Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog werden Duitse jongeren onder de wapenen geroepen om als ‘Hitlers laatste helden’ de onontkoombare nederlaag van nazi-Duitsland wat langer uit te stellen. Ze waren nog bijna kinderen toen ze als kanonnenvlees naar het front gingen, gedreven door jeugdig enthousiasme voor Hitler en het nationaalsocialisme.

Heel wat toonaangevende figuren in de latere Bondsrepubliek behoorden tot de generatie die in hun jeugd gevormd werd door het Derde Rijk en bovendien lid was van de NSDAP. Ze hebben het verzwegen, vergeten, ontkend of verdrongen, veelal tot op de dag van vandaag. Toch onderscheidden ze zich na de oorlog als geëngageerde democraten en ze drukten als vooraanstaande politici, kunstenaars en wetenschappers hun stempel op de jonge Bondsrepubliek.

Malte Herwig heeft het ledenregister van de NSDAP, dat tientallen jaren gesloten bleef, doorgewerkt en sprak persoonlijk met vele laatste ooggetuigen van de oorlogsjaren. In De laatste lichting schrijft hij invoelend en genuanceerd over een hele generatie die het verleden verdrong, en hij maakt ons duidelijk hoe pijnlijk de verhouding van de Duitsers tot de nazitijd nog altijd is.

Malte Herwig (1972) studeerde literatuurwetenschap, geschiedenis en politicologie in Mainz, Harvard en Oxford, waar hij in 2002 promoveerde. Hij was redacteur van Der Spiegel en schrijft nu voor de Süddeutsche Zeitung.

Malte Herwig

De laatste lichting

Hoe Hitlers jongste partijgenoten uitgroeiden tot de elite van het moderne Duitsland

Vertaald door Liesbeth van Nes

Uitgeverij Balans

Amsterdam 2014

Oorspronkelijke titel Die Flakhelfer. Wie aus Hitlers jüngsten Parteimit- gliedern Deutschlands führende Demokraten wurden

Oorspronkelijke uitgever Deutsche Verlags-Anstalt / Random House GmbH, München Copyright © 2013 Deutsche Verlags-Anstalt

All rights reserved

Copyright Nederlandse vertaling © 2014 Liesbeth van Nes / Uitgeverij Balans, Amsterdam

Omslagontwerp Jan van Zomeren

Omslagbeeld © akg-images / NordicPhotos

Verzorging e-book CeevanWee, Amsterdam

isbn978 94 600 3745 0

nur681

www.uitgeverijbalans.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

#

27

voor

mijn

vader

72

#

‘Wanneer jullie opduiken uit de vloed

Waarin wij ten onder zijn gegaan

Denk dan

Als jullie over onze zwakheden spreken

Ook aan de duistere tijd

Waar jullie aan ontkomen zijn.’

– bertolt brecht, ‘Aan hen die later werden geboren’

Proloog

Dit is geen familiegeschiedenis, maar het had er een kunnen zijn. Een familiegeschiedenis van ons allen, die opgroeiden in de oude Bondsrepubliek. Nog is het niet te laat om vragen te stellen. De laatste leden van de flakhelpersgeneratie1 zijn nog in leven. Het zijn onze vaders en grootvaders, en ze hebben als kunstenaars, wetenschappers, politici, journalisten en juristen hun stempel op de Bondsrepubliek gedrukt.

Laten we toch maar beginnen met een familiegeschiedenis. Flakhelpers ken ik van dichtbij. Mijn vader, lichting 1927, was een van hen. Nu is hij 86, even oud als Günter Grass, Hans-Dietrich Genscher en Martin Walser. Mijn grootvader Walter Herwig werd in 1880 geboren in Kassel, bijna honderd jaar vóór mij. De Herwigs zijn laat vader geworden. Zo hebben ze een generatie overgeslagen en werd ik op gehoorsafstand van de negentiende eeuw geboren.

