De dagboeken en brieven van Etty Hillesum hebben over de hele wereld weerklank gevonden. Sinds de publicatie van Het verstoorde leven in 1981 is Hillesum het symbool geworden voor een geweldloze weerbaarheid tegen het barbarendom waarin zij, en iedereen, in de oorlogsjaren moest leven.

Tussen maart 1941 en september 1943 schreef ze vrijwel onafgebroken aan haar dagboek, en leverde ze een constant gevecht om haar evenwicht te bewaren en niet te verzinken in haat tegen de nazi’s die op haar ondergang uit waren en op die van haar hele volk. Tot in kamp Westerbork wist ze de overtuiging te behouden dat haat geen oplossing is en dat het leven ondanks alles waard is geleefd te worden. Poëzie tegenover terreur, mystiek tegenover verwarring, liefde tegenover macht, schoonheid tegenover vervolging: je moet maar durven.

Etty Hillesum was een onverschrokken vrouw, wier stem ook ruim zeventig jaar later nog glashelder en inspirerend klinkt. Deze uitgave bevat prachtige en aangrijpende fragmenten uit de dagboeken en brieven die ze vanuit het concentratiekamp Westerbork schreef.

Etty Hillesum werd geboren op 15 januari 1914 in Middelburg. Na haar schooltijd in Deventer studeerde zij rechten in Amsterdam. Het Rode Kruis meldde dat zij op 30 november 1943 in Auschwitz de dood vond.

Het Werk. De nagelaten geschriften 1941-1943
Het denkende hart van de barak
Het verstoorde leven
Twee brieven uit Westerbork

Etty Hillesum

Dat onverwoestbare in mij

Uitgeverij Balans

Amsterdam 2014

Copyright © 2014 woord vooraf J.G. Gaarlandt / Uitgeverij Balans, Amsterdam

Alle rechten voorbehouden.

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagillustratie © Ruben Smit/Buiten-Beeld/Hollandse Hoogte

Verzorging e-book Irma Hornman, Studio Cursief

isbn 978 94 600 3945 4 / nur 320

www.uitgeverijbalans.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede, uitgebreide editie 2014.

Woord vooraf

Iets meer dan honderd fragmenten uit de dagboeken van Etty Hillesum en een twintigtal uit haar brieven geschreven in kamp Westerbork: voor wie haar niet kent, voor wie haar wil leren kennen. Stukken en zinnen uit een dagboek dat Hillesum bijhield tussen 8 maart 1941 en 13 oktober 1942. En impressies uit de diep aangrijpende brieven uit Westerbork, gestuurd in de periode van 23 november 1942 tot 7 september 1943. Het is een klein waagstuk natuurlijk om uit de kroniek van een intens leven, dat in gedrukte vorm meer dan 700 bladzijden beslaat, zomaar een aantal momenten te selecteren. Het is de poging om Etty Hillesum in een handomdraai voor te stellen. Ziehier een vrouw die midden in de Tweede Wereldoorlog, in een extreem bedreigende omgeving – zij was joods – zich niet liet intimideren, maar haar eigen leven al schrijvend vorm en betekenis gaf.

Eén gebeurtenis heeft het leven van de dagboekschrijfster Hillesum nadrukkelijk gestempeld: haar ontmoeting met de Duitse emigrant Julius Spier. Hij was het die haar aanzette een dagboek bij te houden, en hij was het voor wie zij een allesomvattende liefde opvatte. Maar hoe belangrijk Spier ook was, het was Etty Hillesum zelf die haar mogelijkheden, talenten en inzichten onverschrokken en soms betoverend onder woorden heeft gebracht.

