Anderen over Kroesvee:

“Je krijgt een ongelooflijk gevarieerd beeld van de gruwelijkheden van de slavernij. Heeft een enorme couleur locale. En … het is héél goed geschreven.” – Lidewijde Paris in Nieuwsweekend

“Een rijk gevulde roman. Wat Kroesvee werkelijk boeiend maakt is de gedetailleerde beschrijving van de ontberingen in den vreemde.” – De Telegraaf

“Grimmig, nietsverhullend.” – Nederlands Dagblad

“Het is zo beeldend geschreven dat je het gevoel hebt dat je de plaatsen zo voor je ziet. Een heel aangrijpend en schokkend verhaal dat iedereen zou moeten lezen.” – Bol.Com Lees Magazine

“Meilink toont zich een gedegen speurder die een grote keur aan bronmateriaal onderzocht en zorgvuldig weergegeven heeft. Deze aparte visie op de slavenhandel is erg boeiend geworden.” – Hebban

“Wát een pageturner! En dat over een beladen onderwerp als slavernij. Meilink is erin geslaagd iedereen een gezicht te geven. De slavenhandelaren, de tussenhandelaren, de slaven zelf. Ongelooflijk goed geschreven.” – Ef & Ef Media

“In deze historische roman slaagt de schrijver erin door een benijdenswaardige stijl van vertellen, verleidelijke cliffhangers en spannende flashbacks, een fantastisch verhaal neer te zetten. Samengevat, dit is een werk dat iedereen die zich interesseert in de slavenhandel vanuit Afrika zeker moet lezen.” – Leeskost

“Spraakmakend, omdat het een nieuwe blik gunt op de veel besproken (en tevens veel in de doofpot gestopte) geschiedenis van de West-Indische Companie en hun slavenhandelpraktijken. Een geschiedkundig zeer goed onderbouwde roman vanuit de optiek van de blanke handelaar.” – Scheltema Boekverkopers, Amsterdam

“Deze imposante historische roman over het wel en wee van de slavernij aan de Goudkust in de 17e eeuw heeft indruk op me gemaakt. Een heel belangrijk en actueel verhaal, en zo meeslepend geschreven dat het ook door jongeren gelezen kan worden.” – Stukgelezen

“Meilink weet de emoties en wantoestanden prachtig te beschrijven, maar ziet ook kans dit te combineren met tal van feiten uit de tijd van de slavernij.” – Bibliotheek Zuidoost Friesland

“Een hartverscheurende historische roman. Past moeiteloos in het rijtje Hut van Oom Tom, Max Havelaer, Color Purple, en Out of Africa.” – De Leesclub van Alles

Zonen van Jafeth,

over Hollanders en de slavenhandel

in de zeventiende eeuw:

Kroesvee

In Barbarije

Asiento

Banda Neira

LM Publishers

Voorhaven 129

1135 BP Edam

info@lmpublishers.nl

www.lmpublishers.nl

Eerste druk, 2019; tweede druk, 2022

Copyright © 2019/2022: John Meilink / LM Publishers

Vormgeving en illustraties: John Meilink

Omslagontwerp: Ad van Helmond

Tekstbegeleiding: Cocky van Bokhoven

Redactie: Monieke Boonstoppel

Productie: Wilco bv

Literair agent: Remco Volkers (Het kantoortje van Remco)

Omslagillustratie: fragment van Het Kanonschot (ca. 1680), olieverfschilderij door Willem van de Velde de Jonge (1633-1707)

Foto John Meilink: Marco Bakker

ISBN: 978-94-602-2403-4 / NUR 342

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Disclaimer: dit boek speelt zich af in een tijd waarin racisme de norm was en de inhoud kan voor velen kwetsend zijn. De standpunten van de karakters komen uitdrukkelijk niet overeen met die van de auteur.

Kroesvee

“Den ouden Noah drinckt wat hertelijck van de vrucht des Wijnstocks dien hy selfs geplant heeft:

Hy kent de kracht des Wijns niet, wert droncken, leght sich ter neder en ontdeckt zijn lichaem, en ontbloodt zijn naecktheydt.

Dit wert Cham gewaer. Die geckt en bespot zijnen ouden verabuseerden Vader.

Dit werden Sem en Japhet gewaer. Die nemen een kleedt op hunne schouderen, treden van agteren toe en bedecken haren ouden verabuseerden Vader.

Noah ontwaeckt. Hy siet het kleedt en wert gewaer watter gepasseert is: de Geest Gods komt over hem: Hy zegent Sem en Japhet, hy vervloeckt Cham, zeggende: God breyde Japhet uyt en hy woone in Sems Tenten. [...] Cham en zijne nakomelingen zullen doorgaens knechten en slaven zijn.”

Genesis 9:18-29, volgens de Coevordense predikant Johan Picardt (1660)

“Get your facts first, and then you can distort them as much as you please.”

Mark Twain (1835-1910)

Kaart van de Goud- en Slavenkust in de 17de eeuw, tegenwoordig (vlnr) Ghana, Togo, Benin en Nigeria.

Belangrijke personages

Abena Gyan: bijvrouw van Nicholaas Sweerts. Dochter van de koning van Eguafo.

Aldemar Burghoutsz: schipper van de Griffioen. Slavenhaler.

Anna Govers: de vrouw van Aldemar.

Bomba Jan Michielsz: slavenopzichter op de Griffioen. Kind van een Hollandse vader en een Afrikaanse moeder.

Gillis Graauw: bootsman op de Griffioen.

Jean Baptiste Du Casse: Franse luitenant ter zee. Fervent tegenstander van de Hollanders. Bevelhebber van de twee Franse oorlogsbodems.

Jasper Vogel: Zeeuwse smokkelaar; schipper van de Meyboom.

Korporaal Puteijn: ter dood veroordeelde Hollandse militair.

Muzelman Ali: Arabische slavenhandelaar, opererend aan de West-Afrikaanse kust.

Nicholaas Sweerts: directeur-generaal van de factorijen van de West-Indische Compagnie.

Predikant Duisterbloem: predikant op kasteel Elmina.

Quameno Ewussi: tot slaaf gemaakte inwoner van het dorp naast kasteel Elmina.

Quassie Patoe: aanvoerder (vaandrig) van de hulptroepen van Elmina.

* Achter in dit boek vindt u een verklarende woordenlijst.

Proloog

⚓

De kano stuitert op de branding, tuimelt over de aanzwellende golfkammen, in toom gehouden door acht zwarte riemadoors. Ze peddelen staand, synchroon, en ze begeleiden zichzelf met kreten die door het brekende water worden overstemd. Achter hen, in het noorden, ligt de West-Afrikaanse Greinkust, een donkergroene streep land onder een laag, uitgerafeld wolkendek. Daarginds regent het: watersluiers wijzen in schuine, grijze banen naar de aarde.

De laatste brandingsgolf rolt onder hen door. De kano neemt de top en duikt dan in een rechte lijn naar beneden, glijdt de deining van de oceaan op. De mannen peddelen om en om, met krachtige slagen. Hier, ruim een mijl van het land verwijderd, is de hemel helder, met in het westen een dalende zon in oranje en rood.

Ver buiten de branding bergen ze hun peddels op en sjorren aan een dikke bundel visnetten, ze rollen ze uit en gooien armlengte na armlengte overboord. De kano wordt meegevoerd door de stroom en sleept het drijfnet traag achter zich aan. Een uur gaat voorbij. De vissers praten zacht, geven kalebassen met water en palmwijn aan elkaar door. Ver weg in het noorden rommelt de donder.

Dan verschijnen aan de westelijke horizon de masten van twee schepen, piramides van zeil, het canvas opbollend in de wind, oplichtend in de laatste zonnestralen van de dag. De mannen wijzen. ‘Abiessa’, zeggen ze, en ze steken drie vingers naar elkaar omhoog. Driemasters zijn het. Blanke schepen. Met een snelheid van zes à zeven knopen koersen ze in kiellinie achter elkaar naar het oosten, richting Qua-qua-land of Tandkust.

De vissers wachten af. Het duurt even voor ze details kunnen onderscheiden; nog een uur gaat langzaam voorbij. De zon tikt de horizon aan en de oostelijke hemel kleurt al paars en blauw, wachtend op de nacht. Bliksem flakkert boven het vasteland en een zwerm meeuwen cirkelt hoog in de lucht.

De schepen passeren hen op vijf, misschien zes kabellengtes afstand; hoge, massieve gevaartes die een lang kielzog door het water trekken. Ze kunnen de geschutspoorten zien.

De mannen zwaaien, maar niemand reageert; al wat ze horen is een scheepsbel en het kraken van tuig. Dan herkent een van hen een vlag in de gaffeltop, een lange, naar voren wapperende wimpel: gouden lelies op een blauw vlak.

‘Fleurs de lis’, zegt hij, en plotseling betrekken alle gezichten.

‘Du Casse’, mompelt een ander.

Ze maken zich plotseling klein en danken de voorzienigheid voor de vallende duisternis; het is beter om niet gezien te worden.

Deel 1

Goudkust

november/december 1687

“Ik heb ze geruild tegen brandewijn,

Tegen vorken, messen en kralen;

Ik maak op die handel achthonderd procent,

Zelfs al zou de helft het niet halen.”

Heinrich Heine (1797-1856), Het Slavenschip

1 De overval

“(…) In Holland zijn er velen die denken, dat hier de ouders hun kinderen, de mannen hun vrouwen, of de ene broeder de ander verkoopt. Degenen met zulke gedachten houden zichzelf voor de gek; want dit is nooit gebeurd anders dan uit noodzakelijkheid of deze of gene misdaad; de meeste slaven die tot ons worden gebracht zijn mensen die in een oorlog zijn gevangen en die door de overwinnaars als buit worden verkocht. (…)”

Uit: ‘Nauwkeurige Beschrijving van de Guinese Goud-, Tand- en Slavekust’, door Willem Bosman

Het dorp is niet veel meer dan een verzameling ronde en rechthoekige hutten, met puntdaken van gesneden grasmatten. Goed onderhouden, dat wel: nette muren van leem omzomen de erven, met fraai geschilderde, boogvormige doorgangen, elk stukje grond zorgvuldig van onkruid ontdaan en geveegd.

Rondom liggen wat kleine akkers, waarop milhio en yammen worden verbouwd, met hier en daar een oude fruitboom. En daarachter, zich naar alle windstreken uitstrekkend: de jungle, een lappendeken van groen. Er is maar één toegangsweg, niet meer dan een pad en modderig van de regen, dat zich vanaf het centrale plein in het dorp naar het zuiden slingert, diep het woud in.

De zon is net op, bierkleurig licht strijkt over het land en maakt lange schaduwen, de snel stijgende hitte verdampt het water dat die nacht is gevallen. Het woud stoomt.

Zomaar een achterafgelegen dorp, zoals er zo veel zijn, ver in het noorden van het Denkyira koninkrijk.

De vrouw bewoont de hut die het verst aan de buitenrand ligt, halverwege een abromenadeveld en in de schaduw van een paar uitgegroeide ijzerhoutbomen. Ze was al vroeg op die ochtend, want ze heeft nauwelijks kunnen slapen. Haar baby heeft de halve nacht gehuild. Buikkrampjes. Nu de zon boven het woud klimt, is hij eindelijk stil en ligt uitgeput in de hangmat naast de ingang van de hut.

