Zonen van Jafeth,

over Hollanders en de slavenhandel

in de zeventiende eeuw:

Kroesvee

In Barbarije

Asiento

Banda Neira

LM Publishers

Voorhaven 129

1135 BP Edam

info@lmpublishers.nl

www.lmpublishers.nl

Copyright © 2022: John Meilink / LM Publishers

Vormgeving en illustraties: John Meilink

Omslagontwerp: Ad van Helmond

Tekstbegeleiding: Cocky van Bokhoven

Redactie: Monieke Boonstoppel

Productie: Wilco bv

Literair agent: Remco Volkers (Het kantoortje van Remco)

Omslagillustratie: fragment van The Dutch fleet assembling before the Four Days’ Battle of 11-14 June 1666, with the ‘Liefde’ and the ‘Gouden Leeuwen’ in the foreground (1670), olieverfschilderij door Willem van de Velde de Jonge (1633-1707)

Foto John Meilink: Marco Bakker

ISBN: 978-94-6022996-1 / NUR 342

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Disclaimer: dit boek speelt zich af in een tijd waarin racisme de norm was en de inhoud kan voor velen kwetsend zijn. De standpunten van de karakters komen uitdrukkelijk niet overeen met die van de auteur.

“Jafeth heeft zich uitgebreid naar alle hoeken des winds; nieuwe zeeën heeft hy naar zijn naam genoemd, nieuwe kusten, nieuwe landen, nieuwe werelden ontdekt, doorkruist, bevolkt, onderworpen ... Zien wy hem niet in onze dagen ijveren aan de vereeniging aller volken? Welnu, de Zoon des Menschen volgt hem overal, wat zeg ik, vergezelt hem, om aan alle kusten en op alle eilanden, om by alle volken en natiën en tongen te zoeken en zalig te maken wat verloren was.”

Nicolaas Beets (1814-1903), Het behoud der Verlorenen

“De studie van het verleden met een oog op het heden is de bron van alle zonden en drogredenen in de geschiedschrijving.”

Herbert Butterfield (1900-1979)

Afgjers jn de IT' eeuw, naar een kaart van Cornefjs Gofjath (r6r7-r660)

Belangrijke personages

Ali de Kuijper: Hollandse renegaat in Algiers, met de functie van tolk.

Anthonie de Wildt: jonge leerling-boekhouder van de West-Indische Compagnie.

Baba Hassan: schoonzoon en rechterhand van Hadji Mohammed Treki, de Dey van Algiers.

Cornelis Cats: koopman in Schiedamse jenever, afkomstig uit Vlaardingen.

De Brak: bijnaam van Ignaas Demeyere uit Oelegem (Vlaanderen), medegevangene van Kokker en Mooie Han.

El-Bat: (‘de knuppel’) bijnaam van Ali ben Belkassem ou Hanouch, hoofdopziener van het bagno de la bastarda.

Hadji Mohammed Treki: de Dey (machthebber) van Algiers.

Jacob de Paz: onderhandelaar in Algiers, belast met vredesonderhandelingen als assistent van Thomas Hees.

Kokker: volmatroos op de Sint-Joris, scheepsmaat van Mooie Han.

Monstafaris Rais: kaperkapitein, schipper op de Oranjeboom en slavenhandelaar te Algiers.

Mooie Han: volmatroos op de Sint-Joris, scheepsmaat van Kokker.

Nellie Cats: dochter van koopman Cats.

Thomas Hees: afgezant (Commissaris) van de Staten-Generaal in Algiers.

* Achter in dit boek vindt u een verklarende woordenlijst.

Proloog

De augustuszon is warm, al is het vroeg in de ochtend en hangt de dauw nog als een sneeuwdek over de velden.

Thomas Hees zit op zijn favoriete plek in de tuin achter zijn huis en kijkt uit over de stomende Amstel, de handen in zijn schoot gevouwen. Hoewel hij nog zestig moet worden lijkt hij op een oude man. Zijn humeuren zijn van slag: zwarte gal heerst in zijn lichaam en ondermijnt zijn gezondheid. Dagelijks tappen de chirurgijns zijn bloed af – de aderen in zijn onderarmen zijn inmiddels zwarte korsten – maar hij voelt zich met de dag zwakker. Hij mist de mediterrane zon, heeft nog altijd heimwee naar het droge klimaat van Noord-Afrika.

Terwijl de zon de nevel verdampt glijdt traag een boot voorbij, voortgedreven door een flauw bollend zeil en de kalme stroom van de rivier. Het wateroppervlak begint te schitteren. Als hij zijn ogen tot spleetjes knijpt kan hij zich daar de blauwe, heldere Middenzee voorstellen, en dan lijkt zijn geest zich naar binnen te keren, doolt hij rond in herinneringen en kan hij haast de stemmen van de kooplui horen, het geroezemoes, de geluiden en geuren van de soek, de Arabische markt.

Ja, herinneringen zijn hem liever dan het heden. Als hij dáár had kunnen blijven had hij misschien langer geleefd, waren zijn nadagen aangenamer geweest. Maar hij mag niet klagen, zijn leven is vol geweest.

Het geluid van serviesgoed doet hem opkijken.

‘Thee?’ vraagt een vrouwenstem. Het blozende gelaat van zijn nicht verschijnt.

Zijn vingers raken heel even haar hand aan. ‘Je bent een lieve meid’, zegt hij welwillend. Ze zorgt voor hem en hij heeft haar inmiddels in zijn testament benoemd. Dat is belangrijk; een mens moet beloond worden voor zijn diensten.

Genietend kijkt hij naar het theeritueel. Hij heeft haar geleerd hoe het moet, maar elke ochtend is een nieuw examen. Ze doet de theeblaadjes in een porseleinen pot en wast ze met een scheut kokend water. Afgieten met behulp van een zeefje. Suiker toevoegen. Een paar blaadjes groene munt erbij. Opnieuw kokend water eroverheen en de theepot gaat nog vijf minuten op het vuur. Ze giet een eerste kopje vol, draait het vakkundig rond en giet het weer terug. Dat versterkt de smaak. Het is de Arabische manier en hij knikt goedkeurend. Zijn kopje wordt gevuld en hij proeft voorzichtig van de gloeiendhete, krachtige drank. Als iets hem verlichting kan geven, denkt hij, dan is het wel thee, in tegenstelling tot aderlaten of purgeren.

Ik ga dood, zegt het stemmetje in zijn hoofd. God, heb ik het goed gedaan? Hij kijkt opnieuw naar de rivier. De zon staat nu hoger aan de hemel en het fonkelen van het water is oogverblindend; het vormt witte vlekjes die op zijn netvlies blijven zweven. Ik heb er minder vrijgekocht dan ik had gewild, denkt hij. Zijn Grote Plan heeft gefaald. Zo veel christenmensen die als slaven zijn gestorven, ontheemd, gescheiden van God en vaderland. Er waren er te veel en de Staten-Generaal wilden niet betalen. Misschien had hij het anders moeten aanpakken. Misschien … bij God … had hij de mens achter elk lijden moeten zien. Hij zucht, leunt achterover in zijn stoel. De warmte prikkelt zijn huid en als hij zijn ogen sluit hoort hij ver weg, diep in zijn hoofd, een echo van de muezzin, die oproept tot het gebed.

‘Daar is de chirurgijn’, zegt zijn nicht onbewogen.

Weerzin overmant hem en hij schudt zijn hoofd. Het is genoeg. Laat dit de laatste keer zijn, vraagt hij, terwijl hij zijn geest naar boven richt. Alles is gedaan en gezegd. Als God hem vergeeft is het goed. Audhu billah.

Hoogermeer, Nieuwer-Amstel, oogstmaand 1693

Deel 1

Passage

najaar 1678

“Van Turck en Roovers seer verwoet,

Worden sy aengerant,

En veel Vyanden meer,

Die haer soecken te krencken,

Die varen by der Zee

Mogen hier wel op dencken.”

Wat Leidt den Zeeman al Verdriet (1639)

1 Op zoek naar de passaat

“Maar, wat scheelt hen, dat zij niet geloven? En wanneer de Koran aan hen wordt voorgedragen, werpen zij zich niet ter aarde neer, integendeel, de ongelovigen loochenen deze.

Doch Allah weet het beste wat zij denken.

Kondig hen hiervoor dus een pijnlijke straf aan.”

Uit: De Koran, soera 84:20-24

Het Hollandse fluitschip de Sint Joris is een eenzame stip op de oceaan. Ze haalt gemakkelijk zes knopen in een fraaie bakstagwind en zo gaat het al dagen. De Atlantische Oceaan strekt zich naar alle windstreken als een blauwe vlakte uit; de Kaapverdische Eilanden vormen het dichtstbijzijnde land, honderd zeemijlen naar het zuidwesten.

De jonge Anthonie de Wildt staat, zoals bijna elke ochtend, aan de binnenreling van het halfdek, uitkijkend over het middenschip en de brede, elkaar overlappende zeilen. Zijn lange roodblonde haar wappert in de wind, die aangenaam koel is.

Vier weken geleden is hij als passagier met bestemming Suriname aan boord gekomen. Het is zijn eerste reis. Drie dagen lang is hij zeeziek geweest, met zijn hoofd boven een puts in een naar braaksel stinkende hut. Maar daarna heeft hij zich hersteld en op dag twaalf, toen ze zich ter hoogte van de Berlenga-eilanden bevonden, brak de zon door. Sindsdien rijgen de dagen zich steeds warmer aaneen, onder een indigo hemel met hier en daar spierwitte wolkenbanken.

