DE ONVOLTOOIDE MEMOIRES

Colofon

De publicatie van dit boek is mogelijk gemaakt door de Ambassade van de Volksrepubliek Bangladesh in het Koninkrijk der Nederlanden

DE ONVOLTOOIDE MEMOIRES VAN SHEIKH MUJIBUR RAHMAN

Eerder gepubliceerd in Bangladesh in het Bangla, en later in het Engels door The University Press Limited, Dhaka (2012)

Copyright © Father of the Nation Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman Memorial Trust

All rights are reserved. No part of this publication can be reproduced or transmitted in any form or by any means without prior permission in writing from the concerned authority through the Embassy of the People’s Republic of Bangladesh to the Kingdom of the Netherlands.

LM Publishers Voorhaven 129 1135 BP Edam

info@lmpublishers.nl 

www.lmpublishers.nl

© 2021 LM Publishers

ISBN 978 94 602 2993 0

Vertaling en annotatie: dr. ir. A. Budelman

Boekverzorging: Ad van Helmond

Productie: High Trade BV 

As a man, what

concerns mankind

concerns me. As a

Bengalee, I am deeply

Involved in all that

concerns Bengalees.

This abiding

involvement is born of

and nourished by

love, enduring love,

which gives meaning

to my politics and to

my very being…1

1 Sheikh Mujibur Rahman, 3 mei, 1973. Afkomstig uit het notitieboek van Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman, Eerste Minister van de Volksrepubliek Bangladesh. De vertaling luidt: ‘Als mens ben ik begaan met het lot van de Mensheid. Als Bengali ben ik diep verbonden met mijn Volk. Mijn vaststaande betrokkenheid komt uit voort uit Liefde, uit de duurzame liefde, die mij politiek inspireert, en die mijn mens-zijn bepaalt’.

VOORWOORD1

Mijn vader, Bangabandhu2 Sheikh Mujibur Rahman, werd gedwongen om de beste jaren van zijn leven in een gevangenis door te brengen. Vanaf het moment dat hij betrokken raakte bij de diverse volksbevrijdingsbewegingen die opkwamen voor herstel van eerder afgenomen rechten, was hij regelmatig slachtoffer van eenzame opsluiting. Echter, op geen enkel moment zou hij zijn principes en ideeën verloochenen. Zelfs de strop van de beul maakte geen indruk op hem. Gedurende zijn leven was de zaak van zijn volk hem dierbaar. Het lijden van de Bengali maakte hem verdrietig. Hij had ooit gezworen om een glimlach terug te brengen op de gezichten van de verarmde Bengalese bevolking, en om te werken aan een ‘gouden’ toekomst voor het land. He was overtuigd van het idee dat wanneer toegang tot goede voeding, kleding, huisvesting, onderwijs en gezondheid gegarandeerd zouden zijn, de bevolking in waardigheid zou kunnen voortbestaan. Zijn belangrijkste doel was om zijn volk te bevrijden van de kluisters van de armoede. Daarom gaf hij alle persoonlijk gemak en geluk op, om vervolgens belangeloos te strijden voor de basisrechten van zijn volk, een campagne die uiteindelijk tot doel had om vrijheid te brengen in het land. Hij maakte duidelijk aan de wereld dat de Bengalese bevolking, als ieder ander volk, recht had op een onafhankelijk, vrij en soeverein land. Hij speelde het klaar om de duizend jaar oude droom der vrijheid van zijn volk te realiseren. Maar, vrijwel op het moment dat hij de economische emancipatie van zijn volk eindelijk op de rails had staan, werd hij weggerukt uit hun midden door de kogels van zijn moordenaars. Hij werd zo veroordeeld tot de vergetelheid in het groene gras van Bengalen, dat zo tragisch bespat was geweest met zijn bloed. De moordenaars slaagden erin om het gezicht van de Bengaalse natie te voorzien van het voor altijd onuitwisbare teken van hun schanddaad.

Negenentwintig jaar na de moord op mijn vader kon ik weliswaar de hand leggen op zijn autobiografie. Hierin kon je lezen en leren over de gebeurtenissen die speelden in zijn jeugdjaren, over zijn familie, over de vrijheidsbewegingen waarvan hij deel uitgemaakt had tijdens zijn studentenjaren, over zijn persoonlijke strijd, en over de vele, tot op dat moment voor het grote publiek onbekende feiten, die zijn leven zo opmerkelijk gemaakt hadden. We zien in de bladzijden die hij had geschreven vele bijzondere gebeurtenissen de revue passeren. In eenvoudige maar vloeiende taal vertelt hij over wat hem opgevallen was in het politieke drama toentertijd. Zijn strijd, zijn vasthoudendheid, en de offers die hij gebracht heeft zullen toekomstige generaties blijven inspireren. Voor degenen die misleid zijn geweest door de onvermijdelijke onwaarheden die ooit verspreid werden vormt zijn verhaal een mogelijkheid om achter mijn vader’s waarheid te komen. Zijn autobiografie voorziet in waardevolle, historisch authentieke informatie, van belang voor wetenschappelijk onderzoek en geschiedschrijving. De biografie was oorspronkelijk handgeschreven. De manier waarop ik de notitieboeken waarin hij zijn levensverhaal heeft opgetekend op het spoor ben gekomen is ronduit bijzonder te noemen. Op enig moment had ik de hoop om zijn gepubliceerd te krijgen, en te kunnen presenteren aan zijn volk, vrijwel opgegeven.

Kort nadat hij Bangladesh onafhankelijk verklaard had, te middernacht op 25 maart 1971, viel het Pakistaanse leger het huis aan de Road 32 (vandaag de dag n° 10 en n° 11) van de Vader van de Natie, Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman binnen, arresteerde hem en voerde hem af.3 Nadat mijn vader gearresteerd was, doken mijn moeder, Russel, Jamal en alle andere inwoners onder bij de buren. Ons huis werd de volgende dag opnieuw door het leger bezocht en ontdaan van alles wat enigszins waardevol was. De aanvallers sloegen de rest kort en klein, en bezetten vervolgens het huis. Mijn moeder had de notitieboeken, waaronder mijn vader’s autobiografische aantekeningen en dag- en reisboeken samen met haar eigen kasboeken zorgvuldig opgeborgen in een vrijstaande kast in de kleedkamer naast mijn vader’s slaapkamer. Waarschijnlijk vanwege het aantal, en het versleten uiterlijk van de boeken vonden de rovende soldaten deze niet de moeite waard om mee te nemen als buit. De notitieboeken bleven onaangetast.

Nadat op 15 augustus 1975 de toenmalige bewoners van ons huis vermoord waren heeft de overheid het huis verzegeld. Zelf kwam ik terug vanuit ballingschap op 17 mei 1981. Ook toen was het huis door de regering van President Zia4 verzegeld. Mij werd niet toegestaan om het huis te betreden. Op 12 juni kreeg ik het huis alsnog in handen, vanwege de regering Sattar5. Ik vond daar mijn vader’s memoires, zijn dagboeken en notitieboeken met betrekking tot zijn reizen naar China. Echter, de notitieboeken waarin zijn autobiografie vorm begon te krijgen waren zoek. Wel vond ik getypte pagina’s, deels aangetast door termieten. Alleen de bovenste helft van de pagina’s was nog leesbaar. Vanuit de overgebleven teksten kon worden opgemaakt dat het om zijn uitgetypte autobiografie moest gaan. De bruikbaarheid van het materiaal in een reconstructie liet echter zwaar te wensen over. Nadien heb ik overal gezocht naar de betreffende notitieboeken, maar niets gevonden. Ik was op zoek naar de aantekenboeken, naar de typiste, en naar diegenen die mijn vader’s boeken mogelijk meegenomen hadden, maar zonder enig resultaat. De hoop ze terug te vinden ontsnapte mij op zeker moment.

In 2000 besloten we de publicatie voor te bereiden van Bangabandhu memoires, van zijn dagboeken, en van de verslagen van zijn reizen naar China. Professor Enayetur Rahim van de Georgetown Universiteit uit de Verenigde Staten was naar Bangladesh gekomen om aan de Universiteit van Dhaka onderzoek te doen naar het leven en de werken van mijn vader. Prof Rahim’s onderzoeksthema betrof in eerste instantie de Agartala samenzweringsrechtzaak (1968), waarin mijn vader was aangeklaagd. Hij was naar Dhaka gekomen om als hoogleraar de Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman-leerstoel te bezetten, gefinancierd door de Mabubullah-Zebunnesa Trust. Naast de bestudering van de Agartala samenzwering besloot Prof Rahim ook om Bangabandhu’s leven, zijn memoires en zijn dagboeken als studieonderwerp te nemen. De journalist Baby Moudud en ik assisteerden in die dagen de hoogleraar. Zijn eerste activiteit was de vertaling van Bangabandhu’s werk vanuit Bengalees in het Engels. Echter Prof Rahim overleed onverwacht, met als resultaat een groot verlies, gegeven de enorme taak die hem onderzoeker wachtte. Ik stond perplex vanwege Prof Rahim’s zo plotselinge verscheiden. De ontwikkeling maakte me op dat moment wanhopig. Echter, Prof AF Salahuddin Ahmed, Prof Shasul Huda Harun en Shamsuzzaman Khan gaven ons waardevol advies en assistentie op dat bijzondere moment in de tijd. Baby Moudud en ik werkten samen met de Heer Khan in verband met de redactie en het typewerk, terwijl we tegelijkertijd de nodige correcties konden verwerken. Herhaaldelijk hebben we het typewerk vergeleken met de oorspronkelijke aantekeningen. Het werk vorderde langzaam. Er was een uiterste leveringsdatum gepland voor de publicatie van het werk.

Op het moment dat het werk aangaande de memoires en de dagboeken vrijwel gedaan was, ontdekte ik 4 nieuwe notitieboeken waarin de autobiografie was opgetekend. Op 21 augustus 2004 was een bijeenkomst van de Awami League6 het slachtoffer van een gruwelijke aanval met handgranaten. De aanval beoogde mij te doden. Vierentwintig mensen kwamen bij die aanval om, waaronder Mevrouw Ivy Rahman, de voorzitter van de Women’s Awami League. Ik overleefde de aanslag op miraculeuze wijze, maar bleef achter overmand door rouw, pijn en neerslachtigheid. Op dat verschrikkelijk moment echter kreeg ik mijn vader’s notitieboeken, waarin zijn autobiografie beschreven was, in bezit. Wat een bijzondere omstandigheid! Alsof er plotseling een licht werd aangestoken in de mij omringende duisternis. Het gaf mij de gelegenheid om te ontsnappen uit de klauwen van een beoogde dood. Alsof mij een nieuw leven gegund werd. Een van mijn neven gaf me namelijk de vermiste notitieboeken. Hij had ze gevonden in een la van een bureau van een andere neef van mij, Sheikh Fazlul Huq Moni. Moni was ooit redacteur van de krant Banglar Bani. Waarschijnlijk heeft mijn vader de notitieboeken aan Moni gegeven, om ze te laten uittypen. Echter ook Sheikh Fazlul Huq Moni was slachtoffer van de brute moordpartij op 15 augustus 1975, en klaarblijkelijk niet in staat geweest om het werk te voltooien. Op het moment van de overhandiging van de notitieboeken was ik werkelijk met stomheid geslagen. Het handschrift was mij zo bekend! Ik riep mijn jongere zuster, Sheikh Rehanna. Onze ogen waren gevuld met tranen. We volgden met onze vingers de zinnen die onze vader geschreven had, om hem zo als het ware te kunnen aanraken. Terwijl ik net aan de dood ontsnapt was voelde deze gebeurtenis aan alsof onze vader ons verlaat wilde zegenen middels de missende notitieboeken. Ik was nog altijd betrokken bij de strijd tegen de armoede in ons land, de strijd die mijn vader altijd omschreef als de noodzakelijke verlichting van het lot van de Bengaalse armen. Het was alsof hij via de notitieboeken duidelijk wilde maken dat het ‘gouden’ Bengalen waar hij altijd van droomde nog altijd gebouwd en afgemaakt moest worden. Terwijl ik de zinnen van zijn handgeschreven notitieboeken liefdevol betastte leek het alsof hij wilde zeggen: “Wees niet bang mijn lieve dochter... Ik ben bij je... Ga door en wees standvastig!” Het voelde aan alsof God mij een wonderbare boodschap gestuurd had om me te vertellen me niet te laten temmen, me niet te laten verslaan door duistere krachten. Te midden van al de rouw, pijn en neerslachtigheid beleefde ik plotseling een zonnestraal die doorbrak.