Mijn vader kwam in de Republiek van Weimar ter wereld, maar zijn ouderlijk huis bevond zich niet alleen politiek gezien binnen de coördinaten van het Duitse Keizerrijk. De zevenkamerwoning op stand lag aan de Kaiserplatz in de Hohenzollernwijk van de voormalige residentiestad Kassel. Mijn grootvader kon zich weliswaar geen ‘keizerlijke hofexpediteur’ meer noemen, omdat het met de Duitse keizer – die vroeger graag in Schloss Wilhelmshöhe en in het Kasselse staatstheater had geresideerd – tot zijn spijt allang afgelopen was. Maar het expeditiebedrijf floreerde dankzij de overzeese betrekkingen die Walter Herwig in 1929 de titel van honorair consul van Peru hadden opgeleverd. Voordat hakenkruisvlaggen in de mode kwamen, versierde de consul zijn Maybach-limousine op de nationale Peruaanse feestdag met de vlag van het Zuid-Amerikaanse land en met die van de Republiek van Weimar.

Het was een vredige tijd. Vanuit het raam op de derde verdieping kon mijn vader als kind luisteren naar de klanken van de voormalige militaire kapel, die ‘vrolijke en lichte muziekstukken’ speelde in de muziektent voor het huis.2

De kapel speelde daar tot 1934. Daarna tapten de nieuwe machthebbers uit een ander vaatje. De nationaalsocialisten braken de muziektent af, die plaats moest maken voor een tribune. Voortaan werden daar op Reichskriegertag parades gehouden. Het leek alleen maar logisch dat de toekomstige krijgsheren de Kaiserplatz na 1938 vernoemden naar een zeeslag en omdoopten in Skagerrakplatz.

Zo stond mijn vader met één been nog in de keizertijd, terwijl hij met het andere het Derde Rijk al binnen moest marcheren. Een foto uit de jaren dertig toont de kleine Günter Herwig op straat, waar hij lief naar de camera glimlacht en zijn rechterarm opheft voor de Hitlergroet. In het fotoalbum had mijn grootmoeder eronder geschreven: ‘Voor het eerst: “Heil Hitler”.’ Wist hij eigenlijk wat het inhield?

Op 1 december 1937 werd de tienjarige bij het Jungvolk ingelijfd. Uit kleine jongens moesten daar Hitlers helden worden gekweekt. Maar mijn vader was niet uit heldenhout gesneden. Hij was te lui en te zelfingenomen om in de ban te raken van het marcheren en indoctrineren waar het Derde Rijk het zo druk mee had. In 1938 kreeg mijn grootmoeder van het gymnasium de schriftelijke waarschuwing dat haar zoon zelfvoldaan en traag was, en dat zijn belangstelling in ieder opzicht te wensen overliet: ‘Meestal zit hij rozig en zelfgenoegzaam in zijn bank en lijkt hij alles best te vinden. Vermaningen brengen hem niet eens van zijn stuk.’ Was getekend: ‘Heil Hitler! De klassenleraar.’3

Het was niet zo dat de jonge Günter innerlijk in verzet kwam tegen de heersende ideologie. Die interesseerde hem gewoon niet. Ook aan marcheren beleefde mijn vader geen genoegen en in 1943 kwam hij voor een tribunaal van de Hitlerjugend, omdat hij er na een appèl tijdens de afmars zonder verlof tussenuit was geknepen. Hij hield wel van theater, maar niet van het theater van de bruinhemden. Volgens de strafbeschikking van de Hitlerjugend-afdeling Kurhessen luidde zijn verontschuldiging dat hij zijn voet had verstuikt bij een lekenspel en daarom de marsformatie had verlaten. Voor zijn eigenmachtige afmars kreeg hij een milde straf: een waarschuwing ‘voor de duur van de oorlog’.