Toch heeft ze geen rust. Een vaag gevoel van onbehagen tintelt in haar maagstreek. Er klopt iets niet. Het is niet de baby, dat weet ze zeker; die krampjes kan ze wel aan. Iets anders. Iets … daarbuiten.

Ze loopt het erf op en voelt de zon op haar gezicht. De vochtige hitte is haast tastbaar. Drukkend. Een vage mist hangt over de velden. Tussen de hutten door kan ze de andere vrouwen zien, op hun beurt wachtend bij de waterput op het centrale plein. Ze zet haar handen in haar zij, haar blik glijdt over de contouren van de jungle.

Waar zijn de vogels, denkt ze. Het is te stil.

Ver weg, helemaal aan de andere kant van de akkers, waar het pad in het woud verdwijnt, ziet ze beweging. Een man? Ze knijpt haar ogen toe, maar meteen is het weg. Heeft ze zich vergist?

Het nare gevoel is sterker geworden.

Ze loopt achteruit, terug de hut in, en kijkt peinzend naar de baby, die nu vast in slaap is. Hij is nog maar vijf maanden oud, volkomen hulpeloos. Haar eerste kind. De liefde voor hem drukt ineens als een steen op haar schouders. Is hij in gevaar? Haar vader heeft ooit gezegd dat ze het Oog heeft, dat ze kan zien waar anderen blind zijn. Maar dat is lang geleden, ze heeft er al een tijd niet meer aan gedacht.

In een opwelling pakt ze de baby op, drukt hem tegen haar borst en loopt opnieuw de hut uit. Haar blik glijdt automatisch naar de plek waar ze de man meent te hebben gezien.

Aan de achterzijde van de hut loopt de buitenmuur van het dorp, een laag bouwsel van leem en takken. Ze volgt de muur tot aan een smalle afzetting van riet.

‘Vrouw, waar ga je heen?’ vraagt een hese stem.

Ze schrikt zo hevig dat ze het kind bijna laat vallen. Een oude man staat in de schaduw van een rieten dak. Zijn zwarte, magere borst is naakt, maar bedekt met kettingen en hangers. Ze herkent de tovenaar van het dorp.

‘Ik weet het niet’, zegt ze ontwijkend. De tovenaar versterkt haar onbehagen; ze heeft een hekel aan hem.

‘Is het kind ziek?’ vraagt hij. Zijn kraalogen bestuderen haar. Hij houdt zijn hoofd een beetje schuin, als een hond die iets vreemds hoort.

‘Nee … ja’, stamelt ze. ‘Hij heeft krampen.’

Hij knikt begripvol, doet een poging tot een glimlach. Hij strekt een arm uit en zegt: ‘Geef hem aan mij, mijn medicijn is goed, ik zal hem genezen.’

Ze klemt de baby tegen haar borst. De tinteling in haar maagstreek verplaatst zich naar haar ruggegraat en klimt daar naar boven. Nu is ze bang. ‘Nee’, zegt ze, en ze tast met één hand naar het rieten schot dat de opening in de muur bedekt. ‘Het is niets. Ik moet gaan.’

De tovenaar doet een stap naar voren. Zijn gezicht vangt de zon en ze ziet de littekens op zijn gezicht, ingebed in lijnen en rimpels. Oude littekens. Pokken.

‘Waarheen?’ lispelt hij, zijn wenkbrauwen gefronst, wijzend naar de verlatenheid van de akker. ‘Wat is er met je? Het kind moet gevoed worden.’

Ze heeft geen antwoord. Ja, wat wil ze eigenlijk? Naar de jungle? Twijfelend zet ze een voet in de opening in de muur. Er is een stem in haar hoofd die steeds dezelfde drie woorden uitkraamt: Red het kind! Red het kind! Niet-begrijpend kijkt ze hem aan. ‘Er dreigt gevaar’, fluistert ze.

De zon klimt hoger, de hitte verdrijft de nevels en zindert en trilt boven het land. Krekels tsjirpen in het hoge gras. Waar het pad het woud verlaat is opnieuw beweging zichtbaar. Twee zwarte mannen komen geluidloos uit de schaduw van de bomen. Ze dragen lange rokken van Benijnse paan rond hun middel, in blauwe patronen geweven, en hun bandelieren en musketten blinken in het zonlicht. Een moment blijven ze staan, turend naar het dorp. Handgebaren. Overleg. Een derde figuur verschijnt. Een vierde. En dan stroomt het woud leeg: een grote groep zwarte krijgers bezet het pad. Nu is er ook geluid. Kreten. In het dorp worden de oren gespitst.

De vrouw ziet hen het eerst. Een laag gekreun van angst welt op in haar keel. De mannen dragen vuurstokken, blánke wapens – niemand in haar dorp heeft vuurwapens. Oude verhalen schieten plotseling door haar hoofd, tot vervelens toe verteld bij nachtelijke vuren. Oudewijvenpraat, zo leek het. Maar nu is het anders. ‘Slavenhalers’, fluistert ze. Ze wendt haar hoofd en kijkt naar de oude man. ‘Je wist het niet’, sist ze. ‘Wat ben jij voor tovenaar?’

De oude man is heel even met stomheid geslagen. Zijn ogen flitsen van de vrouw naar de krijgers in de verte. Slavenhalers? ‘Er is geen oorlog, vrouw’, zegt hij. ‘We betalen schatting aan de koning. Je hebt modder in je hoofd.’ Maar zijn stem klinkt niet zo zeker als hij zou willen.

Ze schudt haar hoofd. Het kind in haar armen ontwaakt, geschrokken door haar felle bewegingen en het voelt misschien haar paniek; het zet een keel op, een lang, uitgerekt huilen, de kleine handjes tot vuisten gebald. Ze is vastbesloten: niemand krijgt haar baby. Niemand zal hem kwaad doen. Ze wurmt zich haastig door de opening in de muur en rent het veld op, in tegengestelde richting van de krijgers, weg van het dorp.

De krijgers, veertig in getal, naderen in kalme looppas over het pad, hun wapens in de hand. Ze hebben geen haast; het is nog vroeg, het is al erg warm en het dorp kan nergens heen. Bij de eerste hut verspreiden ze zich, assegaaien en musketten in de aanslag. ‘Kom naar buiten!’ roepen ze. ‘Ontwaak!’ Ze slaan op de lemen muren van de huizen, maken zo veel mogelijk lawaai.

Enkele jongens komen aarzelend uit hun hut, met gezichten die nog opgezwollen zijn van de slaap. Een van de indringers wijst naar het plein met de put. ‘Ga’, zegt hij grijnzend, hij heft zijn assegaai en geeft een van de jongens een plaagstootje met de punt. Er is niet veel bloed, het is slechts een kleine snijwond in de borst, felrood op een zwarte huid. De jongen staart er verbaasd naar.

Een oudere man verschijnt, de vader, hij heeft een stok in zijn hand. ‘Wat doe je met mijn zoon?’ vraagt hij verontwaardigd. ‘Wie zijn jullie? Ga weg. Jullie horen hier niet.’

De krijger lacht. ‘Het is niets.’ Hij wijst naar de stok. ‘Laat vallen.’

‘Ga weg!’

Een tweede krijger nadert. Hij heeft een musket in zijn handen en stoot de houten kolf zonder waarschuwing tegen het hoofd van de man. ‘Gehoorzaam, accaba’, sist hij, het inlandse woord voor slaaf gebruikend. Hij geeft de man nog een trap. Ze lachen als diens zoons hem bij de arm nemen en haastig richting het plein slepen.

De vrouw kijkt over haar schouder. Ze hoort kreten en jammerklachten en ziet hoe mannen, vrouwen en kinderen bij elkaar worden gedreven. Waarom verzetten de mannen zich niet, denkt ze vaag. Ze hebben altijd zo’n hoge dunk van zichzelf. Hijgend en snikkend versnelt ze haar pas, ploeterend door de hoog opschietende planten, het huilende kind tegen haar borst gedrukt. De jungle lijkt nog ver weg. Tweehonderd passen misschien. Zweet druipt over haar gezicht. Onyame! God! Laat me op tijd zijn.

‘Kijk’, zegt een van de indringers op het plein. Tussen twee hutten door ziet hij een kleine figuur over de velden rennen. Hij wijst. ‘Aguane. Een vluchteling.’

De man naast hem vloekt. Ze hebben de huizen en schuren grondig doorzocht; alle mensen staan bij de put. Het komt niet vaak voor dat er iemand ontsnapt.

‘Die halen we niet meer in’, zegt de eerste.

De ander bromt wat en staart peinzend naar zijn musket. ‘Hoe ver?’ vraagt hij.

‘Te ver.’

‘Hóe ver?’

‘Acht speerworpen.’

‘Hm.’ De man met het musket reikt geroutineerd naar de kruitzakjes aan zijn bandelier, vindt de kruithoorn en giet het poeder in de loop. Hij stopt de prop erin, stampt het aan met de laadstok en vult de pan aan de zijkant met kruit. Daarna brengt hij de lont aan en sluit de pan af. Snel plaatst hij de gaffel als steun onder het uiteinde van de loop en richt omzichtig het geweer. De afstand is al groter geworden: misschien negen speerworpen en een fiks aantal voeten, maar hij is een goede schutter. Zonder zijn blik af te wenden pakt hij zijn tondeldoos en slaat een vonk. De lont sist. Hij sluit één oog en richt een stukje boven de vluchtende figuur. De explosie doet zijn oren suizen en het musket slaat hard tegen zijn schouder. Het duurt een seconde. Dan zien ze in de verte een stofwolkje verschijnen, vlak naast de vluchteling.

‘Eééh?’ stoot zijn maat bewonderend uit.

Maar hijzelf is teleurgesteld. ‘Gemist’, bromt hij.

Het figuurtje bereikt de bosrand en verdwijnt.

2 Muzelman Ali koopt slaven

“En aanbidt God en vereenzelvigt niets met Hem en bewijst vriendelijkheid aan ouders, verwanten, wezen, de behoeftigen en aan de nabuur, die een vreemdeling is en de nabuur die een bloedverwant is en aan de metgezel, de reiziger en aan de slaven die uw rechterhand toebehoren.”

Uit: De Koran, soera 4: 36

De tent oogt van buiten niet erg comfortabel, ziet er zelfs versleten uit, met rafelende hoeken en opzichtig dichtgenaaide scheuren. Het heeft al twee dagen geregend en de brede bladeren van de palmen hangen over het bovendoek, druipend van water. Maar schijn bedriegt. Binnen heersen rust en warmte, liggen droge kleden over wat eigenlijk de vloer van het oerwoud is. Diepe greppels voeren het water af. De kampementen van Muzelman Ali zijn altijd verbluffend efficiënt.

Hijzelf zit in kleermakerszit in het hoofdvertrek, het middengedeelte dat afgeschermd is met doorschijnend doek. De geuren van essences vullen de ruimte; herinneringen aan thuis. Oliën. Koffie. Gedroogd fruit.

Hij is een kleine, taaie man, met een gezicht van donker leer. Bruine ogen. Helder. Sluw. Gekleed in een oude, gemakkelijk zittende kaftan. Naast hem ligt een stapeltje groene qat.

‘Wie?’ vraagt hij.

De bediende voor hem buigt en verontschuldigt zich voor de zoveelste maal; Muzelman Ali wordt niet graag gestoord en zijn straffen zijn meedogenloos.

‘Geen naam, efendi, maar hij zegt dat het belangrijk is.’