Vier notitieboeken met mijn vader’s handschrift! De boeken waren zeer zorgvuldig bewaard geweest. De bladzijden waren echter vergeeld, fragiel en hier en daar gerafeld. Op veel plaatsen was het handschrift zo vervaagd dat woorden moeilijk te ontcijferen waren. In één van de boeken waren sommige pagina’s vrijwel onleesbaar geworden, en hun reconstructie bleek extreem moeilijk. De volgende dag begonnen Baby Moudud, mijn zuster Sheikh Rehanna en ik het werk van de reconstructie van de teksten. Rehanna werd telkens overmand door emotie, wanneer ze probeerde om een bijdrage te leveren in de ontcijfering. Ze kon haar tranen moeilijk binnenhouden. Gedurende de eerste maanden van het werk aan de memoires en dagboeken overvielen ook mij momenten van diepe emotie. Echter, ik besloot geleidelijk aan om me te wapenen tegen dit overmand raken. Allereerst maakten we fotokopieën van de notitieboeken. Abdur Rahman (‘Roma’) hielp ons hierbij. We moesten heel voorzichtig te werk gaan want de pagina’s bleken zeer kwetsbaar. Vervolgens hebben Baby en ik afwisselend elkaar alle pagina’s met grote zorgvuldigheid voorgelezen, terwijl Munirun Nessa Ninu het digitaliseren van de teksten voor haar rekening nam. Zodoende konden we veel sneller werken dan het simpelweg direct overtypen van heel moeilijk te lezen teksten. Met onze werkstrategie bespaarden we tijd. Mijn vader’s handschrift was soms dusdanig vervaagd dat lezen een uitermate lastige taak was. Op sommige plaatsen waren de pagina’s gescheurd, en was het handschrift vrijwel onleesbaar. Op die momenten gingen we aan het werk met vergrootglazen, om toch maar in staat te zijn de woorden te ontcijferen. Alle handgeschreven teksten zijn uiteindelijk gedigitaliseerd geweest. Met hulp van ‘Jailer’ software waren we in staat om de teksten in de tijd te plaatsen. Baby Moudud en ik hebben de gedigitaliseerde teksten tenslotte vergeleken met die uit de notitieboeken. Op deze wijze hebben we de eerste fase van de redactie en correctie afgesloten. Vervolgens heeft Shamsuzzaman Khan met ons tweeën een redactieronde belegd, hebben we de proeven grondig gelezen, de annotaties klaargemaakt, het totale manuscript gescand, en de illustraties uitgezocht en geselecteerd. Voortdurend heeft Sheikh Rehanna zich gekweten van haar taak het ontcijfering- en digitaliseringsproject te coördineren. Zelfs na herhaald lezen van de notitieboeken voelden we de behoefte om ze opnieuw te lezen. Ze vertellen van mijn vader’s ten diepste begaan zijn met het lot van zijn land en haar bevolking, en met het idee daarvoor alles aan de kant te willen zetten, zijn eigen leven te willen riskeren, en zelfs marteling in de gevangenis te doorstaan. We ontdekten een persoonlijkheid die bereid was alle persoonlijk geluk, luxe, ontspanning en rijkdom op te geven, opdat zijn volk voortaan in waardigheid zou kunnen bestaan. Hij was bereid afstand te doen van alles, met als doel een beter bestaan voor zijn volk te realiseren. Dat is wat we volop leren uit zijn autobiografie. Zijn verhaal vertelt ons van dingen uit het verleden waarover nog altijd onduidelijkheid bestaat. Onbekende geschiedenissen komen aan het licht. Zijn narratief vol van feiten onderwijst ons indringend over de strijd op weg naar onafhankelijkheid en zelfbeschikking, over de rol van taal in dit verband, over de strijd om democratische rechten, en over de wijdverspreide leugenachtigheid nog steeds te vinden op het conto van de Pakistaanse overheid. We worden in de gelegenheid gesteld om allerlei incidenten historisch beter te kunnen plaatsen. Voorts blijkt hoe Bangabandhu in staat was om de valsheid door te prikken van diegenen die probeerden het land uit te buiten onder het mom van het willen regeren... Het volk van Bangladesh heeft nog steeds last van aanzienlijke ontberingen. Het is mijn diepe wens dat toekomstige generaties mijn vader’s biografie zullen gebruiken om zelf geïnspireerd het volk te dienen.

Dit boek vertelt het verhaal van Bangabandhu’s leven in zijn eigen woorden tot aan 1955. Hij schreef het in de gevangenis waar hij van 1966 tot 1969 gedwongen verbleef. Niet veel redactie van onze kant was nodig. Omdat hij zich tot doel stelde om het verhaal van zijn leven te publiceren wilde hij het getypt en in druk hebben. Daar hij zijn autobiografie aan niemand in het bijzonder heeft opgedragen is er in dit boek geen speciale ‘opdracht’ paragraaf te vinden.

Prof Salahuddin Ahmed heeft voorzien ons van heel veel waardevol advies, vanaf het moment dat het project startte. Het Bengali-Engels vertaalwerk is op uitstekende en snelle wijze gedaan door Prof Fakrul Alam van de Faculteit Engels van de Universiteit van Dhaka. Hierbij mijn diepe dankbaarheid voor de inzet van beide hoogleraren. Zonder hun inzet zou ik nooit dit omvangrijke project hebben kunnen uitvoeren. Mijn dank verder aan de velen die hebben bijgedragen aan de publicatie van dit bijzondere boek

7 augustus, 2007

Sheikh Hasina7

Geschreven in de gevangenis

Sher-e-Bangla Nagar

Dhaka

Post scriptum: Ik schreef dit Voorwoord terwijl ik gevangen zat. Pas na afloop van mijn gevangenschap kon ik zorgdragen voor publicatie van het boek. Ik wil de Heer Mohiuddin Ahmed, de uitgever van de University Press Limited en de Heer Badiuddin Nazir, raadgevend redacteur van UPL, bedanken voor het feit dat ze het op zich hebben genomen om mijn vader’s boek uit te geven in Bangladesh en elders. Dhaneswar Das Champak heeft geholpen met de illustraties en het scannen van het materiaal.

30 juli, 2010

Sheikh Hasina

Ganabhaban

Sher-e-Bangla Nagar

Dhaka

Sheikh Mujibur Rahman, 3 mei, 1973. Afkomstig uit het notitieboek van Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman, Premier van de Volksrepubliek Bangladesh. De vertaling luidt: ‘Als mens ben ik begaan met het lot van de Mensheid. Als Bengali ben ik diep verbonden met mijn Volk. Mijn vast staande betrokkenheid komt uit voort uit Liefde, uit de duurzame liefde, die mij politiek inspireert, en die mijn mens-zijn bepaalt’.

1 Het voorwoord is geschreven door Sheikh Hasina, oudste dochter van Sheikh Mujibur Rahman, en huidig President van Bangladesh.

2 ‘Bangabandhu’ (= ‘Vriend van Bengalen’) is een eretitel. Cf. ‘De Vader des Vaderlands’ in het geval van de stichter van wat ooit de natiestaat der Nederlanden zou worden, Willem van Oranje (1533-1584). Idem; ‘Mwalimu’ de erenaam van Julius Nyerere (1922-1999) de eerste president van Tanzania...

3 Sheikh Hasina, die hier aan het woord is, is het oudste kind van Sheikh Mujibur Rahman. Ze ontsnapte aan een vermoedelijke dood doordat ze zich in Duitsland bevond.

4 Mohammed Zia-ul-Haq (1924-1988) president van Pakistan van 1978 tot 1988.

5 Abdus Sattar (1906-1985) was een Bengalese staatsman, die President was van Bangladesh van 1981 tot 1982.

6 De Awami League is een moslim politieke partij, die onder leiding van Sheikh Mujibur Rahman de strijd om onafhankelijkheid van Bengalen aanging, eerst met burgerlijke ongehoorzaamheid als strategie, en later gewapenderhand tijdens de Bengaalse Bevrijdingsoorlog. De Awami League won de eerste algemene verkiezingen na de onafhankelijkheid in 1973, maar werd uit de regeringsmacht gezet na de moord op Sheikh Mujibur Rahman in 1975.

7 Sheikh Hasina is de oudste dochter van Sheikh Mujibur Rahman. Van 1996 tot 2001, en van 2009 tot heden, is ze President van Bangladesh geweest.

EEN NOOT VAN DE VERTALER

Dit jaar viert het land Bangladesh het 100ste geboortejaar van de Vader van de Natie Bangabandhu Sheikh Mujibur Rahman (1920-75). Bovendien viert Bangladesh volgend jaar haar 50ste verjaardag als onafhankelijk land. Mij is gevraagd vanwege deze vreugdevolle gebeurtenissen, door de Ambassadeur van Bangladesh in Nederland, om de Onvoltooide Memoires van de Vader van de Natie Sheikh Mujibur Rahman te vertalen, en toegankelijk te maken voor een Nederlands publiek.

De opdeling in 1947 van het Indiaas subcontinent is historisch gezien een ongehoord kolossale politieke gebeurtenis geweest. Een landmassa van circa 4,3 miljoen km2, even groot als de Europese Unie, leidde tot de langzame, maar pijnlijke geboorte van in eerste instantie twee staten, India en Pakistan (1947), en later een derde land, Bangladesh (1971). Op het moment dat het Britse koloniale bewind haar einde vond in 1947 woonden er 360 miljoen mensen in India, 34 miljoen mensen in Pakistan, en 42 miljoen mensen in wat later Bangladesh zou gaan heten. De meest pijnlijke periode echter betrof de geboorte van Bangladesh, in de vorm van een 9 maanden durende afscheidingsoorlog, met als gevolg naar schatting minstens een miljoen burgerdoden.1

Het proces van opdeling, van trekken van landsgrenzen, vond ruwweg plaats op grond van de geografische scheiding van de hindoe- en moslimbevolkingen. Het slagersmes hierbij gehanteerd was dat van de Brit Lord Cyril John Radcliffe, een hooggeplaatste rechtsgeleerde uit het Verenigd Koninkrijk, die voordien nooit verder oostelijk gereisd had dan de stad Parijs. Radcliffe maakte deel uit van de zogenaamde ‘Cabinet Mission’, een Brits initiatief om zo snel mogelijk het probleem van de dekolonisatie van het Indiaas subcontinent te lijf te gaan, en op te lossen. In die haastige atmosfeer toonde de Britten hun nare kant, namelijk het openlijk voortrekken van de hindoebevolking, en dat ten detrimente van de moslimbevolking. Er bestond een tweede ‘bias’; de moslims in het westelijk deel van Pakistan vreesden het qua bevolking grotere oostelijk deel, toen bekend als Bengalen, met een grotere hoofdstad (dan Karachi), namelijk de stad Calcutta.

In de nadagen van de bloedige gebeurtenissen op de 16e augustus 1946, bekend als de ‘Calcutta Riots’, hebben West-Pakistaanse moslimleiders, met hulp van India, grote delen van Bengalen, inclusief de stad Calcutta, zonder enige onderhandeling aan India overgeleverd. Zodoende eindigde Pakistan qua grootte op de 2e plaats na India, en niet als 3e land. Bangladesh is toen als toekomstig natiestaat ernstig tekortgedaan. West-Pakistanen zijn hiervoor in eerste instantie verantwoordelijk geweest, met India als lachende derde, dat zomaar, zonder slag of stoot aanzienlijk land (West Bengalen met Calcutta en omgeving) in de schoot geworpen kreeg.

Er zijn naar schatting 3 miljoen burgerdoden gevallen. Er is nooit systematisch onderzoek verricht naar de burgerslachtoffers. Feit is dat er genocide is gepleegd door het Pakistaanse leger

Als 26-jarige man was Sheikh Mujibur Rahman getuige van het bloedbad, en van de politieke machinaties die uiteindelijk geleid hebben tot de stichting van een natiestaat, die aanzienlijk kleiner was dan wat hij ooit redelijkerwijs voorzag. Hij was ooggetuige aan de hand van de archetypische ‘gentleman’ Shaheed Suhrawardy, die zijn leven lang zijn politieke mentor was.

Mujib’s bij tijd en wijle hartverscheurend verslag moet beschouwd worden als een uniek en kostbaar nationaal document. De geschiedenis van Bangladesh kan niet volledig begrepen en gewaardeerd worden, zonder Sheikh Mujibur Rahman’s observaties rond de uiterst pijnlijke gebeurtenissen, die plaatsvonden vooraf aan de totstandkoming van Bangladesh als onafhankelijk land.

Dr A. Budelman

Belpech
82330 Varen (F)

1 Er zijn naar schatting 3 miljoen burgerdoden gevallen. Er is nooit systematisch onderzoek verricht naar de burgerslachtoff ers. Feit is dat er genocide is gepleegd door het Pakistaanse leger.

SHEIKH MUJIBUR RAHMAN

(1920-1975)

PROFIEL VAN EEN POLITICUS 1

1920

Sheikh Mujibur Rahman werd geboren op 17 maart, 1920 in het dorp Tungipara in de subdivisie Gopalganj, onderdeel van het Faridpur District. He was het 3e kind in een gezin met 4 dochters en 2 zonen. Zijn ouders waren Sheikh Lutfar Rahman en Sayera Khatun. Zijn ouders noemden hem ‘Khoka’. Hij bracht zijn kindertijd door in Tungipara.

1927

Op 7-jarige leeftijd ging Mujib naar de Gimadanga lagere school. Hij was 9 jaar toen hij werd toegelaten tot de Gopalganj openbare school. Vervolgens bezocht hij een lokale, door missionarissen gedreven school.

1934

Vanwege een oogoperatie op 14-jarige leeftijd werd Mujib gedwongen tijdelijk met onderwijs volgen te stoppen.

1937

Als gevolg van de ernst van de operatie kon Mujib pas 4 jaar later weer terug naar school.

1938

Op 18-jarige leeftijd trouwde Mujib met Begum Fazilatunnesa. Ze kregen 2 dochters, Sheikh Hasina en Sheikh Rehanna, en 3 zonen, Sheikh Kamal, Sheikh Jamal en Sheikh Russel. Alle zonen kwamen, tezamen met hun ouders, om het leven op 15 augustus 1975.

1939

Mujib’s politieke carrière begon feitelijk toen hij op school zat bij de missionarissen, en aandacht kreeg van Huseyn Shaheed Suhrawardy, later 1e Minister van Bengalen, en later van Pakistan, tijdens een bezoek aan Gopalganj samen met AK Fazlul Huq, 1e Minister van een op dat moment ongedeeld Bengalen.

