg Johanna zich af of hij ook al eens net zo verliefd op iemand was geweest als zij op Eduard Stumpff. Hoewel ze probeerde om met hem over iets anders dan kunst te praten, kwam hij telkens weer op dat onderwerp terug. Hij noemde namen die vreemd voor haar waren: Degas, Pissarro, Gauguin, Monet, Manet, Cézanne. Maar zijn bezieling beviel haar. Ze dacht: de vrouw die van Theo van Gogh houdt, moet minstens evenveel van kunst houden. Toen ze elkaar bij het afscheid op de wang kusten, voelde Johanna hoe zacht zijn huid was.

Om uit Amsterdam weg te komen, de plaats van haar ongelukkige liefde, maar vooral om zelf de kost te verdienen, onafhankelijk van haar ouders of een echtgenoot, verhuisde ze naar Elburg. Ze gaf les in Engelse taal en letterkunde op een meisjesinternaat; later werd ze lerares aan een Hogere Burgerschool voor Meisjes in Utrecht. Bijna twee jaar lang kroop ze weg en leefde ze alleen voor haar werk. Haar correspondentie met Elisabeth van Gogh had ze afgebroken.

Het liefst was ze de hele zomer van 1887 in Utrecht gebleven. Maar zonder haar leerlingen voelde ze zich alleen. Dus reisde ze toch maar naar haar ouders in Amsterdam.

Toen op vrijdag 22 juli om twee uur ’s middags bij de familie Bonger werd aangebeld en de ‘heer Van Gogh uit Parijs’ zich aankondigde, liep ze verheugd de trap af. ‘Wat een verrassing, Theo. We hebben elkaar zo lang niet meer gezien, bijna twee jaar lang niet.’

Ze maakten weer een wandeling in het Vondelpark. Het had net geregend en het rook naar nat gras. Theo veegde de bank met zijn zakdoek droog voordat ze gingen zitten. Nerveus speelde hij met zijn hoed, die hij telkens weer op- en afzette. Plotseling greep hij Johanna’s hand en kneep er zo hard in dat het haar pijn deed. ‘Ik ben wanhopig.’ Met moeite perste hij de woorden eruit. ‘En met de moed van een wanhopig mens vraag ik je, Jo: ga met me mee naar Amerika. Nu mijn plan om een eigen galerie te beginnen is mislukt, heb ik geen enkele reden meer om in Europa te blijven. Ik heb een hekel aan mijn werk in de galerie. Ik heb een hekel aan die Parijse bourgeoisie, die nouveaux riches die doen alsof ze aristocraten zijn en een schilderij uitkiezen omdat het qua kleur bij hun gordijnen past. En ik heb vooral een hekel aan die schilderijen. Maar Jo, ik hou van jou.’ Daarna liet hij haar hand weer los en staarde naar zijn schoenen.

Als dit in een roman gebeurde, zou het volstrekt ongeloofwaardig zijn, dacht Johanna. Na slechts een paar ontmoetingen wilde deze man zijn leven met haar delen en haar verantwoordelijk maken voor zijn geluk.

‘Ik ben... volkomen verrast... verbijsterd en... Ik kan niet. Nu niet,’ stamelde ze.

Zonder een woord te zeggen stond Theo op en snelde weg.

Later verontschuldigde hij zich in een brief voor zijn ‘overval’. Soms werden zijn handelingen gedicteerd door zijn gemoedstoestand van het moment, rechtvaardigde hij zichzelf. Al jaren ging hij alleen door het leven. Hij had gedacht in Johanna de ware gevonden te hebben. Het viel te verwachten dat zijn hart, dat al zo vaak gekwetst was, zich in de toekomst alleen nog maar verder zou verharden en dat lange tijd alleen de kunst zijn leven zou vullen, ook al was zijn droom van een eigen galerie vervlogen – net als zijn droom om zijn leven te delen met Johanna.