Muzelman Ali spuwt een klodder qat in de koperen kwispedoor voor hem. Grijpt naast zich. Maakt een verse bal van de blaadjes en stopt ze in zijn mond. Hij sluit zijn ogen, voelt nieuwe energie door zijn lichaam trekken. Maar hij is ook geërgerd. ‘Belangrijk voor wie?’

‘Hij spreekt over slaven, efendi.’

Slaven. Hij knikt. Zijn mannen zijn betrouwbaar; ze zouden hem niet storen als er niet iets is, als er geen vermoeden is. ‘Goed’, zegt hij op vermoeide toon. ‘Laat hem wachten.’

Hij zucht, laat zijn kin op zijn borst zakken. Buiten valt de regen en het water klettert langs het doek. Een gestaag, rustgevend geluid.

Een bezoeker. Een man die hem gevonden heeft, denkt hij. Is dat verontrustend? Hij heeft zijn kamp opgeslagen in de schaduwen van een diep dal, uit het zicht van Denkyira spionnen. Op de toppen van de omringende heuvels staan wachtposten; bij het minste teken van onraad zal hij zijn tenten laten afbreken. Maar het is moeilijk om onzichtbaar te blijven. Er zijn altijd ogen en oren. In het woud. In het gras van de velden. De uil hoort de muis, altijd.

Tijd voor het middaggebed: Salatoel-Duhr. Hij doet kalm en sereen de kleine wassing, poetst zijn tanden met een takje, bevochtigt zijn baard en richt zich naar het noordoosten. ‘Heilig bent U, o Allah, en lof zij U, en gezegend is Uw naam en hoog is Uw roem, er is geen god behalve U.’

Zonder haast werkt hij de rituelen af. Slaven zijn belangrijk, maar niets is belangrijker dan God. Alahoe Akbar.

De handelaar is zwart als pek, met een haast blauwe ondertint, glimmend als metaal. Een grote kerel, grof van bouw, grof van gezicht, met een brede kaak en een grijns van oor tot oor. Muzelman Ali kent het type: niet erg slim, waarschijnlijk erg gewelddadig. Een buffelstier. Als hij de tent betreedt verandert de sfeer. Maar Muzelman Ali verroert geen vin en laat niets blijken van zijn minachting.

De handelaar grijnst, op een manier die eerder onbeholpen dan beledigend is, en hij buigt zich voorover, biedt Muzelman Ali de vingers van zijn rechterhand aan. Zijn kleding is schoon en nieuw, blauw en wit gestreept; het traditionele katoen dat door de Hulandi van de Qua-qua-kust wordt geïmporteerd. Om zijn hals en polsen hangen de gebruikelijke massief gouden ringen.

Een aangeklede aap, concludeert Muzelman Ali met neergetrokken mondhoeken. Opgedoft en afgestoft. Hij negeert de uitgestoken vingers en gebaart de ander te gaan zitten op het kleed voor hem. ‘Salaam Aleikum’, zegt hij zacht.

De handelaar knikt gewichtig, maar er is geen begrip; hij weet niets van etiquette. In plaats daarvan begint hij te praten. Een stortvloed van woorden. Politiek geroddel. Beledigingen over blanken. Beledigingen over zwarten. Onbenullige nieuwtjes. Muzelman Ali luistert maar half, terwijl hij ondertussen nadenkt en zijn qat kauwt.

‘Slaven, efendi. Véél slaven’, besluit de handelaar zijn betoog.

Eindelijk. Hij opent zijn ogen. ‘Slaven? Hoeveel?’

De handelaar grinnikt, leunt licht naar voren. Zijn stem heeft een diepe bas. ‘Cinqüenta mannen, sessenta vrouwen.’

Hij gebruikt nog altijd de Portugese woorden. Ook dat ergert Muzelman Ali; de Portugezen zijn al tientallen jaren uitgerangeerd in deze streek. Denkt die zwarte ezel soms dat Hollanders en Portugezen hetzelfde zijn?

Niettemin is het genoemde aantal slaven opwindend hoog. Zijn koopmansgeest maakt snel een paar gunstige berekeningen.

Hij verplaatst de bal van qat met zijn tong van zijn rechter- naar zijn linkerwang en kauwt dan rustig verder. ‘Hoeveel kinderen?’

‘Misschien twintig.’

Hij twijfelt. Als je niet in consignatie voor de koning werkt, word je beschouwd als freetrader en dan moet je uiterst voorzichtig zijn, want de koning heeft geen waardering voor clandestiene handel waar hij zelf niets aan verdient; dan kan er zomaar jacht op je worden gemaakt. Bovendien: de politieke machtscentra zijn aan het verschuiven. De Ashanti stammen worden steeds machtiger en de Denkyira doen er alles aan om hun invloed te behouden. Het zou heel dom zijn, denkt Muzelman Ali, om nu voor de verkeerde partij te kiezen.

‘Waar was het dorp?’ vraagt hij plotseling. ‘En wat is er met de rest van de mannen gebeurd?’

De handelaar tuit zijn lippen en fronst zijn zware wenkbrauwen. ‘Zomaar een dorp, efendi, ver weg van hier, in het zuiden, over de heuvels.’ Hij maakt een weids armgebaar, waarbij zijn armbanden heftig rinkelen. ‘Sommige mannen wilden vechten. Die hebben we afgeschoten. Het dorp is verbrand en wat achterblijft is voor de gieren en Pataku de hyena. De vrouwen jammeren nauwelijks, dus ik denk dat er weinig baby’s waren.’

Muzelman Ali knikt. Baby’s zijn niks waard en leveren altijd moeilijkheden op; ze worden ziek en gaan dood en dan gaan de moeders huilen en voor je het weet moet je ze met stokken en knuppels in beweging houden. Nee, hij maakt zich meer zorgen om mogelijke getuigen: mensen die aan de overvallers zijn ontsnapt en in de dorpen hun verhaal doen. ‘Zijn er mensen gevlucht?’

De handelaar schudt haast verontwaardigd zijn hoofd. ‘Nee nee, efendi, geen getuigen, nóóit.’

‘Ik wil geen mensen van hier.’

‘Natuurlijk niet.’

Muzelman Ali neemt de ander in zich op, diens ogen staan brutaal en veel te zelfverzekerd. Misschien moet ik deze varkens-etende-aap zelf gevangennemen en verkopen, denkt hij, kijken of hij dan nog zo hooghartig doet. Zulke types duiken altijd weer op. Ze lopen een tijdje mee, doen alsof de wereld aan hen toebehoort, en worden dan met afgehakt hoofd langs de kant van de weg gevonden. Die gedachte pleziert hem. ‘Eééh’, stoot hij uit, op de Afrikaanse manier. Muzelman Ali grijnst en de zwarte man grijnst meteen terug, diens donkere ogen volgen elke beweging.

Aan de andere kant, bedenkt hij, is er nauwelijks handel momenteel. Er heeft te lang vrede geheerst. Dus vijftig goede mannen en zestig goede vrouwen komen als een geschenk uit de hemel. Hij slaakt een diepe zucht en besluit dat hij het zich niet kan veroorloven om te weigeren, dat hij de koopman zal betalen. ‘Kun je meer mensen brengen?’

De zwarte man lacht en blaast zich op. ‘Natuurlijk. Als je goed betaalt, met musketten …’

Musketten, ja. Maar niet te veel, denkt Muzelman Ali. Het achterland is van mij, en niet van deze onreine hond die denkt dat hij zich kan meten met fatsoenlijke kooplui. Ik zal zijn naam eens laten vallen hier en daar, ongetwijfeld is er wel iemand die daar aanstoot aan neemt. Maar niet zolang hij mij negro’s brengt. Ik kan altijd zeggen dat ik niet wist waar ze vandaan komen, dat hij gelogen heeft, die smerige baviaan die zijn kont met zijn rechterhand afveegt – áls hij hem al afveegt.

Hij wenkt naar een van zijn mannen, die achter hem een oogje in het zeil houdt. ‘Breng thee, Mohammed.’

De handelaar lacht en slaat met zijn hand op zijn bovenbeen. Hij weet nu dat de zaak is beklonken. ‘Jij en ik’, zegt hij op vertrouwelijke toon terwijl hij zich wat naar voren buigt. ‘Wij gaan veel geld verdienen.’

Muzelman Ali knikt. In gedachten ziet hij de zwarte man in zware kettingen aan boord van een Hollands schip op de oceaan, zichzelf onderkotsend, zonder geweer, zonder vrijheid, zonder toekomst. Dat is nog véél beter dan een snelle dood, denkt hij tevreden. Allahumma.

De jungle is dicht, donker en nat. Al twee dagen trekt de vrouw behoedzaam noordwaarts. Er zijn dorpen in de buurt, maar ze vermijdt de paden, ze vertrouwt het niet, de overvallers kunnen overal zijn. Met het kind op haar rug strompelt ze voort, langs bomen en struiken, over modderige bodems en scherp gras. Het kind is erg ziek nu. Het hangt stil in zijn doek. Dat verontrust haar, maar misschien heeft het ook haar leven gered, want het geluid van een huilende baby draagt erg ver en zou de aandacht kunnen trekken. Af en toe biedt ze haar borst aan – ze geeft gelukkig nog voldoende melk – maar het kind drinkt nauwelijks. Het is te zwak. Ze moet snel zijn, weet ze, anders is het te laat.

Het geweerschot echoot onophoudelijk in haar hoofd. Ze weet niets van blanke wapens. Ze vermoedt dat in het wapen een geest huisde en dat die op haar werd afgestuurd, zoals je een hond tegen een indringer ophitst – vandaar dat gejank; het geluid van een vliegende, krankzinnige vliegduivel. Die gedachte is haast ondraaglijk. Haar angst is zo groot dat het als een krop in haar keel steekt. Het liefst zou ze zich verschuilen, diep in het woud, en wegkruipen in een hol, met haar rug tegen de wand. Maar ze moet de krijgers van de koning in Abankeseso waarschuwen en om hulp smeken, zodat zij de overvallers kunnen stoppen en de mensen uit haar dorp bevrijden. Waar zijn ze heengevoerd? Ze heeft nooit een blanke gezien, maar de verhalen zijn duidelijk genoeg. Blanken zijn duivels die op enorme boten wonen, die op het Grote Water leven en die het op de mensen hebben gemunt. Haar wereld is plotseling gek geworden.

Oh, als ze maar niet op een luipaard stuit of – erger nog – op hyena’s. Die gedachte doet haar angst nog verder toenemen. Snikkend gaat ze voort, het bungelende kind als een pop op haar rug.

Muzelman Ali, die eigenlijk Ali bin Fahrad Al-Fulan heet – maar er is haast niemand die dat weet, verlaat zijn tent en stapt de open ruimte tussen de bomen in. De zon heeft hier vrij spel en een moment is hij verblind. Hij blijft even staan en wacht tot zijn ogen gewend zijn.

Aan de andere kant van de open plek hebben zijn mannen een kraal van takkenbossen aangelegd. Ze staan er in een slordige kring omheen, hun wapens in de hand. Na al die jaren zijn ze erg bekwaam; hij heeft nauwelijks opdrachten hoeven geven.

‘De slaven wachten buiten het kamp, efendi’, zegt een van zijn opzichters.

Hij knikt, kijkt omhoog. In een van de bomen ruziet een familie grijze roodstaarten. Ze maken een hels kabaal. ‘Laat ze binnen.’

De opzichter roept een bevel en opeens is alles in beweging. Vanaf het pad aan de overkant dreunt het onmiskenbare, ritmische geluid van mensenvoeten.