Dat onverwoestbare in mij: zij schreef over familie en vrienden, over liefde en seks, over oorlog en dood, over emancipatie en mystiek, over literatuur en God. En wie probeert om het essentiële van haar dagboeken en brieven samen te vatten komt al snel tot de conclusie dat zoiets onvermijdelijk afbreuk doet aan het karakter ervan, aan de gedreven zoektocht die het schrijven voor Hillesum was, aan de veelzijdigheid van haar gedachten en gevoelens. Deze beperkte bloemlezing beoogt dwingend te verwijzen naar haar boeken, naar de uitvoerige selectie uit haar dagboek Het verstoorde leven, naar haar brievenbundel Het denkende hart van de barak, en naar Het Werk. De nagelaten geschriften 1941-1943, waarin ook een schat aan informatie is opgenomen over haar en haar tijdgenoten.

Dat onverwoestbare in mij: het zijn deze haast terloopse woorden van Etty Hillesum die heel veel zeggen over wie daar aan de Gabriël Metsustraat nr. 6 in Amsterdam vaak tot diep in de nacht, met de oorlog om de hoek, aan haar levenswerk schreef.

J.G.Gaarlandt,
september 2014

#

[zaterdag] 8 maart 1941.

Zo nu heb ik u een paar woorden geschreven; heeft me grote moeite gekost, ik vind schrijven vreselijk vervelend, voel me er geremd en onzeker door. En ik wil nog wel zo graag schrijfster worden later!

(Uitde eerste, uit het Duits vertaalde, brief van Etty Hillesum aan Julius Spier, door Etty in haar dagboek meestal als S. aangeduid – J.G.G.)

zondag, 9 maart [1941].

Vooruit dan maar! Dit wordt een pijnlijk en haast onoverkomelijk moment voor mij: het geremde gemoed prijs geven aan een onnozel stuk lijntjespapier. De gedachten zijn soms zo klaar en helder in het hoofd en de gevoelens zo diep, maar opschrijven, dat wil nog niet. In hoofdzaak is het geloof ik het schaamtegevoel. Grote geremdheid, durf de dingen niet prijs te geven, vrij uit me te laten stromen en toch zal dat moeten, wil ik op den duur het leven tot een redelijk en bevredigend einde brengen. Zoals ook bij het geslachtelijke verkeer de laatste bevrijdende schreeuw altijd schuw in de borst blijft steken. Erotisch ben ik geraffineerd en ik zou haast zeggen doorgewinterd genoeg om tot de goede minnaressen te behoren en de liefde lijkt dan ook volmaakt, maar toch blijft het Spielerei om het essentiële heen, er blijft diep in me iets gevangen. En zo is het ook met de rest. Intellectueel ben ik zo geoefend dat ik alles kan peilen, alles kan aanroeren met heldere formules, ik lijk zeer überlegen in vele problemen des levens, maar toch, daar heel diep zit een samengebalde kluwen, er houdt me iets vast in de greep en ik ben af en toe toch maar een angstige stakkerd, ondanks het heldere denken.

En toen zijn lezing. Ik ging daar alleen heen om deze mens op een afstand te zien, om hem uit de verte te keuren, voor ik me met ziel en al aan hem uit zou leveren. Goede indruk, lezing op hoog niveau. Charmante man. Charmante lach, ondanks al die valse tanden. Toen onder de indruk gekomen van een soort innerlijke bevrijdheid, die er van hem uitging, soepelheid en gemak en een heel eigen gratie in dat zware lichaam.

zondagavond in de badkamer.

De dag begon zo goed, helder en klaar in m’n hoofd, dat moet ik later nog opschrijven, later heel erge inzinking, een druk om m’n schedel, waar ik niet onderuit kon komen en zwaar gedacht, veel te zwaar voor mijn gevoel en daarachter de leegte en het waarom, maar ook daartegen zal gevochten worden.

‘Melodisch rolt de wereld uit Gods hand’, deze woorden van Verwey gingen me de hele dag niet uit het hoofd. Ik wilde dat ik zelf melodisch uit Gods hand rolde. En nou goeie nacht.

zondagmorgen [16 maart 1941].

De hiërarchie in mijn leven is wel iets veranderd. ‘Vroeger’ begon ik op m’n nuchtere maag liefst met Dostojewski of Hegel en in een verloren, zenuwachtig moment stopte ik dan ook nog wel eens een kous, als het beslist niet anders kon. Nu begin ik, in de meest letterlijke zin des woords, met de kous en klim dan, via de andere noodzakelijke bezigheden van de dag langzaam op naar de top, waar ik weer de dichters en denkers ontmoet.

half 5.