Beneden hem, voorbij het grote luik, staan een paar matrozen te vissen met lange dunne lijnen en repen bokking als aas. Ze laten de lijnen zo ver mogelijk vieren, trekkend en sleurend, om zo de aandacht te trekken van barracuda’s of tonijnen. Anthonie kijkt er graag naar. Hij heeft nooit eerder een tonijn gezien.

Een enkel schip is kwetsbaar. Tot aan de hoogte van de Afrikaanse noordkust hebben ze in linie met een fregat van de Admiraliteit kunnen zeilen. Zo waren ze veilig tot de Canarische Eilanden, maar daarna, toen ze in westelijke richting op zoek gingen naar de passaat, waren ze noodgedwongen op zichzelf aangewezen. Dat leidde tot verhoogde waakzaamheid: een permanente uitkijk in de top van de grote mast. ‘Hier kunnen Turken op de loer liggen’, heeft de schipper gezegd. In die periode liet hij de zeelui oefeningen doen in het bemannen en laden van de stukken geschut aan boord. De schipper is een streng man en iedere seconde tijdwinst telt; met de zandloper in de hand werden de maats opgejaagd. Maar de zee bleef leeg, geen Turk te zien en iedereen was opgelucht.

Het is inmiddels druk aan dek; het fraaie weer heeft de passagiers naar buiten gelokt. Aan de bakboordreling staan de rijke koopman uit Vlaardingen met zijn gezin, een gezette vrouw en een spichtige, blonde dochter van een jaar of zeventien. Daarnaast twee humorloze predikanten van de classis Amsterdam en aan stuurboordzijde een vaandrig van de West-Indische Compagnie en een paar Hollandse gezinnen met kinderen.

Anthonie de Wildt slentert wat rond en luistert naar de gesprekken. De rijke koopman – er wordt beweerd dat hij familie is van Jacob Cats – loopt graag te koop met zijn kennis. Hij heeft de duimen in de zakken van zijn dure vest gestoken, kijkt minzaam om zich heen en zegt: ‘Ik heb gehoord dat binnen afzienbare tijd de boter zal smelten.’

‘De boter, meneer?’

‘Een uitdrukking van de zeelui, jong. Als de boter smelt draait de wind. Met de passaat in de rug worden we recht naar het Caraïbisch gebied geblazen.’

Anthonie kijkt sceptisch omhoog naar het grootzeil. De wind staat nog steeds zuidoost. ‘Heel interessant, meneer’, zegt hij neutraal.

‘Let op mijn woorden.’ Koopman Cats kijkt hem geringschattend aan. Hij heeft het grootste deel van het scheepsruim gehuurd, de lading Schiedams jeneverwater is van hem: grote eikenhouten vaten die drie tiers hoog zijn opgestapeld. Als je benedendeks komt ruik je de zoete geur, vermengd met een dikke vleug alcohol. De schipper heeft er bewaking bij geplaatst, want ’s nachts is de verleiding misschien moeilijk te weerstaan, zeker voor de matrozen. ‘Met officieren en onderofficieren is het natuurlijk andere koek,’ heeft Cats aan het begin van de reis gezegd, ‘maar die zeelui vóór de mast zijn van nature tuig van de richel. Dieven en moordenaars, dat weet iedereen.’

‘Vóór de mast, meneer?’ had Anthonie gevraagd. Hij weet niets van zeevaart. Hij heeft de Franse school gevolgd. Boekhouden. Rekenen.

‘Het gewone volk. Matrozen en hooplopers.’

Gedurende de weken erna heeft hij het onderscheid snel geleerd. Tenzij met uitdrukkelijke toestemming van de bootsman mogen de maats inderdaad niet op het achterschip. Áchter de grote mast bivakkeren de fatsoenlijke mensen, ervóór is het een rauwe, primitieve wereld, waar je als passagier naar kunt kijken alsof je in een dierentuin bent.

Halverwege de Portugese kust was er een veroordeling; een van hen had iets gestolen, een klein mannetje, niet veel ouder dan hijzelf. De schipper sprak het vonnis uit met alle hens aan dek. In de dierentuin is geen plaats voor genade en wie steelt zal boeten. Het mannetje werd aan de mast gebonden, met zijn rug en billen naakt. De bootsman, een grote kerel met een kaal hoofd, sloeg hem met een stuk touw totdat zijn billen vuurrood zagen, en daarna pakte hij zijn rechterhand, tilde deze omhoog en sloeg een mes door de palm, tot aan het heft in het hout van de grote mast. Twee lange dagen stond het mannetje daar, met zijn linkerhand achter zijn rug gebonden, jankend als een hond en met het snot aangekoekt op zijn gezicht terwijl de maats hun werk deden en hem negeerden, tot hij eindelijk de moed had gevonden om het mes met zijn doorboorde hand uit het hout te trekken.

In de namiddag draait de wind. Het schip komt tot leven.

‘Alle hens!’ brult de bootsman.

De kwartiermeesters jagen de maats de hoogte in. Onderzeilen worden ingekort, de voorzeilschoten gelost, de fokkenra’s gebrast en de bezaanschoot zo strak mogelijk aangehaald. De ploegen staan in groepen van zes en acht aan de lieren. De stuurlui trekken uit alle macht aan de kolderstok1 en richten het roer. ‘Brassen! Brassen!’ schreeuwen de meesters. De mannen zingen in koor als ze de touwen spannen: het is zwaar werk en het moet gelijkgaan. De ra’s van de grote mast en de fokkenmast maken krakend en piepend een draai van negentig graden. Heel even valt het schip stil. De matrozen vliegen over de ra’s, de verschoten worden over de verstaging gehaald en de onderzeilen weer losgelaten. Alle zeil wordt vastgezet in de nieuwe stand. Dan pakt ineens de wind, er gaat een siddering door het hout en de Sint-Joris richt zich kalm en majestueus naar het westen.

‘Zie je wel’, zegt koopman Cats triomfantelijk. ‘De boter smolt.’

1 Kolderstok= stuurstok, voorloper van het stuurwiel.

2 Zeil in zicht

“Duisternis zal hen bedekken. Dat zijn de ongelovigen, de slechten.”

Uit: De Koran, soera 80:41-42

De dagen gaan voorbij in een aangename, haast lome routine. De maats zwabberen de dekken en trimmen de zeilen, de wacht doet haar ronde. ‘Alles wel!’ klinkt het na iedere scheepsbel en het keren van het glas. Scheepsgeluiden van alle dag: het gestage zoemen van het tuig in de wind, het voortdurend slurpen van de pompen.

Op het midden van de dag wordt de zon geschoten. ‘Bestek maken!’ roept de stuurman dan, en de jongste officieren buigen zich over hun tabellen.

De passagiers zoeken schaduw onder de zonnetent, een breed zeil dat met touwen en scheerhouten over het halfdek is gespannen. Dat neemt niet de hitte weg, integendeel zelfs – het hindert de doorstroming van de wind – maar het beschermt hen in ieder geval tegen de verzengende straling. Er zijn er al met roodverbrande koppen. In de schaduw wordt lui gepraat of gedoezeld, hangend tegen reling of mast, soms een spelletje sjoelbakken of een stiekem potje kaart. De vaandrig van de West-Indische Compagnie oefent met zijn houwer. Hij maakt schijnbewegingen in de warme lucht totdat het zweet van zijn gezicht druipt.

Na de noen1 wordt schaften geblazen. De koks serveren grutten in gesmolten varkensvet, aangevuld met stokvis. Anthonie zit met zijn rug tegen de bakboordreling, de houten kom met voedsel op zijn schoot. De grutten zijn heet en de vis is zout, maar hij lepelt het gulzig naar binnen. Een mok bier, vermengd met water, lest zijn dorst. Het water is nog redelijk fris. Dat zal snel veranderen, zeggen de maats, over een week of twee, drie, moet je het tussen je tanden naar binnen zuigen om geen algen of insecten naar binnen te krijgen.

De dochter van koopman Cats verschijnt aan dek. Soms ontsnapt ze aan de strenge bewaking van haar moeder en als ze alleen is ontdooit ze een beetje. Ze kijkt onzeker om zich heen, herkent hem en gaat weifelend naast hem zitten met een halfvolle, dampende nap in haar handen. Ze begint met lange tanden te eten.

‘Eet jij niet in de kajuit, bij de hoge heren?’ vraagt hij, terwijl hij met zijn wijsvinger de laatste restjes uit zijn eigen kom opveegt.

Ze rilt van walging, schudt haar hoofd. Haar zandkleurige haar is met benen kammetjes opgestoken en hij kan haar blote nek zien. Dat vindt hij wel opwindend, al is ze verre van mooi.

‘Het is er afschuwelijk heet’, klaagt ze. ‘Iedereen zit boven op elkaar. En die tafelmanieren! Ze laten boeren en praten met hun mond vol.’

Anthonie haalt zijn schouders op.

‘Thuis in Vlaardingen eten wij verfijnd, mijn vader heeft een Franse kok.’

‘Een paap?’

‘Nee, een hugenoot.’ Ze kijkt hem spottend aan. ‘Wat weet jij daar nou van?’