1940

Mujib haalt de toelatingsexamens en wordt toegelaten aan de kunsten-faculteit van het Calcutta Islamia College, terwijl hij gehuisvest is in het Baker Hostel. In datzelfde jaar wordt hij actief in de beweging die een vrij Pakistan beoogde.2

1943

Mujib’s actieve politieke loopbaan begon op het moment dat hij werd gekozen als raadgevend lid van de Muslim League, een politieke partij.

1944

Mujib neemt deel in een conferentie van de All Bengal Muslim Students’ League, die plaatsvond in Kushtia, waar hij een doorslaggevende rol speelde. Tevens werd hij gekozen als de secretaris van de Faridpur District Association, een organisatie in Calcutta die plaats bood aan de bewoners van Faridpur.

1946

Mujib werd gekozen tot Algemeen Secretaris van de Islamia College Students’ Union.

1947

Mujib verkreeg een Bachelor of Arts van de Islamia College, deel van de Universiteit van Calcutta. Op het moment dat rellen uitbraken in de nadagen van de opdeling van India en de geboorte van de staat Pakistan speelde hij een actieve rol in de bescherming van moslims, en het beperken van de gewelddadigheden.

1948

Mujib werd toegelaten tot de rechtenfaculteit van de Universiteit van Dhaka. Hij stichtte de Muslim Students’ League op 4 januari. Hij protesteerde zichtbaar op 23 februari toen de Pakistaanse 1e Minister Khawaja Nazimuddin in de ‘Legislative Assembly’ verklaarde: “De bevolking van Oost-Pakistan (= Bengalen, het latere Bangladesh) moet Urdu3 aanvaarden als hoofdtaal”. Khawaja Nazimuddin’s verklaring leidde tot een storm van protest in het Oost-Pakistaanse Bengalen. Sheikh Mujib begon actief het idee te bestrijden dat leefde in de Muslim League om het West-Pakistaanse Urdu op te dringen als hoofdtaal aan Bengalen. Hij mobiliseerde studenten en politieke leiders. Op 2 maart begonnen verschillende politieke partijen een gecoördineerd verzet tegen de plannen van de Muslim League op het punt van de keuze van de hoofdtaal voor de Bengalen. De vergadering besloot op basis van een motie ingediend door Mujib tot een All Party State Language Action Committee. Het actiecomité riep op tot een algemene staking met het oog op de samenzwering van de Muslim League ten nadele van het Bengalees als taal in Oost-Pakistan. Op 11 maart werd Mujib samen met een aantal collega’s gearresteerd tijdens een demonstratie voor het gebouw van de Muslim League. De studenten staken hun onvrede over zijn arrestatie niet onder stoelen of banken. Als gevolg hiervan werd de Muslim League regering gedwongen de studentenleiders, waaronder Mujib, op 15 maart vrij te laten. Daarop organiseerde de All-Party State Language Action Committee een demonstratie op het terrein van de Universiteit van Dhaka op 16 maart. Mujib voerde de demonstratie aan, die weldra door de politie werd verboden. Een reactie bleef niet uit, en Mujib riep een algemene studenten-staking uit op 17 maart. Op 11 september werd hij wederom gearresteerd vanwege de protesten tegen het ‘cordon’ systeem in het Faridpur District.4

1949

Mujib kwam vrij uit de gevangenis op 21 januari. Hij verleende vervolgens zijn steun aan een staking van het zogenaamde ‘Klasse 4’ personeel van de Universiteit van Dhaka, om zo hun grieven duidelijk te maken. De Universiteit beboette hem vanwege het leiden van een staking van haar werknemers. Hij verwierp categorisch de onrechtvaardige situatie. Mujib werd opnieuw gearresteerd, ditmaal vanwege een ‘sit-in’ demonstratie in de voortuin van de residentie van de vice Kanselier van de Universiteit. Toen de East Pakistan Awami Muslim League op 23 juni in het leven werd geroepen werd Mujib benoemd tot haar secretaris, ondanks zijn verblijf in de gevangenis. Laat in de maand juni kwam hij opnieuw uit de gevangenis. Onmiddellijk organiseerde hij demonstraties tegen de nakende voedseltekort crisis in het Faridpur District. In september werd hij gevangen genomen vanwege overtreding van sectie 144 van het strafrecht. Hij kwam echter spoedig weer vrij. In oktober tijdens een vergadering van Awami Muslim League eiste hij het aftreden van Chief Minister Nurul Amin.5 Op het moment van het bezoek van Pakistan’s 1e Minister Liaquat Ali Khan aan de provincie organiseerde de Awami Muslim League een demonstratieve anti-honger optocht. Opnieuw werd Mujib gearresteerd en in het gevang gegooid vanwege het leiden van de mars...

1952

Tijdens een openbare bijeenkomst op 27 januari kondigde de 1e Minister van Pakistan Khawaja Nazimuddin aan, dat, in het kader van de declaratie van Mr MA Jinnah6, voortaan Urdu als de enige officiële taal te boek zou staan. Net als in 1948 kwamen studenten, jonge activisten en leden van de ‘civil society’ in protest bijeen. Ondanks dat Mujib sinds oktober 1949 gevangen had gezeten, was hij in staat geweest contact te houden met de actievoerders om ervoor zorg te dragen dat de All-Party State Language Action Committee haar werk kon blijven doen. Hij riep 21 februari uit tot ‘State Language Day’. Op 16 februari informeerde hij de autoriteiten dat hij vastbesloten was om voor onbepaalde tijd een hongerstaking te beginnen, om zo te protesteren tegen zijn gevangenhouding zonder feitelijke aanklacht. Kort daarop werd hij van de gevangenis in Dhaka naar de gevangenis in Faridpur gebracht. Op 21 februari werden studenten door de politie met scherp beschoten vanwege overtreding van de verboden benoemd in de beruchte ‘Sectie 144’. Als gevolg hiervan werden Salam, Barkat, Rafique, Jabbar, Shafiur, Abdul Awal en Ohiullah gedood, om nu te worden beschouwd als martelaren in verband met de Taalstrijd. Mujib’s hongerstaking duurde 13 dagen, en zijn gezondheid werd snel slechter. De autoriteiten werden zo gedwongen om hem op 28 februari vrij te laten.

1953

Op 9 juli werd Mujib gekozen als Algemeen Secretaris van de East-Pakistan Awami Muslim League. Energie werd gestoken in bevorderen van eenheid tussen Maulana Bhasani, AK Fazlul Huq en Shaheed Suhrawardy, met als doel de Muslim League te verslaan tijdens de algemene verkiezingen. Daartoe was op 14 november een vergadering belegd om een Jukta Front (= Eenheidsfront) te creëren.

1954

De eerste algemene verkiezingen in Oost-Bengalen werd gehouden op 10 maart. Het Jukta Front won 223 zetels. Awami League kreeg er 143. Mujib won de verkiezing in het Gopalganj district met een marge van 13,000 stemmen van de invloedrijke moslim league leider Wahiduzzaman. Op 15 mei werd hij ingezworen als minister van land- en bosbouw in de nieuwe provinciale regering. Het Pakistaans bewind verwierp achteloos het Jukta Front ministerie op 29 mei. Mujib werd wederom gearresteerd, toen hij op 30 mei terugkeerde uit Karachi. Hij werd in vrijheid gesteld op 23 december.

1955

Mujib werd gekozen in de ‘Constituerende Assemblee’ op 5 juni. De Awami League belegde een openbare vergadering in Paltan Maidan op 17 juni. Daar werd een 21-punten programma gepresenteerd, waarin autonomie werd geëist voor Oost-Pakistan. Op 23 juni nam het uitvoerend comité van de Awami League het besluit dat haar leden in de Legislative Assembly ontslag zouden indienen wanneer de gevraagde autonomie voor Oost-Pakistan geweigerd zou worden. Op 25 augustus informeerde Mujib de ‘Constituerende Assemblee’ in Karachi:

“Sir, you will see that they want to use the phrase ‘East Pakistan’ instead of ‘East Bengal’. We have demanded many times that you should use Bengal instead of East-Pakistan. The word ‘Bengal’ has a history and tradition of its own. You can change it only if the people have been consulted. If you want to change it, we have to go back to Bengal and ask them whether they are ready to accept it. So far as the question of one unit is concerned it can be incorporated in the constitution. Why do you want it to be taken up right now? What about the state language, Bengali? We are prepared to consider one unit with all these things. So, I appeal to my friends on that side to allow the people to give their verdict in any way, in the form of referendum, or in the form of plebiscite.”7

Op 21 oktober, tijdens een speciale vergadering, verwijderde de Awami Muslim League het woord ‘moslim’ uit haar naam, om de partij op die manier een modern en seculier karakter te geven. Mujib werd herkozen als Algemeen Secretaris.

1956

Op 3 februari drongen de leiders van de Awami League er bij de 1e Minister op aan dat provinciale autonomie onderwerp zou moeten zijn van een nieuwe constitutie. Op 14 juli eisten de leiders van de Awami League de verwijdering van militaire officieren uit de overheid van Bengalen. Mujib bracht de resolutie hiertoe onder de aandacht van de regering. Op 4 september, in weerwil van Sectie 144, was er wederom sprake van een anti-hongersnood mars onder Mujib’s leiding. Tenminste 3 mensen vonden de dood doordat de politie met scherp schoot in de Chawk Bazaar. Op 16 september werd Mujib benoemd als Minister in de lokale coalitieregering met in zijn portefeuille industrie, handel, arbeidsverhoudingen, corruptiebestrijding en hulp aan dorpen.

1957

Op 30 mei verliet Mujib de regering om zich voltijds in te zetten voor de Awami League. Van 24 juni tot 13 juli bezocht hij in een officiële capaciteit China.

1958

Op 7 oktober riepen de President van Pakistan, majoor-generaal Iskander Mirza, en het hoofd van Pakistan’s militairen Generaal Ayub Khan, de staat van beleg uit in Bengalen. Alle politieke activiteiten werden verboden. Mujib werd gearresteerd op 11 oktober. Voortdurend werd hij lastig gevallen middels valse beschuldigingen. Na 14 maanden gevangenschap werd hij vrijgelaten, maar vervolgens bij het verlaten van het gevangenisgebouw aan de poort weer gearresteerd.

1961

Mujib vertrok naar Londen, voor overleg met Suhrawardy, die daar was vanwege medische redenen. Suhrawardy overleed in Beiroet op 5 december.

1964

Mujib werd door de regering van Pakistan beschuldigd van opruiing en het maken van verwerpelijke verklaringen. Hij werd veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf. Later kwam hij vrij vanwege interventie van het Hooggerechtshof.

1966

Op 5 februari werd er een conferentie belegd van de oppositiepartijen in Lahore. Mujib maakte geschiedenis door zijn 6-punten programma voor te leggen aan het conferentie comité. De 6 punten betroffen niet minder dan het Handvest voor een vrij Bengalen. Op 1 maart werd Mujib verkozen tot President van de Awami League. Na zijn uitverkiezing begon hij een campagne om steun te verkrijgen voor zijn 6-punten programma. Hij reisde het hele land door. De politie arresteerde hem verscheiden malen te Sylhet, Mymensingh en Dhaka tijdens zijn campagne. Alles bij elkaar opgeteld werd hij 8 keer gearresteerd in het eerste kwartaal van het jaar. Op 8 mei werd hij gevangen genomen na een speech voor de arbeiders van jute industrie te Narayanganj. Natie-wijd waren winkels gesloten en hadden mensen het werk neergelegd (= ‘hartal’) om de regering te bewegen om Mujib en andere politieke gevangenen los te laten. Gedurende de hartal opende de politie op diverse plaatsen het vuur op betogers, en doodde een aantal mensen in Dhaka, Narayanganj en Tongi.

1968

De Pakistaanse overheid opende de beruchte Agartala samenzwering rechtszaak tegen Mujib en 34 Bengali civiele en militaire officieren. Hij werd in de rechtszaak aangemerkt als ‘beschuldigde n° 1’. De gearresteerden werd beschuldigd van samenzwering met het oog op afscheiding van Oost-Pakistan van de rest van het land. De beschuldigden werden vastgehouden in het Dhaka Cantonment.8 In heel de provincie braken demonstraties uit, waarbij de vrijlating van Mujib en de andere beschuldigden in de Agartala samenzwering rechtszaak werden geëist. Het proces begon op 19 juni in het Dhaka Cantonment te midden van strikte veiligheidsmaatregelen.