Johanna was ontroerd, maar ze schaamde zich ook. Ze kon niet van Theo houden, want ze hield nog steeds van Eduard Stumpff. Hoe uitzichtlozer haar verlangen werd, des te meer klampte ze zich eraan vast; ook omdat ze te koppig was om tegenover haar familie haar falen toe te geven. Ze bleef hopen dat Eduard ooit zou inzien hoe bijzonder ze was... Wanneer mensen die het goed met haar voorhadden voorzichtige toespelingen maakten om haar verder verdriet te besparen, wuifde ze alles weg. Elk hoffelijk gebaar van Eduard, hoe klein ook, vatte ze op als een teken van zijn groeiende genegenheid. Voor haar stonden zijn afzeggingen vrijwel gelijk aan toezeggingen. Zijn ‘nooit’ klonk voor haar als ‘misschien binnenkort’.

Tot die zondag in september toen ze hem in Artis tegenkwam met een jonge vrouw, die het tegenovergestelde was van haar: lang en slank, volgens de nieuwste mode gekleed, zwaar opgemaakt, blond en met een monsterlijk hoog kapsel. Terwijl zij met z’n tweeën de babyolifantjes bewonderden en zich kostelijk amuseerden, drong het met een klap tot Johanna door dat Eduard nooit van haar zou houden. Ze had hem nog nooit zo vrolijk en uitbundig gezien als op dat moment. In haar bijzijn had hij juist altijd een geremde indruk gemaakt.

Nadat dit inzicht van haar hoofd naar haar hart was gesijpeld, wilde ze zelfmoord plegen. Maar dat deed ze niet. Ze las nachtenlang gedichten van Percy Bysshe Shelley, ze schreef een paar dagboeken vol en huilde zo hard dat het hele gezin haar hoorde. Maar na de pijn, de schaamte, het verdriet, na het zelfmedelijden en de tergende leegte volgde op een dag de bevrijding – het moment waarop ze weer zichzelf was: Johanna Bonger, de ‘kleine Jeanne d’Arc van de Amstel’, zoals Andries haar vanwege haar politieke opvattingen en haar strijdlust noemde.

In april 1888 trouwde Andries met zijn jeugdvriendin Annie, met wie hij zich twee jaar geleden had verloofd. Annie was niet geliefd bij de familie Bonger, omdat ze zo stilletjes was en een merkwaardig sombere en tobberige uitstraling had, die helemaal niet bij Andries paste. Johanna begreep niet wat hem ertoe bewoog om uitgerekend met haar te trouwen. Ze was jaloers op Annie, erg jaloers zelfs, en betwijfelde of Annie haar broer wel gelukkig kon maken. Misschien trouwt hij met haar omdat ze zwanger is, dacht ze. Maar Annie was niet in verwachting. Waarom stortte Andries zich in dit huwelijk? Hij had ruzie gekregen met Theo over diens broer Vincent; voelde hij zich zo eenzaam in Parijs dat hij met Annie een stukje van thuis mee wilde nemen? Het was Johanna een raadsel, het raadsel van de liefde.

Wanneer Johanna ’s avonds langs de grachten slenterde, schoten haar altijd versregels van Shelley te binnen. See the mountains kiss high heaven/ And the waves clasp one another;/ No sister-ﬂower would be forgiven/ If it disdained its brother;/ And the sunlight clasps the earth/ And the moonbeams kiss the sea:/ What is all this sweet work worth/ If thou kiss not me?

Sinds het voorjaar kwam ze weer regelmatig in het weekend naar Amsterdam, waar ze musea en galerieën bezocht. Ze betrapte zich erop dat ze doelgericht naar impressionistische schilderkunst zocht en zich er het gloeiende gezicht van Theo bij voorstelde terwijl hij naast haar stond te praten over ‘ware kunst’.

