moderne

profeten

kees van ekris

Copyright © 2021 Uitgeverij Brandaan, Amersfoort

Uitgeverij Brandaan is een imprint van Uitgeverij Vuurbaak

De bijbelteksten in deze uitgave zijn afkomstig uit de Nieuwe Bijbelvertaling, © Nederlands Bijbelgenootschap 2004

Dit boek is tot stand gekomen in samenwerking met de
Evangelische Omroep.

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

isbn 978 94 6005 063 3
isbn e-book 978 94 6005 066 4
nur 707

Vormgeving: Pankra
Omslagillustraties: Roel van Delden

www.uitgeverijbrandaan.nl

www.moderneprofeten.nl

Inhoudsopgave

Profeten zijn gewone mensen

Martin Luther King

Frère Christian

Desmond Tutu

Dorothy Day

Bisschop Muskens

Dietrich Bonhoeffer

Jacques Ellul

Angela Merkel

Ongemakkelijke vragen

Literatuurlijst

Profeten zijn
gewone mensen

Ze zijn mensen zoals jij en ik. Ze hebben hun angsten, hun sores en hun zwaktes. Maar er is ook iets bijzonders aan hen. Het bijzondere is dat er een profetische traditie door hen heen waait. Profeten zijn mensen die geïnspireerd zijn geraakt: door schrijvers, door mensen uit hun jeugd, door gebeurtenissen, door onrecht dat ze meemaakten, door bijbelverhalen. Er kwamen momenten in hun leven dat ze beseften dat zij iets moesten zeggen of doen. En dus spraken ze, of handelden ze. Eerst vaak in het klein. Maar ze bleven trouw aan het pad dat ze gekozen hadden. Daardoor werd hun leven sterker, overtuigder, ruimer, vasthoudender. Men zegt weleens dat profetie gaat over another way of being in the world. Het gaat om een andere manier van mens-zijn dan je om je heen ziet. Profeten hebben een ander idee in hun hoofd, een ander visioen, een andere ethiek, een ander innerlijk leven dan veel mensen om hen heen. Ze kiezen niet voor het voor de hand liggende, voor de weg van de minste weerstand. Ze geven niet toe aan de haat, bijvoorbeeld. Ze geloven en weigeren te wanhopen.

Waar je ook leeft of werkt, in al de contexten kun je echt iets hebben aan de acht personen die we in dit project aan je voorstellen. Bij elke persoon hebben we een profetisch woord gevonden. We vertellen je veel over de persoon, maar we laten je ook zien hoe dat profetische woord in hun leven functioneerde.

Ik noem de acht personen en hun profetische woorden, zodat je een idee hebt wat je kunt verwachten in dit boek. Martin Luther King: durven lijden (1). Frère Christian: leren liefhebben (2). Desmond Tutu: woorden spreken (3). Dorothy Day: radicaal durven zijn (4). Dietrich Bonhoeffer: de kracht van roeping (5). Bisschop Muskens van Breda: het lef om te provoceren (6). Jacques Ellul: het belang van de waarschuwing (7). Angela Merkel: de vrijheid als godsgeschenk. Deze acht thema’s krijgen in hun samenhang een enorme kracht.

En de acht levens doen in hun diversiteit op ons allemaal een appel. Laat je juist eens uitdagen door een van de woorden die je niet direct zou kiezen. Als je een mens van actie bent, lees dan eens over de kracht van liefhebben. Als je vooral iemand van de verbinding bent, lees dan ook eens over de kracht van de waarschuwing en van de provocatie. Lees de schitterende teksten over roeping en radicaliteit en proef ze samen: wat zegt het jou, wat is de magnetische kracht ervan, wat is voor jou nodig?

Profeten zijn gewone mensen.

Het project ‘Moderne Profeten’ is ook bedoeld voor gewone mensen. Voor mensen zoals jij en ik dus. Het doel is allereerst om verhalen te vertellen. Verhalen over profetische momenten in levens van mensen van vandaag (of van vrij recent). We laten zien hoe hun leven eruit zag, wat de tijdsgeest was waarin ze leefden, welke spanning er in de tijd zat. We vertellen hoe ze tot hun keuzes kwamen en wat het hen kostte. Maar ook: wat voor sterk leven daardoor ontstond. Het is onze ervaring dat als we die verhalen horen, lezen en er samen over doorpraten, dat er ook iets in ons gebeurt. Dat iets van die profetische traditie door ons heen begint te waaien.