Daareven, toen ik een half uur in de zon zat op de vuilnisemmer op ons stenen platje, met het hoofd geleund tegen de wastobbe en met de zon op de sterke, donkere, nog bladerloze kastanjetakken, heb ik even heel scherp omlijnd gevoeld het verschil tussen vroeger en nu. En waar ik vanmorgen nog veel woorden voor nodig had om het weer te geven is nu gauw gezegd. Die zon op de donkere takken, de sjilpende vogels en ik op de vuilnisbak in de zon. Vroeger heb ik ook vaak zo gezeten, maar zó als vanmiddag heb ik me, behoudens een heel enkele keer, nooit gevoeld. Vroeger benaderde ik zo’n boom met zon met de geest. Ik wilde voor mezelf onder woorden brengen waaròm ik het zo mooi vond, ik wilde begrijpen hoe het alles in elkaar zat, dat diepe gevoel, dat oergevoel wilde ik doorgronden met m’n geest, zo geloof ik het tenminste. Ik wilde dus de natuur, eigenlijk alles, aan míj onderwerpen, ik wilde het omvatten. En het doodsimpele nu is, dat ik alles onderga. Ik loop vol met een diep gevoel, maar het is geen gevoel dat me uitput, maar het geeft me kracht; er loopt gezond leven door m’n aderen en toen ik daar zo zat in die zon had ik het hoofd, onbewust, gebogen, alsof ik daardoor nog meer onderging het nieuwe levensgevoel. En ik doorvoelde plotseling hoe een mens stormachtig op de knieën kan zinken en dan tot rust komen, het gezicht verborgen in de gevouwen handen.–

woensdagochtend [19 maart 1941] 12 uur.

Zojuist even aangifte gedaan van m’n uitverkoren bloedsomloop. Dat Hollandse volk is me zeer dierbaar. Eerst stonden we met een hele rij in de gang van die school, het leek een wat zwijgende en gedrukte rij en even onderging je dat staan daar als een onafwendbaar lot: er werd met je gedaan. Bij de ingang voor het schoollokaal stond een nog jonge man met een alpinopetje op en een geestig smal arbeidersgezicht. Hij liet de mensen twee aan twee binnen en legde daarbij even onmerkbaar een arm om de schouders van sommigen als een beschermend, niet neerbuigend, gebaar.

Toen was er dat lokaal vol zon, met kinderlijke, stijve platen aan de muur over het bezoek van Czaar Peter de Groote aan Holland in 1717. Uit de nabijzijnde klas kwamen kinderliedjes, heel zuiver en bijna aandoenlijk klonk het. Die klerken en die juffrouw achter de tafel zal ik niet gauw vergeten om de zeldzame gedistingeerdheid, begrip en zeer beschaafde humor, waarmee ze deze merkwaardige zaak behandelden. Geen medelijden of verontwaardiging, maar een bijzondere zachtheid en menselijkheid ging er van die paar mensen met hun kantoorgezichten uit. Ik kreeg het gevoel of we de spreekkamer van een dokter binnen waren gekomen, er klonk geen luid woord, alles ging even geruisloos en plezierig en wat vooral trof is de affectloosheid, waarmee die paar Hollanders tegenover dat stukje Jodendom stonden. Een dame vroeg: moeten kinderen beneden de 15 jaar ook aangemeld worden, waarop een van die kerels met een opgewekte grijns zei: Mevrouw, al zijn ze een uur oud.