1969

De Central Students’ Action Council werd op 5 januari opgericht met als doel om een 11-punten programma te lanceren, een programma dat tevens de 6 punten van Mujib’s eisenpakket bevatte. De studenten ‘council’ begon een nationale campagne om de overheid te dwingen de Agartala samenzwering rechtszaak te seponeren, en de beschuldigden vrij te laten. De campagne veranderde langzaamaan in een ware massabeweging. Na maanden van protesten riep de overheid een verbod uit op vergaderingen en demonstraties onder Sectie 144, en nam haar toevlucht tot het instellen van een avondklok, en willekeurig schieten op betogers door de politie en de East Pakistan Rifles (EPR). Dat soort acties leidde tot een groot aantal slachtoffers, terwijl de massabeweging piekte en opperbevelhebber van het leger Ayub Khan dwong tot het beleggen van een Ronde Tafel conferentie met politieke leiders, en het voorstellen van op erewoord vrijlaten van Mujib. Mujib echter verwierp het aanbod. Uiteindelijk, op 22 februari, als gevolg van verdere massa-protesten, liet de overheid de beschuldigden gaan, en werd de rechtszaak geseponeerd. De Central Students’ Action Council organiseerde op 23 februari een receptie ter ere van Mujib op het terrein van de Race Course (Suhrawardy Udyan). Een miljoen mensen woonde de gelegenheid bij. Mujib werd op dat moment aangeduid als ‘Bangabandhu’ (= Vriend van Bengalen). In zijn toespraak tot de menigte verklaarde hij zich tot volhartig ondersteuner van het 11-punten programma van de studentenbeweging. Op 10 maart woonde Mujib de ronde-tafel conferentie bij, belegd door Ayub Khan in Rawalpindi. Tijdens de conferentie presenteerde hij zijn 6-punten programma, en het 11-punten programma van de studentenbeweging, en stelde vast: “To end people’s anger there is no other alternative to the acceptance of the six-point and 11-points demands and granting of regional autonomy.” 9 Toen de Pakistaanse politiek leiders zijn eisenpakket verwierpen op 13 maart verliet hij de conferentie, en keerde hij de volgende dag terug naar Dhaka. Op 25 maart nam generaal Yahya Khan het bewind in Bengalen over, en riep de staat van beleg uit. Mujib vertrok op 25 oktober naar Londen voor een drie wekenlang bezoek. Tijdens een bijeenkomst op 5 december, ter herinnering aan de dood van Shaheed Suhrawardy, verklaarde Mujib dat Oost-Pakistan van af dan Bangladesh zou heten. Hij voegde eraan toe: “There was a time when evil efforts were made to wipe out the word ‘Bangla’ from our land and maps. The word Bangla was found nowhere except in the Bay of Bengal. I, on behalf of the people proclaim today that the eastern province of Pakistan will be called ‘Bangladesh’ instead of ‘East Pakistan’.”10

1970

Mujib werd opnieuw verkozen als de President van de Awami League op 6 januari. De Awami League verklaarde op 1 april dat het mee zou doen aan de verkiezingen later dat jaar. Op 7 juni sprak Mujib een menigte toe op het terrein van de Race Course, and drukte hen op het hart om zijn partij te steunen, en daarmee het 6-punten plan voor autonomie. Op 17 oktober koos het de ‘boot’ als het symbool voor zijn partij en lanceerde de verkiezingscampagne tijdens een massabijeenkomst in Dhaka’s Dholai Khal. Op 28 oktober sprak hij de Bangladeshi toe op radio en televisie, met de oproep om zijn partijkandidaten te kiezen in de Nationale Assemblee, om zo het 6-punten programma te kunnen verwezenlijken. Toen even later een verschrikkelijke cycloon de kustgebieden van Bangladesh verwoestte, waarbij tenminste een miljoen mensen het leven verloren, besloten Mujib de verkiezingscampagne op te schorten, om vervolgens de getroffen bevolking te hulp te schieten. Hij veroordeelde de Pakistaanse overheid voor de door haar getoonde onverschilligheid jegens de slachtoffers. Hij roept de internationale gemeenschap op om hulp te verlenen. In de Algemene Verkiezing op 7 december haalde de Awami League de absolute meerderheid. De Awami League veroverde 167 van de 169 zetels in de Nationale Assemblee in Oost-Pakistan, and won 288 zetels van de 300 beschikbaar in de Provinciale Assemblee.

1971

Op 3 januari begeleidde Mujib het afleggen van de eed van alle nieuwe volksvertegenwoordigers tijdens een bijeenkomst op het terrein van de Race Course. De Awami League leden verklaarden onder ede om de constitutie te zullen opstellen, op basis van het 6-punten programma, en zworen trouw aan al diegenen die hen verkozen hadden. Op 5 januari verklaarde Zulfikar Ali Bhutto,11 de leider van de Pakistan People’s Party (PPP), de meerderheid in West Pakistan, zijn bereidheid tot het vormen van een coalitieregering met de Awami League. Mujib werd gekozen tot leider van de parlementaire fractie van de Awami League, tijdens een vergadering met de leden in de National Assembly van zijn partij. Op 27 januari arriveerde Zulfikar Ali Bhutto in Dhaka voor gesprekken met Mujib. Na 3 dagen van overleg werden de gesprekken afgebroken. In een verklaring op 13 februari van de hand van President Yahya Khan werd de nationale assemblee opgeroepen zitting te houden in Dhaka op 3 maart. Op 15 februari kondigde Bhutto dat hij die zitting zou boycotten, en eiste dat de macht zou worden overhandigd aan de meerderheidspartijen in Oost- en West Pakistan. In een verklaring op 16 februari uitte Mujib zich kritisch over Bhutto’s boycot, terwijl hij vaststelde dat zijn eis onlogisch was. De macht zou moeten worden overhandigd aan de meerderheidspartij, Awami League. De macht ligt namelijk bij de bevolking van Oost Bengalen. Op de 1ste maart stelde Yayha Khan de zitting van de Nationale Assemblee uit, waardoor een storm van protest opstak in heel Bangladesh. Mujib zat een vergadering van het uitvoerend comité van de Awami League voor, met als doel een nationale, algemene staking uit te roepen op 3 maart. Nadat deze succesvol was verlopen, eiste Mujib dat de President de macht onmiddellijk zou overdragen aan de Awami League. Op 7 maart sprak Mujib een mammoet publieke bijeenkomst toe op het terrein van de Race Course waarin hij zei: “The struggle this time is the struggle for emancipation. The struggle this time is the struggle for independence. Joi Bangla”.12 In zijn historisch gezien cruciale rede drong Mujib er bij de bevolking op aan om de kluisters van de onderwerping af te werpen: “Since we have given blood, we will give more blood. By the will of the Almighty God, the people of this land will be liberated… turn every house into a fortress. Face (the enemy) with whatever you have.”13 Mujib raadde de mensen aan om zich te organiseren in verzet tegen de vijand. Hij vroeg de mensen om burgerlijke ongehoorzaamheid te betrachten, gericht tegen de regering van Yayha Khan. Zo ontstond de situatie waarin de bevolking aan de ene kant orders kreeg van Yayha Khan uit West-Pakistan, en aan de andere kant van Mujib, en wel vanuit Road 32, Dhanmondi, Mujib’s residentie. Echter, heel Bangladesh bleek Mujib’s directieven te volgen. Iedere organisatie, met inbegrip van overheidsdiensten, rechtbanken, verzekeringsmaatschappijen, scholen, colleges en fabrieken, iedereen gehoorzaamde massaal Mujib. Deze overweldigende reactie van de Bangladeshi was ongehoord in de geschiedenis van de provincie. In werkelijkheid regeerde Mujib een onafhankelijk Bangladesh in de periode van 7 tot 25 maart. Op 16 maart arriveerde Yayha Khan in Dhaka voor overleg met Mujib over de overdracht van de macht. Bhutto kwam een paar dagen later. De Mujib-Yahya-Bhutto gesprekken duurden tot 24 maart. Yayha Khan vertrok uit Dhaka in het geheim op 25 maart. Die nacht viel het Pakistaanse leger de ongewapende Bangladeshi aan, de Universiteit van Dhaka, het Pilkhana hoofdkwartier van de East Pakistan Rifles, en het politie hoofdkwartier te Rajarbagh. Kort nadien kondigde Mujib de onafhankelijkheid aan van Bangladesh; 26 maart om 12.30. Zijn onafhankelijkheidsverklaring werd middels de radio verzonden naar alle hoeken van het land. Hij zei: “This may be my last message; from this day onward Bangladesh is independent. I call upon the people of Bangladesh wherever you might be and with whatever you have, to resist the army of occupation to the last. Your struggle must go on until the last soldier of the Pakistan occupation army is expelled from the soil of Bangladesh. Final victory is ours.”14 Mujib zond ook een boodschap in het Bengaals, die luidde ‘Het Pakistaanse leger heeft onverhoeds het hoofdkwartier van de East Pakistan Rifles (EPR) aangevallen, alsmede het politie hoofdkwartier. Gevechten vinden overal plaats in de stad (Dhaka). Ik roep de naties in de wereld op om ons te helpen. Onze vrijheidsstrijders vechten dapper om het land te ontdoen van de vijand, om zo het Moederland te bevrijden. In naam van de Almachtige God roep ik U allen op om ons land te bevrijden. Vecht, al heb je ook maar één druppel bloed over. Roep de hulp in van de politie, de EPR, het Bengaals Regiment en Ansars.15 Vraag hen om met U het gevecht aan te gaan. Wees compromisloos. Aan ons is de overwinning. Verdrijf de laatste vijandige soldaat van onze heilige bodem. Geef deze boodschap door aan alle Awami League leiders, aan de arbeiders en alle patriotten. God zegene U. Joi Bangla (= aan Bangladesh de overwinning).’

Mujib’s boodschap werd wijdverspreid in het land, met hulp van eerder georganiseerde kanalen van communicatie. Allerlei geledingen van het volk, met inbegrip van Bengaalse militaire- en paramilitaire eenheden, de politie, overheidsdienaren, politieke werkers, studenten, arbeiders en boeren begonnen hun verzet tegen het Pakistaanse leger. Mujib werd door het Pakistaanse leger gearresteerd in zijn residentie te Dhanmondi om 1.30, en opgesloten in het legerhoofdkwartier (Dhaka Cantonment). Vandaar werd hij 3 dagen later als politiek gevangene naar Pakistan overgevlogen. Op 26 maart verklaarde Yahya Khan de Awami League illegaal en bestempelde hij Mujib als landsverrader. Eveneens op 26 maart las MA Hannan, een Awami League leider, Mujib’s onafhankelijkheids- verklaring voor op de radiozender van Chittagong. Op 10 april werd de Provisional Revolutionary Government of Bangladesh gevormd, met Mujib als President. De revolutionaire regering werd op 17 april beëdigd in de Amrakanan van Baidyanathala in Meherpur, nu bekend als Mujibnagar. Mujib werd verkozen tot President, Syed Nazrul Islam tot plaatsvervanger, en Tajuddin Ahmed tot 1e Minister. The Bevrijdingsoorlog eindigde op 16 december, op het moment dat de Pakistaanse bezettingsstrijdkrachten zich op het terrein van de Race Course overgaven aan het glorieuze revolutionaire bewind in ballingschap. Bangladesh was eindelijk een vrij land. Eerder, in de periode augustus tot september, had de Pakistaanse junta een geheim proces gevoerd tegen Mujib, en wel in de Faisalabad (Lyallpur) gevangenis, alwaar hij ter dood veroordeeld werd. Vrijheidslievende mensen overal ter wereld hadden echter zijn veiligheid bepleit. Op 27 december eiste het bewind van Bangladesh zijn onmiddellijke en onvoorwaardelijke in vrijheidsstelling. Een aantal landen, waaronder India en de Sovjet Unie, en verscheidene internationale organisaties eiste eveneens Mujib’s vrijlating. Ze stelden vast dat Pakistan volkenrechtelijk geen enkel motief had om Mujib gevangen te houden, gezien het feit dat hij President was van een onafhankelijk Bangladesh.

1972

Het Pakistaans bewind moest onder druk van de internationale gemeenschap Mujib vrijlaten, en dat gebeurde op 8 januari 1972. Zulfikar Ali Bhutto ontving Mujib op dezelfde dag nog. Mujib vertrok naar Londen, op weg naar Dhaka. Edward Heath, 1e Minister van Groot Brittannië ontving hem in Londen. Op weg naar Dhaka vanuit Londen, maakte Mujib een tussenstop in New Delhi, India. Daar werd hij op het vliegveld ontvangen door President VV Giri en 1e Minister Indira Gandhi. Een onvergetelijke ontvangst volgde toen Mujib, de Vader des Vaderlands, op 10 januari in Dhaka landde. Van het vliegveld werd hij naar het terrein van de Race Course gebracht. Hij hield een toespraak voor een enorme menigte mensen. Op 12 januari werd hij benoemd tot 1e Minister van Bangladesh. Op 6 februari bezocht hij India, op uitnodiging van de Indiase regering. Na 24 jaar eerder te zijn uitgezet door de Universiteit van Dhaka, werd ook die vernedering officieel rechtgezet. Op 1 maart bezocht hij de Sovjet Unie in een officiële capaciteit. Het Indiase leger verliet Dhaka op 12 maart, op verzoek van Mujib. Op 1 mei verhoogde hij de salarissen van Class 3 en Class 4 overheidsdienaren. Op 30 juli ging Mujib op reis om medische gronden, en daarna naar Geneve. Op 10 oktober vereerde de World Peace Council Mujib met de Julio Curie award. Op 4 november kondigde Mujib de eerste algemene verkiezingen aan in een vrij land, en wel te houden op 7 maart, 1973. Op 15 december kondigde Mujib’s regering aan de vrijheidsstrijders te zullen eren. Op 14 december ondertekende hij de voorlopige Constitutie. Op de 1ste Verjaardag van de Bevrijding zou de Constitutie van de Volksrepubliek Bangladesh worden aangenomen. Belangrijke resultaten van Mujib’s regering betroffen de reorganisatie van de overheid; opstellen van de Constitutie; rehabilitatie van een ‘crore’ mensen;16 herstel en uitbreiding van communicatiesystemen; uitbreiding van onderwijs; vrije schoolboeken voor Class 5 studenten en laaggeprijsde schoolboeken voor studenten tot Class 8; een verbod op alle Islamvreemde en asociale praktijken, bijvoorbeeld gokken, paardenraces, alcoholconsumptie; de oprichting van de Islamic Foundation; de reorganisatie van de Madrassa Education Board; oprichting en bouw van 11,000 lagere scholen; nationalisering van 40,000 lagere scholen; oprichting van een rehabilitatie centrum voor vrouwen die onder de bevrijdingsoorlog geleden hadden; de oprichting van een Freedom Fighters Welfare Trust; belasting kwijtschelding voor landbouwbedrijven kleiner dan 25 bighas;17 kosteloze distributie van landbouw ‘inputs’ (= kunstmest, bijvoorbeeld); dan wel tegen kostprijs, nationalisatie van banken en verzekeringsmaatschappijen; nationalisatie van 580 bedrijven die waren achtergelaten door Pakistaanse eigenaars; banen voor duizenden werklozen; bouw van de Ghorasal kunstmestfabriek; eerste aanzet voor de bouw van het Ashuganj gezondheidscomplex; en de bouw van nieuwe fabrieken en de heropening van gesloten bedrijven. Mujib zette succesvol economische infrastructuur op de rails, met het oog op de toekomst voor het land. Een ander wezenlijk resultaat van de regering van Mujib was erkenning van de natiestaat Bangladesh door een groot aantal landen, in de kortst-mogelijke tijd.

