Omslag

Titelpagina

Colofon

Copyright © 2021 Uitgeverij Brandaan, Amersfoort

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

isbn 978 94 6005 061 9

isbn e-book 978 94 6005 065 7

nur 728

Vormgeving: Geert de Koning

www.uitgeverijbrandaan.nl

www.heiligeruimte.org

Inleiding

We leven in leugens en we weten het. Ze zuigen onze longen leeg, ze zijn de smog, de antizuurstof van ons bestaan.

Dit klinkt dramatisch, pathetisch zelfs. Stel aan de gemiddelde aardbewoner de vraag of hij wil ruilen met het inkomen van de gemiddelde westerling, onze vrijheid en onze veiligheid, en hij zegt ja, zonder ook maar met zijn ogen te knipperen. Omgekeerd zouden wij in een romantische of idealistische bui misschien weleens willen verhuizen naar ‘een eerlijk en eenvoudig leven in harmonie met de natuur’ – maar verhuizen we naar pakweg Botswana, Bolivia of Bangladesh en leven we in de gemiddelde omstandigheden van de mensen daar, dan houden we het er geen half jaar uit. En waarom zouden we het doen? Negentig procent van de mensen hier is gelukkig – dat is: vult in op enquêteformulieren dat ze gelukkig zijn.

Maar er trekt kou op achter onze vrije, rijke, gelukkige rug. Want je studeert, werkt en leeft je digitale en sociale leven, maar als je thuis alleen voor de spiegel staat, weet je dat er op al die plekken iets niet klopt. Iets belangrijks.

De website die je bezoekt, belooft je een ‘betere internetervaring’ als je de cookies accepteert – en je weet dat je persoonsgegevens per direct in handen vallen van een miljardenindustrie.

We respect your privacy, zegt het icoontje. Klik op oké en je bent je privacy kwijt.

De ‘speciaal op jouw interesses afgestemde’ nieuwsselectie op je telefoon lijkt in jouw belang – totdat je merkt dat nieuws over interesses die geen commerciële waarde hebben, niet meer aangeboden wordt. Trouwens, wie wil er alleen maar nieuws lezen in zijn eigen straatje? En wie wil dat laten bepalen door een commercieel algoritme?

Overal roepen mensen je toe dat watdanook is wat Jij Echt Wilt, maar je weet altijd dat op dat moment iemand probeert je iets te verkopen of een abonnementje aan te smeren.

Vervolgens lieg je tegen jezelf dat watdanook is wat jij echt wilt. En zit je vast aan dat abonnementje. En je accepteert op internet stomweg alles. Elke keer voor elke website opnieuw je cookiesettings invullen is geen doen. Je doet mee.

We liegen, want de waarheid plaatst ons voor een spiegel waar we niet in willen kijken. Die waarheid is dat we leven in een economisch systeem dat enorme voordelen heeft. Bijna alles wat je wilt, is in de basisvariant knettergoedkoop en bereikbaar. Als je je basis maar prijsgeeft. Vervolgens glijd je een wereld in waar je bijna niet meer uit terug kunt.

Eén spa dieper moeten we nog. Want het probleem is niet dát we liegen tegen onszelf, maar de reden waaróm we liegen. Er is een onderliggend patroon. En dat patroon kon weleens de reden zijn waarom het in de wereld niet echt opschiet.

Als je naar de schijnbaar onoplosbaar-zieke situaties in de wereld kijkt, lijkt het alsof er een wirwar van oorzaken aan ten grondslag ligt. Wat ons internetgedrag te maken heeft met het economische systeem is nog wel te bedenken. Maar wat heeft dat te maken met de eindeloze stroom verhalen in de categorie #MeToo? En wat hebben die verhalen weer te maken met het racisme dat maar niet uitgebannen wordt? En wat heeft dat weer te maken met de misbruikschandalen in de sport, de kerk en de filmindustrie? En met de bizarre proporties van de kloof tussen de armste helft van de wereldbevolking en de paar onvoorstelbaar rijke aardbewoners? En wat heeft dat weer te maken met de wereldwijde roep om zogenaamd ‘sterke leiders’ (Donald Trump, Vladimir Poetin, Boris Johnson, Jaïr Bolsonaro)? En wat heeft dát nou weer te maken met ons onvermogen om de onvoorstelbare welvaart en techniek die er wereldwijd is, in te zetten om die wereld duurzamer te maken – als we érgens een gedeeld belang hebben, dan toch dáár…