Die oorlog had mijn vader op een haartje na te pakken gehad als hij langer had geduurd. Na de rijksarbeidsdienst en zijn tijd bij de flakhelpers kreeg hij in januari 1945 een brief met het bevel zich als aspirant-reserveofficier te melden bij de Kriegsmarine in Wenen. De ondergang van het Duitse Rijk was nog maar een kwestie van maanden, de Duitse legers trokken zich op alle fronten terug en Wenen lag niet eens aan de kust. Maar bij het Marinekommando ii, vertelde mijn vader, hadden de officieren in het voorjaar van 1945 nog aandacht geschonken aan de tafelmanieren van de jonge rekruten die het Rijk moesten redden.

Toen hij in Wenen uiteindelijk een marsorder in zijn hand kreeg geduwd met het bevel zich daarmee te bestemder plaatse te melden, deed mijn vader het enige wat hem zinvol leek: hij verfrommelde het papier en kneep er tussenuit.

Traagheid is een sterke natuurkundige kracht, die vaak wordt onderschat. Ook door dictaturen. Als alle betrokkenen zo waren geweest als mijn vader, was de volksstaat misschien snel bij gebrek aan belangstelling ineengestort. Maar zo ging het niet en er zouden in het Derde Rijk meer helden nodig zijn dan de paar studenten, arbeiders en officieren die hun leven in een moedige strijd tegen het onrecht verloren en die sindsdien als alibi voor het bestaan van een ‘ander Duitsland’ moeten optreden. Brecht heeft gelijk: ‘Ongelukkig het land dat helden nodig heeft.’

Van de ‘welhaast belachelijke Duitse hang naar voorbeeldfiguren’ waarover Margarethe Mitscherlich eens schreef, is mijn vader niet het prototype – niet vóór 1945 en ook niet daarna. Nee, mijn vader was geen held en wilde het ook niet worden. Niet voor Hitler en niet voor het verzet. De Hitlerjongen Herwig was niet taai als een wezel, rap als een windhond of hard als Krupp-staal. Nee, hij was rozig, zelfgenoegzaam en zelfvoldaan. Zo vond mijn vader zijn draai in een totaal niet-heldhaftige vorm van passief verzet tijdens het Derde Rijk, waartegen machthebbers weinig konden doen. Tegen openlijke rebellie traden ze op met represailles, kampen en doodvonnissen. Maar op luie volksgenoten als hij viel geen staat te maken, laat staan een ‘Duizendjarig Rijk’.

Met het verleden hield mijn vader zich niet graag bezig, maar het liet hem niet met rust. Als er iets over Hitler en de Holocaust op televisie was, werd het ‘weggedraaid’. Liever natuurfilms. De oorlog aan het front heeft hij niet hoeven mee te maken. Maar wel de vernietiging van zijn geboortestad Kassel, die in 1943 door geallieerde bommenwerpers in de as werd gelegd. De lijken op straat voor de Weinbergbunker. De sirenes. De vuurstorm.

Vaak heb ik hem gevraagd naar zijn herinneringen aan die tijd. Wist hij als jongen wat er met de Joden gebeurde? ‘Die woonden in een andere wijk,’ luidde het antwoord. Maar hij vertelde dat hij verbaasd was toen zijn Joodse kinderarts van de ene op de andere dag verdwenen was.

Tegenwoordig heb ik het idee dat ik soms de verkeerde vragen heb gesteld – of niet de juiste. Ik was sceptisch toen mijn vader zei dat mijn grootvader een Joodse arbeider op de expeditie de helpende hand had gereikt. Maar al te vaak werd dat soort beweringen op school ontmaskerd als rechtvaardiging achteraf. Ik zocht die man dus op en hij bevestigde dat hij inderdaad was gered doordat mijn grootvader hem in het familiebedrijf Herwig in dienst had gehouden. De consul was werkelijk een fijnbesnaard mens geweest, zei de man kort voor zijn dood tegen mij, en hij dacht tot op de dag van vandaag met dankbaarheid en hoogachting aan hem.

