Hoewel Nederland langzaam uit de tunnel van de crisis lijkt te kruipen, is het voorbij de uitgang nog geenzins licht. De versnipperde Nederlandse politiek houdt krampachtig vast aan bezuinigingen, omdat niemand diepgaande hervormingen durft voor te stellen. In dit boek legt econoom Itai Agur het falen van de overheid bloot. Hij laat zien waarom de oorzaken van de financiële crisis deels eigen makelij zijn: het Nederlandse beleid inzake de bankenwereld en de huizenmarkt behoort tot het meest lakse ter wereld. Tevens toont hij aan dat het welvarende Nederland lang niet zo egalitair is als gedacht: van de westerse landen is alleen in Amerika de ongelijkheid groter.

In Voorbij de heilige huisjes van de Nederlandse economie stelt Itai Agur ambitieuze hervormingen voor, die alle aspecten van het economische beleid raken en gericht zijn op groei, werk en de verdeling van de welvaart. Zijn analyses en voorstellen voor verandering zijn even logisch als eenvoudig. Agurs boek is een prikkelend en inspirerend manifest, een aanzet tot een werkelijk dynamisch en sociaal Nederland.

‘Eindelijk een diepgravend historisch perspectief op de financiële crisis en de vele illusies die daarover zijn gecreëerd. Agurs pleidooi gaat tegen de politieke consensus in en verdient de volle aandacht. Dit boek is essentiële lectuur.’ – Rick van de Ploeg, hoogleraar aan de Universiteit van Oxford

Itai Agur (1980) is econoom. Hij is werkzaam als externe consultant voor het Internationaal Monetair Fonds en heeft eerder gewerkt bij De Nederlandsche Bank en de Europese Centrale Bank. Zijn wetenschappelijke onderzoek werd in 2007 onderscheiden met de Young Economist Award van de European Economic Association.

Itai Agur

Voorbij de heilige huisjes van de Nederlandse economie

Uitgeverij Balans

Amsterdam 2014

De auteur is werkzaam als een externe consulent voor het Internationaal Monetair Fonds. Zijn denkbeelden mogen onder geen beding in verband worden gebracht met het imf en er mag niet naar hem worden verwezen als een ‘imf-econoom’. Hetzelfde geldt met betrekking tot zijn voorgaande werkgevers, De Nederlandsche Bank en de Europese Centrale Bank.

Copyright © 2014 Itai Agur / Uitgeverij Balans, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp Jan van Zomeren

Omslagillustratie ©Getty Images/Frank van den Bergh

Verzorging e-book Aard Bakker, Amsterdam

isbn 9789460039157

nur 320

www.uitgeverijbalans.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014.

I | Inleiding

Wij hebben net de langste en diepste recessie sinds de Grote Depressie achter de rug, waarvan de gevolgen nog jaren merkbaar blijven. Toch zijn onrust en ergernis niet het enige wat deze tijd heeft losgemaakt. Wij zijn ook verlost van onze eigen arrogantie, van het geloof dat alles is zoals het moet zijn en dat Nederland af is. Juist nu hebben wij een kans om in de spiegel te kijken.

‘Terug naar de basis’ is het motto van dit boek. Hoe zouden wij de Nederlandse economie willen inrichten als wij geen rekening hoeven te houden met het huidige beleid? Linkser dan links, rechtser dan rechts? Het doet er niet toe. Laat de politieke kleuren los en denk vrij en open. Niet waar een paar miljoentjes bij of af moeten is van belang, maar wat het doel is van het economische beleid en hoe dit op de slimste manier te bereiken is. Een open denkwijze voltrekt zich per definitie buiten het politieke speelveld en dat is ook de bedoeling, want alleen door onze eigen blik te verruimen, krijgen wij op een dag de politiek mee.

Ik belicht in dit boek vele facetten van het beleid: de begroting, de rente, het toezicht op de banken, de huizenmarkt, het belastingstelsel, de pensioenen, de zorg, het onderwijs en de arbeidsmarkt. Uitgangspunt is het terugdringen van de werkloosheid en het bereiken van een langdurige groei, zonder daarbij de sociale ongelijkheid uit het oog te verliezen. Wie verder kijkt dan de officiële cijfers, zal ontdekken dat zowel de werkloosheid als de ongelijkheid in Nederland relatief hoog is. Nederland kent veel verborgen werkloosheid en ook een soort verborgen kloof tussen rijk en arm.