1973

The Awami League verzekerde zich tijdens de eerste algemene verkiezingen van 293 van de 300 zetels in het parlement, de Jatiyo Sangsad. Op 3 september sloten de Awami League, de Communistische Partij van Bangladesh, en de National Awami Partij het zogenaamde Oikya Front (United Front). Op 6 september vertrok Mujib naar Algerije, om daar de conferentie van niet-gebonden landen bij te wonen.

1974

De Volksrepubliek Bangladesh werd officieel lid van de Verenigde Naties. Op 25 september sprak Sheik Mujibur Rahman de Algemene Vergadering van de VN toe in het Bengali voor de eerste keer in de geschiedenis.

1975

Op 25 januari ging het land over naar een presidentieel regeringssysteem, en Mujib werd tot President gekozen. Op 24 februari werd de Nationale Krisak Shramik Awami League opgericht, een formule waarbij alle nationale politieke partijen van het land onder één paraplu werden samengebracht. Mujib riep de leiders van de partijen op om tot de Nationale partij toe te treden. Hij gaf aan Bangladesh zelfredzaam te willen maken, door vermindering van buitenlandse hulp. Hij veranderde op betekenisvolle wijze de economische orde, met het oog op meer zelfredzaamheid. Hij riep een 2e Revolutie in het leven om de onafhankelijkheid meer zin te geven, en om de bevolking te kunnen doen verzekeren van voldoende voedsel, kleding, huisvesting, medische zorg, scholing en het genereren van werkgelegenheid. De doelen van deze revolutie betroffen uitbannen van corruptie, vergroting van productie in de industrie, vergroting van de agrarische productie,18 een bevolkingsbeperking beleid en het nastreven van nationale eenheid. Mujib ontving wijdverbreide steun voor zijn streven tot grotere economisch vrijheid middels nationale eenheidsbevordering. Als gevolg ontwikkelde de economie zich voorspoedig. De productie nam toe. De prijzen voor eerste levensbehoeften daalden. Vol van hoop namen mensen het initiatief om onafhankelijkheid op iedere deurmat een realiteit te laten zijn... Echter, voor zonsopgang op 15 augustus, werd de nobelste en grootste der Bengalezen, Sheik Mujibur Rahman, de Architect van Bangladesh en de Vader des Vaderlands, op laaghartige wijze vermoord door een stel ambitieuze en verraderlijke militaire officieren. Op die dag werden tevens gedood zijn echtgenote Begum Fazilatunnesa; zijn oudste zoon Sheik Kamal; zijn tweede zoon, luitenant Sheik Jamal; zijn jongste zoon, Sheik Russel; Mujib’s twee schoondochters, Sultana Kamal en Rosy Jamal; zijn broer Sheik Naser; zijn zwager en Minister van Landbouw Abdur Rab Serniabat en zijn dochter Baby Serniabat, zijn zoon Arif Serniabat, zijn kleinzoon Sukanto Abdullah en zijn neef Shahid Serniabat; Mujib’s neef, jeugdleider en journalist Sheik Fazlul Huq Moni en zijn zwangere vrouw Arzoo Moni; zijn secretaris kolonel Jamil; en een 14-jarige jongen genaamd Rintoo... Er kwamen die vroege ochtend 16 mensen om het leven. Na de moorden op ondermeer Sheik Mujibur Rahman werd de staat van beleg afgekondigd. De democratie werd opgeschort, en basisrechten werden de bevolking afgenomen. Zo begon een tijd van moorden, staatsgrepen en samenzwering. De rechten van de bevolking op voedsel en stemmen (‘food and vote’) werden afgenomen. Terwijl het een goede internationale gewoonte is om moordenaars voor het gerecht te krijgen, en algemene mensenrechten te beschermen, hadden de coupplegers, na het uitroepen van de staat van beleg, op 26 september een wet (de zogenaamde ‘indemnity ordinance’) aangenomen, die ze immuun maakte voor vervolging vanwege de gruwelijke moordpartij. Na het op illegale wijze grijpen van de macht, had Generaal Ziaur Rahman de Constitutie besmeurd door een ‘Indemnity Ordinance’ op te laten nemen in het 5e Amendement. Hij beloonde de moordenaars met posten op de ambassades van Bangladesh. De beruchte ‘Indemnity Ordinance’, die de basis-mensenrechten met de voeten treedt, diende herroepen te worden, om zo de moordenaars voor het gerecht te krijgen, en de rechtstaat weer te laten functioneren in het land. Nadat Mujib’s dochter Sheikh Hasina op 23 juni 1996 aan de macht kwam, als leider van een Awami League regering, werd op 2 oktober een aanklacht ingediend tegen de vermoedelijke moordenaars van de Vader van de Natie, Sheikh Mujibur Rahman and zijn familie. Op 12 november herriep het Parlement, de Jatiyo Sangsad, de immuniteitswet, de ‘Indemnity Ordinance’. De rechtszaak begon op 1 maart 1997 in Dhaka. Op 8 november 1998 sprak de hoofdrechter Kazi Gholam Rasul een 76 paginalang vonnis uit, waarin hij 15 aangeklaagden veroordeelde tot de doodstraf. Op 18 november 2000 kwamen 2 rechters tot een tegengesteld oordeel. De zaak werd vervolgens verwezen naar een derde rechter, die lid was van het Hooggerechtshof. Deze rechter bevestigde definitief de ter dood veroordeling in het geval van 12 beschuldigden. Vijf van de veroordeelden dienden een appel in. Toen de Bangladesh Nationalist Party – Jamat Alliance aan de macht was werd de zaak op een laag pitje geplaatst. Pas in 2007 werd de rechtszaak heropend . Op 19 november 2009, na 29 dagen hoorzitting besloten de hoofdrechter en 4 andere rechters om het appel te verwerpen. Op 27 januari 2010 werd ook een herzieningsverzoek verworpen. Op 28 januari werden de 5 in hechtenis zittende moordenaars van Sheikh Mujibur Rahman en zijn familie ter dood gebracht. Eén van de aangeklaagden was overleden, terwijl hij aan het gerecht probeerde te ontsnappen in het buitenland. Zes van hen zijn nog steeds voortvluchtig in het buitenland. Echter, 34 jaar na het plaatsvinden van de moorden was het verzoek om gerechtigheid eindelijk gerealiseerd. 15 augustus 1975 is de zwartste dag in de geschiedenis van Bangladesh. Het land herdenkt die dag de gebeurtenis tijdens de National Mourning Day...19

1 Een uittreksel uit het album Father of the Nation, 2010, 3e Editie, uitgegeven door de Father of the Nation Bangagandhu Sheihk Mujibur Rahman Memorial Trust, Dhaka.

2 Pakistan behoorde op dat moment tot India, en was gekoloniseerd door Groot Brittannië. India (inclusief Pakistan en Bengalen) zou pas in 1947 een zelfstandig land worden.

3 ‘Urdu’ is de hoofdtaal van Pakistan.

4 De overheid beoogde zo strenge controle over de voorziening van de eerste levensbehoeften van de lokale bevolking.

5 Genoot bekendheid als de laatste Bengaalse ‘Chief Minister’ van Pakistan.

6 Muhammad Ali Jinnah (1876-1948) geldt als de grondlegger van Pakistan. Hij was de eerste gouverneur van het land.

7 ‘Mijnheer, U ziet dat de Assemblee de term ‘Oost-Pakistan’ hanteert, in plaats van Oost-Bengalen. We hebben U reeds vele malen verzocht om ‘Bengalen’ te gebruiken in plaats van ‘Oost-Pakistan’. Het woord ‘Bengalen’ vertegenwoordigt een eigen geschiedenis en traditie. U kunt in naamgeving slechts verandering brengen wanneer de Bengali daarover bevraagd worden. Wilt U toch verandering dan moeten we teruggaan, en vragen of ze dat accepteren. In zoverre als het gaat over een eenheidsstaat kan dat worden vastgelegd in de constitutie. Maar waarom wilt U dat nu ter plekke opdringen? Hoe staat het met taal van Bengalen? We zijn bereid om in een eenheidsstaat te leven met inbegrip van respect voor dit soort zaken. Dus vraag ik mijn vrienden hier om de Bengali de kans te geven om zich uit te spreken in de vorm van een volksraadpleging.’

8 Hier bevonden zich destijds Pakistan’s militaire hoofdkwartieren in Oost-Pakistan.

9 ‘Gezien de woede van de bevolking is er geen andere optie dan aanvaarding van de eisen en het verlenen van regionale autonomie.’

10 ‘Er was een tijd dat kwaadaardige krachten probeerden om het woord ‘Bangla’ uit te wissen. Het woord ‘Bangla’ bestond nergens anders meer dan in de baai van Bengalen. Namens het volk verklaar ik vandaag dat de oostelijke provincie van Pakistan van nu af aan Bangladesh genoemd zal worden in plaats van Oost-Pakistan.’

11 Zulfikar Ali Bhutto was President van Pakistan (1971-73). Vanaf 1973 tot 1977 was hij 1ste Minister. Terwijl de PPP tijdens de verkiezingen in 1977 een grote overwinning boekte werd de partij, en dus ook Bhutto beschuldigd van fraude. Bhutto werd tevens beschuldigd dat hij een politieke tegenstander om het leven had gebracht. De legerleider Zia ul Haq arresteerde hem. Bhutto werd ter dood veroordeeld, en ondanks internationale protesten, in 1979 opgehangen.

12 ‘De strijd deze keer is die van de emancipatie. De strijd deze keer is die van de onafhankelijkheid. Victorie voor Bangladesh.

13 ‘Daar we al bloed hebben verspild, zullen we meer bloed moeten geven. Met God’s almachtige wil zal ons volk bevrijd worden... verander ieder huis in een verdedigend fort. Bestrijdt (de vijand) met alle middelen.

14 ‘Dit is mogelijk mijn laatste boodschap; vanaf vandaag is Bangladesh een onafhankelijk land. Ik druk de bevolking van Bangladesh op het hart om zich met alle middelen mogelijk te verzetten tegen het bezettingsleger. Uw strijd moet doorgaan totdat de laatste soldaat van het Pakistaans bezettingsleger uit ons land verdreven zal zijn. Aan ons de overwinning.’

15 Paramilitaire organisatie belast met de veiligheid.

16 ‘Crore’ = 10 miljoen.

17 25 ‘bighas’ = circa 4 hectares.

18 Bangladesh is de op één na grootste producent van jute (een vezelgewas), en de op drie na grootste exporteur van rijst.

19 De Nationale Dag van Rouw.

DE ONVOLTOOIDE MEMOIRES1

Mijn vrienden houden niet op met me te vragen waarom ik niet een begin maak met het schrijven van mijn memoires. Mijn collega’s vertellen me herhaaldelijk dat ik mijn ervaringen als politicus te boek moet stellen, omdat er zeker een dag zal komen, dat daar naar gevraagd zal gaan worden. Mijn geliefde echtgenote drukte mij gisteren nog op het hart, terwijl we ons in de spreekruimte bevonden binnen de gevangenispoort, om alsjeblieft te beginnen met het verhaal van mijn leven. Je hebt nu immers toch niets te doen, zo was haar overtuigend argument! Ik antwoordde haar dat ik niet kon schrijven, en me sowieso afvroeg of er wel iets was dat de moeite waard zou zijn om over te schrijven. Heeft mijn volk wat aan de verhalen die ik te vertellen heb? Ik heb tot op de dag vandaag nog maar nauwelijks iets bereikt... Misschien is het waar dat alles wat ik zou kunnen zeggen is, dat ik eerlijk geprobeerd heb om me in te zetten voor mijn principes en idealen.