Verkeerde vraag, juiste antwoord? Want wat wist ik werkelijk over mijn grootvader? Van ‘de nazi’s’ had men in huize Herwig geen hoge pet op, mijn vader heeft me altijd verteld dat zijn ouders tot de bourgeoisie behoorden en nationaalconservatief waren. Ik was 37 toen ik hem voor het eerst vroeg of grootvader lid van de nsdap was geweest. Het was een vraag die ik nooit zo direct had gesteld (ook al had ik daar in onze gesprekken vaak wel op gezinspeeld) en die mijn vader zonder omwegen beantwoordde: ja, grootvader was lid van de nsdap geweest, want hij leidde samen met zijn broer het familiebedrijf. Maar die broer was vrijmetselaar en ‘er moest toch iemand lid van de partij worden’.

Juiste vraag, verkeerde antwoord? Mijn grootvader kon ik het niet meer vragen. Hij was in augustus 1944 thuis in Kassel aan een hartaanval overleden. Zo kwam ik er tamelijk laat achter dat oude geschiedenissen nog lang niet voorbij zijn. Dat alles wat we op school hadden geleerd over de verdringing in Adenauers tijd veel directer met ons te maken had dan we ooit hadden vermoed, ook al dachten we allang klaar te zijn met het verleden.

Vier weken na de onverwachte dood van mijn grootvader in augustus 1944 loeiden de sirenes weer boven Kassel. Mijn vader en zijn zus moesten mijn grootmoeder de schuilkelder in slepen, zo ontroostbaar was ze over de dood van haar man. ‘Ze wilde sterven en ze zou gestorven zijn als we haar niet hadden meegenomen,’ vertelde mijn vader. Er viel een bom in zijn kinderkamer, die de hele woning vernielde. Moeder, zus en zoon kropen door een gat in de muur naar de buurkelder en overleefden het.

‘Hoe gek het misschien ook klinkt, het was een godsgeschenk voor je grootmoeder dat ons huis werd gebombardeerd,’ zei mijn vader. ‘Met het huis waren ook alle herinneringen aan het leven daarvoor vernietigd.’ Dagenlang zocht mijn grootmoeder in de puinhopen.

Toen gebeurde er iets wat mijn vader vandaag de dag nog als wonder bestempelt. Onder de as had nota bene een velletje papier de vernietiging overleefd. Het was de laatste brief die Walter Herwig aan zijn zoon had geschreven: ‘Nogmaals alle goeds, lieve Günter, voor je nieuwe levensjaar en veel hartelijke groeten. In liefdevolle genegenheid, je vader.’

Inleiding
Geëngageerd

Als de herinnering een concert was, zou het Laatste Oordeel over het Duitse verleden zo kunnen klinken: ‘Door elkaar en over elkaar heen schrikwekkende geluiden uit de kindertijd, herinneringen aan marsliederen en volksliederen, straatdeuntjes en laagheden, drankzucht. Flitslichtgeluiden uit het nazi-Neurenberg van Riefenstahl zijn een beschimping, uit de rijen fanfares ontsnapt schrille onwetendheid, de grauwe grote terts van de aangepasten en de meelopers.’

Met zijn in 1993 voor het eerst opgevoerde Requiem wilde componist Hans Werner Henze een signaal afgeven tegen ‘de grauwe grote terts van de aangepasten’. In zijn memoires heeft hij zichzelf afgeschilderd als tegenstander van het naziregime, dat hij als achttienjarige soldaat bij de Wehrmacht had gediend. In 2009 ontdekte ik bij nasporingen in het Bundesarchiv dat de waarheid niet zo eenvoudig was: de man die na 1945 vanwege zijn moderniseringen de vaderfiguur van de nieuwe muziek werd, was nog in 1944 lid van de nsdap geworden. De ontdekking van zijn lidmaatschapskaart baarde opzien, maar Henze relativeerde de zaak. Het zou een ‘trucje’ van de nazi’s zijn geweest, een vervalsing. Hij was zonder zijn medeweten opgenomen in de partij als ‘verjaardagscadeautje van de Gau-leiding’ aan Hitler, beweerde Henze. Veel Duitse media namen deze zelfrechtvaardiging kritiekloos over, negeerden de registerkaart of verwierpen het nsdap-lidmaatschap als ‘onbewezen bewering’. Toen de beroemde componist in 2012 stierf, beperkten de gedenkschriften zich tot de weergave van zijn officiële biografie. Henze gold immers al lang als ‘een boven alle kritiek verheven autoriteit in de kunst’.1 Dat juist hij, die zich altijd kritisch en intensief met de gruwelen van de nazitijd had beziggehouden, zelf lid van Hitlers partij zou zijn geweest, paste eenvoudig niet in het beeld.