Om te beginnen de werkloosheid. Terwijl in andere Europese landen de werkloosheid al vanaf 2009 sterk steeg, bleef de officiële werkloosheid in Nederland lange tijd laag. Nederland is hét land van parttimewerk en aan het begin van de crisis schroefden bedrijven daarom vooral het aantal werkuren terug. In eerste instantie voorkwam dit dat er ontslagen vielen, maar het gevolg was dat velen ongewild tegen een urenplafond werden gehouden. De flexibiliteit van het parttimewerk versluiert daarmee de omvang van de werkloosheid. Bovendien kende Nederland vroeger een lage deelname van vrouwen aan de arbeidsmarkt. Voor de crisis begon dat te veranderen, want steeds meer vrouwen zochten en vonden werk. De crisis heeft die trend echter in de kiem gesmoord, waardoor veel vrouwen weer terug bij af zijn.

Een ander reservoir van verborgen werkloosheid is het kleinbedrijf. Vooral de minderheden zijn namelijk sterk ondervertegenwoordigd op de arbeidsmarkt. Taal, cultuur en onderwijs zijn hordes op weg naar de arbeidsmarkt en vele nieuwe Nederlanders zien weinig kans om te solliciteren naar openstaande vacatures. Zij creëren daarom banen voor zichzelf, vaak in familieverband en met meer functies dan nodig is. Deze witte boorden verdienen soms onder het minimumloon van de blauwe boorden. Toen de crisis losbarstte, groeide het aantal zelfstandige ondernemers, maar bepaald niet omdat de consument meer van hen afnam.

Toen het urenplafond, de terugloop van het aantal werkende vrouwen en de geforceerde groei van het aantal zelfstandigen niet meer toereikend waren om de groei van de werkloosheid op te vangen, viel de klap voluit op het zichtbare deel van de arbeidsmarkt. Gevolg: een snel stijgende officiële werkloosheid. Hoewel Nederland nu de piek van de werkloosheid achter zich heeft gelaten, ligt die piek om bovengenoemde reden hoger dan we denken. De weg terug is dus lang, want zodra de arbeidsmarkt een beetje aantrekt, zijn het niet alleen de geregistreerde werkzoekenden maar ook de onzichtbare werklozen die meer werk willen.

Afgezien van verborgen werkloosheid kent Nederland ook een soort verborgen ongelijkheid. Nederlanders krijgen namelijk met de paplepel ingegoten dat dit land het verschil tussen arm en rijk klein houdt. Wie kijkt naar de Nederlandse belastingen, gelooft inderdaad dat dit klopt. De hoge lonen betalen immers fors meer belasting dan de lage lonen. De ongelijkheid in een maatschappij gaat echter vooral om wat mensen bezitten. Als we kijken naar de verdeling van het Nederlandse vermogen, dan blijkt er sprake te zijn van een uiterst scheve verhouding.

Recentelijk rapporteerde het Internationaal Monetair Fonds over de verdeling van het vermogen in verschillende landen. Hieruit blijkt dat de rijkste 10% van Nederland meer dan 60% van het vermogen in handen heeft, terwijl de armste helft slechts 1% ervan bezit. In dat perspectief kent Nederland een zeer hoge economische ongelijkheid. Het enige westerse land dat Nederland hierin voorbijstreeft is de vs, waar de rijkste 10% van de bevolking driekwart van het vermogen bezit. Van de vs zal dit niemand verbazen, maar van Nederland wel. Het is een eerste aanwijzing voor het feit dat Nederland niet altijd beantwoordt aan het beeld dat wij ervan hebben.

Zowel qua werk als qua ongelijkheid heeft Nederland dus een lange weg te gaan. Nederland mag dan nu uit het dal klauteren, maar dat wil niet zeggen dat alle seinen op groen staan. De psyche hecht echter aan het laatste nieuws. Zodra de groeicijfers uit het rood komen, wil iedereen geloven dat de crisis voorbij is en de goede jaren terugkeren. Het is de groei van het nationale inkomen dat de stemming in Den Haag bepaalt, terwijl het eigenlijk het niveau van dat inkomen is dat er werkelijk toe doet. De politici maken graag goede sier met de terugkeer van de groei, terwijl het juist hun falen is dat deze crisis heeft verdiept en verlengd.