Op een avond sloot de gevangenebewaarder die mij was toegewezen de deur van mijn cel. Vanuit het kamertje in de hoofdgevangenis van Dhaka kon ik de nachtelijke hemel zien. Ik dacht toen aan de Heer Huseyn Shaheed Suhrawardy.2 Hoe ik hem ontmoet had. Hoe ik hem goed had leren kennen. Hoe hij mij de kneepjes van het politieke ‘vak’ geleerd had, en hoe ik uiteindelijk zijn vriendschap, en zijn liefde verdiend had. Plotseling overviel me de gedachte dat ik mogelijk niet goed genoeg zou kunnen schrijven over gebeurtenissen in mijn leven. Zou het echt wel zo verschrikkelijk zijn wanneer ik zomaar op zou schrijven wat ik me herinnerde? Ik zou dan tenminste de kans hebben om de trage tijd in gevangenschap wat te doen versnellen. Het was mij allang duidelijk dat alleen maar passief lezen van boeken en kranten mij ongemerkt vermoeide. Daarom greep ik naar een notitieboek, en begon actief met schrijven. Ik kwam erachter dat ik mij van alles nog goed herinnerde. Mijn geheugen werkte uitstekend. Mogelijk zou ik mij een enkele maal kunnen vergissen in de precieze datum waarop gebeurtenissen plaats gehad hebben, maar ik was vol hoop dat ik de algemene lijn van mijn geschiedenis precies genoeg zou kunnen reconstrueren. Renu, mijn echtgenote, had voor mij lege notitieboeken gekocht, die ze voor mijn gebruik had achter gelaten bij de bewakers. Ze hadden de boeken bekeken, en mij toestemming gegeven om ze te gebruiken. Renu had op die manier nog eens aangegeven wat me te doen stond in dit verband. Daarom, vandaag ben ik begonnen met het schrijven van mijn memoires...3

Ik ben geboren in het dorp Tungipara van de Gopalganj subdivisie in het Faridpur District, hemelsbreed ongeveer 120 km ten zuidwesten van Dhaka. Waar wij woonden betrof de laatste ‘unie’4 die gevormd werd in het zuidelijke gedeelte van het District. De rivier de Modhumati stroomt erlangs. Deze rivier scheidt het Faridpur District van het Khulna District. De Sheikhs van Tungipara genoten een zekere bekendheid in de regio. Sociaaleconomisch gezien ging het om een middenklasse familie. Oude mensen kunnen verhalen vertellen over het wel en wee van de Sheikhs. In de schoot hiervan ben ik geboren. Mijn familie werd oorspronkelijk gesticht door de zeer religieuze Sheikh Borhanuddin, vele jaren geleden. Het bewijs dat de Sheikh familie een vaste waarde was in het district kan worden afgeleid uit de gebouwen opgetrokken uit baksteentje die in hun bezit waren, en die nog dateren uit de tijd van het Mogolrijk (1526-1858). Ooit waren dat er 4. De samengestelde gebouwen kenden één ingang tot het erf, waar omheen de behuizing zich bevond. De deur tot de ingang kon van binnenuit worden afgesloten met hulp van een houten boom. Een grootvader van mij woonde in één van de gebouwen. In een ander gebouw heb ik nog een oom wonen. De meeste leden van onze uitgebreide familie hebben niet langer de middelen om de gebouwen te onderhouden. Veel leden van mijn familie wonen nu in met golfplaten bedekte huizen in omgeving van het familiebezit. In één van deze satelliet-huizen kwam ik ter wereld. Zowel van oudere familieleden als uit de liederen van de lokale barden kwam ik te weten hoe mijn familie haar status kwijtraakte, van eigenaren van grote rijkdom tot beklagenswaardige bezitters van halve ruïnes. Er is bij mij geen twijfel dat die verhalen over verlies van familiefortuin voor het grootste deel op waarheid berusten. In feite was de Sheikh familie haar rijkdommen goeddeels kwijtgeraakt, en behalve vergane glorie om over op te scheppen was er eigenlijk niets van enige substantie. Niemand weet precies waar Sheikh Borhanuddin ooit vandaan, en waarom hij besloot zich te vestigen op de oeverwallen van de rivier de Modhumati. De gebouwen in onze samengestelde familiebehuizing waren meer dan 200 jaar oud. Er bestaan geen archieven met betrekking tot de 3 of 4 generaties die leefden na Sheikh Borhanuddin’s komst in Faridpur. Schaarse informatie echter is beschikbaar over een kleinzoon van Sheikh Borhanuddin, en over 2 broers die leefden halverwege de stamboom. Over deze 2 broers doen veel verhalen de ronde in het district. Eén van hen heette Sheikh Qudratullah en de ander heette Sheikh Ekramullah. Iedereen in mijn familie stamt af van die 2 broers. Nog ten tijde van de 2 broers bezat de Sheikh familie aanzienlijke rijkdommen. Ze waren landeigenaren, en bezitters van relatief grote ondernemingen. Sheikh Qudratullah was zakenman en genoot van zijn gezin en familie. Sheikh Ekramullah was een belangrijk lokaal leider die zich bezighield met rechtshandhaving in het district. Sheikh Qudratullah was de oudste van de 2 broers. Het was de tijd waarin de East India Company Bengalen geannexeerd had, en de haven van Calcutta bouwde. Engelsen vestigden zich in het gebied, en begonnen daar met de verbouw van indigo.5 Eén verhaal met betrekking tot Sheikh Qudratullah doet vandaag de dag nog steeds de ronde. Het is een waar gebeurd verhaal. In de stad Alaipur, gelegen in het Khulna District bevond zich een Engelsman, Mr Ryan, die indigo verbouwde, en die een huisje (= ‘cottage’) bouwde, dat nog steeds bestaat. De Sheikhs bezaten een aantal schepen, waarmee ze op Calcutta voeren. Mr Ryan had de gewoonte de schepen en haar bemanning voor zekere tijd te confisqueren. Niet alleen de schepen van de Sheikhs waren het slachtoffer van Ryan machtsmisbruik, ook andere scheepsbezitters hadden last van hem. Verzet tegen hem leverde alleen maar hardvochtige reacties op. Iedereen weet hoe wreed de Engelsen zich gedroegen in die dagen. Op dat moment in de tijd waren de Sheikhs nog lang niet armlastig. En zo kon het gebeuren dat ze Ryan en zijn mensen bevochten voor de rechtbank. De rechtbank vonniste dat Ryan zich onrechtvaardig had gedragen, en dat Sheikh Qudratullah ieder bedrag dat hem zinde kon eisen ter compensatie van geleden schade. De rechtbank veroordeelde Ryan tot het betalen van ieder door de Sheikh genoemd bedrag. Zo werd in die dagen recht gesproken en gedaan. Sheikh Qudratullah besloot dat de beste wijze van het vernederen van Ryan zou bestaan uit de eis om hem een halve poisha te betalen,6 of te wel de helft van de kleinste munteenheid gangbaar in die dagen. Ryan ontstak in woede: “Ik ben bereid om je ieder bedrag te betalen, maar verneder me niet in de ogen van mijn landgenoten. Ze zullen me verstoten omdat een ‘blackie’ (= vernederende naam voor een Bengaal) me succesvol dwong om slechts een halve poisha te betalen.” Het gerucht gaat dat Sheikh Qudratullah antwoordde: “Ik tel mijn inkomsten niet, ik weeg slechts mijn rijkdom. Ik heb geen geld nodig. Jij heb mijn mensen vernederd, en nu neem ik wraak op je.” Sheikh Qudratullah stond bekend bij de bevolking als ‘Kodu Sheikh’. Nu nog vertellen de oude mensen van Faridpur en Khulna de verhalen aan anderen die ze nog niet gehoord hebben. Ook bestaan er lokaal nog liederen waarin Sheikh Qudratullah’s halve poisha boete bezongen wordt. Ik ging eens voor een vergadering naar Bagerhat. Op weg ontmoette ik een oude man in de trein. Hij vroeg me wie ik was, en vervolgens vertelde hij het verhaal van Sheikh Qudratullah. Het verhaal schijnt nogal populair te zijn in Khulna...

Eén tot 2 generaties na de dood van de Sheikhs Qudratullah en Ekramullah zette het verval van de dynastie feitelijk in. Iedere noodlottige wending in hun fortuin betekende, dat ze weliswaar nog steeds als aristocraten beschouwd werden, maar dat hun rijkdom, en dus hun macht, geleidelijk aan in belang afnam. De Engelsen beschouwden de moslims sowieso als verdacht. Van belang is in dit verband de opkomst van Rani Rasmoni7 als landeigenares (‘zamindar’) in het gebied. Met hulp van de Engelsen begon Rasmoni, een streng Hindoeïstisch gelovige, een halve oorlog tegen de moslimbevolking van het toenmalige Oost-Bengalen. Het was Sheikh Asimuddin die de eigendommen van de beide broers in Calcutta onder zijn hoedde had. Rasmoni begon eindeloze rechtszaken vanwege landeigendom disputen. In het dorp Sriramkandi, een paar kilometer verwijderd van de eigendommen van de Sheikh, woonde een formidabele man, genaamd Tamizuddin. Hij koos partij voor Rasmoni in verband met het geschil over landeigendom. Het leidde tot een gewapend conflict, waarbij de eenheden van Rasmoni verslagen werden. Tamizuddin raakte hierbij gewond, en werd gevangen genomen door de troepen van de Sheikh, waarna hij in gevangenschap overleed. Er werd een rechtszaak aangespannen vanwege Tamizuddin’s dood. Alle Sheikhs werden gearresteerd. Ze konden zich slechts ontworstelen aan de rechtszaak, nadat ze een fortuin hadden besteed aan hun verdediging.

Een ander ongelukkig voorval vond kort daarop plaats. Het land dat de Sheikhs in eigendom hadden in de buurt van Tungipara grensde aan land in bezit van een andere ‘clan’ met zeer oude genealogische wortels. Ze stonden bekend als de Kazi dynastie. Ze waren verre verwanten van de Sheikhs. Ondanks de bloedbanden was er voortdurend sprake van smeulend conflict. Terwijl de Kazi clan niet in de schaduw kon staan van de Sheikhs in termen van rijkdommen, bestookten ze de Sheikhs op niet-aflatende wijze. Een deel van de Kazi dynastie echter was op onze hand. De andere leden van de dynastie speelden onder één hoedje met de mensen van Rasmoni. Zij gunden de Sheikhs het licht niet in de ogen, en zouden de Sheikhs nooit aanvaarden als de facto lokale machthebbers. Uiteindelijk grepen ze naar een afzichtelijke manier om de Sheikhs dwars te zitten. Een oude man, lid van de Kazi dynastie, genaamd Sirajtulla Kazi had 3 zonen en een dochter. De zonen besloten de vader te wurgen, om zich zo zijn bezit te kunnen toe-eigenen, en lieten zijn lichaam achter op het dak van de schuur van de Sheikh familie. De zonen en de dochter wisten allemaal wat er gebeurd was. Echter de zonen dwongen hun zuster tot zwijgen. Ze gingen naar de politie en vertelden dat er een lijk lag op het dak van de schuur van de Sheikhs. Ze hielpen de politie zelfs om het lijk te bergen. Ze haalden de politie over om alle leden van de Sheikh familie te arresteren. Ze bevonden zich zo weer eens in diepe moeilijkheden.

Mijn grootvader van mijn vader’s kant en mijn vrouw Renu’s overgrootvader van haar vader’s kant werden uiteindelijk bankroet verklaard in Calcutta, en keerden terug naar Tungipara. Alle eigendommen in Calcutta werden verbeurd verklaard. Zodra de Sheikhs in het gevang belandden vanwege de moord op de oude man van de Kazi clan, en er niemand meer was om de zaken in Calcutta te behartigen, lieten partijen waarmee ze voorheen handel dreven de boten van de Sheikhs zinken, en ontvluchtten vervolgens de plek van die misdaad. De Sheikhs waren al veel geld kwijt geraakt aan de vermeende moord op Tamizuddin. De bezittingen van de Sheikhs werd te koop aangeboden, en stond op punt van verkocht worden. De rechtszaak met betrekking tot de dode man op het dak van de schuur sleepte zich ondertussen voort. De lagere rechtbanken hadden de Sheikhs veroordeeld tot gevangenisstraffen. Uiteindelijk werd de rechtszaak verwezen naar een hogere rechtbank in Calcutta. De advocaat die onze familie vertegenwoordigde petitioneerde succesvol voor een nieuw gerechtelijk onderzoek, met hulp van de CID.8 We wisten dat de aanklachten gefabriceerd waren. Het Hooggerechtshof was ook van mening dat de zaak dubieus was, en eiste nieuw onderzoek. Een detective verscheen in Tungipara in de vermomming van een dorpsgek, en begon informatie te verzamelen. Op een avond waren Kazi Sirajtulla’s zonen aan het ruzie maken over een onbenulligheid. Een argument liep uit de hand, en één van hen zei: “Heb ik je niet gezegd dat het geen goed idee was om onze vader op die manier te doden, en dat de Sheikhs er geen last va, zou krijgen?” De andere broer riep uit: “Jij doodde onze vader door hem door hem te laten stikken!” En de zuster zei: “Abba (= vader) wilde wat water en je weigerde hem dat!” De CID detective hoorde dat alles, daar hij zich verstopt had in een hoekje van hun woning. Een paardagen later werden de 3 broers en hun zuster opgepakt, en gedwongen om hun aandeel in de dood van hun vader te bekennen. De Sheikhs werden in vrijheid gesteld terwijl Sirajtulla’s kinderen levenslange gevangenisstraf kregen. Maar terwijl de Sheikhs eindelijk vrij waren gekomen was duidelijk dat ze in dat proces alles wat ze bezaten kwijt waren geraakt. Hun zaken waren verdampt, de uitgestrekte landerijen vrijwel verloren. Slechts wat land rond hun huizen restte hen nog, ook al bleek dat uiteindelijk voldoende om van te kunnen leven. Mijn overgrootvader en zijn broer gebruikten hun tijd om te dobbelen. Hun bezigheid, hun tijdsbesteding, was nu gokken, eten en slapen. Beiden waren vloeiend in Perzisch en Bengaals. Renu’s grootvader (mijn grootvader’s 1ste neef) had een autobiografie geschreven in prachtig Bengaals. Renu kon beslag leggen op een aantal pagina’s van die tekst, tezamen met enig eigendom dat ze samen met haar zuster geërfd had van haar grootvader. Renu’s vader, die niet alleen mijn schoonvader was, maar ook mijn oom, overleed op een moment dat zijn eigen vader nog in leven was. Volgens het moslimerfrecht behoorde Renu niet te erven. Maar omdat ze geen ooms had, gaf haar grootvader haar bezittingen, samen met haar zus. We hadden mogelijk meer informatie te pakken kunnen krijgen betreffende onze familie in het geval we de hand hadden kunnen leggen op meer pagina’s van de autobiografie. Maar iemand moet de tekst hebben verstopt om zo familiezaken te versluieren. Renu heeft tevergeefs haar best gedaan om nog tekst te vinden. We hoorden een aantal andere verhalen over onze voorouders, maar het is moeilijk om de authenticiteit vast te stellen.