Henze was niet de enige van de zogenaamde flakhelpersgeneratie wiens jeugd tijdens het Derde Rijk tegenwoordig in een ander licht komt te staan. Sinds het nsdap-register in 1994 door de usa aan het Bundesarchiv werd overhandigd, duiken er steeds meer bekende namen op. Het gaat om politici en kunstenaars, wetenschappers en journalisten, links-liberalen en conservatieven. Eén ding hebben ze gemeen: ze brachten hun jeugd door in het Derde Rijk en zijn na de oorlog opgeklommen tot prominente intellectuelen en woordvoerders van de jonge Bondsrepubliek. Je hoeft de namen maar op te noemen en er doemt een politiek-cultureel pantheon van het naoorlogse Duitsland op: Martin Walser, Dieter Hildebrandt, Siegfried Lenz, Hans-Dietrich Genscher, Horst Ehmke, Erhard Eppler, Hermann Lübbe, Niklas Luhmann, Tankred Dorst, Erich Loest, Peter Boenisch, Wolfgang Iser – de laatste jaren kwam een hele generatie in een kwaad daglicht te staan, omdat deze vaderfiguren ondanks hun onberispelijke naoorlogse levensloop vóór 1945 hadden meegedaan aan het nationaalsocialisme. Maar met uitzondering van Eppler beweerde niemand van de nog levende betrokkenen zich te kunnen herinneren ooit een verzoek tot opname te hebben getekend. De nsdap – een vereniging van mensen die bij toeval lid waren geworden? De publieke opinie reageerde verward, de betrokkenen speelden op defensief en voelden zich verkeerd begrepen.

Maar hoe meer namen er opduiken, des te twijfelachtiger zijn de pogingen het partijlidmaatschap als toevallig of onopzettelijk af te schilderen. Met het oog op de ‘over het geheel genomen qua bronnen en feiten weinig bezwarende situatie’ van Hans Werner Henze zouden de ‘boze geesten’ in dit geval wel weer snel van het toneel verdwijnen, zo hoopte de Frankfurter Allgemeine Zeitung.2 De componist had het gewoon niet verdiend, was de Süddeutsche Zeitung van mening, dat zijn levenslange kunstzinnige en politieke engagement ‘vanwege een onbewezen bewering’ tot boetedoening werd gedegradeerd.3

Nieuwe voorstanders van het zetten van een streep onder het verleden melden zich in het debat, namelijk de leden van een jongere generatie, die zelfs de geringste twijfel aan de biografische rechtlijnigheid van hun voorbeelden van tafel willen vegen. Een wereld in zwart-wit, waarin je de slechte nazi’s had en de goede bondsrepublikeinen, die definitief met hen afrekenden. De gedachte dat ook biografieën met een breuk als leerzaam voorbeeld kunnen dienen, past niet binnen het dogma van deze na de oorlog geboren hogepriesters van de Duitse verwerking van het verleden.