In Holland kan men werkelijk leven.–

En nu de koffietafel dekken. De zon staat al weer in de kamer. Wat is het leven goed. Ik heb nu iets bereikt waar ik vroeger altijd krampachtig naar gestreefd heb maar nooit kon vinden, n.l. een volledig geconcentreerd zijn op, vervuld zijn van, van datgene, waar ik juist mee bezig ben, met de rustige, zolang in het onderbewuste rustende, zekerheid, dat daarna weer nieuwe bezigheden op me wachten, waar ik ook weer helemaal vervuld van zal zijn en zo is het leven plotseling vol geworden.–

Ik betrap mezelf op een behoefte aan muziek. Ik schijn niet onmuzikaal te zijn, ben altijd zeer gegrepen als ik eenmaal muziek hoor, maar heb nooit het geduld gehad er speciaal voor te gaan zitten, de aandacht ging altijd uit naar literatuur en toneel, dus de gebieden, waarop ik zelf kan blijven denken, en nu begint, in deze phase van m’n leven,de muziek z’n rechten op te eisen, ik raak dus weer in staat om iets te ondergaan en mezelf uit te schakelen. En het zijn vooral de klare en serene klassieken waarnaar ik verlang en niet de verscheurde modernen.

donderdagochtend [2o maart 1941], 9 uur.

Vanochtend heel in de vroegte plotseling die wijde horizon: je hele leven ligt voor je, je begint nu pas te leven, nu de innerlijke krachten georganiseerd worden, je moet de blik op dit hele leven gevestigd houden, het moet altijd op de achtergrond zijn en niet alleen de blik gevestigd houden op Vrijdagmiddag, wanneer je hem weer zult zien, niet denken dat er alléén deze man is en niets anders. Ik kan het niet precies weergeven, maar het was een gevoel van grote ruimte, alles wordt er beter door geproportioneerd en ook deze man neemt dan iets minder kolossale afmetingen aan in m’n geest, al blijft de liefde even groot, ik bedoel maar dat je de erotiek niet die overweldigende plaats moet toekennen, het is ook van te voorbijgaande aard, tenzij het als een element gemetseld wordt in een vaste verhouding voor het leven, maar iedere keer een losse verhouding is toch niet de moeite van al de opwinding, spanning, ontgoocheling enz. waard.

vrijdag, 21 maart [1941]. ’s morgens half 9.

Vroeger blikte ik in een chaotische toekomst, omdat ik het moment, dat vlak voor me lag, niet wilde beleven. Ik wilde alles cadeau hebben als een heel verwend kind. Ik had soms het zekere, doch zeer vage gevoel, dat ik ‘iets zou kunnen worden’ in die toekomst, iets ‘geweldigs’ zou kunnen doen en dan af en toe weer die chaotische angst, dat ik ‘toch wel naar de bliksem zou gaan’. Ik begin te begrijpen hoe dat komt. Ik weigerde de vlak voor me liggende taken te doen, ik weigerde van trede tot trede voort te klimmen voor die toekomst. En nu, nu iedere minuut vol is, boordevol leven en beleven en strijd en overwinning en inzinking, maar dan direct weer strijd en soms rust, nu denk ik niet meer aan die toekomst, dat wil zeggen, het laat me onverschillig of ik iets geweldigs zal presteren of niet, omdat ik ergens toch de innerlijke zekerheid heb dat er wel iets uit voort zal komen. Vroeger leefde ik altijd in een voorbereidend stadium, ik had het gevoel dat alles wat ik deed, toch niet het ‘echte’ was, maar voorbereiding tot iets anders, iets ‘groots’, iets echts. Maar dat is nu volkomen van me afgevallen. Nu, vandaag, deze minuut leef ik en leef ik volop en is het leven waard geleefd te worden en wanneer ik zou weten, dat ik morgen zou sterven, dan zou ik zeggen: ik vind het heel jammer, maar het is goed geweest, zoals het geweest is.

zondag, 23 maart [1941].

Ik heb de pest aan mezelf en daarmee uit!

maandagmorgen [24 maart 1941], half 10.