‘Niks. Mijn vader zegt dat alle papen smeerlappen zijn.’ Hij grijnst. ‘Ik zou niet graag een smeerlap als kok willen hebben.’

Nu glimlacht ze. ‘Wat doet jouw vader dan?’

‘Hij werkt voor een handelshuis in Amsterdam.’

‘Als koopman?’

‘Nee, als – eh – klerk.’

‘Oh. Een bediende.’

Nu voelt hij zich opgelaten. ‘Vader is een gewaardeerde kracht’, protesteert hij. ‘Hij heeft een goed woordje voor me gedaan. Door hem heb ik een betrekking bij de West-Indische Compagnie.’

‘Hm.’ Ze lijkt niet erg onder de indruk. ‘Míjn vader handelt niet in slaven.’

‘Als ik mijn best doe kan ik opklimmen tot hoofdcommies.’ Hij kijkt naar haar, terwijl ze met kleine hapjes haar maal verorbert. Verwaand nest, denkt hij. ‘Jij hebt makkelijk praten’, bromt hij. ‘Jij bent rijk geboren.’ Hij heft zijn hoofd en laat de zon zijn huid bakken. ‘Waarom heeft je vader jullie eigenlijk meegenomen?’ vraagt hij.

‘Vader wil een handelshuis in Paramaribo oprichten. Het schijnt dat de Hollanders liever jenever dan inlandse rum drinken. Als hij het alleenrecht krijgt op de import zal hij zijn fortuin maken.’ Ze zucht verveeld. ‘Nog rijker.’ Haar nap is leeg. ‘Hij wil er een paar jaar wonen om zijn zaken op orde te krijgen. En wij moesten mee.’

‘Het is niet naar je zin?’

‘Het is niet eerlijk. In Holland had ik kunnen trouwen.’

Hij vraagt, oprecht verbaasd: ‘Zijn er dan geen huwbare mannen in Suriname?’

‘Het zijn planters. Boeren. Avonturiers!’

Anthonie lacht. Beneden hem op het kuildek2 zitten de schiemannen en de zeilmakers bij elkaar. Eindeloos wordt er gestoken, gesplitst en genaaid, het werk is nooit af, en hij hoort vaag hun geroddel en gelach terwijl de rook van hun pijpen zijn neusgaten prikkelt. Zijn volle maag maakt hem loom. Zinnelijke fantasieën vullen zijn hoofd. Ik zou haar best willen aanraken, denkt hij. Ze heeft witte haartjes in haar nek. Zo doezelt hij weg.

Hoog boven hem, vanaf de steng aan de grote mast, klinkt plotseling een opgewonden jongensstem: ‘Aan loéééf! Schíííp!’

Schipper Koster staat in het kompashuis en fronst zijn wenkbrauwen. ‘Een schip?’ Bezorgd kijkt hij zijn eerste stuurman aan. ‘Dat kan nooit een Hollander zijn.’ Hij grijpt zijn loerglas, klimt de opgang op naar de kampanje en zet zijn heupen tegen de stuurboordreling. Met zijn kijker tast hij een paar keer de horizon af. Niks. Hij klimt op de reling en houdt zich vast aan een weeflijn van het bezaanswant. Kijkt opnieuw. Weer niks. Met een zwaai belandt hij aan de buitenkant van het want. Klautert een stukje naar boven. Tuurt opnieuw. Ja, daar is het: een klein puntje zeil, nog nauwelijks waarneembaar, boven op de kromming van de aarde. Met een peinzende blik kijkt hij omhoog, bestudeert de hemel, proeft de wind. Bakstagkoelte, achterlijker dan dwars. Hij heeft een kriebel in zijn buik. ‘Steek een rif uit op het grootzeil’, roept hij naar de bootsman. ‘Vlug wat. En haal de vlaggen eraf.’

Het meisje heeft haar armen om haar knieën heen geslagen. Ze kijkt benauwd. ‘Ik ben als de dood voor kapers.’

‘Het zijn geen kapers’, zegt Anthonie. Ineens is ze lang niet meer zo verwaand, vindt hij, het is gewoon een jong, bang wicht, niet anders dan andere meisjes. ‘Maak je geen zorgen.’

‘Alsof jij dat weet’, zegt ze verwijtend.

Hij lacht als een boer die kiespijn heeft, voelt zich gekwetst, kijkt naar de passagiers die langs de stuurboordreling bijeen drommen. Iedereen tuurt naar de horizon, waar nog niks te zien is als je geen kattenoog bij de hand hebt. Hij kan de spanning voelen en de twee predikanten prevelen gebeden. Dat ergert hem. ‘Er is niks aan de hand’, bromt hij. Maar hij voegt er bot aan toe: ‘Als het Turken zijn kan zelfs God je niet redden.’

Haar gezicht wordt bleek en hij heeft meteen spijt. ‘Ach, ik zeg maar wat.’ Hij komt overeind en gaat bij de passagiers staan. Een paar kerels wijzen naar het zuidwesten. ‘Kijk’, zeggen ze. ‘Nu zien wij het ook: een schip.’

De Sint-Joris haast zich over de oceaan, zeilt met gevierde schoten. Schuim spat met geweld over bak- en kuildek. Zeven knopen haalt ze nu, diep in het water liggend. De stem van de hoogbootsman buldert, de maats zwaaien langs het tuig en trekken aan lieren en blokken. Op de bak en in het achterverdek worden de stukken in stelling gebracht, acht in totaal. De konstabel deelt kardoezen uit. Alle open vuur is nu verboden en de busschieters3 zwoegen met de zware stukken. De ijzeren achtponders worden in de rakken geplaatst. Er staan draaibassen op het bakdek, gevuld met schroot. Voor de zekerheid. Maar de spanning neemt toe.

‘Wat is uw leven u waard?’ vraagt de schipper. Hij zit achter het kleine bureau in zijn hut, net voor de ramen van de achterspiegel. De wind waait naar binnen. Dat geeft wat verkoeling.

Koopman Cats staat voor het bureau. Hij heeft niet veel ruimte, zijn rechterbeen raakt de kooi van de schipper. ‘Is dat een serieuze vraag?’

‘Het is geen tijd voor grappen.’

‘U maakt zich zorgen om dat schip?’

‘Ik weet niet zeker wat het is. Nog niet. Maar als het is wat ik denk, dan zou ik ernstig overwegen om afstand van uw lading te doen.’

Koopman Cats zuigt hoorbaar lucht naar binnen. ‘Kapers?’

‘Piraten. Moren. Turken. Als dat schip een brigantijn is kunnen we alle snelheid gebruiken. Uw vaten jenever houden ons op. We liggen te diep.’

Koopman Cats schudt zijn hoofd. Hij heeft een breed, streng gezicht, met een onderkin die over zijn witte kraag valt. ‘U weet heel goed wat die vaten waard zijn: een fortuin, bij God. Denkt u dat ik daar zomaar afstand van doe?’

‘Ik ben niet lichtzinnig, meneer’, gromt de schipper. Hij wijst naar buiten. ‘Een brigantijn is sneller en lichter dan wij, en ze heeft nog roeibanken op de koop toe. Als we uw vaten aan boord houden hebben ze ons vannacht te pakken.’

‘Misschien willen ze ons niet. Misschien zijn het Engelsen.’

‘Misschien.’

‘Hoeveel tijd heb ik om na te denken?’

‘Over een uur kan ik zien hoeveel masten ze heeft. Met twee masten is het een brigantijn en als het een brigantijn is, is het een Turk. In dat geval luister ik niet meer naar u en gooi ik de hele lading zelf in zee.’

‘En als het een driemaster is?’

‘Dan kan het van alles zijn. Dan mag ú beslissen.’

Koopman Cats knikt zwijgend, maar zijn gezicht staat kwaad en onwillig.

Mevrouw Cats is óók bovendeks. Als een wantrouwige moederkloek schrijdt ze over de planken, speurend naar haar dochter. ‘Nellie Cats!’ roept ze met schelle stem. Maar Nellie zit met gesloten ogen in de zon tegen de achterwand, waar het halfdek eindigt en het kompashuis begint.

‘Ik ben hier, moeder.’

Mevrouw Cats ontspant niet. Haar zware zwarte jurk, de witte omslagdoek, haar hoge leren schoenen en het kapje op haar geknotte haar: alles wijst op gestrengheid in de leer. Het moet erg warm zijn onder al die zedigheid. ‘Je weet heel goed dat je niet alleen aan dek mag’, zegt ze verwijtend. ‘Laat het niet meer gebeuren, of je blijft gedurende de reis op kooi.’

Het meisje trekt een nukkig gezicht. De bovenhut, helemaal achter in het schip, is weliswaar exclusief gereserveerd voor de familie Cats, maar het is een bedompt, stikdonker hok met één bedstee, waarin ze gedrieën moeten liggen, opeengeperst als haringen. Het stinkt er naar visolie en andere smerigheid.

Mevrouw Cats knijpt haar ogen tot spleetjes. Instinctief gaat haar blik naar die jongeman van de West-Indische, die een eindje verderop staat. Ze heeft hem al vaker zien rondhangen en hij kijkt haar recht aan, de vlegel.

‘Goedemiddag, mevrouw Cats’, groet hij met een glimlach.