Dit boek draait om het vermoeden dat er een mechanisme is dat in al deze problemen een fundamentele rol speelt. Deze eeuw begon in het jaar 2000 met de droom van de zelfbewuste, individuele mens in een gelukkige wereld. De internetbubbel was op zijn hoogtepunt en er waren economen die in volle ernst voorspelden dat recessies tot het verleden behoorden. De kapitalistische heilstaat was aangebroken.

We zijn amper twintig jaar, een beurscrisis, een bankencrisis en een coronacrisis verder – en we weten dat we massamensen zijn, in een massasysteem. We zitten vast in een eindeloze reeks afhankelijkheidsrelaties. Niks individualiteit. Afhankelijkheid, dat is het woord dat in alle genoemde problemen een rol speelt. We worden afhankelijk gemaakt én we maken onszelf afhankelijk. Op een dag word je wakker, misbruikt door de leugens van mensen, bedrijven of systemen. Je weet dat je machteloos staat. En je schikt je.

Op dat punt komt dit boek in verzet. Dit boek wil je een wapen in handen geven dat misschien wel niemand in deze verwetenschappelijkte tijd ziet aankomen: het begrip heiligheid. In alle godsdiensten ter wereld speelt het een hoofdrol. Natuurlijk: we hebben religie overboord gegooid, vrijwel niemand beschouwt zichzelf nog als religieus. Maar we hebben met het vuile badwater van de religie ook een kind weggegooid: het kind in onszelf. En we missen het.

Heiligheid. Archeologen ontdekten in 2020 vlakbij Stonehenge een systeem van prehistorische schachten, elk vijf meter diep. Die schachten, 4500 jaar oud, vormden een cirkel rond een heilig gebied, zeggen de archeologen. Ofwel ze leidden de mensen naar de religieuze plaatsen binnen de cirkel, ofwel ze waarschuwden mensen dat ze erbuiten moesten blijven.

Het gekke is dat dit soort plekken maar niet vergeten raken, of afgeschreven, achterhaald. Hoe modern we ook zijn, we blijven ze koesteren. Van Stonehenge tot de Perzische Vuurtempels, van de kathedraal van Chartres tot de grote piramide van Tenochtitlan, van Ayers Rock en de Tempel van de Hemel in Beijing, tot de kloosters van Athos… de mensheid heeft altijd heilige plaatsen gebouwd. Zelfs het oudste bekende voorbeeld, de tempelheuvel Göbekli Tepe in Turkije, 11.500 jaar oud, is van een omvang die wetenschappers tot de opgravingen in de jaren negentig niet voor mogelijk hielden. Heilige plaatsen oefenen ook op ons, moderne mensen, een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit. Als we de wereld over reizen, zoeken we die plekken op.

Dat is raar. Want om heiligheid hangt de wierookgeur van religies – en zo godsdienstig zijn we niet meer. Waar komt onze hang naar het heilige dan vandaan? Uit een diepe behoefte in onszelf, gelovig of niet. Want we blijven het doen. Mensen blijven heilige plekken maken. Ze willen hun as laten uitstrooien op het gras van hun favoriete voetbalclub, koesteren handtekeningen en andere relieken van hun favoriete zangers, en maken monumenten, heiligdommen voor geliefden die overleden zijn aan een ziekte (het Wilhelminabos bij Dronten) of tijdens een ramp (het MH17-monument in Vijfhuizen). Bermmonumentjes bewaren de herinnering aan verkeersslachtoffers, wat niet zoveel anders is dan de kapel die in Dokkum ontstond op de plaats waar de heilige Bonifatius in 754 werd vermoord.