Maar toen ze Andries naar Theo’s adres in Parijs vroeg, beweerde hij dat Theo verhuisd was en dat hij niet wist waarnaartoe. Johanna had de afgelopen maanden wel vaker naar Theo geïnformeerd, en iedere keer had Andries iets anders verteld: de ene keer dat Theo zich schaamteloos liet uitbuiten door Vincent, die nu bij hem woonde, de andere keer dat Vincent Theo’s huis als atelier gebruikte en Theo’s gezondheid ruïneerde door hem te dwingen hem ’s nachts te vergezellen bij zijn uitspattingen in bars en bordelen. Dan weer vertelde hij dat Theo zich na het vertrek van Vincent volledig in het vrije kunstenaarsleven had gestort en zelfs een van zijn kamers tegen een spotprijs aan jonge kunstenaars verhuurde, om maar niet alleen te zijn. Daarna, dat Theo al wekenlang met hoge koorts op bed lag... Toen Johanna ongerust vroeg of er wel iemand voor Theo zorgde, antwoordde Andries: ‘Hij heeft jou evenmin nodig als mij. Vestig maar geen hoop op Theo van Gogh. Die is al bezet.’

Om met eigen ogen te zien hoe het met Theo ging, besloot Johanna in december 1888 naar Parijs te reizen. Ze had Dries en Annie niet van tevoren op de hoogte gesteld, om te voorkomen dat ze haar komst weer met allerlei vage uitvluchten zouden proberen te verhinderen.

Toen ze ’s middags in Parijs aankwam, schemerde het al. Johanna sprak vloeiend Frans, maar de koetsier die haar van Gare de Lyon naar Rue Lépic bracht, verstond ze maar half. Hij mopperde over dat ‘stalen gedrocht van die idioot, die Gustave Eiffel’, dat aan de oever van de Seine werd opgetrokken en al boven de daken van de huizen uitstak. ‘Ze zeggen dat dit het hoogste gebouw van de wereld gaat worden. Wat een grootheidswaanzin! En dat allemaal alleen maar voor die Wereldtentoonstelling!’

Toen ze voor het huis van Andries en Annie uit de koets stapte, herkende ze in het schijnsel van een gaslantaarn haar broer en Theo, die met elkaar stonden te praten. Hun adem zweefde als witte nevel tussen hen in. Theo droeg een donkere mantel die tot aan zijn enkels reikte en hem iets mondains gaf. Zijn rode wollen sjaal, zijn breedgerande hoed en zijn sikje, dat hij bij hun laatste ontmoeting nog niet had gehad, versterkten deze indruk. Andries leek bij hem vergeleken klein en burgerlijk – kleinburgerlijk. Toen hij zijn zus herkende kon hij zijn irritatie nauwelijks verbergen: ‘Wat doe jij nou hier? Ik heb je toch gezegd dat je hier niet moest komen. Annie en ik...’

‘Ik kom helemaal niet voor jullie,’ antwoordde ze rustig en ze glimlachte naar Theo, die meteen een hoestbui kreeg.

‘Ik heb je toch al gezegd dat dit geen goed idee is,’ siste Andries en hij liep het huis in.

Nadat Theo weer op adem was gekomen, stonden ze lange tijd zwijgend tegenover elkaar. Ten slotte raapte Johanna al haar moed bij elkaar en zegde haar ingestudeerde zinnen op: dat ze hier was om Theo weer te zien, dat ze over haar afwijzing van toen had nagedacht, dat ze daar intussen spijt van had gekregen en dat ze...

‘Maar nu ben ik al...’ viel hij haar in de rede.

‘...getrouwd. Dus toch. Dries heeft het me verteld.’

‘Wat heeft hij u... Wat heeft hij jou verteld?’

‘Dat je getrouwd bent. Bezet, zei hij.’

‘Nee, ik ben inderdaad niet meer vrij. Ik heb... verplichtingen.’

Het liefst was Johanna weer in de koets gesprongen om terug te gaan naar het station, terug naar Amsterdam. ‘Wat jammer,’ zei ze zacht. ‘Hoe kon ik ook ervan uitgaan... hoe kon ik ook hopen dat...’

‘Verplichtingen tegenover... de kunst,’ vulde Theo aan.