De werkelijke toestand van de Nederlandse economie is niet best. De productie van Nederland ligt nu ongeveer 15% lager dan wanneer de groei vanaf 2008 in een normaal tempo zou zijn doorgegaan, een groter productieverlies dan de Grote Depressie teweegbracht. De financiële sector is chronisch ziek, de Nederlandse huishoudens zitten dieper dan ooit in de schulden en de arbeidsmarkt is zwaar gehavend. Daarbij komt dat de politiek versnipperd is en krampachtig hecht aan het woord ‘bezuinigingen’, omdat zij niet bij machte is om fundamentele hervormingen door te voeren.

En dat is nu juist het doel van dit boek: te komen tot fundamentele hervormingen. Eerst moeten we echter een beeld krijgen van waar Nederland nu staat en hoe het hier terecht is gekomen. Centraal hierin staat de eurocrisis. Het is tijd om achter de misleidende façade te kijken die politici hebben opgetrokken en in te zien hoe hypocriet en verkeerd het beleid gedurende deze crisis is geweest.

II | De crisis in de eurozone

De eurocrisis is een veelbesproken onderwerp en lijkt mede daardoor maar weinig geheimen te kennen. Wie echter niet zelf naar informatie op zoek is gegaan en niet verder heeft gekeken dan wat de kranten en de politiek hem vertelden, heeft waarschijnlijk een verkeerd beeld van deze crisis.

Het valse verhaal

Het idee van ‘goede’ landen en ‘slechte’ landen staat aan de basis van de discussies over de eurocrisis in de media en in de politiek. Soms zeggen journalisten of politici dit letterlijk, meestal schemert het tussen de regels door, maar het zwart-witbeeld is alomtegenwoordig. De goede landen zijn landen van sparen, hard werken en gedisciplineerde overheden. De slechte landen hebben zichzelf in de nesten gewerkt met hun roekeloze overheden en hun luie inwoners. Dit foutieve beeld vloeit voort uit twee elementen, die ik de ‘Germaanse mythes’ en de ‘Griekse tragedie’ noem. Voordat ik kan ingaan op de echte oorzaken van de eurocrisis, moet ik eerst dit beeld doorprikken.

Germaanse mythes

Ik begin met enkele vragen die meteen de pijnpunten van het valse verhaal belichten. Welke drie overheden hadden voorafgaand aan de crisis de laagste staatsschulden van de eurozone? Het brons ging naar Spanje, het zilver naar Finland en het goud naar Ierland. Twee huidige crisislanden in de top drie dus.

In reactie op de financiële crisis onderhandelden veel landen over een nieuw internationaal akkoord voor het toezicht op banken. Welk euroland verzette zich gedurende deze onderhandelingen het sterkst tegen strenger toezicht, uit angst dat zijn zwakke banken de nieuwe regels anders niet zouden aankunnen? Het antwoord is Duitsland.

Duitsland is niet een land van beleidsdiscipline. Integendeel, in de jaren voorafgaand aan de crisis legde het de Europese regels veelal naast zich neer. De begrotingstekorten schonden vaak de beruchte 3%-regel en de schuld van de Duitse overheid was groter dan die van de meeste crisislanden. Dit blijkt uit figuur 1. Deze figuur is een weergave van de staatsschulden van Duitsland, Nederland en het gemiddelde van vier crisislanden (Spanje, Portugal, Ierland en Cyprus). Voorafgaand aan de crisis zijn de staatsschulden van deze crisislanden gemiddeld dicht bij het Nederlandse niveau en ver onder het Duitse.

Figuur 1: Staatsschulden van Duitsland, Nederland en 4 crisislanden (staatsschuld in % van het bbp)

Bron: Data van Eurostat.

Uit figuur 1 blijkt al dat hoge staatsschulden niet de oorzaak van de eurocrisis zijn. Voor deze vier crisislanden steeg de staatsschuld immers pas nadat de crisis losbarstte. Het is de crisis die hun hoge staatsschulden veroorzaakte, niet omgekeerd. De Spaanse economie is bijvoorbeeld diep gevallen als gevolg van de crisis. De huizenprijzen zijn bijna gehalveerd, de banken zijn zwaar getroffen en de werkloosheid bedraagt nu een kwart van de Spaanse beroepsbevolking en de helft van de jeugd. Een hoge werkloosheid in combinatie met verliesgevende bedrijven betekent per definitie minder belastinginkomsten en ook meer overheidsuitgaven. Voor de crisis had de Spaanse overheid lage schulden en een overschot op de begroting. De crisis heeft echter een groot gat in de begroting geslagen en daardoor begon de schuld van de Spaanse overheid sterk te stijgen.