Al dagboekschrijvend keek Anne Frank in de oorlog door het raam van het Achterhuis uit op een witte paardenkastanje. Toen die boom – we schrijven rond de millenniumwisseling – stervende bleek, stak eerst de gemeente Amsterdam 365.000 gulden in een reddingsplan. Er volgden kapvergunningen en rechtszaken, veiligheidsanalyses en reddingsplannen. Toen de boom in 2010 omwaaide, de stalen steunconstructie ten spijt, was dat wereldnieuws. Het veroorzaakte bij dagboeklezers over de hele wereld diepe emoties. Al snel ontstond er een handel in ‘heilige boompjes’, gekweekt uit de kastanjes van de boom van Anne zelf. En uiteraard van een echtheidscertificaat voorzien door de Anne Frank Stichting, zoals de Rooms-Katholieke Kerk officiële verklaringen van heiligheid afgeeft.

Heiligheid is misschien een vergeten begrip, maar besef van heiligheid hoort bij het basisgereedschap van de mens die sleutelt aan een betekenisvol leven.

Jij bent heilig. Dat is de basisstelling van dit boek. En de ander, de mens die op je pad komt, is ook heilig. Dat besef is een wapen, tegen de afhankelijkheid en tegen het misbruik. Het is een besef als een tuin: als je die zorgvuldig wiedt, water geeft in droge tijden, snoeit en maait, wordt het een paradijsje. Maar als je dat besef niet actief vormgeeft en onderhoudt, loopt het je tussen de vingers vandaan, verwildert het terwijl jij staat te kijken naar hoe mooi het had kunnen zijn. Maar hoe dóe je dat, heiligheid onderhouden? Zijn daar trucs voor? Rituelen?

Voor de helderheid: dit is geen religieus boek. Het zoekt misschien wel allereerst lezers die niets met het christelijk geloof hebben. Al was het maar omdat er daar veel meer van zijn. Sinds 2017 beschouwt iets meer dan de helft van de Nederlanders zichzelf als niet-religieus. Mocht je denken: zó veel gelovigen nog? Ik kom in mijn omgeving nooit iemand tegen die nog naar een kerk gaat. Dat klopt. Van de leden van de twee grootste christelijke kerken in Nederland, samen goed voor bijna een derde van de Nederlandse bevolking, gaat tussen de zestig en zeventig procent zelden of nooit naar de kerk. Je kunt het ook anders formuleren: religiositeit in Nederland trekt zich steeds minder aan van kerkmuren.

De inzichten in dit boek zijn wel ontstaan door een van de beroemdste religieuze verhalen over heiligheid – het paradijsverhaal uit de Bijbel – gelezen op een religieuze plek: een klooster. En niet zomaar een: het Jongerenklooster in Deventer. Jongvolwassenen – twintigers, meer of minder gelovig – stappen in het Jongerenklooster een tijdje in een traditie van 1700 jaar oud: samen, op een helder ritme van vier getijden, vier momenten per dag, en vooral: luisterend. Niet wat je zegt is in het klooster het belangrijkste, maar wat je hoort. Juist als het stil is, juist als niemand iets zegt.

We hebben in de loop van de tijd enkele honderden jonge mensen meegenomen in het verhaal dat het hart vormt van dit boek, tijdens vele kloosterweekenden. Daar zaten trouwe kerkgangers bij, zoekers, én mensen die zichzelf atheïst noemden. Zo zit het ook in mij: ik ben een tijdje fel atheïst geweest, maar vrees dat de filosoof Gerko Tempelman mij zou scharen onder de mensen die hij ‘ongeneeslijk religieus’ noemt – en nu ben ik zelfs ‘huisgeestelijke’ van een kloostergemeenschap. Maar de boom uit het paradijs steekt boven alles uit. We zullen het in dit boek lezen als wat het óók is: een groot verhaal uit de wereldliteratuur.

Ten slotte. Een geestelijke die zegt dat hij niet gaat preken, dat klinkt als een website die zegt ‘wij respecteren uw privacy’. Het is zoals een scherpzinnige dominee ooit schreef: ‘Geloof nooit een dominee. Denk zelf.’