Muzelman Ali ziet hen verschijnen: een drom grijsbruine wezens, geboeid, aan elkaar vastgemaakt met gespleten takken, waarvan de uiteinden rond hun nek klemmen. Zijn mannen jagen hen geroutineerd de kraal in. Er is geen geweld. De slaven zijn moe. Ze hebben dagenlang gelopen. Ze worden van hun primitieve boeien ontdaan, in ijzeren schakels aan polsen en enkels geklonken en in groepjes van vier met touwen aan elkaar vastgemaakt.

‘Geef ze water’, beveelt hij.

Ze zitten op de kale aarden vloer, en Muzelman Ali loopt tussen hen in, de handen op zijn rug.

Hij kijkt en monstert de lichamen, ziet elke oneffenheid, elk litteken, schat elk van hen naar waarde. Het zijn mooie slaven, denkt hij. Fraaie mensen. Goede werkers. Maar nu heeft hij een probleem. Het zijn duidelijk Denkyira. ‘Ze spreken in Twi’, heeft een van zijn mannen verklaard. ‘Misschien komen ze uit het noorden, ergens in de buurt van Abankeseso.’

Is dat niet waar de koning momenteel verblijft, vraagt hij zich af. Zijn blik blijft een moment rusten op een jonge vrouw. Ze zit voorovergebogen, met het gezicht naar de grond, en haar huid is vol stof en vuil, maar hij kan zo wel zien dat ze een hoge prijs zal opbrengen. Hij knikt goedkeurend. Haar naaktheid deert hem niet, het is geen verzoeking, ze is ahl al-Fatrah, een onwetende, nauwelijks een mens.

Ja, denkt hij terwijl hij verder loopt, waarschijnlijk zijn ze geroofd uit een nietig dorpje ergens diep in de jungle. Dat betekent dat hij niet aan de Hulandi kan leveren. De Hollanders hebben een verdrag gesloten; ze willen geen moeilijkheden met de zwarte koning.

Hij wrijft peinzend over zijn baard en wendt zijn gezicht naar het zuidwesten. Ergens daar – ver weg – ligt de oceaan. Zijn geest werkt snel, er is altijd een oplossing, weet hij. Boven hem ruziën nog steeds de grijze roodstaarten; hun vleugels slaan tegen de bladeren en er waaieren kleine donsveertjes naar beneden. Fort Frederiksburg, besluit hij kalm, de Brandenburgers kopen alles wat hun wordt aangeboden. Zíj zullen geen vragen stellen.

Hij wenkt naar zijn opzichter.

‘Zorg dat de slaven voldoende rusten’, zegt hij. ‘We vertrekken morgen bij zonsopgang.’

‘Waarheen, efendi?’

‘Pocquesoe.’

De opzichter bolt zijn ongeschoren wangen. ‘Dat is een lange reis.’

‘Ja’, zegt Muzelman Ali. ‘Een gevaarlijke tocht. Maar de winst zal groot zijn, Ahmed. Met Gods wil. De Brandenburgers betalen meer dan de Hollanders of de Engelsen.’

De zon brandt op zijn keffiyeh. Het is weer tijd voor het gebed. Salatoel-’Asr. Tijd voor God. God is groot. Alleen God kan ervoor zorgen dat alles goed gaat.

3 Nicholaas Sweerts spreekt recht

“(…) De zwarten rond Elmina leiden feitelijk een dubbelleven. Hun familiebanden zijn ingewikkeld en tegengesteld aan de onze: het afstammingsrecht loopt via de moeder. Dat betekent niet, dat de vrouwen iets te zeggen hebben, want rechten en functies worden overgedragen van de man naar de zoon van de zuster (en niet – zoals men zou verwachten – van de vrouw naar de dochter). Het hoeft geen betoog, dat dit principe voortdurend aanleiding is tot twisten.

Daarnaast is er echter nog een tweede familieband langs de mannelijke lijn: die van de facties, ofwel de asafo’s. Vaders, zoons, neven en ooms hebben zich verenigd tot hechte, goedgetrainde en bewapende milities, die zich ten doel hebben gesteld het kasteel en de negerij te beschermen tegen vijanden. Elmina telt thans zes van deze asafo’s en zij zijn formeel door ons erkend nadat zij trouw hebben gezworen aan de Compagnie. Elk van hen heeft een Hollandse Prinsenvlag ontvangen, met daarop het nummer van de factie.

Het probleem is echter, dat elke asafo de ander als minderwaardig beschouwt. Dit leidt tot onderlinge vijandigheid en uitdagerij. Zij lopen met zichzelf weg en gedragen zich aanmatigend en agressief, soms zelfs tegen de blanken. Dat is onacceptabel. Inmiddels hebben wij hun tovenaars, die een belangrijke rol spelen, de toegang tot het kasteel ontzegd.”

Uit: brieven van directeur-generaal Nicholaas Sweerts aan de Bewindvoer-ders der West-Indische Compagnie, najaar 1687

Vanaf de oceaan is kasteel Elmina al van verre herkenbaar: een oplichtende witte vlek te midden van strand, rotsen en kokospalmen. Dichterbij komend worden hoge, met kalk gesausde muren zichtbaar, courtines en bastions die tezamen een lange rechthoek vormen, met daarbinnen hoofd- en bijgebouwen, borstweringen en op zee gerichte kanonnen, met op het hoogste punt de Statenvlag, wapperend in een nooit aflatende bries.

De openbare balie bevindt zich op de begane grond, tegen de kattenplaats aan, aan de rivierzijde van het kasteel.

Zoals vrijwel iedere ochtend houdt directeur-generaal Nicholaas Sweerts, hoogste ambtenaar van de Compagnie, zitting. De ruimte wordt belegerd door allerhande volk: zwarten, blanken en mulatten, koopmannen en dorpelingen. Iedereen loopt en praat door elkaar, ondanks de verwoede pogingen van zijn commiezen om orde in de chaos te scheppen.

Hijzelf zit op een houten verhoging tegen de achterwand van het vertrek, op een zetel die wel erg opzichtig versierd is met houtsnijwerk – hij voelt zich altijd een beetje opgelaten – met zijn gezicht naar het gewone volk, bewaakt door twee soldaten en geflankeerd door een schrijver van de Compagnie, die aan een klein houten bureau zit en zwetend de klagers op de rol zet.

De directeur-generaal is een gedrongen, vierkante man, met een peervormig hoofd, een streng gezicht en grijzend rood haar dat in een staart op zijn spierwitte kraag – zijn col vide – valt. Hij zit er nors bij, geïrriteerd door het geroezemoes. ‘De volgende!’ blaft hij tegen zijn fiscaal, een lange, magere Hollander in een lichtblauwe jas die links naast hem staat. ‘En verdomd, schep wat orde in deze chaos.’

‘Stilte!’ brult de fiscaal prompt de zaal in.

Dat helpt maar even; de klagers blijven zich aandienen. Sweerts zucht. Meestal zijn de geschillen banaal: de mensen bedriegen en bestelen elkaar en ze liegen allemáál en na een tijdje beginnen ze hem te vervelen en dat is slecht voor zijn humeur. Hij kijkt op naar de fiscaal, die de rol beheert. ‘Maak toch voort, man.’

De fiscaal leest plechtig op: ‘De asafo Enyampa betwist de slavernij van deze inlander, excellentie’, zegt hij.

Vlak voor de verhoging is wat ruimte gemaakt en in het midden ervan staat een flinke, spiernaakte neger. Hij is geboeid aan polsen en enkels en zijn kettingen maken een zwaar rammelend geluid, maar hij staat fier rechtop, met een verontwaardigde blik in zijn ogen en zijn kin wat omhooggericht.

Sweerts fronst de wenkbrauwen. ‘Iederéén betwist zijn slavernij als hij de kans zou krijgen’, bromt hij ongeduldig. ‘Is de slaaf eigendom van de Compagnie?’

‘Jawel, meneer, hij verblijft al een paar dagen in het mannenhuis.’

‘Een fraai exemplaar, dat moet gezegd.’

‘De asafo Enyampa beweert echter dat hij bij hén hoort.’

‘Aha.’ Sweerts monstert de slaaf. ‘Waarom is hij niet gebrandmerkt?’

‘De asafo heeft gevraagd om uitstel, meneer. De hoofdchirurgijn heeft het verzoek gehonoreerd, met uw welnemen. Hangende het onderzoek.’

‘Dat is heel vriendelijk van de chirurgijn, maar ik wist niet dat hij hier een stem in had.’

De fiscaal trekt een zuur gezicht. ‘Die heeft hij inderdaad niet.’

‘Als de slaaf banden met de Enyampa heeft, waarom staat hij hier dan in de boeien voor me?’

‘Men spreekt van een misdrijf.’

‘Door de slaaf?’

‘Nee, meneer, van degene die hem als slaaf heeft verkocht.’

‘En wie is dat?’

‘Dat weten we niet.’

‘Dat klinkt nogal verwarrend’, besluit Sweerts. ‘Waar is de vaandrig van de asafo?’

De opeengepakte meute in het kantoor wijkt eerbiedig uiteen als Quassie Patoe, de vaandrig van de Enyampa, zijn opwachting maakt. Quassie Patoe is gitzwart en ruimschoots ingevet met palmolie, zodat zijn huid dezelfde tinctuur heeft als een gegoten vierentwintigponds admiraliteitskanon, en hij heeft zich duidelijk veel moeite getroost om zo statig mogelijk voor de dag te komen. Zijn kleding is uitbundig, een mantel van kente met veel kleur en franjes die kunstig over zijn linkerschouder vallen, een hoofdtooi van struisvogelveren, gouden armbanden en kettingen, een klein schild van olifantshuid en een lange, Hollandse snaphaan1, die hij ongetwijfeld van de Compagnie heeft gekregen.

Sweerts knikt hem minzaam toe, onder de indruk van zo veel pracht en praal, terwijl de vaandrig een lichte, haast minzame buiging maakt.

‘Ackie, excellentie Sweerts.’

‘Ackie, vaandrig Patoe. Wat is er loos?’

‘De zwarte hier is familie van de Enyampa.’

‘Waarom is hij dan gevangen?’

‘Hij werd overvallen in het binnenland, ver achter de heuvels, door een bende criminelen die hem vervolgens ontvoerde en in Sekondi als slaaf verkocht aan de Compagnie.’

‘Heeft hij niet geprotesteerd dan, tijdens die verkoop?’

‘Er zijn er veel die beweren dat ze geen slaaf zijn, excellentie, dat heeft u net zelf opgemerkt, wie zou zo’n reclamatie nog geloven?’

Sweerts moet toegeven dat dát zo is. ‘Is hij een handelaar?’

‘Dat is hij, en hij betaalt altijd trouw zijn tol aan de Compagnie, hij wordt gerespecteerd door zijn familie, zowel door de mannelijke als de vrouwelijke lijn, hij heeft vrouwen en dochters die ook allemaal vrijburgers zijn, en een oudste zoon die reeds bij de asafo is.’

‘Dat klinkt fatsoenlijk.’

Quassie Patoe tikt de neger naast hem met één enkele vinger aan, wat hij met zichtbare tegenzin doet, want de man stinkt als de hel na zijn verblijf in het gevangenenhuis. Hij zegt in het Twi: ‘Vertel de blanke wie je bent, bebiny.’