De twee crisislanden die niet in figuur 1 staan, zijn Italië en Griekenland. Beide hadden wel hoge staatsschulden voorafgaand aan de crisis. In het geval van Italië was dit echter vooral een erfenis uit een roekeloos verleden. In de jaren voor de crisis had de Italiaanse overheid haar begroting redelijk onder controle.

Figuur 2: Staatsschulden van Griekenland en Italië voor de crisis (staatsschuld in % van het bbp)

Bron: Data van Eurostat.

Dit blijkt uit figuur 2, waar vanaf het begin van het nieuwe millennium tot aan het uitbarsten van de crisis de Italiaanse staatsschuld hoog maar stabiel is. Griekenland daarentegen vormt de uitzondering in de eurocrisis, want dit land had wel een losbandige overheid, die de voornaamste oorzaak is geweest van de Griekse crisis. In figuur 2 stijgt de Griekse staatsschuld ook voor de crisis al sterk.

Dat de Duitse staatsschuld sinds de crisis minder sterk stijgt dan de schulden van andere Europese landen, is vooral te danken aan het feit dat de Duitse economische groei de laatste jaren hoger ligt. De schuld van een overheid staat namelijk in relatie tot de grootte van de economie, ofwel de nationale productie. Als de productie groeit, verlaagt dat dus de schuldenlast van een land. De economische groei van Duitsland is hoog genoeg, zodat niemand twijfelt aan de houdbaarheid van de Duitse staatsschuld. Dat de Duitse groei nu hoger ligt, heeft echter maar weinig te maken met beleid van de Duitse overheid.

In de jaren ’90 debatteerden economen juist over de bijzonder lage Duitse groei. De jaren ’90 waren een tijd waarin de dienstverlening en het internet sterk opkwamen. De industriële sectoren hadden het daarentegen zwaar te verduren. De motor van de Duitse economie sputterde daarom. De belangrijkste Duitse uitvoerproducten zijn namelijk machines voor bedrijven. Dat is hét Duitse specialisme, gebaseerd op middelgrote bedrijven die hun personeel intern opleiden met lange stages en daarmee het krakkemikkige Duitse onderwijs rechtzetten. In de jaren ’90 kromp de afzetmarkt voor die machines. In het nieuwe millennium maakte deze afzetmarkt echter een comeback waarvan de oorzaak uit slechts één woord bestaat: Azië.

De uitvoer is de aanjager van de Duitse groei van de laatste jaren en de toename van die uitvoer komt grotendeels uit Azië. Azië heeft behoefte aan de gespecialiseerde bedrijfsmachines waarvoor Duitsland weinig concurrentie te duchten heeft. Daarnaast helpt het ook dat dure Duitse vierwielers in trek zijn bij de Chinezen. De voornaamste reden dat Duitsland nu sneller groeit dan voorheen en daarom een comfortabele schuldenpositie heeft, is dus geluk.

Het enige opzicht waarin Duitsland vroeger een reputatie van bijzondere discipline heeft opgebouwd, is het monetaire beleid. Grof gezegd bepaalt het monetaire beleid hoeveel geld een land drukt. Duitsland had in de jaren ’20 een traumatische ervaring met de geldpers, die de Duitse overheid destijds noodgedwongen moest misbruiken om de herstelbetalingen van de Eerste Wereldoorlog te voldoen. Gedreven door deze ervaring transformeerde Duitsland zichzelf in de naoorlogse jaren daarom tot een baken van monetaire discipline.

In de meeste andere opzichten was het Duitse overheidsbeleid echter niet beter dan elders in Europa. Wat betreft het beleid voor de financiële sector is Duitsland zelfs ronduit zwak. Wie denkt aan banken in Duitsland, denkt aan Deutsche Bank. Dit is een van de grootste en meest winstgevende banken ter wereld. Deutsche Bank is daarmee overigens nog niet een voorbeeld van discipline, want om die winsten te maken neemt deze bank grove risico’s. In sommige opzichten lijkt Deutsche Bank op de Amerikaanse investeringsbanken die de crisis in de vs veroorzaakten, zoals Lehman Brothers en Goldman Sachs. Als je Deutsche Bank even buiten beschouwing laat, is het plaatje van de Duitse financiële sector bovendien totaal anders.