Ze schoot even in de lach, een mengeling van verrassing en verlegenheid. Had ze dat goed gehoord?

Theo werd serieus: ‘Tegenover de kunst van mijn broer Vincent. Het is mijn taak om zijn werk aan de erkenning te helpen die het verdient. Ik ben zijn vertegenwoordiger. Ik heb hem ontdekt... Ik heb zijn talent ontdekt en ik bied hem de mogelijkheid om het te ontwikkelen.’

Johanna herinnerde zich vaag dat Theo in zijn brief van afgelopen zomer iets had geschreven over zijn broer Vincent en diens religieuze zoektocht naar zin en betekenis.

‘Wat ﬁjn,’ stamelde ze. ‘Fijn voor hem. Fijn voor jullie.’

‘Vincent krijgt als voorschot op de verkoop van zijn schilderijen de helft van mijn maandsalaris. Geen echtgenote accepteert zoiets.’ Theo stopte zijn handen in de zakken van zijn jas, draaide haar de rug toe en stapte door de sneeuwblubber naar de voordeur van nummer 54.

Johanna had maar een paar tellen nodig om te begrijpen wat hij had gezegd. Toen pakte ze haar koffer, droeg hem nummer 54 binnen en sjouwde hem vier verdiepingen omhoog. ‘Theo van Gogh, als jij denkt dat je me zo makkelijk kwijtraakt, dan ken je me slecht,’ sputterde ze voor zich uit. Toen ze bij hem aanbelde, was ze buiten adem, maar vastbesloten. ‘Ik wil de schilderijen van je broer zien,’ zei ze op scherpere toon dan ze van plan was geweest en ze voegde er zachtjes ‘alsjeblieft’ aan toe.

Theo glimlachte, alsof hij gehoopt had dat ze zijn afwijzing niet zomaar zou accepteren. Hij nam haar jas, bood haar een glas water aan, vroeg om een ogenblik geduld en verdween in de woonkamer. Ondertussen bekeek ze de prenten in de gang. Vreemde houtsneden met hoekige, blauwe contourlijnen – ze vroeg zich af of ze uit Azië kwamen.

Toen Theo de deur opendeed stonden er zweetdruppels op zijn voorhoofd, hoewel het in de kamer fris was. Er hingen en stonden meer dan twintig olieverfschilderijen. De verf was met krachtige streken op de drager opgebracht – zo te zien met een brede kwast, met vingers en zelfs met een paletmes. Het waren schilderijen met vlammende kleuren. De motieven – bloemen, tuinen, velden, bomen, portretten, boeren aan het werk op het land – hadden niets van wat op dat moment modern was en wat Johanna kende: niets speels, geen pastelkleuren, geen kantwerk, niets idyllisch. Ze hadden iets onverzettelijks, onvoorwaardelijks, kinderlijks – ze bezaten een eigenaardige kracht.

Ongeduldig bestudeerde Theo elke beweging die ze maakte. Hij wipte van zijn ene voet op de andere, alsof hij op gloeiende kolen stond.

Johanna voelde zich onzeker over de schilderijen, maar zeker over de man. Dus zei ze: ‘Ik begrijp heel goed dat je deze kunst en kunstenaar ondersteunt. Dit is fantastisch.’ Hij haalde opgelucht adem. Toen ze eraan toevoegde: ‘Als je me de kans geeft, zou ik je er graag bij helpen, heel graag,’ kuste hij haar.

Twee

Ongeduldig stond Johanna vóór het Palais de la Bourse te wachten op haar broer. Ze zag ernaar uit om haar geluk met hem te delen. Ze telde keer op keer de neoclassicistische zuilen langs de façade van het beursgebouw; het waren er tien. Toen Dries het gebouw uit kwam, viel ze hem om de hals en verkondigde: ‘Theo en ik gaan trouwen.’

Hij duwde haar van zich af en keek haar aan alsof ze iets ongelooﬂijk stoms had gezegd. ‘Je kunt niet met hem trouwen.’