De neger ademt diep in zodat zijn borst opzwelt en hij nog imposanter lijkt. ‘Mijn naam is Quameno Ewussi van de Enyampa’, zegt hij. ‘En ik was een vrij man, totdat ik onverhoeds werd overvallen.’ Hij wijst op zijn voorhoofd, waar tussen vuil en opgedroogd bloed een flinke buil valt te onderscheiden.

Quassie Patoe grijnst met opgetrokken wenkbrauwen naar de directeur-generaal, alsof hij wil zeggen: Zie je wel? Hij leunt nonchalant op zijn snaphaan en maakt een weids armgebaar naar de mensen om hem heen. ‘Er zijn hier wel twintig personen aanwezig die dit alles kunnen bevestigen. Als u wilt, kunnen we hen naar voren roepen.’

‘Nee nee, bespaar me de getuigenissen’, zegt Sweerts haastig, wapperend met zijn rechterhand. ‘Ik geloof de vaandrig van de Enyampa zo ook wel.’ Maar hij ergert zich. ‘Je weet toch’, zegt hij op verwijtende toon tegen de gevangen neger, ‘dat je je niet zonder geleide in het binnenland moet wagen? Heb je nooit gehoord van de Ashanti, die op oorlogspad zijn? En van de Wassa, die je oude moeder nog zouden ontvoeren en verkopen? Kun je niet luisteren naar de raad van de mannen uit je asafo? Ben je soms achterlijk?’

‘Niet achterlijk’, antwoordt Quassie Patoe. Hij knipoogt naar de directeur-generaal en maakt een vulgair gebaar. ‘Hij is slechts zijn mannelijkheid achternagelopen, excellentie Sweerts. Er zijn buitenvrouwen in het spel. Natuurlijk.’

Sweerts kijkt hem onbewogen aan. Quassie Patoe draagt een gouden plak aan een ketting om zijn nek. Er zit geen motief in, het is geen beeltenis of symbool, het is gewoon een rechthoekig blok slordig gegoten goud, een pronkjuweel in de meest basale vorm. En hoewel hijzelf carrière heeft gemaakt om zo veel mogelijk geld te verdienen en aan alle kanten zijn aandeel opeist, irriteert het hem. Want, bij God, die zwarte strandkoning is wel erg arrogant. ‘Hoeveel heeft de Compagnie betaald voor deze man?’ vraagt hij aan de fiscaal.

‘Achtenveertig gulden in boesjes, sinjeur.’

‘Achtenveertig gulden is een hoop geld.’

‘Een heleboel geld, maar hij zou bij verkoop in de west minstens tweehonderdvijftig gulden opbrengen; hij heeft in zijn jeugd aan framboesia geleden, zo is door de chirurgijn geconstateerd, zodat hij nu immuun is. Elke plantagie zal hem willen hebben.’

‘Hm. Is het de Compagnie op enigerlei wijze te verwijten dat deze transactie heeft plaatsgevonden?’

De fiscaal bladert door zijn papieren. Schudt zijn hoofd. ‘Niet dat ik weet, meneer. De koopman in fort Oranje heeft volgens eigen zeggen naar eer en geweten gehandeld – hij had niet de indruk dat er een luchtje aan de verkoop zat – waarna de slaaf per kano naar Elmina is vervoerd.’

‘Hij was de enige?’

‘De zaken gaan slecht. Ook in Sekondi.’

Sweerts ondersteunt zijn kin met zijn rechterduim. Met de nagel van zijn wijsvinger krabt hij afwezig aan een half genezen tropenzweer naast zijn mondhoek. Hij denkt: ik mag hangen als ik de Compagnie hiervoor laat opdraaien. We hebben méér negers nodig, niet minder. ‘Quassie Patoe,’ zegt hij, ‘ik erken, dat deze man niet als slaaf had mogen worden verkocht.’

Quassie Patoe glimlacht. ‘U bent een wijs man, excellentie Sweerts.’

‘Niettemin stond de Compagnie in haar recht, zo blijkt.’

‘Hè?’

‘Dus u mag hem terug hebben als u tweehonderdvijftig gulden betaalt.’

‘Wat?’

‘Het zou onbillijk zijn als wij door de handelwijze van een bende inlandse oplichters schade oplopen. Dat moet eerst vergoed worden. We zullen hem als pandeling beschouwen. Na voldoening van het bedrag wordt hij terstond vrijgelaten. Maar tot dan blijft hij in het mannenhuis.’

Quassie Patoe kijkt nu lang niet zo minzaam meer. Hij tuit zijn lippen en fronst kwaad zijn wenkbrauwen. ‘Waar moet een man als hij tweehonderdvijftig gulden vandaan halen?’

‘Dat is niet mijn zaak.’ Sweerts wendt zich tot de slaaf, die het gesprek met een ongelovige blik heeft gevolgd: ‘Kun je dat bedrag opbrengen?’

De slaaf schudt kwaad zijn hoofd. ‘Natuurlijk niet.’

‘Je familie?’

‘Nee, meneer.’

‘Kan de asafo garant staan?’

‘De asafo is geen bank van lening’, interrumpeert Quassie Patoe haastig. ‘En de tijden zijn zwaar.’

Sweerts wenkt zijn fiscaal. ‘Ik wil niet hardvochtig zijn’, zegt hij. ‘Is er geen alternatief?’

De fiscaal fronst zijn wenkbrauwen en denkt na terwijl hij ritmisch met de papieren rol tegen zijn wang tikt. Na enkele tellen zegt hij: ‘Hij kan zijn plaats ruilen met een andere gezonde, mannelijke slaaf tussen vijftien en zesendertig jaar oud. Wellicht dat de asafo Enyampa dáárvoor kan zorgen?’

Sweerts knikt instemmend. ‘Heel goed. De asafo levert een andere inlander aan óf ze betaalt de vastgestelde prijs. Zo niet, dan spijt het ons, maar dan gaat hij alsnog op de boot.’

Quassie Patoe heeft te veel waardigheid om hiertegen in te gaan, maar zijn ogen schieten vuur. ‘Een hard oordeel, excellentie Sweerts.’

‘Wel, het is niet anders’, zegt Sweerts koel. Hij leunt achterover en wrijft vermoeid in zijn ogen. ‘Dat was het. Geen palavers meer. Ik heb barstende hoofdpijn.’

Maar de dag is nog lang niet voorbij. Hij gebruikt een licht dejeuner op zijn werkkamer boven in het hoofdgebouw, waar de dikke muren de hitte afweren en de open ramen wat tocht doorlaten. Koud gevogelte en een glas aangelengde wijn, terwijl een oppercommies hem zijn agenda voorleest.

‘Er heeft zich een delegatie van de Denkyira aangemeld, excellentie. Ze verzoeken dringend om een onderhoud.’

‘De Denkyira?’ Hij fronst zijn wenkbrauwen. ‘Gezanten van de koning?’

‘Zo schijnt het.’

Hij grimast. Onverwachte delegaties betekenen moeilijkheden, weet hij uit ervaring. Alsof zijn leven al niet ingewikkeld genoeg is.

Op de kattenplaats schijnt onbelemmerd de zon, maar er is een grootzeil gespannen dat enige schaduw geeft. Daaronder heeft hij zijn zetel laten plaatsen op een verhoginkje van houten planken, afgedekt met een kleed.

Hooghartige schooiers zijn het, concludeert hij, als hij de drie Denkyira krijgers voor zich opneemt. Ze zijn prachtig uitgedost, met lange panen rond hun middel, en over hun bovenlijf de traditionele batakari, waarop leren buidels met amuletten zijn vastgezet. De middelste van hen draagt een grijze pruik die ongetwijfeld ooit heeft toebehoord aan een modieus ingestelde blanke. Wellicht een Engelsman? Gekocht? Geruild? Geroofd? Hij wil er niet aan denken. ‘Gegroet, sinjeur’, zegt hij in het Hollands en meteen daarna in het Guneets: ‘Aoro deie.’

Hij kijkt naar de geschenken die ze voor hem hebben meegenomen en die op een mat zijn uitgestald: een zak goudklompjes, een levend, vastgebonden speenvarken en wat traditionele dolken en messen. Dat is tenminste praktisch, oordeelt hij grinnikend bij zichzelf, want hij heeft ooit een struisvogel cadeau gekregen, wat erg gênant was, want hij had geen idee wat hij ermee moest aanvangen (uiteindelijk heeft hij het valse kreng stiekem laten afmaken).

Hij gebaart hun te gaan zitten terwijl het zweet in straaltjes over zijn rug loopt en hij met een zakdoek de tropenzweer in zijn mondhoek dept. ‘Breng ons korenkrak’, beveelt hij bars, en een paar compagnieslaven schenken brandewijn in kleine glaasjes.

Dat laten ze zich smaken. Ze grinniken hem welwillend toe, wiegend op hun hurken. Twee, drie rondjes worden in rap tempo geleegd en Sweerts kakelt de gebruikelijke beleefdheden. Is met koning Amponsem alles wel? Zeker, antwoorden ze, en dan volgt een uitgerekt salvo van ophemelingen, waarbij hij af en toe knikt, gematigd van zijn korenkrak drinkt en wacht tot ze ter zake komen.

Dat gebeurt uiteindelijk.

Er valt even een stilte, terwijl de drie hem aankijken. Ze schrikken op als een van de kanonnen op Jago Hill het noenuur aankondigt. Sweerts grijnst; geschut maakt altijd indruk op de inlanders. De doffe dreun is voelbaar onder hun voeten. Dan vraagt de man in het midden, degene met de pruik, of hij bekend is met het feit dat er in het binnenland stropers aan het werk zijn.

‘Stropers?’ Sweerts leunt voorover in zijn zetel. ‘Slavenhalers bedoel je?’

De man met de pruik knikt. ‘In het koninkrijk zijn dorpen overvallen en mensen tot slaaf gemaakt, zelfs vlak bij Abankeseso, waar de koning verblijft. Geen gewone zwarten, maar Denkyira.’

‘Dat is ernstig’, geeft Sweerts toe. ‘Zijn de stropers blanken? Zeeuwen?’

‘Het zijn zwarten. Smerige pooiers van de Ashanti of Fante, of gewetenloze geitenneukers uit het noorden. Er is maar één getuige en dat is een vrouw, die met gevaar voor eigen leven heeft kunnen ontsnappen en daarbij haar kind heeft verloren. Een zuigeling. Stel je voor. Een gevoelloze misdaad.’

Bedrukt accepteren ze nog een glas korenkrak en gooien dat stemmig achterover.

‘Maar de overvallers zijn niet belangrijk’, merkt een van de andere Denkyira op. ‘Ze zullen worden gepakt en gestraft, dat is slechts een kwestie van tijd. Hun ballen zullen in hun achterste worden gestopt en hun geslacht in hun mond en daarna zal het heel lang duren voor ze zullen sterven.’

Sweerts hoort het onbewogen aan. ‘Wat is dan het probleem?’

De man met de pruik dempt zijn stem. ‘Het gerucht gaat dat de slaven zijn doorverkocht aan de Arabier die bekendstaat als Muzelman Ali. U kent hem?’

‘Ja, natuurlijk.’ Sweerts snuift. ‘Wie kent hem niet?’ Hij staart naar zijn zakdoek en concludeert met walging dat zijn zweer opnieuw is gaan ontsteken.

‘Heeft de sinjeur misschien het vermoeden dat Muzelman Ali de slaven aan de Hollanders zal willen verkopen?’

Die vraag is impertinent. Hij veert geërgerd op. ‘Denken ze soms dat wíj ermee te maken hebben? Dat ík die overvallen heb gepleegd?’