Proloog

vier scènes rond een boom

De oude broeder Johannes laat me zijn klooster zien, een immens abdijcomplex. Hij ontvangt me in de gastenkamer, waar ragfijn licht binnenvalt in lange banen. De deuren van de kamer zijn net zo zwaar als de stoelen en de tafel. Alles deugt. Niets kraakt. Behalve broeder Johannes, de monnik in zijn witte habijt met het zwarte schort. Tegen de tachtig loopt hij. Zijn getekende gezicht verraadt een lang en hard leven, en toch staan zijn ogen vriendelijk, verrassend zacht zelfs, en kwetsbaar.

Hij had een krankzinnig levensverhaal*. Zijn vader ontkende zijn bestaan. Zijn moeder liet hem in de steek. Hij belandde in een katholiek gesticht, waar hij bij alle vroom gepraat mishandeld werd en voor debiel versleten. Jaren later ontdekte een pater in datzelfde gesticht voor achterlijke en moeilijk opvoedbare jongens dat Johannes bepaald niet zwakbegaafd was. Hij mocht de instelling verruilen voor een pleeggezin, dat hem niet uit liefde opnam maar voor de pleegzorgvergoeding, en waar hij opnieuw misbruikt werd. Pas in het pleeggezin dat daarop volgde, maakte hij kennis met warmte en liefde.

Nee, dat is verkeerd gezegd. Die warmte heeft hij – ondanks alles – ook in de donkere jaren vermoed, uitgerekend in het vrome gepraat en in zijn verplichte bezoeken aan de kerk. Hoe zijn werkelijkheid er ook uitzag, hij heeft altijd het vermoeden gehouden dat de schoonheid van het gebedshuis een werkelijkheid vertegenwoordigde die betrouwbaar was. Hij is altijd blijven geloven dat het licht dat door de kerkramen naar binnen viel, van buiten kwam. Van boven.

Na wat omzwervingen ging hij de priesteropleiding doen en meldde hij zich aan de kloosterpoort. Maar de kerk had hem buiten het klooster nodig, hij werd geen monnik maar dorpspastoor, met een geloofsgemeenschap die aan zijn zorgen was toevertrouwd. Geroepen tot een soort geestelijk vaderschap dus, en dat met zijn verleden! Pas toen hij op hoge leeftijd ontslagen werd uit de actieve dienst in de kerk, kon hij het klooster weer opzoeken, waar ik hem ontmoette.

Tijdens het vertellen slikt broeder Johannes regelmatig zijn emoties weg. Soms lukt het niet en huilt hij zachtjes. En elke keer roept hij zichzelf weer tot de orde en vertelt hij verder.

Dan staat hij op en loopt naar de zware deur. Het gesprek is afgelopen, ik verwacht min of meer dat hij me weer zal voorgaan naar de uitgang. Maar hij zegt: ‘Zal ik je ons huis laten zien?’ Graag natuurlijk! Wie is er niet nieuwsgierig naar de mystieke beslotenheid waarin monniken hun leven leiden, in hun refters, bibliotheken en kruisgangen?

Maar het is niet mijn nieuwsgierigheid die op het punt staat bevredigd te worden. Het is een heel oude vraag, waar ik al lang mee rondloop en worstel. Een paar stappen verderop zal broeder Johannes een zin uitspreken die me raakt als de bliksem.

Ik groeide op in een christelijk dorp. Eenmaal in de week bezochten wij als pubers de dominee, een jonge, enthousiaste vent, die ons in een zaaltje bij de kerk geloofsles gaf uit een vraag-en-antwoordboek van bijna 450 jaar oud. Op een dag ging het over het verhaal waar de Bijbel mee opent, het verhaal van Adam en Eva, het eerste mensenpaar in de kersverse schepping, dat woonde in het paradijs, ook wel bekend als de Hof van Eden. Die boom, midden in de paradijstuin, die zat ons pubers dwars. Als het paradijs de perfecte plek was, waarom stond er dan een verbodsbordje bij die boom? Waarom zegt God dan tegen de mens dat hij van elke boom mag eten, maar uitgerekend van die ene, geweldige boom niet?