Duitsland heeft veel kleine banken die eigendom zijn van de Duitse provincies, de Länder. Deze zogeheten Landesbanken hebben vaak een zwak bestuur en zijn nergens bang voor, omdat zij altijd de staat achter zich hebben. Zo werd een van deze banken wereldberoemd omdat deze de dag na het faillissement van Lehman Brothers nog een lening van 320 miljoen euro aan Lehman Brothers goedkeurde, die in het zwarte gat verdween. De Landesbanken waren bovendien grote investeerders in Grieks staatspapier, een feit dat het onthouden waard is.

Een Griekse tragedie (of eigenlijk twee)

Duitsland, de kampioen van de ‘goede’ landen, is dus helemaal niet zo bijzonder voorbeeldig. Zijn de ‘slechte’ landen op hun beurt dan ook minder nalatig? Wie denkt aan de eurocrisis, denkt aan Griekenland en dat is het probleem, dat is de reden dat het beeld van ‘slechte’ landen zo diep in ons denken zit.

Er zijn eigenlijk twee Griekse tragedies. De eerste is die van het Griekse volk zelf, dat nu al jarenlang lijdt. De tweede tragedie is dat het Griekse geval zoveel aandacht in de pers heeft gekregen dat dit de volledige beeldvorming van de crisis in de eurozone bepaalde. Het is deze tweede tragedie waarover ik hier spreek, omdat de rol van de pers een grotere is dan alleen het informeren van het publiek. Zeker wanneer de politieke leiders te zwak zijn of vanwege kortzichtige belangen niet bereid zijn om de confrontatie met het beeld dat de media creëren aan te gaan en het eigen volk toe te spreken, dan is het de pers die de stemming dicteert en daarmee ook het uiteindelijke economische beleid.

Griekenland is zoals gezegd de uitzondering in de eurocrisis. Het is een land dat werkelijk een roekeloze overheid had, die jarenlang tekort op tekort stapelde. En niet alleen dat: de Griekse overheid fraudeerde zelfs bewust omdat zij bepaalde uitgaven buiten de boeken hield, zodat niemand wist hoeveel geld zij werkelijk uitgaf.

Toch was het voornaamste probleem van de Griekse overheid niet de hoogte van de uitgaven, maar het tekort aan belastinginkomsten. De belastingtarieven waren hoog genoeg. Het probleem was echter het innen van de belastingen. In Nederland wordt er nauwelijks meer bij stilgestaan, maar het uitvoeren van een belastingwet is ingewikkeld. Er is veel politieke wil nodig om corruptie en ontduiking door bedrijven en de hogere inkomensgroepen te voorkomen. In sommige opzichten is Griekenland nog een ontwikkelingsland. Ik bedoel dit niet neerbuigend, maar de algemene perceptie in binnen- en buitenland was dat het land een gewone Europese economie was, terwijl het daar nog mijlenver van verwijderd was.

Het bekendste geval van misgelopen inkomsten betrof de belasting op huizen. Een Griek hoefde die belasting namelijk niet te betalen zolang hij zijn huis verbouwde. Naast veel huizen in het Griekse landschap stond dan ook een steigertje, overgroeid met takken maar nog zichtbaar genoeg mocht er een denkbeeldige belastinginspecteur op bezoek komen. Inmiddels is dit gat in de wetgeving gedicht, hoewel de Griekse overheid deze belasting op een bijzondere manier int, namelijk via de elektriciteitsrekening. Dit omdat het anders jaren zou duren om te achterhalen wie eigenlijk welk huis bezit. Het opzetten van een goede belastingadministratie is een proces van decennia.

De beeldvorming

Door de Germaanse mythes en de Griekse tragedie is de publieke discussie over de eurocrisis verworden tot het zwart-witbeeld. Dat een ronduit misleidend beeld de publieke discussie domineert, komt door de zwakte en de hypocrisie van de Europese leiders. De misleiding begon al bij de eerste gezamenlijke actie, namelijk de ‘redding’ van Griekenland.