‘Het verdrag tussen Denkyira en Hollanders is in steen gebeiteld’, voegt de man met de pruik toe. ‘Dat weet elk mens, zwart of blank. Vrienden bedriegen elkaar niet.’

‘Nee’, beaamt Sweerts, denkend aan de goudleveranties die hem en de Compagnie overeind houden. Zijn dure lakense jas is inmiddels drijfnat van het zweet. Hij trekt aan zijn snor en zegt: ‘Jullie kunnen gerust zijn, de Compagnie houdt zich aan haar woord. Wij kopen geen slaven die van de Denkyira zijn gestolen.’

Ze glimlachen meegaand. Natuurlijk, geven ze toe, het is immers al een oud verdrag. Maar de koning zou erg teleurgesteld zijn als deze onfortuinlijke onderdanen op een blanke boot zouden eindigen.

Dat geloof ik graag, denkt hij. Op een Engelse boot misschien? Onwaarschijnlijk. Dan moeten ze door het gebied van de Fante trekken. Portugezen? Nee, die durven zich niet aan de kust te wagen. Zeeuwen? Hm. Dat zou kunnen. Hij staart peinzend voor zich uit. Brandenburgers, besluit hij in stilte. Die Arabier gaat naar Pocquesoe.

1 Snaphaan = modernere variant van een musket (geweer)

4 Oproep van de wal

“U Edelen,

Wij kunnen spreken van een crisis, indien wij niet meer beschikken over voldoende kaurischelpen of – zoals ze door de zwarten worden genoemd – boesjes. De aanvoer van slaven is reeds minimaal, maar nu kampen wij met het euvel, dat wij onze betalingen niet naar behoren kunnen doen; de zwarten wensen nauwelijks genoegen te nemen met andere betaalmiddelen. Het tarief van veertig gulden per slaaf heeft thans een koers van twintig pond boesjes, hetgeen zo’n tienduizend schelpjes betekent. De laatste aanvoer dateert reeds van negen maanden geleden. Onze ruimen zijn welhaast leeg. Ik heb niettemin via de wandelgangen vernomen, dat enige schepen van de Verenigde Oost-Indische Compagnie afgelopen najaar de Malediven hebben aangedaan en veilig naar huis zijn gekeerd. Aldus zou de veiling in Amsterdam voorzien kunnen zijn van ladingen boesjes. Ik zou erop willen hameren, dat uwe edelen reeds op voorhand de nodige voorraad zouden willen bemachtigen, voordat Engelsen of Zeeuwse smokkelaars een bod uitbrengen en er wellicht tijdens de veiling mee aan de haal gaan.

Met eerbied.”

Uit: brieven van directeur-generaal Nicholaas Sweerts aan de Bewindvoer-ders der West-Indische Compagnie, najaar 1687

G

illis Graauw wordt bruusk gewekt door een kanonschot, afgevuurd vanaf het kasteel: een doffe boém, echoënd over de baai. Hij is meteen klaarwakker en springt uit zijn kooi. Boven hem hoort hij de stem van de tweede stuurman: ‘Bóóótsman! Aan dek!’

Hij schiet zijn klompen aan, knoopt zijn versleten duffelse jas dicht en grijpt automatisch naar zijn halfpiek.1 Met klossende passen verlaat hij de smalle alkoof die zijn slaapplek vormt en wurmt zich op de overloop langs wiegende kooien en snurkende, hoestende en mompelende maats. Schuine, stoffige banen licht breken door de geopende geschutspoorten. Het stinkt: de typerende lucht van mannen die boven op elkaar leven. Zweet. Alcohol. Iemand heeft stiekem zijn behoefte in de goot gedaan – een dagelijks terugkerende ergernis. Hij gromt, beklimt de opgang naar het kuildek2 en staat ineens – knipperend – in de volle zon.

‘Sein van de wal!’ roept de tweede stuurman. ‘De hoge ome wil de schipper spreken.’

Graauw knikt en laat zijn ogen aan het licht wennen. Hij werpt een blik op de zandloper naast het kompashuis. Drie dubbele slagen van de scheepsbel hebben al geklonken; het is net zeven uur in de ochtend. Zijn vierkante, ingevallen gezicht draait zich naar voren, naar kuil en bak, waar de matrozen van de lopende wacht op hun aflossing wachten. Enkele meeuwen scheren laag langs het dek, moeiteloos balancerend in de warme lucht, ze kijken hem bijna spottend aan met hun gitzwarte kraalogen.

‘Strijk de sloep’, beveelt hij terwijl hij eenmaal met de punt van zijn halfpiek op het dek bonkt. Zijn stompe vingers strijken langs het litteken dat over de rechterzijde van zijn gezicht loopt, van voorhoofd tot kin. Hoge ome? Zijn geest is nog traag. Dat moet de directeur-generaal zijn. Hij tuurt naar bakboord en het kasteel schittert verblindend wit in de ochtendzon. Na weken van nietsdoen is dit de eerste keer dat er een sein wordt gegeven.

Eindelijk.

De sloep valt plat op het water, naar beneden getakeld door de kuilgasten. Graauw tuurt naar beneden; het is vijfentwintig voet van de reling tot aan het zeeoppervlak.

De touwladders worden uitgegooid.

‘Schipper aan dek!’

Hij draait zich om. Op de kampanje, het hoogste dek van het schip, staat de man met wie hij al meer dan dertig jaar vaart en die ooit zijn vriend was. Lang. Hoekig. Donkerblond haar, in een staart gebonden, en een te oud, haast dodelijk vermoeid gezicht, waarin toegeknepen blauwe ogen koel en vlak de wereld in kijken.

‘Sloep gestreken, schipper’, zegt de tweede stuur.

Een handgebaar. Achteloos. ‘Contrasein naar de wal; ik kom er aan.’

Schipper Aldemar Burghoutsz daalt via de opgangen af naar de kuil. Hij draagt een schoon, wit hemd met brede mouwen en daarover een leren vest. Zijn gezicht is pas geschoren. Hij kijkt even naar Graauw. ‘Klim in de boot’, zegt hij afgemeten.

Zes roeiers en een bootsman wachten af. De sloep drijft van het schip weg, vangt de zon, slingerend op de golfslag. Burghoutsz staat vooraan op de plecht, zijn benen meebewegend met het water, het bovenlijf recht en bewegingloos. Hij monstert zijn schip, een fluit met drie decennia aan dienstjaren, ronde vormen, een dikke buik en een naar binnen vallend bovendek. Het is goed onderhouden, van boven tot onder gebreeuwd en geverfd, geboend en gewreven, maar ze heeft veel littekens: opgelapt als een versleten jas, met opzetstukken en reparaties, sommige overduidelijk geïmproviseerd door een timmerman met fantasie. Het boegbeeld is in felle kleuren geschilderd: een vogelkop met het lichaam van een leeuw, en kleine vleugels die zich uitspreiden: een griffioen.

De schipper kijkt en keurt. ‘De woeling op de blindesteng laat los’, merkt hij kritisch op.

Bootsman Graauw zit aan het roer en zwijgt, zijn lippen strak op elkaar geperst, inwendig maakt hij een aantekening, want iemand zal daarvoor boeten.

‘Goed’, mompelt de schipper, blijkbaar tevredengesteld, hoewel zijn ogen het schip niet loslaten. ‘Laten we gaan.’

Graauw knikt naar de roeiers. ‘Haal uit.’ Zes riemen plonzen gelijktijdig in het water. De sloep zet zich in beweging, snijdt door het melkgroene water van de baai en richt de boeg op het kasteel, een halve mijl van hen vandaan.

Een kwartier later bereiken ze de linkerkade van de rivier, vlak voor het kasteel.

‘Riemen over’, beveelt Graauw. Hij is al uit de sloep als ze de steiger raken, maakt een tros vast en jaagt vier roeiers uit de boot. De achterblijvers wijst hij aan als wachtposten. ‘Jullie gaan niet aan wal. En je laat niemand in de boot.’ De anderen vormen het escorte van de schipper. Hij controleert hun wapens: een paar kortjans3 en twee pistolen. Hij vertrouwt niemand aan deze onbeschaafde kust. Grimmig kijkt hij om zich heen, de drukte van het vasteland in zich opnemend. Mensen. Walgasten. Zwarten – véél zwarten. Liever was hij aan boord van het schip gebleven; hij heeft angst voor de ziekten die op het land heersen, veroorzaakt door de onzichtbare, maar kwalijke dampen uit de moerassen landinwaarts. De Hollanders doen hun best om die te dempen, maar dat is langdurig en zwaar werk, en ondertussen blijven de ziekten een zware tol eisen.

Inlanders in volgepropte bootjes roepen hem brutaal en luidkeels aan.

‘Kopen, sinjeur, verse fufu?’

‘Borodee?’

‘Yam?’

De wortels worden in de rivier afgespoeld, die hier stinkt naar stront en rotte eieren. Iets verderop pist een klein zwart, naakt jongetje met een fraaie boog in hetzelfde water.

Graauw huivert van afkeer; hij houdt zich zo veel mogelijk aan een dieet van uit Holland geïmporteerde waar: scheepsvoedsel.

Aan de overkant wast een groepje vrouwen kleding in het water; ze slaan de kleurrijke stof met harde, ritmische klappen op platte stenen, begeleid door gezang. Er vlak naast wordt een retourvaarder van de Compagnie geladen met grote balen Arabische gom en vaten limoensap, bestemd voor de Amsterdamse markt. De zeelui schreeuwen naar de zwarte dragers, die in colonne over de loopplanken hoog boven hem balanceren, met hun zware lasten op de schouders. Onwillekeurig zijn ze op de maat van het gezang van de wassende vrouwen gaan lopen, zodat het hele tafereel op een nauwkeurig geënsceneerde dans lijkt.

‘Vooruit’, zegt de schipper. Hij draait zich om en loopt het plankier van de kade af in de richting van de weg naar het kasteel, gevolgd door Graauw en vier matrozen.

1 Halfpiek = korte lans

2 Kuildek of kuil = hoofddek op een driemaster, tussen bak en brug.

3 Kortjan = lang matrozenmes

5 Geen getuigen voor Muzelman Ali

“Zeg tot de gelovige mannen dat zij hun ogen neerslaan en hun schaamstreek kuis bewaren, behalve bij hun echtgenotes of bij de slavinnen waarover zij beschikken, dan valt hun niets te verwijten.”

Uit: De Koran, soera 23: 5-6

Waar de jungle ophoudt schroeit de zon. Lang gras bedekt de heuvels. Het pad is niet meer dan een roodbruin spoor, dat ʼs nachts – als de regen losbarst – in modder verandert en overdag wordt gebakken. De lange rij slaven davert voort in een synchroon ritme, voortgejaagd door de opzichters. Na een paar dagen zijn de individuen vervaagd. Mannen, vrouwen en kinderen zijn één geworden, hun lichamen bewegen in hetzelfde patroon. Er wordt niet gepraat. Tijdens de tocht stoot de groep keelklanken uit, van vermoeidheid, van inspanning en ellende, en langzamerhand – als vanzelf – wordt het een lied, dat mee dreunt met hun ritme.

Muzelman Ali rijdt achteraan op zijn kleine, muisgrijze paardje. Hij is tevreden, want voor hem uit snelt één enkel organisme. Geknede klei. Zijn mannen zijn meedogenloos. In dit tempo zullen ze spoedig de kust bereiken.