Het is zo een trieste bende, de mensheid, die je meemaakt tegenwoordig. Zo weinig echt stralend en levensblij. Maar vol complexjes en piekerarijen en afgunstjes en ongelukkige huwelijken en mislukte kinderen enz. enz. En al zit je op een zolderkamer en vreet droog brood, het leven is waard geleefd te worden. En wanneer deze tijd het je te moeilijk maakt en niet vergunt te leven, nu goed, dan zullen we dat niet te tragisch nemen en ietwat weemoedig naar de bliksem gaan. Ook dat hoort er bij en of het nu een ander treft of mij, dat kan je niet uitzoeken, maar men moet zichzelf ook in dit opzicht niet te ernstig nemen.

dinsdag, 25 maart [1941] half 6.

Je kan waarachtig beter een volledige straathoer zijn of een echte heilige. Dan heb je rust en weet je waar je aan toe bent met jezelf. De ambivalentie bij mij is wel heel erg. Jaren geleden schreef ik in een kinderlijk dagboek: Enerzijds zou ik van m’n leven een sterk en zuiver en gaaf geheel willen maken en anderzijds zou ik naar bed kunnen gaan met de eerste de beste man, die ik op straat tegen kom. En zo is het eigenlijk nog. Ik weet, dat ik me morgen zo verleidelijk mogelijk zal opschilderen en aankleden en dan zal ik tegen hem zeggen, dat ik een zuivere en goede vriendschap wil. En terwijl ik dat zeg en het ook werkelijk meen, zal ik tegelijkertijd er naar verlangen dat hij me dooddrukt in z’n armen. Zo voel ik het nu.

Gisteren voelde ik me zo echt sterk en goed menselijk tegenover hem staan en nu zit het duiveltje er weer. Toen ik even op de divan lag te rusten zag ik plotseling zijn kop voor me, zoals hij er Zondagavond even had uitgezien: heel diep en warm de ogen, met een hoop geheimen erin, die ik wil leren kennen en een volledige, ervaren man, met een lang leven achter zich en tegelijkertijd een diepvoelend en door en door goed mens met een moeizaam veroverde vroomheid. En dit gezicht is nu om me heen en lokt me geweldig. Gek, en op die zelfde avond had hij ook momenten, dat ik hem door en door lelijk en oud en onaantrekkelijk vond en toen hij zong was hij een volkomen vreemde voor me, met een mond, waar ik liever niet naar keek, zo onprettig deed hij me aan. Enﬁn, het leven is vermoeiend. Maar zien, wat het morgen wordt–

’s avonds 9 uur.

Mijn God, hoe heeft dit mogen gebeuren – van Wijk heengegaan. Het gevoel van ontzetting is zo groot, dat ik volledig verdoofd ben. En in de afgrond, die er plotseling ontstaan is, kan men nog niet eens kijken. Ik begrijp het niet, ik begrijp er helemaal niets van, zeg ik aldoor in mezelf. Er is een wereld van wetenschap zomaar, plotseling, geruisloos in elkaar gezakt. Het lijkt me erger dan de hele oorlog, al zal ik deze woorden later wel eens terug moeten nemen. Er zitten professoren in concentratiekampen in Duitsland, er hebben zich proffen en letterkundigen van kant gemaakt, maar dat was in strijd met het wereldgebeuren, dat was in actie, dat was een stuk van je eigen geschiedenis, je kon hier stelling nemen, verontwaardigd zijn, ageren en soms hopen, maar dit is eenvoudig ongelofelijk. Zomaar een paar dagen ziek en dood. Een hele wereld in elkaar gezakt. Dat is nooit meer goed te maken. Hij zei het op z’n verjaardag nog zo blijmoedig en opgewekt: Ik kan nog 10 jaar mee. En deze 10 jaar zijn niet meer goed te maken.

Omdat ik zelf nog zo jong ben en vol onverwoestbare wil om me niet ten onder te laten krijgen en het gevoel dat ik er ook toe mee kan helpen ontstane leemtes op te vullen en daartoe ook de kracht voelende, kom je er nauwelijks toe je te realiseren, hoe verarmd, wij jongeren, achterblijven en hoe eenzaam we komen te staan. Of is het ook een soort verdoving? Bonger dood, Ter Braak, du Perron, Marsman, Pos en v.d. Bergh en vele anderen in een concentratiekamp enz.