Wat zich op het grote podium van de naoorlogse Duitse intelligentsia afspeelde, zette zich voort in heel gewone Duitse gezinnen: als we de verhalen mogen geloven, overviel Hitler de Duitsers in 1933 even onverhoeds als hij hen in 1945 weer verliet, zonder dat hun eigen familie er iets mee te maken had gehad. Het Derde Rijk, dat waren Hitler en Himmler, Goebbels en Göring. Maar opa was geen nazi en dat oma bij de Bund Deutscher Mädel samen met haar vriendinnen met de Führer dweepte, heeft ze in het licht van voortschrijdend inzicht natuurlijk nooit verteld.

Of hebben we gewoon niet goed genoeg geluisterd, wij kinderen en kleinkinderen van de flakhelpers – van die nu vijfentachtigjarige, laatste ooggetuigen van het Derde Rijk, die in de nazidictatuur opgroeiden, op hun zeventiende de oorlog in werden gestuurd en na de ineenstorting in 1945 de Bondsrepubliek hielpen opbouwen en er tot op de dag van vandaag hun stempel op drukken? Ligt het misschien ook aan ons, dat we meer dan zestig jaar na afloop van de oorlog nog altijd verbaasd zijn als we horen hoezeer mensen verstrikt waren in de netten van het totalitaire machtssysteem van het Derde Rijk?

De enorme publieke opwinding die werd ontketend door studies naar de deelname van een instelling als Buitenlandse Zaken aan de Holocaust of door de geallieerde publicaties van wat was afgeluisterd bij Duitse soldaten in krijgsgevangenschap, laat zien hoe diep de kloof is geworden tussen de ervaringen van de laatste ooggetuigen en de gevestigde historische opvattingen van de huidige maatschappij. Alleen zo is ook te verklaren waarom het nsdap-lidmaatschap van prominente Duitse burgers als Martin Walser of Hans-Dietrich Genscher graag wordt verdrongen, niet alleen door de betrokkenen zelf, en dat onthullingen op dat gebied altijd weer voor controverses zorgen.

Sinds in de jaren negentig het debat werd gevoerd over Daniel Goldhagens Hitler’s Willing Executioners, is er in de Duitse publieke opinie over vrijwel geen enkel historisch onderwerp zo opgewonden gediscussieerd als over de vraag of je zonder eigen toedoen of medeweten lid van de nsdap kon worden. Die vraag morrelt aan de scherpe scheidslijn tussen goed en kwaad, die ons ‘gefundeerde’ beeld van de geschiedenis van het Derde Rijk bepaalt: witte rozen en zwarte ordes, Stauffenberg en Hitler, verzet en medeplichtigen.

Meer dan zes decennia na het verbod van de nsdap hangt er in Duitsland rond de partij van Hitler nog altijd een web van mythes, die vlak na de oorlog zijn ontstaan. Het is een feit dat slechts ongeveer vijftien procent van de Duitsers lid was van de nsdap. Als je dat voor ogen houdt, is het te gek voor woorden dat er tegenwoordig nog steeds wordt volgehouden dat er bij het besluit lid te worden van de partij alleen sprake was van dwang en nooit van opportunisme. En trouwens, waarom zou een partij die bij tijd en wijle zelfs opnamestops voor leden moest instellen, mensen zonder hun medeweten als lid registreren? De nsdap was in feite veel populairder dan tegenwoordig wordt toegegeven. Na 1945 wilde geen enkele Duitser iets met die partij van doen hebben gehad, en dus wordt op dit moment nog steeds de legende in stand gehouden dat halve lichtingen zonder hun medeweten clandestien partijlid werden gemaakt. De Amerikaanse bezetters wisten wel beter: door puur geluk was hun in de herfst van 1945 een reusachtige schat aan gegevens in handen gevallen. Eigenlijk hadden de meer dan tien miljoen systeemkaarten in de laatste dagen van het Derde Rijk nog snel vernietigd moeten worden. Een ss-commando had de vijftig ton nazidocumenten in april 1945 afgeleverd bij een papiermolen in München. Maar de eigenaar weigerde de berg papier te vernietigen en overhandigde de gevaarlijke bruine afvalstoffen aan de Amerikaanse militaire autoriteiten, die vervolgens het Berlin Document Center oprichtten. Al in 1947 stelden de Amerikanen met behulp van het register vast dat er nooit een naziorganisatie als geheel naar de nsdap was overgeplaatst, ook de Hitlerjugend en de Bund Deutscher Mädel niet.