Bij een Grieks faillissement hadden de zwakke Duitse staatsbanken, die grootschalig Grieks staatspapier hadden gekocht, een harde klap gekregen. Ook de Franse banken zaten diep in de Griekse schulden. Deze Duitse en Franse banken zouden zonder steun met belastinggeld zijn omgevallen. Liever dan de zwakte van de eigen banken bloot te leggen voor de kiezer, besloten de politici om Griekenland een lening te geven. Zij hoopten dat de financiële markten tot rust zouden komen en dat Griekenland door middel van onmogelijke maatregelen het geld zou terugbetalen.

De obsessie met de beeldvorming ging zo ver dat de politici een vrij hoge rente eisten op de leningen aan Griekenland. Dit doet enigszins denken aan de onmogelijke betalingen die Duitsland kreeg opgelegd na de Eerste Wereldoorlog. Verbanning uit de euro hing de Grieken boven het hoofd als zij tegenstribbelden. Griekenland was echter onmiskenbaar failliet. Er was geen wurggreep mogelijk, geen extreem bezuinigingspakket dat de Griekse schulden weer houdbaar zou maken. Dat is inmiddels door alle partijen onderkend en geleidelijk zijn de verliezen op de Griekse leningen ingecalculeerd.

Een alternatief voor de leningen aan de Griekse overheid was om het geld voor de reddingsoperatie te geven aan de Duitse, Franse en Griekse banken. Een faillissement van de Griekse overheid was dan mogelijk zonder een bankencrisis. De angstreactie van de financiële markten zou echter groot zijn geweest bij de aankondiging van een Grieks faillissement. Men vreesde voor een Europees ‘Lehman Brothers-moment’. Daarom heb ik geen kritiek op de leningen aan de Griekse overheid. De Europese leiders hadden het publiek echter de waarheid moeten vertellen over de banken en over het feit dat de leningen aan Griekenland verliesgevend zouden zijn. In plaats daarvan sloeg de politiek het pad van misinformatie in en sindsdien heeft men dat pad niet meer verlaten.

Welke waarheid willen we horen?

Vele economen hebben gezegd dat er een onzuiver beeld van de eurocrisis is geschapen en dat de aanpak van de Europese leiders verkeerd en zelfs immoreel is geweest. Bijvoorbeeld Nobelprijswinnaar Paul Krugman, de hoofdredacteur van de Financial Times Martin Wolf en hoogleraar aan de London School of Economics Paul de Grauwe, om maar een paar van de bekendste namen te noemen. De meeste mensen krijgen hier echter niets van mee.

Het grote publiek ontvangt zijn informatie van de nationale pers, maar juist daarin kan een onjuiste weergave van de feiten aan invloed winnen. Ten eerste praat de pers vaak de politiek na en de politiek de pers, zodat onwaarheden heen en weer gekaatst worden. Ten tweede is er een sinistere dynamiek: een vrije pers is een commerciële pers en laat alleen horen wat de klanten willen horen.

De rapportage over de Irak-oorlog door de Amerikaanse pers is een bekend voorbeeld hiervan. Minder bekend, maar extremer, is het voorbeeld van de rapportage in de vrije Israëlische pers gedurende conflicten. Voor de zekerheid zeg ik er meteen maar even bij dat ik niet van antisemitisme kan worden beticht, omdat ik anders ook tegen mijzelf zou zijn.

Ik ken een vredesactiviste in Israël. Tijdens het conflict tussen Israël en Hezbollah in 2006 sprak ik met haar. Toen ter sprake kwam dat het aantal burgerdoden aan de Libanese kant vele malen groter was dan in Israël, vertelde zij mij verbaasd dat dit niet klopt. Nergens op de Israëlische televisie had zij daarover een rapportage gezien. Ieder Israëlisch slachtoffer had een naam, een gezicht en een familie. De slachtoffers aan de andere zijde hadden niet eens een nummer. Als er geen markt is voor de waarheid, krijgt niemand haar te horen. De vrijheid van de pers is een voorwaarde, maar zeker geen garantie voor een goede informatievoorziening.

Hoeveel Nederlanders hebben zin in de waarheid over de eurocrisis? Wie wil er graag horen dat iedereen medeschuldig is en dat dit werkelijk een crisis van de eurozone als geheel is geweest? De meeste Nederlanders willen liever horen dat de Zuid-Europese landen zelf voor hun problemen hebben gezorgd en dat ze deze daarom ook zelf maar moeten oplossen.