Ook Bonger is onvergetelijk voor mij. (Vreemd, door het sterven van v. Wijk komt dit plotseling weer allemaal bij me boven). Enige uren voor de capitulatie. En plotseling de zware, logge, dadelijk herkenbare gestalte van Bonger, die daar langs de IJsclub schoof, een blauwe bril op en de zware, originele kop terzijde, gericht op de rookwolken, die daar vanuit de verte boven de stad heersten en afkomstig waren van de in brand gestoken petroleumhaven. En dat beeld, die logge gestalte met de kop schuin geheven naar die rookwolken in de verte, zal ik nooit vergeten. En in een spontane opwelling rende ik, zonder jas, de deur uit, achter hem aan, haalde hem in en zei: Dag prof. Bonger, ik heb veel aan U gedacht in deze laatste dagen, ik loop een eindje met U mee. En hij keek me van terzijde aan door die blauwe bril en had er geen idee van wie ik was, ondanks de twee tentamens en het jaar college, maar in die dagen waren de mensen zo vertrouwelijk met elkaar, dat ik daar vol vriendschap naast hem bleef wandelen. Het gesprek herinner ik me niet precies. Er was die middag net die vluchtrage naar Engeland en ik vroeg: vindt U het zin hebben om te vluchten? En toen zei hij: de jeugd moet hier blijven. En ikke: gelooft U dat de democratie zal winnen? En hij: die zal zeker winnen; maar het zal gaan ten koste van enige generaties. En hij, de felle Bonger, was zo weerloos als een kind, bijna mild en ik kreeg plotseling de onweerstaanbare behoefte mijn arm om hem heen te slaan en hem te leiden als een kind en zo, met mijn arm om hem heen, liepen we langs de IJsclub. Hij leek ergens gebroken en zo door en door goedig. Alle hartstocht en felheid waren uitgeblust. Het hart loopt vol, wanneer ik er aan denk, hoe hij toen was, de bullebak van college. En bij het Jan Willem Brouwersplein nam ik afscheid, ik ging plotseling voor hem staan, nam een van zijn handen in mijn twee handen en hij liet zo goeiig die zware kop wat zakken en keek me aan door die blauwe glazen, waardoorheen ik zijn ogen niet kon zien en zei toen, het klonk bijna plechtig komisch: Tot genoegen! En toen ik de volgende avond bij Becker binnen liep, was het eerste wat ik hoorde: Bonger is dood! Ik zeg: dat is niet mogelijk, ik heb hem gisterenavond om 7 uur nog gesproken. Waarop Becker: Dan bent U een van de laatsten geweest, die hem gesproken heeft. Om 8 uur had hij zich een kogel door het hoofd gejaagd.

En een van zijn laatste woorden was dus gericht tegen een vreemde studente, die hij goeiig aankeek door een blauwe bril: Tot genoegen!

vrijdag, 8 mei [1941] 8 uur, ’s avonds.

Een mens zoekt altijd naar de verlossende formule, naar een ordescheppende gedachte. Toen ik zonet wat rondﬁetste door de kou, dacht ik plotseling: misschien maak ik alles wel veel te ingewikkeld en interessant en wil ik de nuchtere feiten niet zien.

Eigenlijk is het zo: Ik ben helemaal niet verliefd op hem en ik houd ook niet van hem. Hij boeit en soms ook fascineert hij me als mens en ik leer onnoemelijk veel van hem. Sinds ik hem ken, maak ik een rijpingsproces door, waarvan ik op deze leeftijd nooit had kunnen dromen. Meer is er eigenlijk niet. Maar nu komt er die verdomde erotiek, waarmee hij tjokvol zit en ik ook. Daardoor worden we lichamelijk onherroepelijk naar elkaar toegedreven, terwijl we het toch geen van beiden willen, zoals we vroeger eens uitdrukkelijk tegen elkaar hebben gezegd.