Mevrouw Cats antwoordt niet. Ze trapt niet in geveinsde vriendelijkheid. Die jongen wil maar één ding, dat is duidelijk, en ze dankt God dat hij haar op tijd heeft laten komen. ‘Sta op’, zegt ze tegen haar dochter, terwijl haar diepliggende grijze ogen op zoek gaan naar haar echtgenoot.

‘Tweemaster!’ wordt er geroepen. Verscheidene maats hangen hoog in het fokkewant. Scherpe ogen volgen het onbekende schip aan de horizon. ‘Het is een brik! Een brigantijn!’

Schipper Koster vloekt. Hij tuurt opnieuw door zijn kijker en deze keer is er geen twijfel mogelijk: twee vierkant getuigde masten, aangevuld met stagzeilen en een verlengde boegspriet. Achter de grote mast een langsscheepszeil4, bollend in de westenwind. Hij kan haar snelheid al haast schatten; misschien wel negen knopen of meer. Als die ook nog gaat roeien…

Een ogenblik is hij besluiteloos. Zijn loerglas richt zich op de vlaggen: Hollandse driekleur in top en een prinsenvlag aan het hakkeboord, zelfs een vaandel van de VOC. Verdomde schooiers, denkt hij, daar trap ik niet in. Hij kijkt achterom en overziet zijn eigen schip. Ze is wat rank, denkt hij, de stengen zijn een ietsje te lang, de wind drukt haar te diep in het water, daar had ik al veel eerder wat aan moeten doen, ik had in ieder geval de hellingshoek van de masten moeten aanpassen. Te laat. Te laat. De maats staren hem aan, vanuit kuil en bak, vanaf want, ra’s en marsen, de passagiers vanaf het halfdek, zijn officieren vanuit het kompashuis en de opgang naar de kampanje, met in ieder hoofd dezelfde vraag: wat te doen, schipper? Hij schudt zijn hoofd en overweegt: als ik de lading overboord gooi, kan ik dan acht knopen halen? Jawel. Maar is het genoeg?

1 Noen= middaguur

2 Kuildek of kuil = verlaagd hoofddek op een driemaster, tussen bak en brug

3 Busschieter = kanonnier

4 Langsscheepszeil = driehoekig zeil dat parallel aan de kiel is geplaatst.

3 Thomas Hees, afgezant

“In het najaar van 1674 ontvingen Haar Hoog Mogenden van de Staten-Generaal een brief van de Dey, ofwel de koning van Algiers, Hadji Mohammed Treki, waarin hij hen gelukwenste met de verkiezing van de Prins van Oranje tot stadhouder, en hun een tractaat van vriendschap en vrede aanbood.

Hierop besloten Haar Hoog Mogenden mij als commissaris uit te zenden, teneinde voornoemde vrede te bewerkstelligen en een einde te maken aan de kapingen van onze schepen, de inbeslagname van onze goederen en de gevangenneming van onze burgers en zeelui. Tevens is het mijn taak een overeenkomst tot stand te brengen betreffende de lossing van de in Algiers verblijvende slaven van Hollandse afkomst. Met de inzameling van de hiertoe benodigde gelden zal zich belasten mijn broer Joannes Hees, koopman in ijzer op de Oude Schans te Amsterdam. (…)”

Uit: het dagboek van Thomas Hees

De worstelaars blinken van de olie. Gespierde, massieve lichamen die op elkaar dreunen. Klauwende, grijpende vingers, wegglijdend over spekgladde huid. Gehijg. Gegrom. En de aanmoedigingen van de toeschouwers.

Thomas Hees zit met gekruiste benen op de vloer en nipt van zijn beker limonade. Op nog geen tien voet van hem vandaan cirkelen de worstelaars om elkaar heen. Hij kan hun zweet ruiken. ‘Met uw welnemen, excellentie, deze keer zal het anders gaan’, zegt hij deskundig, opkijkend naar Dey Hadji Mohammed Treki, die op een verhoging naast hem zit. ‘Mijn vechter wordt hoog aangeslagen. Vierentwintig overwinningen.’

De oude man geeft geen krimp en wrijft over zijn spierwitte baard. ‘U moet nog veel leren, afgezant Hees. Míjn vechter houdt zich in, hij vermoeit slechts zijn tegenstander.’

Hees glimlacht. Het is een oude rivaliteit tussen de Dey en hem. Vanaf het eerste begin heeft hij de smaak van het worstelen te pakken gekregen. Het windt hem op. En de weddenschappen maken het extra spannend.

De worstelaars hangen nu aan elkaar en proberen grip te krijgen. De zwartleren broeken soppen van de olie. Hees monstert zijn favoriet, tracht waarheid te vinden in de woorden van de Dey. Hij ziet geen vermoeidheid. Zijn man is zelfs iets groter en lijkt in het voordeel. Gekreun vult de holle ruimte van de grote zaal, gezichten vertrekken als de mannen elkaar uit evenwicht proberen te brengen.

Hij buigt gespannen voorover, gebiologeerd door de strijd.

Nu gaat het snel: een beenklem, gezwaai van armen. Twee lichamen storten ter aarde. De toeschouwers rondom de ring beginnen te brullen en te juichen. Verbeten kronkelen de mannen door het zand, dat aan olie en zweet blijft kleven. Onherkenbaar zijn ze. Twee kolossen die elkaar bestrijden. Geschreeuw. Een armklem.

Hees komt overeind en rekt zijn hals. ‘Hij geeft op!’ roept hij ontsteld uit. Zijn favoriet, de grotere en sterkere van de twee, tikt met een van pijn verwrongen gezicht af.

‘Ervaring, afgezant Hees’, zegt de Dey op minzame toon, ‘is belangrijker dan brute kracht. Ik heb eens getracht een blanke tot worstelaar te laten opleiden. Tevergeefs. Hij was te achterlijk en verloor elk gevecht.’ Hij kijkt naar de munten die tussen hen in op een smetteloos witte doek liggen uitgespreid. ‘Ik maak een arm man van u.’ In zijn stem klinkt sarcasme door. Zijn vingers reiken naar het geld.

Hees maakt deemoedig een buiging. Na al die tijd, denkt hij, is dat alles wat die oude vrek bezighoudt; hij zou zijn moeder vermoorden voor drie stuivers, áls hij het al niet gedaan heeft.

Hij kijkt naar zijn vechter die nu eenzaam op zijn rug ligt, hijgend als een karrenpaard. De toeschouwers lachen hem uit, overal wisselt geld van eigenaar. Hees toont geen emotie. Maar voor de verandering had hij deze keer graag gewonnen, het zou de enige genoegdoening in lange tijd zijn geweest.

Koffie.

De slaaf – gitzwarte huid, spierwitte kaftan – kookt het water op de vuurschaal en doet er suiker en donker gebrande koffie in. Hij haalt de koperen kan van het vuur, tikt ertegen met een zilveren lepel, laat de koffie even rusten en plaatst hem dan terug. Ten slotte buigt hij zich naar de Dey, die op een bank in de hoek van de kanselarij zit, en houdt de kan omhoog.

De Dey lijkt de geuren in zich op te nemen, met halfgesloten ogen, knikt dan nauwelijks waarneembaar met zijn hoofd.

Op een schaal staan twee kleine porseleinen kopjes, Delfts blauw, een geschenk van de Hollandse afgezant. Het gebruik ervan is een geste. Dat weet ook Thomas Hees; elk gebaar is welkom, het is zeldzaam, als water in de woestijn.

De slaaf beweegt onnavolgbaar snel de kan en in een oogwenk zijn de kopjes zonder morsen gevuld. De zwarte vingers strooien nog wat saffraan.

Hees wacht. Dat is wat hij voornamelijk doet: wachten.

De Dey drinkt eerst, slurpt deskundig de koffie naar binnen. Zijn gelooide gezicht toont nauwelijks emotie, maar uit zijn keel komt een grommend, tevreden geluidje, als een kat die spint. Hij gebaart met een hand. ‘Uw qahwa, afgezant Hees. Drink.’

Alles op bevel, denkt Hees, zelfs het drinken van koffie. Verder gebeurt er niets. Er zijn lange stiltes, dat is soms gênant. Ze staren naar elkaar, de Dey en hij, een terugkerend ritueel. Is er wat te zeggen? De dagen volgen elkaar op, ze verschillen niet zo veel, het is volhouden en doorgaan, meespelen in dit groteske theater. Maar het duurt lang. Voor iedereen. De gesprekken zijn als geïsoleerde eilanden in een uitgestrekte oceaan.

‘Onze schepen zijn uitgevaren’, zegt de Dey. ‘Heeft u het gezien? Het weer is goed. Onze winst zal groot zijn.’

Hees trekt een zuur gezicht. ‘Úw winst excellentie, niet de onze.’

Die laatste woorden zouden een verwijt kunnen zijn, futiel en aanmatigend, maar de Dey doet alsof hij het niet gehoord heeft. Hij zegt zomaar uit het niets, maar op haatdragende toon: ‘Heel jammer, de dood van de Engelse consul.’

Dat steekt. Hees bijt op zijn lip. ‘Inderdaad, meneer Martin was erg onfortuinlijk.’

‘U was met hem – hm – bevriend, meen ik?’

‘Wij waren buren.’