Het Moderne Profeten-project bestaat uit de podcast en dit boek. In de podcastafleveringen (zie www.moderneprofeten.nl) gaat het om je oren. Je hoort fragmenten van de moderne profeten, je wordt hun tijd ingetrokken, je voelt iets van hun kracht. Steeds benadrukken we in de podcast één bepaald moment uit hun leven, en van daaruit leggen we heel hun biografie en hun tijd uit. In het boek gaat het om je ogen. Je ogen krijgen veel te zien. Foto’s, iconische momenten, gebeurtenissen, soms karikaturen die gemaakt werden van de profeten of juist afbeeldingen met heel veel respect en liefde. We leggen je hun inspiratiebronnen voor en de effecten van hun woorden en daden. Er is dus veel te zien en te lezen in dit boek, en ook veel te voelen.

We hebben als team met plezier en passie aan dit project gewerkt. Wij, dat zijn Daan Molenaar, Paul van der Niet, Victor Weigand, Christien Bos en Kees van Ekris. We hebben veel gepraat over hoe deze profeten ons inspireren. Hoe gaaf zou het zijn als dit project ook leidt tot zulke gesprekken bij lezers en luisteraars: gezamenlijke reflectie, elkaar vragen durven stellen, soms ineens een idee of een inzicht krijgen. Of samen iets gaan doen!

Dat is nodig. Onze tijd is turbulent. Er komt veel op ons af. Het is een verwarrende tijd. Er is veel vervreemding en ontwrichting. Het is makkelijk om verder te polariseren, of om slechts te denken vanuit je eigen belang en overtuiging. Maar zijn er ook mensen die de profetische traditie zo kunnen belichamen dat zowel waarheid als barmhartigheid een plek krijgen, overtuigingskracht en een luisterend oor, gebed en actie, geestkracht en intelligentie? Zulke mensen zijn nodig. Op scholen en in families. In kerken en in managementteams. Ze zijn nodig in politieke fracties en op ministeries. Dat iemand een vinger opsteekt en zegt: ‘Doen wij dit wel goed?’ ‘Doen wij recht aan wie ons nodig heeft?’ ‘Wat drijft ons werkelijk?’ We gunnen dit boek en het gesprek over dit thema aan al die plekken en mensen. Begin er eens een vergadering mee, of gebruik het in een toespraak die je moet houden of een inleiding op een thema. Laat je inspireren en inspireer zelf!

Soms denk ik dat de Geest van God mensen niet zozeer helden maakt, maar eerder werkelijk mens. Misschien dat profetische mensen in de gekte van hun dagen waakten over het gewoonweg mens zijn, mens van God? ‘Er is jou, mens, gezegd wat goed is, je weet wat de HEER van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God.’ (Micha 6:8)

Martin Luther King

‘De waarheid liefhebben en opkomen voor gerechtigheid zal veel van je vragen. Je zult frustratie meemaken. Als je een standpunt durft in te nemen, zul je ook lijden ondergaan en eenzaamheid.

Je kunt je baan verliezen, klappen krijgen of geminacht worden. Soms betekent het dat je kind van zeven, acht jaar aan je vraagt:
Papa, waarom zit je zo vaak in de gevangenis?’

Martin Luther King Jr.

Spreken vanuit het luisteren. Profeten zijn eenlingen, zo heeft men lang gedacht. Ze zijn begaafde en charismatische personen, die op de een of andere manier de geest krijgen en woorden van God orakelen. Zo heeft men ook naar Martin Luther King Jr. (1929-1968) gekeken. Als een lonely genius, een uitzonderlijk begaafd spreker, die zijn toespraken zelf bedacht en unieke kwaliteiten had. Dat zou hem ‘profetisch’ hebben gemaakt. Maar als je zijn leven goed bestudeert, zie je iets anders. Zijn spreken kwam voort uit zijn vermogen om te luisteren. Zijn toespraken hadden kracht, omdat ze contact maakten met de lijdenden. MLK was geen eenling, maar de stem van een gemeenschap.

Van Michael naar
Martin Luther

Michael King, Martins vader, kon op zijn vijftiende lezen noch schrijven. Opleidingen waren in zijn tijd niet toegankelijk voor Afro-Amerikanen. Je moest zelf je weg zoeken. Bovendien was er altijd dreiging. Het slavernijverleden, uitbuiting en geweld waren vlakbij en voelbaar. Als er in een stadje geruchten rondgingen dat een zwarte man een blank meisje zou hebben lastiggevallen, kon de sfeer gevaarlijk worden. Er is berekend dat tussen 1883-1963 3.444 zwarte Amerikanen gelyncht zijn. Zomaar. Men ging op jacht en wie men vond, werd vermoord. De verhalen zijn gruwelijk. Lichamen werden soms opgehangen aan een galg, de neus, oren en genitaliën afgesneden. Het gemutileerde lijf lieten ze bungelen. Het was een giftige, verziekte tijd, die nog steeds niet helemaal voorbij is. En het recht was ver weg.