Maar nu was er bv. die Zondagavond, ik geloof het was de 21ste April; het was voor het eerst dat ik een hele avond bij hem was. We spraken, d.w.z. hij sprak over de Bijbel, later las hij iets voor uit Thomas à Kempis, terwijl ik op z’n schoot zat, dat was alles nog goed, er was nauwelijks erotiek, maar een hoop menselijke en vriendschappelijke warmte. Maar toen later was zijn lichaam plotseling over me en was ik lang in zijn armen en toen pas werd ik treurig en eenzaam, hij kuste m’n witte dijen en ik werd steeds eenzamer. Hij zei: es war schön en ik ging naar huis met een loodzwaar bedroefd en eenzaam gevoel.

8 juni [1941]. zondagmorgen, half 10.

De tijd, die ik besteed met voor de spiegel te staan, omdat ik soms plotseling getroffen word door een grappige of boeiende of interessante uitdrukking op dat heus niet zo bizonder mooie gezicht van mij, die tijd zou ik beter kunnen gebruiken. Het ergert me heel erg, dat gekijk naar mezelf.

Een enkele keer vind ik mezelf wel eens mooi, maar dat komt ook door die halfzachte verlichting in de badkamer; maar op zulke momenten, als ik mezelf mooi vind, kan ik me niet van m’n eigen beeltenis losrukken, dan trek ik gezichten tegen mezelf in de spiegel, stel m’n hoofd in allerlei standen voor m’n eigen verrukte blikken ten toon en m’n liefste phantasie daarbij is dan, dat ik in een zaal zit, achter een tafel met het gezicht naar de zaal gekeerd en dat iedereen naar me kijkt en me mooi vindt.

zaterdag, 14 juni [1941], 7 uur ’s avonds.

Weer arrestaties, terreur, concentratiekampen, willekeurig weghalen van vaders, zussen, broers. Men zoekt naar de zin des levens en vraagt of het überhaupt nog zin heeft. Maar dit is een zaak, die men alleen met zichzelf en God moet uitmaken. En misschien heeft ieder leven z’n eigen zin en duurt het een heel leven die zin te vinden. Nu ben ik tenminste alle samenhang met de dingen en het leven kwijt en heb het gevoel of alles toevallig is en dat men zich innerlijk van iedereen moet losmaken en van alles afstand doen. Het lijkt zo dreigend en onheilspellend alles en dan de grote machteloosheid.–

[vrijdag] 4 juli [1941].

Er zit een onrust in me, een bizarre, duivelse onrust, die productief zou kunnen zijn als ik er iets mee wist te beginnen. Een ‘schöpferische’ onrust. Het is niet de onrust van het lichaam, zelfs geen dozijn opgewonden liefdesnachten zou er een eind aan kunnen maken. Het is bijna een ‘heilige’ onrust. O God, neem me in je grote hand en maak me tot je instrument, laat me schrijven.

In Deventer waren de dagen grote zonnige vlaktes, iedere dag van één groot, ongebroken geheel, er was contact met God en met alle mensen, waarschijnlijk omdat ik nauwelijks een mens zag. Er waren korenvelden, die ik nooit meer zal vergeten en waarbij ik bijna neergeknield was, er was die IJssel met de kleurige parasol en met het rieten dak en de geduldige paarden. En dan de zon, die ik door alle poriën liet binnenkomen.

En hier bestaat de dag uit duizend stukjes, de grote vlakte is weer weg en God is ook weer zoek geraakt, als het nog lang zo doorgaat, ga ik weer vragen naar de zin van alles en dat is niet diep-philosophisch, maar een bewijs dat het me slecht gaat. En dan die bizarre onrust, die ik nog niet goed weet te plaatsen. Maar ik zou me kunnen voorstellen, dat dit de onrust is, waaruit later, als ik haar weet te kanaliseren, goed werk geboren zou kunnen worden. Je bent er nog lang niet, kleine, er moet nog veel vaste grond ontworsteld worden aan de woedende baren, nog veel geordend worden in de chaos.

maandag, 4 aug. 1941. ’s middags half 3.

Hij zegt, dat de liefde tot alle mensen mooier is dan de liefde tot één mens. Want de liefde tot één mens is toch eigenlijk alleen maar liefde tot zich zelf.