‘Uw vriendschap was merkwaardig; Hollanders en Engelsen zijn immers concurrenten. Ik herinner me dat mister Martin er alles aan deed om een verdrag tussen u en ons te dwarsbomen. Hij besefte heel goed dat wij niet met u beiden vrede kunnen sluiten.’ Een boosaardige grijns verschijnt. De Dey leunt achterover en sluit zijn ogen. ‘Hij was een kleurrijk man. Heeft hij niet ooit een leeuw van hier naar Engeland gestuurd?’

Hees kent het verhaal, al speelde het voor zijn tijd. ‘Jawel, excellentie, het beest werd door de secretaris van de Engelse admiraliteit in Westminster gehouden.’

‘Amusant. Helaas was hij een minder goed zakenman. Zijn investeringen werden zijn ondergang.’

Thomas Hees zwijgt. Dat is verstandig. Maar binnen in hem roert zich een onderdrukte woede. Waarom ben ik overgeleverd aan de kwellingen van deze tiran? Hij slurpt de laatste koffie uit zijn kopje.

Het paleis ligt in de stad, dat stinkende, overvolle doolhof van smalle straten en stegen, met witgepleisterde huizen van gedroogde leem.

Hees spoedt zich naar huis, begeleid door zijn secretaris en zijn Afrikaanse slaaf. De stegen zijn zo smal dat twee personen elkaar nauwelijks kunnen passeren. Hij drukt zich tegen de beschaduwde muren aan, zijn hoofd in een doek gewikkeld, zijn gezicht naar beneden gewend. De hitte is haast tastbaar. Er is het gezoem van duizenden zwarte vliegen. Vol walging wappert hij met zijn vrije hand om ze te verdrijven, vergeefs. Hij voelt zich zwak, heeft moeite zijn evenwicht te bewaren in de steile straten. Zijn gezondheid wordt ondermijnd door een chronisch gebrek aan evenwicht van zijn humeuren, zijn levenssappen. Een teveel aan zwarte gal, ja, hij is zelf een afgestudeerd doctor medicinae en kan het weten. Misschien moet hij zich opnieuw met de vlijm laten snijden.

Zijn schoenen schrapen over aangekoekt, door de zon gebakken afval, op de muren zitten roerloos de gekko’s. Af en toe een glimp van de zee: een diepblauwe achtergrond en de aanwaaiende stank van rotte vis.

Hij verafschuwt de stad.

Een eindje verderop, aan de rand van de steeg, ligt een lichaam, met het hoofd vreemd schuin tegen een muur, het gezicht naar beneden. Een verwarde bos blond haar en zware, afgesleten kettingen rond polsen en enkels, een huid vol vlekken en wonden, witgrauw van kleur, uitstekende beenderen, ribben en ruggengraat. Het komt dagelijks voor: de zoveelste ordinaire zeebonk zonder geld of familie, opgebrand, uitgeput en bezweken. De steengroeven sparen niemand.

Hees slaat een kruis en stapt omzichtig over het lijk heen, zijn ogen afgewend. Hij weigert het gezicht te zien. Het is beter om te denken dat het geen Hollander is, want Hollanders zijn zíjn verantwoordelijkheid.

Het huis staat haast op de rand van de Al-Wata, het lage deel van de stad, in een wijkje ten oosten van het Arsenaal, hij heeft het samen met de Joodse koopman Jacob de Paz, commissaris der Staten-Generaal, gehuurd. Jacob in één deel, hij in het andere. Het is een groot huis, een vierkant blok dat van buiten louter blinde muren heeft, maar van binnen open en ruim is, met koele vertrekken en openslaande ramen op een fraaie binnenplaats, omzoomd door een betegelde porticus. Op het dakterras kan hij ongehinderd over de stadsmuren naar de haven kijken. De stank is hier minder, de wind komt uit open zee, fris en zout. Het is een mooi huis, vindt hij, je zou er plezierig kunnen wonen als de omstandigheden beter waren, als dit niet zo’n godvergeten barbaarse plek op aarde was.

Binnen trapt hij zijn schoenen uit en loopt op kousenvoeten naar zijn werkvertrek. Het dikke Perzische tapijt voelt heerlijk aan, hij vlijt zich in Arabische stijl tegen een berg kussens, knoopt zijn vest en zijden sjaal los. Een ogenblik sluit hij zijn ogen, overvallen door vermoeidheid, het gevoel van frustratie en woede, de lusteloosheid in zijn lichaam. Is het hopeloos? Nee. Bij God. Hij zal en moet dat verdrag hebben, Hollandse schepen moeten handel kunnen drijven zonder de dreiging van Algerijnse kapers.

‘Pauly!’ roept hij ongeduldig.

Zijn Afrikaanse slaaf schiet het vertrek binnen. ‘Efendi?’

‘Een sorbet van vruchten, Pauly, en laat die Spaanse chirurgijn komen. Hij moet purgeren en aderlaten. Ik heb koliek.’

‘Ja, meneer. Onmiddellijk.’

Hees kijkt door het raam naar buiten. Op de binnenplaats lopen kippen en een geit. In de schaduw van de colonnade hakken zijn twee lakeien groente aan een lange geschraagde tafel.

Het ergste, denkt hij, is dat de Dey gelijk heeft: de Engelse consul had te veel schulden gemaakt, gedwongen door de onwil van zijn eigen regering om hem tegemoet te komen. Hoe vaak had hij niet gezegd: ‘Ik lig op mijn knieën, Thomas, ik stuur brief na brief, ik bedel en ik zeur, maar wat moet ik met die armoedige tweehonderd pond per jaar?’

‘Maar stop dan toch met losgeld betalen!’ had Hees uitgeroepen. ‘Stop met lenen!’

‘Nee, nee, moet ik die stakkers dan aan hun lot overlaten?’

En toen was het onvermijdelijke gebeurd. Woedende schuldeisers hadden zijn huis belegerd, hem in het bagno gesmeten en in dat hol uit de hel was zijn gezondheid snel achteruitgegaan.

Een goed mens is geslachtofferd, alleen maar omdat hij zijn medemens wilde helpen.

De Spaanse chirurgijn is een ervaren man. ‘Venesectie’, oppert hij. ‘De vena basilica. U bent het met me eens?’

Hees knikt. Hij ligt languit op de sofa en heeft zijn mouwen opgerold. Hij steekt zijn onderarm uit, met de pols naar boven gericht. ‘Gaat uw gang.’

De vlijm snijdt in de lengte door zijn huid, zo scherp dat er niets trekt, niets haakt, en hij alleen maar een hete, haast pijnloze sensatie voelt. Er is al veel littekenweefsel, dus het mes móet wel scherp zijn. Een schokje als de ader wordt doorboord. Donker bloed vloeit plotseling naar buiten. Het druipt van zijn arm in een aarden schaal, als dikke stroop.

De chirurgijn bromt wat onverstaanbaars, steekt de punt van zijn wijsvinger in de kom en daarna in zijn mond. Zijn lippen gaan heen en weer en hij trekt heel even een pruilmondje. ‘Materia peccans’, zegt hij, en schudt afkeurend het hoofd. ‘Overtollige humeuren. Een dyskrasie. U bent beslist melancholisch, señor Hees, u moet beter voor uzelf zorgen.’ Hees zucht. Met het bloed verdwijnt ook zijn huidskleur. Een diepe loomheid stroomt door zijn lijf. Hij staart naar het plafond en geeft zich over.

Na elke audiëntie is het wachten op een formeel antwoord. Het is de tolk van het paleis die aanbelt. ‘Missive van de Dey, excellentie.’

Thomas Hees ligt nog op de sofa en probeert de spinnenwebben in zijn hoofd te verdrijven. Zijn armen zijn verbonden met schone, witte lappen. Aan het hoofdeinde waaiert Pauly hem koelte toe met een palmblad.

‘Geef maar’, kreunt hij, en steekt zijn hand uit.

De tolk buigt en overhandigt een brief van perkament, zorgvuldig gevouwen en bijeengebonden met kleurige linten. ‘Met de complimenten, sinjeur.’

Het is fraai perkament, van het zuiverste kalfsleer. Met moeite verbreekt Hees het zegel en probeert zich te concentreren.

Mooie woorden, als altijd: ‘Alle lof zij de Heer, de Waarachtige, die de macht bezit om te heersen in tijd en in eeuwigheid, en zegen spreekt over onze Profeet.’ Enzovoort. Zijn ogen volgen ongeduldig de regels. Daar is het dan, na veel omhaal: ‘… dat geen stilstand der wapenen gemaakt kan worden, vooraleer er een akkoord gesloten is.’ Hij zucht, had geen verwachtingen, het is onveranderlijk hetzelfde, maar toch voelt hij telkens de teleurstelling. ‘Je kunt gaan’, zegt hij tegen de tolk. ‘Vertel hem dat ik de boodschap ontvangen heb.’

Nog meer buigingen.

Als de deur is gesloten verfrommelt hij het perkament en smijt het driftig door de kamer. Ergens op zee, ver weg, weet hij, zijn onverminderd Hollandse schepen in gevaar. Uitgeput leunt hij achterover.

4 Vluchtpoging

“O gij ongelovigen,

Ik aanbid niet, wat gij aanbidt,

Noch aanbidt gij, wat ik aanbid.

Noch wil ik aanbidden, wat gij aanbidt,

Nogmaals, gij wilt niet aanbidden wat ik aanbid.