Zelfs wanneer de Sheikhs het lastig hadden, waren ze niet bereid om zich tot de Engelsen te wenden. Daarom vielen ze in sociaal opzicht terug in de maatschappij – ze weigerden koppig de Engelsen te accepteren, en hun taal te leren. Daarenboven Moslimfamilies die landeigenaar zijn raken uiteindelijk gefragmenteerd vanwege de wijze van erfrecht. Terwijl de families grotere en groter worden, raakt bezit steeds verder versnipperd, en verslechtert de financiële situatie steeds verder. Toch is het waar dat sommige Sheikhs beter af zijn dan anderen.

Vanaf de generatie van mijn grootvader begonnen de Sheikhs de Engelse taal te leren. Mijn grootvader was niet echt in goeden doen, daar hij één van 3 broers was, die ieder hun eigen weg gingen. Gedurende zijn leven zou hij betrokken raken bij het oplossen van lokale, sociale problemen. Mijn grootvader overleed vrij plotseling. Mijn oudste oom ontviel ons kort nadat hij geslaagd was voor zijn college toelatingsexamen, ongeveer op het moment dat mijn vader zich klaar maakte voor hetzelfde examen. Mijn vader raakte zo in de knel, daar hij verantwoordelijk werd gehouden voor zijn familie, en de vele nog jonge kinderen... Mijn grootvader’s oudste dochter had geen zonen, maar wel 4 dochters. Hij huwelijkte zijn jongste dochter uit aan mijn vader, en gaf haar al zijn bezittingen. Mijn grootmoeder van mijn moeder’s kant naam was Sheikh Abdul Hamid, terwijl mijn grootvader van vader’s kant Sheikh Abdul Rashid heette. De Engelsen gaven hem later de titel ‘Khan Saheb’, en zo bleef hij altijd bekend in ons dorp. Al verging het mijn vader financieel later wat beter, hij was en bleef verantwoordelijk voor de studiekosten van mijn oom, en voor de bruidsschatten van mijn tantes. Uiteindelijk gaf hij het idee op om zelf te kunnen gaan studeren, en verliet hij Tungipara op zoek naar werk. In die dagen was het ronduit lastig voor Moslims om betaald werk te vinden. Uiteindelijk slaagde hij erin om een positie te verwerven aan het Dewani Gerechtshof, waar hij hoofdklerk werd, verantwoordelijk voor de het verwerken en opslaan van de processen-verbaal. Op dezelfde dag dat ik mijn toelatingsexamen haalde en vertrok naar het Islamia College in Calcutta, ging mijn vader zijn pensioengeld ophalen, en keerde hij terug naar Tungipara om daar zijn leven verder te slijten.

Hier moet ik over een gebeurtenis vertellen die velen zal verbazen. Op het moment dat ik trouwde was ik 13 jaar oud. Nadat Renu’s vader was overleden riep haar grootvader mijn vader bij zich: “Je moet je oudste zoon laten trouwen met één van mijn kleindochters. Dit omdat ik van plan ben om al mijn bezittingen achter te laten aan mijn 2 kleindochters.” Renu’s grootvader was mijn vader’s oom, en ik moest haar trouwen vanwege mijn vader’s wil. De trouwplechtigheid betrof slechts een eenvoudige officiële registratie. Alles wat ik toen begrepen heb was dat ik was uitgehuwelijkt! Ik was totaal niet in staat om te bedenken wat de gevolgen waren van deze daad. Renu zelf was 3 jaar oud... Toen ze 5 jaar was stierf haar moeder. Renu had niets in deze wereld behalve haar grootvader. Toen hij stierf was Renu 7 jaar oud. Renu kwam vanaf dat moment bij ons in huis wonen. Ze werd grootgebracht samen met mijn broers en zussen. Haar oudste zus werd uitgehuwelijkt aan één van mijn neven. Zij gingen wonen in het huis van mijn schoonvader, daar Renu en ik geen huis nodig hadden om in te gaan wonen. Hun huis grensde aan het onze. Andere gebeurtenissen in ons huwelijksleven zullen verderop verteld worden.

Ik kwam ter wereld op 17 maart 1920. Mijn vader’s naam was Sheikh Lutfar Rahman. Mijn grootvader’s jongste broer, Khan Saheb Abdul Rashid had een school gesticht genaamd de ME School. Het was de enige Engelstalige school in de wijde omgeving. Later werd het een middelbare school. De school bestaat nog steeds. Ik volgde mijn opleiding in deze school tot aan de ‘3rd grade’. Vandaar verkaste ik naar Gopalganj om bij mijn vader te gaan wonen, en terplekke de Gopalganj Public High School te bezoeken. Mijn moeder’s naam is Sayera Khatun. Zij zou nooit bij mijn vader in Gopalganj wonen. Ze beheerde onze bezittingen in Tungipara. Ze verklaarde dat als volgt: “Mijn vader gaf me zijn bezittingen, zodat ik thuis kon blijven. Zou ik in de stad gaan wonen, dan zou geen kaars het huis verlichten. Dat zou mijn vader zeker niet waarderen.” De huizen van mijn beide grootouders stonden naast elkaar, en het was gebruikelijk in mijn vroege jeugd dat ik in het huis van mijn grootvader van moeder’s kant de dag doorbracht. Ik begon mijn schoolopleiding, terwijl ik bij mijn vader woonde. We sliepen samen in één bed. Ik kon onmogelijk inslapen tenzij ik hem naast mij had liggen. Daar ik zijn oudste zoon was kreeg ik alle aandacht. Mijn vader’s 2e broer had geen kinderen, en zijn jongste broer slechts één zoon. Mijn neef kreeg de titel ‘Khan Saheb’, en hij werd later lid van de Provincial Assembly of East Pakistan, op het moment dat Generaal Ayub Khan Pakistan’s President was. Hij was ook lid van de District Board, tevens een lokaal bestuursorgaan. Zijn naam was Sheikh Musharraf Hossain. In 1934, toen ik de ‘grade 7’ school klas bezocht, werd ik ernstig ziek. Als kind was ik zeer ondeugend. Ik speelde en zong graag, en was goed in ‘brotochari’, een soort volksdans. Als gevolg van ‘beriberi’9 liep ik een verzwakt hart op. Mijn vader nam me mee naar Calcutta voor medische behandeling. We bezochten samen de meest vooraanstaande medici in de stad, Shibapada Bhattacharjee, AK Roy Chowdhury, en anderen, en ik volgde hun voorschriften gedurende een periode van 2 jaar. In 1936 werd mijn vader overgeplaatst als hoofdgerechtsklerk naar Madaripur. Daar ik nog steeds last had van de ziekte kwam mijn moeder bij ons wonen. In 1936 kreeg ik last van mijn ogen. Het bleek glaucoma te zijn. Op advies van onze lokale dokteren gingen we opnieuw voor behandeling naar Calcutta. Op dat moment bezocht ik in Madaripur de High School. In Calcutta werd ik behandeld door Dr T Ahmed. Mijn zuster woonde op dat moment in Calcutta, daar mijn zwager werkzaam was in het kantoor van de Accountant General of Bengal. Ze was nummer 2 van mijn zussen, en de moeder van Sheikh Fazlul Huq Moni. Moni’s vader was in de verte aan onze familie verwant. Zo verbleef ik in Calcutta bij mijn zus. Mijn behandelend arts stelde voor om mijn ogen te laten opereren, met als reden dat ieder uitstel volkomen blindheid zou veroorzaken. Ik werd opgenomen in het Calcutta Medical College Hospital, waar ik om 9 uur de volgende dag geopereerd zou worden. Ik was zo bang dat ik probeerde weg te lopen. Dat mislukte, en ik onderging een operatie aan één oog. Tien dagen later was het andere oog aan de beurt. Ik herstelde uiteindelijk, maar zou mijn leven lang brildrager blijven. Als gevolg van de operaties moest ik tijdelijk mijn studie onderbreken.

Na de oogoperatie ging ik terug naar Madaripur waar ik beter moest worden. Zodoende kon ik niet verder studeren, en was sporten niet voor me weggelegd. Behalve een bijwonen van vergaderingen in de avonduren had ik geen afleiding. Het was de tijd van het Swadeshi oproer,10 een beweging die de onafhankelijkheid van India opeiste. Purna Das, die woonachtig was in Madaripur maakte het de Engelsen moeilijk. De onafhankelijkheidsbeweging was wijdverspreid in alle delen van Madaripur en Gopalganj. De partij van Subhas Bose11 was de meest machtige van alle partijen in Madaripur. Jongens in hun tienerjaren werden massaal partijlid. Omdat ik zeer regelmatig bijeenkomsten bijwoonde, raakten de leiders van Bose’s partij in mij geïnteresseerd. Het was in die dagen dat ik negatieve ideeën begon te ontwikkelen over de aanwezigheid van de Engelsen. De Engelsen hadden in mijn ogen geen enkel recht om in mijn land te zijn. We moesten onafhankelijk worden. Ook ik bewonderde de Heer Bose, en begon met reizen tussen Gopalganj en Madaripur12 om zoveel mogelijk vergaderingen te kunnen bijwonen. Ik begon ook om te gaan met leden van de Swadeshi bevrijdingsbeweging. Pas later kwam ik erachter dat de SDO13 van Gopalganj mijn grootvader van mijn vader’s kant, Khan Saheb, gewaarschuwd had voor mijn betrokkenheid in deze.

Ik pakte mijn studie weer op in 1937. Ik ging echter niet terug naar mijn oude school, omdat mijn vrienden een grote voorsprong hadden opgebouwd tijdens mijn afwezigheid. Mijn vader kreeg het gedaan dat ik werd toegelaten op de Gopalganj Mission School. Hij ging zelf terug naar de stad (= Madaripur). Hij verzocht Kazi Abdul Hamid om als mentor op te treden. Kazi kreeg zelfs woonruimte bij mij thuis. Het huis in Gopalganj was door mijn vader gebouwd. Mijn mentor stichtte de Muslim Welfare Association, een organisatie die opkwam voor de arme studenten van Gopalganj. Hij betrok ons in de collecte van aalmoezen in dat deel van Gopalganj waar moslims woonden, om het werk van de vereniging mogelijk te maken. Iedere vrijdag gingen we voor hem op pad, van deur tot deur. Giften kwamen veelal in de vorm van rijst, die Kazi vervolgens verkocht om er schoolboeken voor te kopen, en om examengeld en andere onkosten te betalen voor armlastige studenten. Kazi zocht in de stad naar huisvesting voor arme studenten, voor wie hij de woonkosten vergoedde, door zelf geld te verdienen met les te geven aan de kinderen van de families die huisvesting boden. Ik werkte heel hard voor hem. Echter, hij overleed onverwacht aan tuberculose. Op dat moment heb ik het werk van de vereniging van hem overgenomen, en me daar jarenlang voor ingezet. Een moslimonderwijzer die eerder betrokken was geweest bij de administratie van giften werd President van de vereniging, en ik werd Algemeen Secretaris. Wanneer moslims aangezocht voor een bijdrage weigerden, dan spanden we samen om toch te zorgen dat ieder zijn verantwoordelijkheid nam in het werk van de vereniging. Soms moesten we onze toevlucht nemen tot het bekogelen met stenen van de huizen van de weigerachtigen. Mijn vader strafte me regelmatig voor zulk gedrag! Hij vermeed echter me te verbieden om voor de vereniging te werken... Ik hield van sport. In het bijzonder genoot ik van voetbal, volleybal en veldhockey, ook al was ik er niet echt goed in. Toch speelde ik in de schoolteams. In die dagen was ik niet echt actief in de politiek.

Mijn vader was een zeer actief krantenlezer. Hij had abonnementen op de kranten Ananda Bazar, Azad, Mohammadi, Saugat, en andere bladen. Ik las kranten sinds mijn vroege jeugd. Ik was ouder dan de meeste van de jongens bij mij in de klas, vanwege de 4 verloren jaren van mijn ziek-zijn. Ik was een koppig jongmens. Ik had mijn eigen ‘gang, en strafte onbarmhartig iedereen die me een strobreed in de weg legde. Ik vocht veel. Dat gold ook voor mijn bendeleden. Soms had mijn vader schoon genoeg van mijn agressieve optreden. Daar we in een klein stadje woonden, werd mijn gedrag aan hem doorgegeven. I was doodsbang voor mijn vader. Ik was eveneens bang voor Abdul Hakim Mia, een collega en vriend van mijn vader. Wanneer we aan mijn vader’s aandacht wisten te ontsnappen, waren er altijd nog de scherpe ogen Hakim Mia! Wij woonden aan de ene kant van de stad, en hij aan de andere kant. Hij is overleden, maar zijn kinderen hebben het goed gedaan. Eén werkt bij de Centrale Overheid. Een ander is staflid bij de Civil Service of Pakistan. Het toenmalige afgevaardigde in de Legislative Assemblee14 voor Gopalganj was Khondokar Shamsuddin Ahmed, een beroemde advocaat. Zijn oudste zoon Khondokar Mahbubuddin Ahmed, ook bekend als Feroz, was een vriend van mij. We waren ‘buddy’s’. Feroz is advocaat aan het hoogste hof in het land. We waren zodanig bevriend dat wanneer we elkaar een dag niet zagen we ons miserabel voelden. Ook mijn vader en Khondokar Shamsuddin Ahmed waren goede vrienden. Mr Ahmed was een uiterst vriendelijke man. Hij was lid van de Krisak Shramik Partij van overleden AK Fazlul Huq. Toen de Heer Huq Chief Minister van Bengalen werd, en tot de Muslim League toetrad, volgde de Heer Ahmed, ondanks het feit dat geen van de partijen in die tijd goed georganiseerd was. De Muslim League bestond op papier, maar op dat moment eigenlijk nauwelijks in de realiteit.