Als de avond valt vindt hij een plek om zijn kamp op te slaan, diep tussen de bomen, met alleen een paar op ooghoogte gespannen kanefas doeken voor beschutting. Er worden geen vuren aangelegd. De slaven zijn bijeengedreven en met touwen en schakels aan elkaar vastgemaakt: man aan man, vrouw aan vrouw. Als de regen komt kruipen ze nog dichter tegen elkaar aan, zuigend aan elkaars lichaamswarmte.

Muzelman Ali ziet het goedkeurend aan. De slaven beschermen zichzelf en hij beschermt hen allen. Met geladen musketten voltooien hij en zijn mannen de Salatoel-Isja, het nachtelijk gebed terwijl de jungle om hen heen beweegt, ruisend in de regen, duizend onzichtbare nachtogen op hen gericht. Hij betast af en toe de kolf van zijn geweer. Dat stelt hem gerust. Op het einde prevelt hij tegen de engel aan zijn linkerzijde: ‘Moge God mijn gebed accepteren.’ Allah-i-takabel.

Het gevaar komt in vele vormen. Hij kan nooit rusten, moet altijd op zijn hoede zijn. In de ochtendzon staan drie van zijn mannen rond een knielende figuur, wiens handen achter zijn rug zijn vastgebonden.

‘Hij is de enige?’ vraagt hij.

Zijn mannen knikken gelijktijdig. ‘We hebben zorgvuldig gezocht, efendi.’

Muzelman Ali tuurt in het rond, over de boomtoppen heen naar de groene heuvels in de verte, alsof hij hun woorden vanaf hier kan logenstraffen. Spionnen zijn hem een gruwel. Ze duiken overal op, vermomd als koopmannen of jagers. Ze liggen achter bosjes of rotsblokken of in de greppel langs een pad, of ze staan water te putten bij een oase. Deze hier was vermomd als koeherder. Hij had drie runderen bij zich, met bellen en al. Dat was een goede vermomming, geeft Muzelman Ali toe.

Hij monstert de knielende man, ongetwijfeld een spion van de Denkyira, al zegt hij van niet en ontkent hij alles. Dat is normaal, spionnen ontkennen altíjd alles; ze zouden nog beweren dat ze geen moeder hebben. Maar als je hen laat gaan herinneren ze zich plotseling dat ze een Arabier op een paard hebben gezien die een grote groep gevangen zwarten naar de kust leidt.

Hij grijnst. Deze keer niet. Hij is hun te slim af geweest, hij zal de koeien laten slachten, dus vanavond zullen ze prima vlees eten, op kosten van de koning ongetwijfeld, want die koeien waren natuurlijk van hem. Muzelman Ali drukt met zijn hielen zachtjes in de flanken van zijn paard en het dier doet gehoorzaam twee stappen naar achteren. Hij heeft dit beestje al heel lang en dat is bijzonder, want paarden bezwijken doorgaans snel in dit hete, vochtige klimaat. Een Arabische volbloed zou het nog geen halfjaar volhouden, maar dit onaanzienlijke, taaie vechtertje weerstaat dapper de elementen. Hij denkt: God bepaalt zelf wel aan wie hij Zijn krachten schenkt, daar komt geen mens aan te pas.

De zon brandt. Het is warm. Maar de kust is niet zo heel erg ver meer. Muzelman Ali knikt naar zijn mannen. ‘Laat hem verdwijnen’, zegt hij zacht. Hij wendt zijn paard en laat het kalm het pad aflopen terwijl achter hem het geluid klinkt van protesterende, angstige keelklanken. Soms is het nodig meedogenloos te zijn, weet hij. Hij kan geen enkel risico lopen.

Boven hem krast een gier. Als uit het niets zijn de grote vogels verschenen en hun schaduwen scheren over de boomtoppen. Hij gromt tevreden en dankt God voor diens hulp. Afrika laat geen sporen achter.

6 Kerk en zaken in Elmina

“(…) De slaven uit de stammen aan de Goudkust zijn zonder twijfel van de beste kwaliteit, maar door het ontbreken van grote oorlogen en twisten schaars. Aanvoer uit de kringen der Denkyira en Ashanti is nihil, op sporadische pandelingen na, en dan nog alleen met uitdrukkelijke toestemming van hun koningen. De Wassa zijn vijandig en onhandelbaar, zodat nog slechts mondjesmaat geleverd wordt door de Ahante en de Aowin. Wij vervoeren dan ook liever gemengde slavenladingen, dat wil zeggen: een bulk aan tweederangs kroesvee dat wij in Fida of Offra hebben gekocht, aangevuld met een kader van Goudkustslaven, die wij aan boord belasten met het toezicht op de rest. Dit neemt onze mensen veel werk uit handen en zorgt voor een betere communicatie tussen blank en zwart. De negers aan de Goudkust zijn op alle fronten superieur aan die uit Luanda of Angola, en aan de zoutwaternegers van de Tandkust of van Bonnie en Calabar: ze zijn intelligenter, betrouwbaarder, gezonder, en ontegenzeggelijk veel beter gebouwd. (…)”

Uit: brieven van directeur-generaal Nicholaas Sweerts aan de Bewindvoer-ders der West-Indische Compagnie, najaar 1687

Halverwege het kasteel bevindt zich de hoofdpoort. Mensen staan in de rij om binnen te mogen, aan de andere kant wordt gedrongen om naar buiten te gaan. Twee soldaten proberen orde te scheppen; dreigend met hun pieken dwingen ze respect af.

Burghoutsz en zijn escorte schuifelen mee naar binnen. Via een portaal komen ze op de hoofdplaats, waar nog de ochtendschaduw heerst. Het kasteel is een rommelige verzameling van gebouwen, opgericht door de Portugezen, maar al vijftig jaar in handen van de Compagnie. Ze lopen langs de gaarkeuken en de voormalige paapse kerk – nu zowel handelshuis als magazijn – en daar staan blanke en donkere mannen in groepjes bij elkaar.

Het is dagelijkse routine: de blanke koopmannen zitten aan geschraagde, met papieren bezaaide tafeltjes, omringd door zwarte kooplui die olifantstanden, gedroogde Arabische gom en struisvogelveren aanbieden. Ze zien er fantastisch uit, met hun armbanden, gouden kettingen en kleurige mantels.

Bootsman Graauw neemt hen wantrouwend op. In zijn ogen is Elmina de wereld op zijn kop, is het godslastering om zo veel zwarten zo vrij te zien, met blanken debatterend alsof ze op gelijke voet staan. Hij wijst naar een neger die naakt in een hoek zit, met de benen wijd, een scrotum tonend dat zodanig is opgezwollen dat hij nauwelijks kan lopen. ‘Dat komt ervan als je wijn van de crisiapalm drinkt’, zegt hij belerend tegen zijn riemadoors. ‘Doe niet als zij. Het zijn Chamieten.’

Hij loopt met gebogen hoofd door, de handen op de rug, verlangend naar de rust en orde op zijn schip.

Aan het eind van de binnenplaats, tegen het hoofdgebouw aan, is van zware houten balken een piramidevormige, open constructie gebouwd. In de top hangt een bronzen klok. Een vogelverschrikker in een zwarte jas sjort aan een touw en het plotselinge, indringende gelui doet alle gesprekken verstommen.

De schipper trekt een ongelukkig gezicht. ‘Ik vergat de ochtenddienst’, zegt hij. Hij kijkt om zich heen, zoekend naar een uitweg, maar hij wordt tegengehouden door een onvermurwbare bootsman. ‘Aan wal is de kerk verplicht, schipper, je wilt toch geen boete krijgen?’

Vanaf zijn preekstoel kijkt predikant Duisterbloem met striemende blik neer op zijn gemeente, waarvan de Europeanen vooraan op de banken zitten en de enkele zwarten achteraan staan, alle blikken op hem gericht.

De predikant is geen man om grappen mee uit te halen; hij leidt zijn kudde schapen – zowel de witte als de zwarte – met alziend oog en gedrevenheid en er is nimmer twijfel over de rechtschapenheid en de gestrengheid van de leer. Hij kent zijn gelovigen persoonlijk en tot in detail, wat in de regel niet tot optimisme leidt, zo vindt hij, want zijn zondaars zondigen met grote overgave, en het blijft zeker niet beperkt tot dronkenschap en veelwijverij alleen; in zijn lange loopbaan heeft hij zelden zo veel immoreel gedrag, geilheid en huichelarij geconcentreerd gezien als hier op deze plek aan de Afrikaanse kust. Maar predikant Duisterbloem is niet voor niets op last van de classis Amsterdam naar hier gekomen. Hij is van plan schoon schip te maken. Te lang is er geduld en tolerantie betracht.

‘Slechts vijftig jaar geleden’, galmt hij, wijzend op de kale muren, ‘was dit kasteel nog een Portugees hol, volgestouwd met beelden en schilderijen, want dat zijn de hulpmiddelen waarmee de katholiek zijn afvallige praktijken uitvoert. Maar we hebben hen van de kust verjaagd.’

Beneden hem ziet hij het strenge, norse gelaat van directeur-generaal Nicholaas Sweerts. Een hypocriet, denkt hij, die vrijwel openlijk in zonde leeft met een inlandse maîtresse, een zwartin van Eguafo.

Talloze voorgangers van de predikant hebben de Compagnie gesmeekt om ook de echtgenotes voortaan in Elmina toe te laten, zodat ze hun mannen kunnen bijstaan en de hoererij een halt toeroepen, maar tevergeefs. En zo duurt de omgang met zwartinnen voort, ongetwijfeld tot woede van de Here God zelf, en hij is vastbesloten om de classis te bestoken met brieven, verzoekschriften en klaagzangen. ‘Want,’ vraagt hij luid, ‘zijn wij beter dan de papen als wij zwelgen in zonde, in bacchanalen en lust?’

Hij leunt even achterover en is zich bewust van de koelte in de kerk. Buiten, in zijn zware zwarte jas, is het nauwelijks uit te houden, en het opgedroogde zweet van weken bijt in zijn huid en heeft zijn oksels en schaamstreek veranderd in rauw vlees dat jeukt en steekt. Hij citeert Korintiërs: ‘Of weet u niet dat hij die met een hoer omgang heeft, één met haar wordt? De Schrift zegt immers: die twee zullen één zijn. Maar wie zich met de Heer verenigt, is met Hem één geest. Vlucht weg van ontucht. Elke andere zonde die een mens bedrijft, gaat buiten het lichaam om; maar de ontuchtige zondigt tegen zijn eigen lichaam. U weet het: uw lichaam is een tempel van de heilige Geest die in u woont, die u van God hebt ontvangen. U bent niet van uzelf. U bent gekocht en de prijs is betaald. Eer God dus met uw lichaam.’

Maar goed, denkt hij ondertussen, zelfs hij dient zich aan de conventies te houden; de directeur-generaal is een machtig en invloedrijk man en hém moet je niet in de wielen rijden, zelfs al heb je de steun van God.

Onverschilligheid straalt van de banken af. Hij ziet de koppige blikken, de stuursheid. Ze mogen hem niet, natuurlijk niet, hij zit hun in de weg, zij zien de dienst als un service du Dieu par force. Een verplichting. Tegen hun zin.

Zet jullie hakken maar in het zand, denkt hij grimmig, maar het fatsoen zál terugkeren. Hij heeft eerder met dit bijltje gehakt; jaren geleden hebben de protestanten in Nieuw York hem bijna onder dwang op een schip terug naar Texel gezet, nadat ze hadden geweigerd nog een cent bij te dragen aan zijn levensonderhoud.