Derhalve voor u uw godsdienst en voor mij mijn godsdienst.”

Uit: De Koran, soera 109

Het hoofdluik in de kuil is helemaal geopend. Met lieren en talies worden de vaten jenever bovendeks gehesen. Het is gevaarlijk werk, want de schipper staat niet toe dat er vaart wordt geminderd. Terwijl de Sint-Joris rijzend en dalend door de golfen klieft, worstelen de maats met de heen-en-weerslingerende vaten. ‘Hou vast! Hou vast, goddomme!’ Met vereende krachten lukt het: een voor een komen ze tevoorschijn. Ook de passagiers worden aan het werk gezet, zij rollen de tonnen naar bakboord, waar de reling gedeeltelijk is verwijderd.

‘Overboord!’ brult de bootsman.

Daar gaan ze. Een zware plómp! en de kostbare lading plonst in zee, vijfhonderd zorgvuldig gestookte liters per keer. De familie Cats staat er roerloos bij. Ze werken niet mee, maar kijken in stil afgrijzen toe hoe hun kapitaal onder water verdwijnt.

Met elk vat dat overboord gaat slankt de Sint-Joris af en komt ze wat minder diep in het water te liggen. Geleidelijk verhoogt ze haar snelheid. Schipper Koster voelt het verschil; hij kent iedere vezel van zijn schip. Acht knopen en het is nog niet gedaan, stelt hij vast. Plómp! Daar gaat weer een vat. Een fontein zeewater spuit omhoog. Onafgebroken houdt hij het vreemde schip aan loef in de gaten. Hij kan de afzonderlijke zeilen nu met het blote oog onderscheiden. Het nadert, langzaam maar zeker, in een noordwestelijke koers die hen vroeg of laat zal kruisen. Tenzij ze het vóór blijven. Schipper Koster is geen gelovig man, dus hij kan alleen maar hopen.

Anthonie de Wildt zwoegt mee. Hij zit in een groepje van vier, met twee volmatrozen en een scheepsjongen van nog geen dertien jaar oud. De volmatrozen lijken op oude mannen: ze hebben geen tanden meer en hun bovenlijven zijn tanig, met strakke, dunne spieren die duidelijk zichtbaar onder hun huid bewegen.

‘Vasthouden, meneer’, zegt een van de twee, een ruw type met samengebonden haar en een onderkaak vol langwerpige littekens. De maats noemen hem Mooie Han, en zijn stem is gespeeld onderdanig, met een vreemd dreigende ondertoon die Anthonie een onbehaaglijk gevoel geeft.

Ze grijpen het slingerende, aan de talies vastgehaakte vat en leiden het richting het dek. Een doffe bons. De sterke geur van alcohol. ‘Daar zou ’k wel wat van wille hebbe’, slist Mooie Han. Hij ontkoppelt het liertouw. ‘Kom op.’

Gevieren laten ze het zware vat kantelen. Het schip duikt een golfdal in en ze hebben de grootste moeite om de ton op zijn plaats te houden.

‘Laat ‘em niet wegrolle’, waarschuwt Kokker, de andere volmatroos, wiens smalle gezicht wordt beheerst door een enorme, dooraderde knopneus. Hij trapt woedend met een blote voet naar de scheepsjongen, die behendig wegspringt.

De ton wordt voorzichtig naar de bakboordreling gerold. Boegwater spat in hun gezicht als de Sint-Joris een flinke golf neemt. Ze wachten. De zeelui bewegen automatisch mee met het schip. De scheepsjongen knipoogt naar Anthonie, zijn vuile vingers omklemmen de rand van het vat. Halverwege de golf helt het schip over naar bakboord. ‘Laat maar gaan!’ roept Kokker. De beweging stuurt het vat naar de rand. Heel even aarzelt het, dan valt het in de diepte. Plómp!

‘Wat een zonde’, fluistert Mooie Han spijtig, krabbend aan zijn oksels. ‘Dat was doodgoeie korenkrak.’ Hij richt zich op en tuurt naar het westen. Het kaperschip is nu dichtbij genoeg om menselijke gestalten aan dek te kunnen waarnemen. Hij knijpt zijn ogen tot spleetjes. ‘Ze gebruiken de roeibanke. Daar komt ie, de ploert. Die steekt ons vóór de avond de loef af.’

‘U gaat hiervoor betalen!’ sist koopman Cats. Zijn vinger priemt naar de borst van de schipper, die een kop boven hem uittorent en onaangedaan terugkijkt.

Ze staan in het halfduister onder de spanten van het achterverdek, tussen kisten en zakken. Het ruikt er naar teer en nat touw.

‘U bent verzekerd, sinjeur’, antwoordt de schipper droog.

‘Niet als we de handel zélf overboord gooien.’

‘Het schip is meer waard. Dat telt.’

‘Gaan we het redden?’

‘Nee.’

Koopman Cats slikt zijn woorden in. Hij staart de schipper ongelovig aan. ‘Wat?’

‘Ze zijn te snel. Ik had gehoopt hen tot de duisternis voor te blijven. Met hulp van opkomende bewolking hadden we misschien in de nacht kunnen ontsnappen. Maar ze maken meer dan negen knopen.’ Zijn vingers raken haast teder de binnenhuid van het schip aan. ‘Alles wat we hebben zijn acht oude stukken en een paar musketten en snaphanen.’

‘Maar … dan is alles voor niks geweest! Mijn lading, in zee!’

‘Voor niks? Ja, maar we hebben het geprobeerd.’

Koopman Cats draait zich om, hij is woedend, angstig en bezorgd tegelijk. Hij luistert naar de geluiden van het schip. Vanaf de overloop klinkt het gegorgel van de waterpomp, die door twee matrozen wordt bediend. ‘Wat moeten we doen?’

‘Onze huid duur verkopen.’

‘Met burgers en zeelui? Mijn vrouw en dochter zijn aan boord.’

Schipper Koster zucht. Een straaltje zweet loopt langs zijn slaap en hij veegt het nijdig weg. ‘U mag zich afvragen wat te verkiezen is, meneer. De Turken hebben weinig respect voor christenvrouwen. Ik raad u aan ernstig met beide dames te overleggen.’

Na drie uur sjouwen en tillen is de jenever overboord. De Sint-Joris ligt nu met de waterlijn boven de golven en ze is wreed op het roer, nerveus, nukkig reagerend op elke verandering van zeil of kolderstok, en de boeg bokt op de golven. De maats hangen met heel hun gewicht aan de lieren en de brassen, het tuig trekt alsof het met hen aan de haal wil.

Schipper Koster kijkt toe. Een schip kan ook té rank worden. Gelukkig liggen onder in het ruim stapels bakstenen, met net voldoende gewicht om haar in het gareel te houden. Maar de wind moet niet veel straffer worden of hij moet zeil laten lopen. ‘Hou aan, verdomme!’ brult hij.

Beneden hem drommen de passagiers bij elkaar op het halfdek, de meesten moe en bezweet. Iedereen kijkt onafgebroken naar de brigantijn, die nog altijd de Hollandse vlag voert en gestaag nadert.

De dreun van een achtponder echoot over het water. De brik produceert een dikke kruitwalm, die door de wind omhoog wordt gevoerd. Ze seint, denkt Koster. Er zijn er meer. Ze roept de andere wolven.

De maats spannen een enternet over de kuil.

‘Dat gaat niet veel helpen’, bromt Kokker mismoedig.

In de namiddag verschijnt er een tweede zeil aan de horizon, dit keer in het oosten. De stemming zakt tot het nulpunt, er wordt nauwelijks meer gesproken. Somber kijken de mannen voor zich uit. Mevrouw Cats begint te huilen en wordt wat onhandig door haar echtgenoot getroost. Nellie staat er verloren bij.

Vooravond. De zon strooit laag boven de horizon een geel, glanzend licht uit, en de oceaan fonkelt als vuur. De brigantijn is een silhouet met zwarte masten, touwen en zeilen, angstaanjagend dichtbij nu. De lange riemen plonzen met synchrone regelmaat in het water en ze kunnen de roeimeester horen brullen.

De konstabel deelt wapens uit.

Anthonie de Wildt staart gebiologeerd naar de houwer in zijn rechter- en de kortjan1 in zijn linkerhand. Hij is niet bekend met wapens. Nog nooit heeft hij gevochten of zelfs maar geoefend. Hulpeloos heft hij de houwer, die zo zwaar is dat hij er nooit mee kan steken. Zijn blik kruist die van de vaandrig van de West-Indische, die zijn eigen rapier heeft. Het gezicht van de officier staat strak en ernstig. Hij gunt Anthonie een kort knikje. Dat bemoedigt helemaal niet.

De schipper heeft de vrouwen en kinderen onderdeks gedirigeerd. Nu staat hij voor het kluitje mannelijke passagiers en neemt hen een voor een op. ‘We zullen zo lang mogelijk een gevecht vermijden’, zegt hij. ‘Ze willen ons levend, want dood zijn we geen cent waard. Zeelui zijn prima galeislaven, rijke passagiers leveren losgeld op en de Sint-Joris is een goede prijs. Daarom zullen ze voorzichtig zijn. We zullen dreigen met onze batterijen en snaphanen, met bassen en handwapens. Misschien geeft de nacht ons nog een kans. Misschien zijn ze moe. Of laf. Of blazen ze zichzelf per ongeluk op. God mag het weten.’