In 2003 stelde Michael Buddrus, een van de autoriteiten op het gebied van de geschiedenis van de Hitlerjugend, in een rapport dat er nooit leden van hetzelfde geboortejaar of hele naziverenigingen automatisch als geheel in de partij zijn opgenomen. Alle andere verhalen zijn volgens hem ‘legenden, die ontstaan zijn uit pogingen zichzelf vlak na de oorlog te rechtvaardigen en die doordat ze vaak werden rondgestrooid, “gemeengoed” werden waarmee men graag schermde, maar dat met de historische werkelijkheid niets van doen heeft’.4

Ook historicus Armin Nolzen, algemeen erkend als expert in de geschiedenis van de nsdap, verwondert zich over de discussie: ‘Ooit gehoord van een partij die collectief leden opneemt?’ Het argument van collectieve opnames is volgens hem een naoorlogse poging om zich te rechtvaardigen en zich tegen de aantijging van collectieve schuld te verweren. Voor eigenmachtige aanmeldingen door hj-leiders, zo vat Nolzen in de verzamelbundel Wie wurde man Parteigenosse? de stand van het onderzoek samen, is er ‘tot dusverre geen enkel empirisch bewijs’. Ook is er uit geen enkele contemporaine bron een vervalste handtekening van een hj-leider bekend. Voorwaarde was in elk geval ‘de eigenhandig getekende verzoeken tot opname van de achttienjarigen die “waardig” werden bevonden lid van de partij te worden’ – en dat was tot op het laatst altijd nog een minderheid van alle Hitlerjongens.5 Bij veel Duitsers leidt het feit dat ze in Hitlers partij verstrikt raakten tot op de dag van vandaag tot collectieve zelfverloochening, en dat is even verbazingwekkend als de naïviteit van sommige historici en columnisten die een streep onder het onaangename debat willen zetten.

Ik heb jarenlang onderzoek gedaan in de tien miljoen systeemkaarten van het nsdap-register en talrijke ooggetuigen ontmoet. Ik heb met Hans-Dietrich Genscher over nazidossiers gepraat, met Günter Grass over de Waffen-ss en met Martin Walser over de nazi’s in Wasserburg. Toneelschrijver Tankred Dorst heeft me verteld over jongeren in Jungvolk-kampen die verlangden naar de dood en Iring Fetscher over hoe hij luisterend naar de volksontvanger bezweek voor de demagogie van iemand als Goebbels. Helmut Schmidt zei tegen me dat hij niet heeft geweten dat de Amerikanen hem en zijn hele kabinet (met daarin twee voormalige nsdap-leden als minister) nog in 1980 screenden op een eventueel naziverleden. Maar hij zou ‘de Amerikanen in staat achten tot elke soort van geheimedienstwaanzin’.6

De vooraanstaande democraten om wie het in dit boek gaat, waren niet allemaal flakhelper in de enge zin van het woord, dus mensen die tot de lichtingen 1926 en 1927 behoorden en als luchtmachthelper onder de wapenen werden geroepen. Het begrip generatie wordt hier ruimer gebruikt en omvat alle na 1919 geboren Duitsers, die in hun jeugd werden gevormd door het Derde Rijk. Dat het naziverleden van deze lichtingen pas de laatste jaren kritisch aan de orde wordt gesteld, is op het eerste gezicht niet vreemd. Na 1945 kondigden alle vier de bezettingsmachten jeugdamnestie af voor de lichtingen vanaf 1919. Maar toen kwam naast de amnestie de amnesie: de jeugdige dwalingen waren vergeven en – vergeten.