De dominee legde het zo uit: God wilde ménsen maken, geen robots. Een jaknikker is geen mens. Een mens kan kiezen, voor het goede – maar ook voor het kwade. En precies dáárom, zei de dominee, stond die boom midden in de Hof van Eden: als een proefgebod. Het paradijs was zo perfect-prachtig, daar kon je verder stomweg niks fout doen. De boom was Gods test: zolang de mens ervan af kon blijven, was het goed.

Wij, pubers, protesteerden natuurlijk. Dat kón toch niet? Het paradijs is toch geen paradijs als het is gebouwd rond een boom die met wortel, stam en tak negativiteit belichaamt? Bovendien: is het niet een soort van ziek om een wereld te maken waarin alles goed is, maar in het midden een enorm lokaas te leggen en zeggen: afblijven? God weet toch dat Hij daar een magneet neerlegt? Onweerstaanbaar voor gewone stervelingen! In veel religies staat God persoonlijk voor dat wat absoluut liefde is en absoluut goed. Maar een God die om deze reden een boom plant, is geen liefde, die is cynisch.

Als twintiger verruilde ik mijn geloof voor een tamelijk fel atheïsme. Niet de mens was geschapen naar Gods beeld, zoals de bijbelse scheppingsmythe wil, maar precies andersom: wij mensen hebben een God geschapen naar óns beeld. Als een enigszins behapbaar verklaringsmodel voor alles in deze wereld wat wij niet begrijpen. Eindelijk wist ik hoe de wereld in elkaar zat.

Het paradijsverhaal was een van de pijlen op mijn boog. Mijn christelijke vrienden hadden een vergelijkbare geloofsles van het paradijs geleerd, en ik dreef hen in de hoek met de uiterste consequentie ervan, meedogenloos. Hoe zit het met die boom? Nou?

Ik geef toe, ik werd er geen leuker mens van. Geen betere vriend in elk geval.

Blind atheïsme is net zo dom als blind geloof. Na verloop van tijd kwam er wat meer ruimte in mijn blik op de wereld. Niet per se voor God, maar wel voor dat wat absoluut goed is en absoluut liefde. Die ruimte ontstond toen ik durfde erkennen dat je als weldenkend mens de hele werkelijkheid moet erkennen en recht doen. Er is niet alleen dat wat reproduceerbaar en meetbaar is. Sterker nog: op de vragen die ertoe doen, krijg je nooit een antwoord in decimalen achter de komma. Een 8,5 is een mooi cijfer op een tentamen, maar als antwoord op de vraag ‘Hoeveel houd je van me’ slaat het nergens op. En toch doet de vraag naar de liefde, de vraag naar betekenis, de vraag welke weg je moet gaan, er uiteindelijk meer toe dan het cijfer op je tentamen.

Cijfers en meetresultaten zijn (belangrijke) hulpmiddelen bij het beantwoorden van de échte vragen. Ook als die vragen persoonlijke vragen zijn, waarop je hooguit een antwoord kunt vinden dat voor jou geldig is, zijn dat de vragen die de kern raken. En om die vragen überhaupt te durven stellen, moet je de werkelijkheid recht doen. Ook de werkelijkheid in jezelf, die alleen te meten is met de meetapparatuur van de ziel.

Maar ook die ruimte had een grens, zo bleek. Ik kwam steeds dichter bij mijn vermoeden van God, durfde ervoor te gaan staan zelfs. Maar als ik in mijn nadenken over het geloof de afslag nam naar het paradijs, reed ik steevast tegen een boom.

Tot die dag, in het vroege voorjaar van 2017.

Broeder Johannes ging me voor door een gang, naar een deur die me bij binnenkomst niet was opgevallen. Hij opende die, en voor ik het wist stond ik in een klassieke kloostergang, een brede, stille, stenen laan met gefilterd licht onder hoge gewelven. Nog steeds was ik gewoon nieuwsgierig naar deze wereld. Ik had geen idee.