De passagiers knikken ernstig, maar niemand gelooft in een wonder. Ze kijken elkaar in de ogen en zien hun eigen angst.

Kokker loert naar de brigantijn, die net buiten schootsafstand achter hen vaart. Het zog schuimt en bruist langs het schip, wit oplichtend in de schemer. De zon zakt nu snel, over minder dan een kwartier zal het donker zijn. ‘Ze speelt met ons’, mompelt hij. ‘Die laat ons nooit ontsnappe.’ Hij weegt het oude musket in zijn handen, een zwaar en onhandig wapen.

Mooie Han kijkt hem spottend aan. ‘Schijt je in je broek?’

Kokker schudt nijdig zijn hoofd en spuugt een straal speeksel overboord. ‘Ik ben ‘em nog nooit gepiept. Maar er zitte tweehonderd Turke op die brik, wat ik je brom.’ Zijn ogen laten de brigantijn niet los. Het trapeziumvormige langsscheepszeil staat strak en op het achterdek brandt een heklicht, dat in de vallende duisternis steeds feller lijkt te schijnen. ‘Het licht trekt die andere aan’, zegt hij. ‘As een mot naar de vlam. Twee tegen één.’

‘Fijne vent ben jij, Kokker, jij houdt de moed er wel in.’

Kokker wijst, de riemen van de brigantijn hangen nu roerloos boven het water. Zo in de schemering lijkt het wel wat op een gigantisch, geleedpotig insect. ‘Aan die roeibanke daar zitte kerels as jij en ik, christenmensen die behandeld worde as beeste.’

Mooie Han knijpt zijn ogen samen. ‘La ze maar kome’, gromt hij koppig. ‘Mooie Han krijge ze niet voor niks.’

De hoop van schipper Koster is net zo snel vervaagd als het daglicht: de nacht is wolkeloos. De Sint-Joris splijt gestaag de golven, met de brigantijn in haar kielzog, als een jager die zijn prooi uitput, en in het noordoosten flikkeren de mastlichten van het tweede kaperschip. Met een volle knoop per uur haalt ze hen in en tegen de ochtend zal de achterstand overbrugd zijn.

De passagiers zitten schouder aan schouder bij elkaar op het halfdek. De nachtwind is fris. Niemand slaapt, niemand is te kooi gegaan. In plaats daarvan heeft ieder in stilte zijn gedachten: herinneringen, gebeden, verlangen naar thuis. Een kruik moutwijn gaat van hand tot hand.

Vanuit het kompashuis klinken de omfloerste stemmen van de stuurlui en op de kampanje staat de schipper, wijdbeens en zwijgend, een donkere figuur met wapperend haar en in beide knuisten een vuursteenpistool.

Fonkelende sterrenbeelden die in Holland maar net boven de horizon zichtbaar zijn, staan op deze breedte hoog aan de hemel: Orion, de Kleine Hond, Eridanus en de Eekhoorn. De Poolster schittert laag boven de kim, met Sirius daarboven. Anthonie de Wildt staart naar die koude lichtpunten, waarvan sommigen beweren dat het gaten zijn in de muren van het paradijs, en dat God zelf daar woont. Die gedachte kan hem niet geruststellen, de Schepper lijkt vandaag een andere kant op te kijken.

Angst wordt gevoed door de geluiden op de brigantijn: een kakafonie van mannenstemmen die brullen en schreeuwen. Eentje heeft een roeptoeter. Een griezelig holle, Hollandse stem klinkt over het water: ‘Geef je over! Er zal je niets overkomen!’

Hij vraagt: ‘Hoe kan een Turk Hollands spreken?’

‘Het is een renegaat’, verklaart de vaandrig van de West-Indische. ‘Een Hollandse slaaf die zich tot de islam heeft bekeerd. Nu is hij zelf een goddeloze piraat.’

Anthonie schudt verward zijn hoofd. Hij lijkt gevangen in een waanzinnige droom. Hollandse muzelmannen?

‘Laat je zeilen lopen, schipper’, roept de holle stem van veraf. ‘Laat af en je wordt beloond.’

Koopman Cats lacht schamper. Hij zit een stukje bij de rest vandaan, alsof hij nog steeds wil benadrukken dat hij geen deel uitmaakt van het gewone volk. ‘Slaven krijgen geen loon’, zegt hij op cynische toon. ‘Ze zullen ons geselen en ketenen.’

Anthonie huivert. Hij zucht beschaamd, hij is nauwelijks onderweg en nu al hulpeloos.

‘Geef je over!’ herhaalt de holle stem aan de overkant.

Anthonie luistert naar het suizen en gorgelen van het boegwater diep onder hem. De Sint-Joris jaagt onvermoeibaar door de nacht.

1 Kortjan = lang matrozenmes

5 Entering

“De Algerijnse fregatten bestaan uit lieden van allerlei afkomst en kleur: bannelingen uit de Levant, Moren, afstammelingen van hen die uit Spanje zijn verdreven, pekzwarten die men in Afrika Fertit noemt, Turken, Negers en Europese renegaten. Als krassende raven zitten ze op stengen en stangen, en wanneer ze eenmaal tevoorschijn komen schijnt het alsof hongerende wolven uit hun holen komen. Wat het nog afschuwelijker maakt, zijn de walgelijke vormen van uitslag die hen plagen en het ongedierte, waarmee zij van hoofd tot voeten bedekt zijn.”

Uit: Mijne lotgevallen en reizen in de Barbarijsche roofstaten, door Filippo Pananti

Ochtendgloren. Flarden grijs, geel en indigo aan de oostelijke horizon. De passaat is onveranderlijk stevig en koel, gestaag uit het westen waaiend. De passagiers staan na een slapeloze nacht met rode ogen aan dek en turen naar achteren. Het tweede kaperschip nadert met snel bewegende riemen. Ze kunnen het klappen van zwepen horen. De Sint-Joris houdt moedig vol, maar ze is geen partij. Van beide kanten wordt ze nu snel ingehaald.

Schipper Koster beent over de bak, te midden van de acht aftandse stukken geschut, vier aan elk boord, vastgesjord aan hun broekings1, en daaromheen hun onervaren bedieningen. Hij kijkt hen aan, recht in hun ogen, en hij voelt zich lichtelijk gegeneerd; het zijn geen soldaten, maar eenvoudige zeelui. Matrozen. Timmerlui. Zeilmakers. ‘We hebben geoefend’, zegt hij koppig. ‘Richt op hun kruismast als ze langszij komen. Ze liggen lager dan wij, dus wacht tot de deining hen omhoogtilt. Dát is het juiste moment.’

‘We hebben niet meer dan een paar achtponders, schipper’, sputtert iemand ergens achteraan. ‘Wat kunnen die nou aanrichten?’

De maats houden hun adem in, verrast door de tegenwerping.

Schipper Koster voelt hun weerstand, tuurt over bakboord naar achteren, overziet de lengte van zijn schip, de mannen op de ranokken, bewapend met musketten en een enkele snaphaan, de passagiers op het achterdek, met houwers en rapieren, en daar vlak achter de twee achtervolgers, zo dichtbij nu, zoveel sneller dan hij, aan weerszijden van hun kielzog.

‘Je hebt gelijk’, zegt hij, en hij knikt toegeeflijk. ‘Het is niet veel. Maar we kunnen onze huid wel duur verkopen. We hebben geen tijd meer. Ik wéét, bij God, dat jullie je best zullen doen.’ Hij kijkt naar boven. Het grootzeil is volgebrast en staat strak als een laken. ‘Als we de loef maar houden’, zegt hij kortaf. Hij knikt de mannen toe, wijst naar het dek. ‘Strooi nat zand, verdomme, willen jullie dat er brand uitbreekt?’

Op het voorste kaperschip worden seinvlaggen gehesen. Ze komt aan stuurboord langszij, op nauwelijks een halve kabellengte afstand.

‘Batterijdek!’ brult Koster naar beneden.

Onder hem trilt het schip. Vier lange stralen vuur spuiten uit de geschutpoorten. Doffe klappen. Rook. De eerste kogel stuitert wild over de golven, scheert voorlangs de boeg van het kaperschip en verdwijnt in het niets. De andere rammen de romp, slaan in het hout, versplinteren spanten en een stuk van de reling, maar de achtponders zijn te zwak om serieuze schade aan te richten. De kapers joelen.

‘Hoger!’ schreeuwt Koster wanhopig. ‘Wacht dan toch op de elevatie!’

Maar er is al geen tijd meer. Ze hebben drie, vier minuten nodig om het volgende salvo te lossen. Dat duurt te lang. Hij rent richting halfdek, een pistool in zijn hand. Hij ziet de trompen van het geschut op de brik, die over de reling naar voren worden geschoven. Het metaal glanst in de opkomende zon.

‘Verdomme.’

Boven hem klinkt musketvuur. Zijn jongens schieten dapper, maar het geluid lijkt nietig, zonder veel betekenis. Toch, aan de overkant, het silhouet van een man die van de reling in het water verdwijnt. Geraakt? Of gewoon gevallen? Hij bereikt het halfdek, stormt de opgang op. ‘Bereid je voor!’ buldert hij naar de sprakeloze, bewegingloze passagiers.