‘Maar waarom niet? Hij is toch een vriend van je? En wij houden van elkaar.’

Hij pakte haar vast bij haar bovenarmen. ‘Je kunt niet met hem trouwen.’

‘Vanwege Vincent soms? Daar hebben we het al over gehad. Dat is geen probleem. Theo zal schilderijen van hem verkopen. En dan...’

‘Je kunt niet met hem trouwen.’

‘Maar waarom niet?’

Hij liet haar los. ‘Omdat Theo syﬁlis heeft.’

Een tijd lang kon ze niets zeggen en zich niet verroeren. Toen trok ze haar wollen stola strakker om haar schouders en ﬂuisterde: ‘Hoe kun jij dat nou weten?’ Natuurlijk had ze over die ziekte gehoord. Ze wist dat die in de grote steden wijd verbreid was en dat er niet over werd gepraat.

‘Toen Theo vorige winter wekenlang in bed moest blijven, weerhield dat Vincent er niet van om dag en nacht in zijn huis te werken en te feesten,’ vertelde Andries. ‘Ik zorgde voor Theo. Toen heeft hij het me verteld.’ Na een pauze voegde hij eraan toe: ‘Niet hij zelf, maar zijn dokter.’ Johanna merkte dat haar ogen volschoten en ze haastte zich weg.

Toen ze die avond de Galerie Boussod, Valadon & Cie aan de Boulevard Montmartre 19 binnenstapte, straalde Theo van blijdschap en terwijl hij haar mantel aanpakte, drukte hij haar heimelijk tegen zich aan. Aan zijn superieuren, Léon Boussod en René Valadon, stelde hij haar voor als zijn verloofde.

Valadon monsterde Johanna en noemde haar een ‘betoverende, jonge, Nederlandse vrouw’. Hij praatte zo nasaal dat ze hem beterschap wenste, maar hij gaf haar gepikeerd te kennen dat hij helemaal niet verkouden was. Theo vond dat pijnlijk. In het bijzijn van zijn superieuren gedroeg hij zich correct en aangepast, bijna beschroomd. Johanna had hem maar één keer eerder zo meegemaakt: in augustus 1885, tegenover haar vader.

Heel anders – uitgelaten en vrolijk – was hij toen ze van Montmartre naar beneden liepen en elkaar moesten vasthouden om niet uit te glijden over de glibberige sneeuw. In een bistro bestelden ze wijn. Toen Johanna een boek over syﬁlis uit haar tas tevoorschijn haalde – zo discreet dat niemand behalve Theo de titel kon lezen, maar wel zo opvallend dat Theo die titel niet kon ontgaan – stokte zijn adem.

‘Dries heeft het me verteld,’ ﬂuisterde ze.

Theo haalde diep adem, deed zijn bril af en vouwde de pootjes nerveus open en dicht. ‘Ik wou dat ik het je... Nog voor de bruiloft... Natuurlijk, vanzelfsprekend... In elk geval had ik het je... De dokter zegt dat het niet te genezen is, maar dat je ermee kunt leven, lang leven... Maar met kinderen wordt het wel moeilijk...’

Johanna onderbrak hem. ‘Ik heb tegen Dries gezegd dat je het me allang hebt verteld.’

Theo zette zijn bril weer op, dronk zijn glas wijn in één teug leeg en zei toonloos: ‘Dank je.’ Niet alleen zijn wangen, ook zijn voorhoofd en hals zaten vol rode vlekken. Ze voelde hoe hij zich schaamde, niet alleen voor zijn ziekte, maar ook voor zijn lafheid tegenover haar. Als ze alleen maar een beetje verliefd op Theo zou zijn geweest, dan was dit het moment van de ontnuchtering geweest, het moment waarop hij zijn glans voor haar zou hebben verloren. Maar ze hield al van hem. Door de onthulling van zijn zwakheid werden haar begrip en genegenheid voor hem alleen maar verdiept en versterkt. Zwijgend legde ze haar hand tegen zijn wang.