In 1938 gebeurde er iets bijzonders in mijn leven. De Heer AK Fazlul Huq was Chief Minister van Bengalen, en de Heer Huseyn Shaheed Suhrawardy was Minister van Arbeidszaken. Ze zouden een bezoek brengen aan Gopalganj. In dit verband werd een grote bijeenkomst te beleggen. Er werd besloten om gelijktijdig een tentoonstelling te organiseren. Daar 2 eminente Bengaalse moslimleiders op het punt stonden Gopalganj te bezoeken, was iedereen enthousiast over dat vooruitzicht. Ik zat nog op school. Zoals eerder gezegd, ik was veel ouder dan mijn schoolvrienden. Zodoende kreeg ik de verantwoordelijkheid voor de vrijwilligersbrigade. Ik organiseerde de brigade zonder te kijken naar godsdienst, of geloof van de deelnemers. Later bleek dat de jongens met een hindoe-achtergrond de brigade één voor één verlieten. Niet in staat om te begrijpen waarom dit gebeurde, vroeg ik aan een vriend wat er gaande was. Hij vertelde dat de hindoe Congress Party haar leden geïnstrueerd had om niet mee te doen, en zelfs om zorg te dragen dat de politieke leiders niet konden rekenen op een grote ontvangst. De hindoebevolking was ook gevraagd om de winkels te sluiten op de dag zelf. In die dagen waren hindoes eigenaar van 80% van de winkels in Gopalganj. Het nieuws verbaasde me, daar we zelf hindoes en moslims niet als ongelijkwaardig behandelden. Ik kon goed opschieten met jongens van hindoes komaf. We waren gewoon om samen te spelen, te zingen en op straat rond te hangen.

Onze leiders vertelden ons dat omdat de Heer Huq een regering had gevormd samen met Muslim League de hindoebevolking woedend was. Dit nieuws was een schok voor mij. De Heren Huq en Suhrawardy kregen een waardige ontvangst. We deden er alles aan om dat mogelijk te maken. Ik formeerde een brigade met hulp van moslimjongeren. Een aantal Scheduled Caste hindoes15 namen deel in de vrijwilligersbrigade. Ze deden dat omdat Mukunda Bihari Mullick16 minister was in de regering van de Heer Huq, en deel van het gezelschap. Hindoes waren in de meerderheid in Gopalganj. Mensen met een moslimachtergrond kwamen van heinde en verre, gewapend met allerhande wapens, klaar om te vechten, mochten er pogingen zijn om het bezoek te ontregelen. Er was zelfs het risico dat rellen uit konden breken.

De Heren Huq en Suhrawardy arriveerden op tijd en de bijeenkomst werd belegd. De tentoonstelling werd geïnaugureerd. De Heer Huq ging naar de publieke hal, en de Heer Suhrawardy bezocht de missieschool. Daar ik op die school zat mocht ik hem verwelkomen. Hij inspecteerde de school en terwijl hij terugliep vroeg hij mij over mijzelf en mijn familie. Een overheidsdienaar die de Heer Suhrawardy begeleidde vertelde hem over de oorsprong van mijn familie. Hij nam me bij de arm en vroeg me vriendelijk of er ook een Muslim League in de buurt was. Ik vertelde hem dat die organisatie ontbrak, en ook dat moslimstudenten niet actief waren in Gopalganj. Hij zei of vroeg verder niets, maar schreef mijn naam en adres op in een notitieboekje. Een paar dagen later kreeg ik een bedankbriefje, en vroeg hij mij om hem op te zoeken in Calcutta, wanneer ik in die buurt was. Ik beantwoordde het briefje, en zo begon ik met hem te corresponderen.

Een andere zeker te noteren gebeurtenis vond ongeveer tezelfdertijd plaats. Hindoes en moslims toonden zich in die dagen wederzijds meewarig. Er waren maar een gering aantal hindoedorpen in de omgeving van Gopalganj. Een paar moslims waren daar eerder gemarteld geweest. Ik had een vriend in mijn klas genaamd Abdul Malek, een verwant van Khondokar Shamsuddin Ahmed, de beroemde advocaat. Op een avond, waarschijnlijk in maart of april, kwam ik thuis van voetbal. Khondokar Shamsul Huq, ook bekend als Basu Mia Muktar (later de voorzitter van de Muslim Awami League in Gopalganj) zocht mij op, en vertelde dat Malek klappen had opgelopen in het huis van de Hindu Mahasabha leider Suren Banerjee, alwaar hij vervolgens werd vastgehouden. Kon ik dat geval eens uitzoeken? Daar Malek een vriend van mij was, moest ik proberen om hem uit het huis te bevrijden. Ik besloot geen minuut te verliezen. Ik ging vergezeld van een aantal van mijn vrienden naar het bewuste huis, en vroeg om Malek vrij te laten. Een man genaamd Ramapada Dutt slingerde beledigingen naar mijn hoofd, zodra hij me zag. Ik protesteerde, en zocht versterking bij mijn vrienden. Ramapada was ondertussen naar de politie gegaan, om die te vertellen van mijn interventie. Drie politiemannen arriveerden. Ik verklaarde dat ze Malek moesten bevrijden, of dat ik het initiatief zou nemen om dat te doen. Mijn oom, de inmiddels overleden Sheikh Serajul Huq, was toentertijd student en logeerde in een hostel. Hij was de eerste neef van mijn beide ouders. Ook had ik een oom in Narayanganj genaamd Sheikh Zafar Sadek. Zijn oudere broer was vlak na het behalen van zijn toelatingsexamen overleden. Toen hij te weten kwam dat ik om hulptroepen had verzocht, schoot hij mij onmiddellijk te hulp met een groep jongeren. Tegen die tijd waren we betrokken in een serieus gevecht met de hindoes. We slaagden erin de deur naar het huis waarin Malek gevangen zat te forceren, en hem te bevrijden. Na afloop was de stemming in de stad om te snijden. Niemand durfde mij aan te spreken. Het was die dag zondag, en mijn vader was in Tungipara. Hij werd de volgende dag in Gopalganj verwacht. Maar de afstand betrof zo’n 22 kilometer. Mijn vader was gewoon naar Tungipara te gaan met zijn boot en terug te keren op Maandag. De hindoeleiders hadden samengezworen met een aantal hindoepolitiemannen, en hadden een zaak tegen mij aangespannen. Daarin werd Khondokar Shamsul Huq, alias Muktar, beschuldigd van het aanzetten tot een criminele activiteit. Ik werd beschuldigd van poging tot doodslag, het starten van een relletje, en van beroving. In de ochtend kwamen we erachter dat mijn oom Muktar; de klerk van de advocaat Khondokar Shamsuddin Ahmed, Zahur Sheikh; mijn goede vriend en buurman Sheikh Nurul Huq, alias Manik Mia; Syed Ali Khondokar; mijn schoolvriend Abdul Malek; en een groot aantal andere studenten zich eveneens onder de beschuldigden bevonden. Het leek erop alsof de hindoes geen enkele van de zonen van vooraanstaande moslims uit het gebied gespaard hadden. Om 9 uur ’s morgens hoorden we dat mijn oom, en een aantal anderen gearresteerd was. Maar hoe kon de politie ons eigenlijk arresteren? De hoogste politieman op het politiebureau bleek ernstig in verlegenheid gebracht te zijn door de affaire. Om 10 uur stond de politiebaas buiten te kletsen met een bekende, duidelijk met het doel om mij de gelegenheid te geven om te verdwijnen. Ons huis stond naast het gemeentehuis, waarin zich het politiebureau bevond. Mijn neef uit Madaripur, die me vergezelde drong erop aan om de kans te grijpen, om weg te lopen naar huis. Ik zei hem dat ik nergens heen ging. Wanneer ik dat zou doen dan zal iedereen me verdenken bang te zijn. Op dat moment kwam mijn vader terug van op reis te zijn geweest. De politiebaas volgde mijn vader naar binnen in zijn huis, en vertelde hem van de gebeurtenissen. Hij toonde het bevel van mijn arrestatie. Mijn vader riep uit: “Pak hem op!” The politieman vond dat ik eerst moest eten, terwijl hij voor bewaking van mij zou zorgen. Je zoon dient om 11 uur terug te zijn op het politiebureau, zo zei de politieman. Komt hij te laat, dan zal het moeilijk zijn om nog een borgtocht te regelen. Mijn vader vroeg me of ik gevochten had. Daar ik er het zwijgen toe deed, ging hij ervan uit dat dat zo was... Ik at mijn lunch thuis en ging terug naar het politiebureau. Daar begreep ik dat 8 anderen, waaronder Manik en Syed, eerder gearresteerd waren, en naar het bureau waren gebracht. Toen ik terugkwam werd iedereen die gearresteerd was naar het gerechtsgebouw over gebracht. We werden niet geboeid, maar omringd door bewakers. De politieman in het gerechtsgebouw was een hindoe. Toen we daar aankwamen werden we in een kleine cel geplaatst, aanpalend aan de rechtszaal. Zodra hij me zag riep hij uit: “Mujibur is een gewelddadig man. Hij heeft Ramapada met een mes bedreigd. Hij verdient onder geen enkele omstandigheid borgtocht.” Ik antwoordde hem: “Praat geen onzin, dat doet je reputatie geen goed.” De mensen die in de buurt van de politieman zaten spraken schande van mijn antwoord. Anderen verzochten me te zwijgen. Later begreep ik pas dat het groepje een aanklacht tegen mij had ingediend vanwege bedreiging met een mes van Ramapada. De laatste was er slecht aan toe, en was opgenomen in een ziekenhuis. In werkelijkheid had ik een stok gebruikt om hem klein te krijgen; toen hij me probeerde te slaan, had ik de stok van hem afgepakt en hem een klap gegeven. In de schermutseling had ik hem aan het hoofd verwond. The moslimadvocaten bepleitten borgtocht in de rechtszaal. Echter, alleen Muktar werd borgtocht verleend. We werden naar de gevangenis gebracht. De SDO (zie voetnoot n° 13) was een hindoe, en hij wilde ons niet op borgtocht vrijlaten. De officier van het gerechtshof probeerde om mij handboeien aan te doen, maar ik protesteerde daartegen. De anderen kalmeerden me, en ik ging op weg naar het gevang. Het betrof een enkele ruimte, feitelijk een noodgevangenis. Een deel was voorzien van een gordijn, en apart gehouden voor vrouwelijke gevangenen. Maar omdat er geen vrouwen vastzaten werden we daar opgesloten. We kregen eten, kleren en beddengoed van thuis. Na een week mochten we naar huis. Binnen 10 kon iedereen onder borgtocht vertrekken. Telegrammen werden verstuurd naar de Heren Huq en Suhrawardy, respectievelijk Chief Minister en Minister van Arbeidszaken van Bengalen. Er werden ook mensen naar Calcutta gestuurd om contact met de 2 machtigen te maken. Gopalganj was een stadje in rep en roer. Mijn vader was bevriend met de hindoeadvocaten in de stad. Ze respecteerden hem. De 2 partijen in het conflict ontmoetten elkaar een aantal keer, en uiteindelijk werd besloten de beschuldigingen terug te trekken en de rechtszaak te annuleren. We werden verteld om 1,500 taka17 compensatie te betalen. Onze familie legde botje bij botje om de som te voldoen. Mijn vader betaalde het leeuwendeel. Het was de eerste keer dat ik de gevangenis van binnen zag.

In 1939 ging ik op weg voor een bezoek aan Calcutta. Aldaar ontmoette ik de Heer Suhrawardy. Onze studentendelegatie werd geleid door de Heer Abdul Wasek. We spraken hem en nodigden hem uit om naar Gopalganj te komen. We vertelden de Heer Suhrawardy dat we een Muslim Students’ League zouden opzetten, zowel als een afdeling van Muslim League in Gopalganj. Op dat moment trad Khondokar Shamsuddin toe tot de Muslim League. Hij werd President of de Muslim Students’ League, en ik werd algemeen secretaris. De Muslim League was in het leven geroepen. Ene Muktar Saheb was benoemd tot secretaris, maar ik deed vervolgens al het werk. Ook werd er een Muslim League Defence Committee opgericht. Ze maakte mij secretaris. Zo werd ik geleidelijk aan de politiek binnen gezogen. Mij vader probeerde dat niet te voorkomen; zijn enige zorg was dat ik mijn studies zou vervolgen. Feit was dat ik inmiddels serieus in studeren geïnteresseerd was geraakt. Ik was immers een aantal jaren kwijtgeraakt vanwege mijn ziekte, en probeerde dat goed te maken.