Kings vader ervoer een diepe drive om predikant te worden. Hij ontwikkelde zich, legde goede contacten, zijn schoonvader was predikant, en zo lukte het Mike King om zelf ook predikant te worden. Hij kreeg een positie in Montgomery, Alabama. In 1934 mocht hij zelfs met de World Baptist Alliance mee op een reis naar Europa. In Duitsland raakte hij onder de indruk van de vitaliteit en de geestkracht van de traditie van Maarten Luther. Bij terugkomst veranderde hij zijn naam. Als Michael King ging hij weg, als Martin Luther King sr. kwam hij terug. Thuisgekomen schreef hij in het geboortedocument van zijn zoon Mike jr. ook deze naam erbij: Martin Luther King jr.

Je kunt zeggen dat ‘Junior’ een redelijk bevoorrechte jeugd had. In sommige sectoren van handel en ook in de kerk had een beperkte groep Afro-Amerikaanse jongeren de mogelijkheid om zich te ontwikkelen. King ging theologie studeren. Hij haalde goede cijfers en kon later in Boston promoveren. Die academische titel gaf hem een bepaalde allure, ondanks de schaduw van verondersteld plagiaat die lang om zijn proefschrift bleef hangen.

Zijn titel zette zijn verzet kracht bij, zijn taalvermogen hielp om de pijn en het onrecht van zijn mensen te verwoorden op een manier die impact had.

In zijn studentenjaren trouwde hij met zijn vrouw, Coretta Scott King. Corrie, zoals King haar noemde, nam op haar manier deel aan de roeping van Martin. Zonder haar ging het niet. Maar dat betekent niet dat er geen problemen waren. De schaduw van affaires hing over hun huwelijk. King heeft op veel vlakken strijd moeten voeren, maar niet ieder gevecht won hij. Dat gevecht, de heimelijkheid en de teleurstellingen, verwondde hem. En Corrie.

Gearresteerd
omdat je niet opstond

In 1955 was King 26 jaar oud en beginnend predikant in Montgomery, in de zuidelijke staat Alabama. Daar ontmoette hij onder andere Ralph Abernathy, die levenslang zijn vriend zou zijn en in wiens armen hij zou sterven. In Montgomery vond de busboycot plaats, een mythisch moment in de Amerikaanse geschiedenis.

Het begon met de weigering van Rosa Parks om nog verder naar achteren te gaan in de bus waarmee ze reisde. Ze zat al in het achterste gedeelte, dat voor zwarte Amerikanen was, maar de bus was vol, een witte man stapte in en de chauffeur eiste dat Parks opstond en nog verder naar achter ging. Ze weigerde. Dat was geen impulsieve daad en ook geen naïef moment. Burgerrechtenactivisten zochten naar momenten om het systeem te provoceren en te onderbreken. Rosa Parks werd gearresteerd en gevangengezet, en dat maakte iets los. Wat zou er gebeuren als alle zwarte arbeiders, die de busmaatschappij eigenlijk in leven hielden, allemaal te voet naar hun werk zouden gaan, uit protest? Zou dat iets veranderen? De theorie werd getest in een busboycot en wat volgde waren koortsachtige dagen en weken.

Op de avond van Parks’ arrestatie kwamen negentien zwarte predikanten bijeen en richtten de ‘Montgomery Improvement Association’ (MIA) op. Men koos dr. King als voorzitter. De legende wil dat King na zijn verkiezing slechts twintig minuten had om een toespraak voor te bereiden voor de honderden samengestroomde ‘stakers’.

1955 zou een katalyserend moment blijken te zijn. Er volgden hectische jaren van verzet, actie en geweld. Van succes en tegenslag. Neem de zogenaamde freedom rides. Er waren Amerikaanse gerechtelijke uitspraken die stelden dat de segregatie in het openbaar vervoer ongrondwettelijk was. Maar in de zuidelijke staten hield men er toch aan vast. Freedom riders waren groepen activisten, vaak blanken én zwarten, die samen een busrit namen naar het zuiden. Die ritten waren niet zonder gevaar: onderweg werden ze opgewacht, bestookt, zelfs beschoten.

Daarnaast waren er sit ins: gezamenlijke picknicks in of bij gesegregeerde restaurants. Er waren demonstraties, gebedsbijeenkomsten en predikanten die in toga en zingend op straat hun protest lieten zien. Steeds zie je de wonderlijke mix van actie en geestelijk verzet.

In deze jaren vloeide veel bloed. King heeft zijn leven lang steeds veel mensen in zijn directe omgeving zien doodgaan aan geweld. Civil rights-activisten die verdwenen en later bijvoorbeeld ernstig verminkt in een greppel gevonden werden. In 1958 overleefde King zelf ternauwernood een steekpartij. Al op de avond na zijn toespraak in Montgomery, in 1955, kreeg hij een telefoontje van iemand die zei dat hij de stad moest verlaten, ‘nigger, or we’re going to blow your brains out’. Gaandeweg kwam er politieke steun, maar het was een lange, treurige route.