Het echte verhaal: de verstoorde balans

De eurozone is heel divers. Wat heeft de Finse economie te maken met de Portugese? Meestal is diversiteit een bron van kracht, maar voor een muntunie is het een zwakte. Eén munt betekent namelijk één rentebeleid. Er is maar één instelling die de rente voor de hele eurozone bepaalt, en dat is de Europese Centrale Bank. Stel je een arts voor die een zaal vol zieken binnenloopt. De helft van de zieken heeft diarree en de helft heeft constipatie, maar de dokter mag maar één dosering van één medicijn kiezen om aan allen toe te dienen. Wat staat hem dan te doen?

In de aanloop naar de crisis raakten verscheidene Europese landen verzeild in wat economen een oververhitting noemen. Tijdens een oververhitting draait een economie te snel rond haar as. Consumenten consumeren te veel. Bedrijven investeren te veel en nemen in rap tempo werknemers aan, wat de lonen te sterk doet stijgen. Bovendien gaan de banken te veel leningen aan, met name richting de huizenmarkt. De huizenprijzen rijzen in korte tijd de pan uit. Dit brengt grote risico’s van een plotselinge, hevige neergang met zich mee.

Tijdens een oververhitting is het noodzakelijk om de rente te verhogen. Een hogere rente maakt het duurder om geld te lenen. Een hypotheek afsluiten wordt hierdoor minder aantrekkelijk en banken lenen minder uit. Bovendien investeren bedrijven minder, want voor investeringen hebben zij vaak leningen nodig en die zijn duurder wanneer de rente stijgt. Een tijdige renteverhoging kan een economie laten afkoelen voordat deze het kookpunt bereikt. Slechts een handjevol Europese landen had echter deze renteverhoging nodig. Als de Europese Centrale Bank dit medicijn volledig zou hebben toegediend, dan zou deze daarmee de andere landen onnodig hebben beknot. De Europese Centrale Bank koos een middenweg, die echter ontoereikend bleek om de groeiende zeepbellen in de ‘hittelanden’ tegen te gaan. De euro zelf staat daarom aan de basis van de crisis. Een succesvolle muntunie heeft namelijk óf gelijke economieën nodig óf flexibiliteit.

We kunnen de landen in de eurozone vergelijken met de afzonderlijke staten in de Verenigde Staten. De vs is immers ook een muntunie, die natuurlijk tevens een politieke unie is. Als alle staten in een muntunie tegelijkertijd opveren en neergaan, dan is het simpel om de rente voor alle partijen optimaal af te stemmen. In de eurozone is dat dus niet het geval. In de vs ook niet helemaal, want het groeipatroon van Texas is anders dan dat van Californië, hoewel de verschillen een stuk kleiner zijn dan in de eurozone. De Amerikaanse staten hebben bovendien flexibelere arbeidsmarkten, zowel binnen als tussen de staten. Flexibele lonen zorgen ervoor dat de staten die stagneren tegelijk ook relatief goedkoper worden, wat ze op den duur weer aantrekkelijk maakt voor bedrijven. Als de banen zich niet verplaatsen, kunnen de mensen dat wél doen. Zodoende is er een veel soepelere dynamiek qua werkgelegenheid en arbeidskrachten tussen Amerikaanse staten dan tussen Europese landen, omdat de door taal, cultuur en onderwijs opgeworpen drempels nu eenmaal lager zijn.

Daarnaast maakt de politieke unie van de Amerikaanse staten hun muntunie tot een succes. Nu is het waar dat de politici in Washington het nauwelijks met elkaar eens kunnen worden welke dag van de week het is. De belangrijkste voordelen van de politieke unie zijn echter automatisch zichtbaar en hoeven niet door politici te worden bediscussieerd. Armere staten krijgen vanzelf grote budgettaire steun van rijkere staten. Een staat als Montana ontvangt vanuit de federale Amerikaanse overheid geld ter waarde van een derde van het totale inkomen van die staat, terwijl de federale bijdrage voor een rijke staat als New York slechts een tiende van het inkomen is. In de armere staten maken mensen namelijk meer gebruik van de steunprogramma’s van de federale overheid, terwijl zij bovendien minder belasting afdragen dan de bewoners van rijkere staten.