Het gaat in dit boek niet om schuld of aanklacht, niet om jeugdzonden van verdienstelijke persoonlijkheden die na 1945 in belangrijke mate bijdroegen aan de opbouw van een civiele, naoorlogse maatschappij en aan het welslagen van de Duitse democratie. Dit boek vertelt de onbekende geschiedenis van de jongste nsdap-leden: tijdens het Derde Rijk, de denazificatie en in de huidige tijd. Daarbij gaat het niet om oorlogsmisdadigers, Jodenmoordenaars of bloedfanatieke nationaalsocialisten, die in Duitsland weliswaar laat, maar op zijn laatst sinds de jaren zestig alsnog voor hun wandaden werden vervolgd. Centraal staan hier de flakhelpers, die op basis van hun leeftijd soms als ‘Hitlers laatste helden’ werden aangeduid en tegelijk als jongeren ook slachtoffer van de nazipropaganda zijn geweest. Dictatuur, oorlog en meeloperij, innerlijk of daadwerkelijk protest tegen het systeem, en ten slotte de totale ineenstorting veroorzaakten bij deze generatie een existentiële onzekerheid, die velen van hen na 1945 probeerden te verdringen door zich met verdubbeld engagement in te zetten voor de nieuwe democratie. Als zeventien- of achttienjarigen waren ze tot Hitlers partij toegetreden – te jong om dader te worden, maar te oud om niet medeplichtig te zijn aan de schuld van het Derde Rijk: hopeloos gemangeld, een hele generatie jonge mensen die zich tegelijk ‘afgesneden en toch verstrikt’ voelden, zoals de socioloog Heinz Bude schrijft: ‘Als kinderen verleid, als jongeren verraden, teleurgesteld en onzeker geworden, maar goed in staat om te functioneren, trokken ze zich terug in wat privé was en concreet, en wijdden ze zich geruisloos en effectief aan de opbouw van Duitsland.’7 Sprakeloos, vaderloos en zonder geschiedenis moesten de jongemannen van de flakhelpersgeneratie, ‘in staat zich aan te passen maar begiftigd met een verbeten wil’, hun existentiële onzekerheid compenseren en werden daarvoor volgens Bude ‘de feitelijke, zij het niet de normatieve steunpilaren van de West-Duitse wederopstanding’.8

Maar aan dit beeld van een vlijtige flakhelperselite op hoge functies in het naoorlogse Duitsland moet een belangrijk aspect worden toegevoegd. Het bijzondere engagement van deze generatie beperkte zich niet tot de geruisloze economische bedrijvigheid, die Bude in zijn generatieportret Deutsche Karrieren schetst aan de hand van individuele biografieën van steeds hogerop komende managers in het land van het Wirtschaftswunder. Er behoren ook heel wat geëngageerde democraten toe, die wegen zochten om te ontsnappen uit de sprakeloosheid en het gebrek aan voorbeeldfiguren waaronder hun generatie gebukt ging, die bleven worstelen om van de morele smet van het Duitse verleden af te komen en die de maatschappelijke discussie in de Bondsrepubliek tot op de dag van vandaag voor een belangrijk deel bepalen. De in 1927 geboren schrijvers Günter Grass en Martin Walser behoren nog altijd tot de belangrijkste en luidste stemmen van de Duitse literatuur. Hun generatiegenoot Hans-Dietrich Genscher was niet alleen tientallen jaren minister en een toonaangevende figuur tijdens de totstandkoming van de Duitse hereniging, maar beschikt ook tegenwoordig nog over aanzienlijke politieke invloed. Maar er waren ook anderen, die lid waren geweest van de Hitlerjugend en niet van de nsdap, die op hoge posten terechtkwamen. De vroegere luchtmachthelper Joseph Ratzinger werd na het tweede Vaticaanse concilie een van de machtigste katholieke theologen en in 2005 verkozen tot paus Benedictus xvi.