‘Kinderen,’ vervolgt hij wat gematigder, ‘onthoudt u toch van de zonde van het vlees, in patria1 wachten u de echtgenoten en de koters, welk verdriet bezorgt u hun, zij die zijn achtergebleven met soms minder dan een paar stuivers per week.’

De zon heeft nu de vuile ramen van de kerk bereikt en een gefilterde straal licht richt zich plotseling op de gelovigen onder hem. Het is een dagelijks terugkerende ervaring. De kerk lijkt ineens op een schilderij, met volle kleuren die lijken te reflecteren; een haast esoterische compositie.

‘Ziedaar’, zegt hij vol ontzag, als altijd oprecht getroffen, de armen gespreid. ‘De hand van God.’

En hij herkent de religieuze aandoening in de blikken van de zwarten achteraan. De kerk is een baken van licht, een eiland in een zee vol haaien die vanuit de diepte op hen loeren. Als de predikant al momenten van twijfel kent, dan is deze ʼs ochtends terugkerende lichtval een herinnering aan zijn plicht. Het is niet aan hem om te verzaken. Het is Gods wil.

De vertrekken van directeur-generaal Sweerts liggen pal naast de binnenhof, op de bovenste verdieping van het gouvernementsgebouw. De gangen die naar zijn kantoor leiden zijn kraakhelder en de met boenwas geschrobde plankenvloeren glimmen en spiegelen. Twee soldaten bewaken de deur, enkele slavenmeisjes zijn met zwabbers in de weer.

Burghoutsz laat zich aankondigen en wacht op zijn beurt. Hij zit op een bank tegen de muur en koestert de koelte. In de gangen wordt slechts gefluisterd. De bedrijvigheid van buiten klinkt gedempt door de openstaande ramen, het geluid van de branding is nog maar net waarneembaar. Hier is het centrum van de macht van de Compagnie; alle handel aan de Afrikaanse kust wordt vanaf deze plek gedirigeerd.

Een compagnieslaaf, gekleed als een lakei in deftig paars en met een hoge witte boord, opent de dubbele deuren van het gouverneursvertrek. Hij knikt de schipper beleefd toe: ‘Zijne excellentie verwacht u, sinjeur.’

Burghoutsz staat op, klopt wat denkbeeldig stof van zijn vest en loopt naar binnen.

Sweerts wacht hem op, zittend achter zijn enorme teakhouten bureau, dat bezaaid is met papieren, zeekaarten en ingebonden boeken. Hij draagt een jas van laken, glimmend blauw van kleur, met fluwelen knopen. ‘Burghoutsz’, zegt hij, zoekend tussen zijn papieren, en het klinkt niet als een begroeting. ‘Je hebt je tijd genomen.’

De schipper blijft onaangedaan voor het bureau staan, de handen op de rug. Er wordt hem geen stoel aangeboden. Ze kijken elkaar aan, nemen elkaar op.

Sweerts houdt een blad papier omhoog. ‘Kijk: een klaagbrief van de Amsterdamse Kamer. Er zijn nauwelijks slavenschippers te vinden.’ Burghoutsz wekt steevast ergernis bij hem op; er is niets aan diens gezicht wat afleesbaar is. ‘En van hen die bereid zijn de oversteek te maken haakt het grootste gedeelte na één keer af.’ Zijn vingers trommelen op het bureaublad. ‘Eén keer’, herhaalt hij. Hij glimlacht, maar zijn oogopslag straalt niets vriendelijks uit. ‘En daarna sluiten ze zich op in hun hut op Texel of Vlieland.’ Hij leunt achterover in zijn stoel en vouwt zijn handen op zijn buik. ‘Het is een kwestie van persoonlijkheid, natuurlijk. Zij die twee keer de oversteek maken, hebben – hm – een hardere schil, althans zo lijkt het. Toch drukt het op hun geweten. Is het schuldgevoel? Schaamte?’ Nu grijnst hij. ‘Moreel gezien is het knechten van mensen misschien wat minder draaglijk dan gedacht, ondanks alle rechtvaardiging door de kerk. Het kruipt onder je huid, heb ik me laten vertellen.’ Hij plukt peinzend aan de tropenzweer in zijn mondhoek. Die is aanzienlijk gegroeid. ‘Maar op jou, Burghoutsz, schijnt het geen invloed te hebben: dríe keer heb je je slavenvracht afgeleverd en nog blijf je doorgaan – dat is opmerkelijk.’

De schipper haalt zijn schouders op. Hij kijkt het vertrek in. Schilderijen aan helderwitte muren. Dure wandkleden. Alles straalt rijkdom uit. ‘Winst is winst’, concludeert hij mat, alsof daarmee alles verklaard is.

Sweerts fronst zijn wenkbrauwen. ‘Er zijn er meer. Stuk voor stuk meedogenloze rotzakken. Om nog maar te zwijgen over die illegale Zeeuwse smeerlappen. Maar jij bent anders, Burghoutsz. Ze zeggen dat je een rechtvaardig man bent. Je laatste passage was onfortuinlijk. Dat moet je niet in de koude kleren zijn gaan zitten.’

Heel even lichten die blauwe ogen op. Irritatie? Dat doet hem genoegen. Hij pakt een ander formulier van de stapel en leest voor: ‘Achtendertig procent uitval. Verloor bijna alle vrouwen en kinderen. En de overlevenden waren in zo’n erbarmelijke conditie dat ze nagenoeg onverkoopbaar waren.’ Hij kijkt omhoog: ‘Je had de passaat gemist.’

Burghoutsz snuift. ‘Mijn verslag ligt voor u, sinjeur. De stiltegordel lag ongewoon zuidelijk dat jaar. Geen druk in het glas, geen zuchtje wind. Vier weken hebben we doelloos rondgedobberd. Daarna waren we zo ver uit de koers geraakt dat we nog eens dertig dagen verloren. Niets bleef ons bespaard: scheurbuik, rode loop en twee gevallen van vlektyfus.’

‘Het is je niet aangerekend.’

‘Misschien niet. Maar ik heb ook heel wat van mijn eigen mensen verloren.’

‘En toch ben je terug.’

‘Ik wil mijn verlies goedmaken.’

‘Ik heb nog steeds maar driehonderd slaven in de kerkers onder het kasteel. Dat zijn er meer dan honderd te weinig om je ruimen te vullen. En hun kwaliteit gaat zienderogen achteruit; sommigen zitten er al drie maanden.’ Sweerts schuift zijn stoel achteruit en staat op. ‘Niks doen levert geen winst op. Niet voor mij en niet voor jou. Slechts twee schepen hebben we dit jaar vanuit Offra uitgereed. De Compagnie wil dat we de ladingen verhogen naar zeshonderd koppen.’

‘Zeshonderd is veel te veel.’

‘De plantagies schreeuwen om slaven.’

‘De Engelsen en Fransen nemen met lagere aantallen genoegen, en hún schepen kennen een veel hoger verlies.’

Sweerts zucht. ‘In de zomer heb ik bij de Canarische eilanden een slavenhaler verloren aan Saletijnse kapers. Ik móet voor het eind van het jaar een volle lading hebben.’ Hij loopt naar het raam, dat half afgesloten is door een luik. Een smalle baan zonlicht zet zijn rode haar in vuur en vlam. ‘Er zijn honderdtien slaven onderweg naar Pocquesoe.’

‘Naar fort Frederiksburg?’

‘Illegaal, wordt er beweerd. Ontvoerd door de Arabier. De Denkyira hebben bij mij geklaagd en ik denk dat Muzelman Ali voor de kortste weg kiest: die Brandenburgers zullen alles opkopen wat hij aanbiedt.’ Hij snuift verontwaardigd. ‘Ik heb geen enkele intentie om hún dat voordeeltje te gunnen.’

‘Ú wilt die slaven?’

‘Honderdtien koppen extra zouden je lading completeren.’

‘Maar ook het verdrag met de Denkyira schenden.’

‘Ja. En daarom mogen ze er niets van weten.’

Een korte stilte. Buiten ruist de oceaan. ‘Wat wilt u dat ik doe?’

Sweerts kijkt peinzend naar buiten. Door de smalle spleet van het luik ziet hij de kano’s van de inboorlingen op de golven wiegen. Hij zegt: ‘Ga incognito naar Pocquesoe. Zoek uit wat er gaande is. Ik wil koste wat kost weten waar die slaven naartoe gaan.’

‘Incognito?’

‘Laat je schip hier. Met een Hollandse driemaster jaag je daar iedereen weg. Trek een zeildoekse broek aan en laat je ergens ongezien in de buurt van het Brandenburgse fort aan land zetten. Niemand zal je kennen.’

1 Patria = het vaderland

7 De verleidingen van Duisterbloem

“En de Here heeft mijn meester rijk gezegend, zodat hij een rijk en bekend man is geworden. De Here gaf hem veel schapen en runderen, goud en zilver, slaven en slavinnen en kamelen en ezels.”

Uit: De Bijbel, Genesis 24:35

Predikant Duisterbloem zit met gebogen hoofd boven zijn bord. De avondmaaltijd is zoals altijd karig. Op het bord ligt een gezouten haring en een rauwe, gepelde ui, en in zijn linkerhand houdt hij een korst oud brood. Het maakt hem niks uit, hij houdt niet van overvloed. Bovendien heeft hij geen honger. Al dagen niet.

Hij prevelt een dankgebed. Hij is alleen, op zijn zwarte dienstmeid na, die achter hem staat met een kruik bier in de hand.

Die dienstmeid zit hem dwars. Hij snauwt haar af, zelfs als ze niets verkeerds doet. Schíjnt te doen. Ze is hem door de Compagnie toegewezen, dus hij heeft er geen stem in gehad. Hij heeft al heel wat bedienden versleten: boerendochters in Holland, een Engelse in Nieuw York, zelfs gedurende een blauwe maandag een indiaanse in Midwout,1 maar hij heeft nog nooit een zwarte dienstmeid gehad en hij heeft zich afgevraagd of dit een nieuwe verzoeking is. God gaat niet gemakkelijk met hem om, is zijn ervaring, hoewel hij zeer toegewijd is en altijd probeert het Hem naar de zin te maken. Maar hoe meer hij zijn best doet, hoe meer God hem lijkt te testen.

Vanuit zijn ooghoeken, nog steeds met gebogen hoofd, loert hij stiekem naar haar. Ze is een jonge, lange, slanke negerin, met een trotse uitstraling en intelligente, bruine ogen.

In het begin lukte het hem nog wel haar te negeren. Vlak na zijn aankomst werd hij ziek, zoals bijna iedereen hier overkomt – febris biliosa putrida, zoals de chirurgijns het noemen, oftewel de baarse ziekte – en had hij meer oog voor zijn eigen misère dan voor haar. Ze ruimde zijn rotzooi op, verschoonde zijn bed als hij zich weer eens had bevuild en zorgde voor zijn eten en drinken. Niks aan de hand. Alles in orde. En daarna, ach, daarna had hij nauwelijks tijd en hij was ʼs avonds laat thuis en ʼs morgens al vroeg weer weg; zijn nieuwe kudde slokte alle aandacht op, met alle misdaden, zonden, ondeugden, ziekten en sterfgevallen.

Maar na het begin van de regentijd was hij vaker thuis en het was toen dat hij iets begon te vermoeden.