Vanaf de brik wordt niet meer gewaarschuwd. Een kort bevel en de roeispanen worden ingetrokken. Vier, vijf mondingsvlammen lichten tegelijkertijd op. Vette, doffe dreunen over het water. Geraas. Iedereen duikt in elkaar bij het gieren van de naderende kogels. Er wordt hoog gemikt: ineens scheuren fok en bezaan, en het marszeil aan de grote mast. Het zware kanefas begint in losse flarden en repen te klapperen, scheurt steeds verder uit, bezwijkend onder haar eigen gewicht. Ploffende en knallende geluiden als touw en hout worden losgerukt. Jufferblokken2 komen ineens naar beneden en stuiteren wild over de planken. De bezaansteng suist als een projectiel richting halfdek en valt met een krakende dreun op de kompashut, waardoor stukken hout in het rond vliegen en de stuurlui, met de armen beschermend om hun hoofd, in paniek een beter heenkomen zoeken.

Daar gaat zijn plan. Hij wil nog iets zeggen tegen de lui op de bak, tegen die laffe, tegensputterende bedieningen, dat ze moeten vuren, godverdomme, het is hun laatste kans, het moet nú gebeuren. Maar er is al niemand meer. Acht verlaten stukken en een vuurkuip in het midden. Zeelui en passagiers rennen door elkaar heen, vluchtend naar opgangen en luiken. Binnen een paar tellen zijn de dekken leeg, alleen schipper Koster blijft vloekend en tierend achter.

De wind heeft geen vat meer op het schip en de Sint-Joris valt meteen stil, stuurloos nu, ze richt zich naar de stroom en begint te stampen en te slingeren. De kaperschepen snellen aan beide boorden toe: enterhaken vliegen door de lucht en zetten zich vast aan relingen, puttingijzers en klampen. Doffe dreunen als de schepen elkaar raken, de Sint-Joris ingeklemd en gevangen, ze kan geen kant meer op.

Op de boorden verschijnen donkere mannen met wilde baarden en flikkerende kromzwaarden. Ze joelen en brullen, zwaaien met hun vuisten. Pistoolschoten knallen door de lucht. De eersten springen al over, van boord naar want, en de rest volgt, van boord naar dek, ze laten zich vallen op het enternet in de kuil en beginnen de gespannen touwen weg te hakken. De draaibassen op het bakdek worden snel ingenomen.

Voor de ingang naar de bak staat een besluiteloze Mooie Han, de loop van een pistool tegen zijn hoofd. Hij heft een arm, maar drie, vier kapers schoppen hem ruw de donkere ruimte van het bakdek in, waar hij achterovervalt en opgevangen wordt door een zwijgende, buigende Kokker. Een musket richt zich op hem. Grijnzend moedigt de donkere piraat hem aan: onverstaanbare woorden, maar op een herkenbare, dreigende toon. Mooie Han gromt en Kokker drukt hem met twee handen neer. ‘Blijf liggen, stom rund.’

De familie Cats heeft zich in de bovenhut verschanst, helemaal achteraan tegen de spiegel, net onder het kampanjedek. In halve duisternis – de bovenhut heeft alleen een kleine koekoek3 boven in het plafond – schuifelen ze tegen elkaar aan. Het is schroeiend heet. Boven hen klinken de omfloerste geluiden van de kaping: gestommel en gebonk, geschreeuw en kletterend metaal.

‘Ga in de kooi’, fluistert koopman Cats. ‘Jullie allebei!’

‘En jij dan?’ De stem van mevrouw Cats klinkt hysterisch. Ze trilt als een espenblad.

Koopman Cats geeft haar een duw. ‘Spreek me niet tegen’, zegt hij, barser dan hij had gewild. ‘Ik blijf hier. Misschien vinden ze jullie niet.’ Zijn handen tasten naar voren en hij dwingt hen op de paardenharen matras van de bedstee. ‘Ga platliggen en zwijg.’

‘Maar papa ...’

Nellie.

Haar stem lijkt als heet ijzer door zijn maag te draaien. Drie dochters en een zoon heeft zijn vrouw gebaard, maar alleen Nellie is blijven leven. Na al dat leed zou hij haar moeten verliezen aan een stel goddeloze wilden? Hij schudt zijn hoofd, koppig als hij is. ‘Het is goed’, sust hij tegen beter weten in terwijl hij de paniek voelt opkomen. ‘Alles is goed. Wees maar niet bang.’

De bedstee heeft twee houten schuiven. Met wat moeite krijgt hij die dicht. ‘Van binnen zit een grendel’, zegt hij. ‘Sluit af!’

Hij luistert gebogen, met zijn oor tegen de schuif. Zijn vrouw frommelt onhandig aan de binnenkant van het slot. Hij hoort haar nagels tegen het hout. ‘Schiet op!’

Een klik. Dan is het stil. Eindelijk. En wat nu? Wachten.

Als hij een paar tellen met ingehouden adem stilstaat ziet hij ineens de ringen aan zijn vingers. Zijn ringen! Bij God! Het zijn er vier, twee aan elke hand. Die zijn een klein fortuin waard. Vertwijfeld kijkt hij om zich heen. Verstoppen? Maar waar dan? Zijn koffers zullen geplunderd worden. In de naden van de plankenvloer? Nee, dat zullen ze vinden. Aan zijn vrouw geven? Te laat. Hij hoort al gestommel op de trap. Vertwijfeld staart hij naar zijn vingers. Hij moet een keuze maken. Nu. De zegelring! Die is van massief goud, met bovenop een smaragden zegel met zijn monogram. Hij rukt hem van zijn wijsvinger. Waar? Waar? In een opwelling trekt hij zijn broek naar beneden, bukt zich en frommelt de ring met veel pijn en moeite in zijn anus. Kreunend en met een hoofd zo rood als een biet richt hij zich op en trekt zijn kleren recht. Het zweet parelt van zijn voorhoofd. Hij ademt diep in en uit, probeert zijn kalmte te hervinden. Uiteindelijk draait hij zich naar de deur en maakt zich zo breed mogelijk om zo de ruimte af te dekken. Het is een futiel gebaar, dat weet hij zelf ook wel.

Voetstappen op de gang.

Daar komen ze.

De zon klimt in een blauwe, wolkeloze lucht en tovert lange schaduwen op de drie aan elkaar klittende schepen. De oceaan fonkelt en op de Sint-Joris bestormen de kapers het benedendeks. Ze dalen af door het hoofdluik naar het halfdek: een stroom van uitgelaten, half wilde kerels. Onder dreiging van kromzwaarden en musketten worden de Hollandse maats met knuppels en vuisten van de overloop naar boven gejaagd. De scheepskisten onder de hangmatten worden onmiddellijk geplunderd. Kleren en schoenen, tabaksgerei, flesjes, potjes, brieven, etenswaar, scheermessen, boeken, bijbels en allerhande snuisterijen vliegen door de lucht, er wordt getrokken en gesmeten, en over de kostbaarste stukken ontstaat binnen de kortste keren ruzie.

Onderin zitten de passagiers bij elkaar. Waar de vorige dag nog vaten jenever stonden, is nu een schemerige open ruimte, met nog altijd die doordringende geur van alcohol en suiker. Langs de boorden, tussen de balken en spanten, staan een paar varkenshokken met levende biggen. De passagiers zitten met de ruggen tegen de wand, alsof ze zichzelf door de kieren en naden naar buiten willen persen.

In het halfduister nadert de meute.

1 Broeking = zwaar touwwerk, dat dient om de terugstoot van een scheepskanon op te vangen.

2 Jufferblok = scheepsblok met drie gaten, om het touwwerk van het staand want te spannen.

3 Koekoek= dakvenstertje

6 Thomas Hees en Jacob de Paz

“De gezant van de Grote Heer der Ottomanen, de Sultan van Constantinopel, is Zijne Edelachtbare Ismaël Pasha, welke mij audiëntie verleende op dezelfde dag dat ik in Algiers aankwam. Welbeschouwd was er geen noodzaak om mijn geloofsbrieven aan hem te overhandigen – slechts de Dey van Algiers kan besluiten nemen en recht spreken – maar Ismaël Pasha staat aan het hoofd der Turkse Janitsaren en zijn status is zeer hoog; ik wenste hem niet voor het hoofd te stoten.

Zijne Edelachtbare is een flinke man met een grote baard. Hij zat in kleermakerszit op een fluwelen kussen, op een tapijt in een vierkant ontvangstvertrek, dat verfraaid werd door een fontein en omringd door sinaasappel- en citroenbomen.

Mij werd verzocht het vertrek te betreden, maar niet voordat ik mij – naar de plaatselijke gewoonte – de schoenen liet uittrekken. Ik, op kousenvoeten, en hij, blootsvoets, wisselden beleefdheden uit, Ismaël Pasha in het Turks, bijgestaan door een tolk. Hij informeerde naar mijn gezondheid en ik naar de zijne, wij dronken koffie uit kleine, porseleinen kopjes en daarna limonade uit een zilveren kan. Hij vroeg mij om hem dikwijls te bezoeken en dat wij gerust mochten zijn, dat men vrede met ons zou sluiten.”

Uit: het dagboek van Thomas Hees

Na zonsondergang verandert de stad. Beneden, vanaf de moelje, het havenhoofd dat dwars in zee steekt, kun je de flambouwen in het water zien schijnen. Thomas Hees komt hier graag. De stank van de dag wordt weggeblazen door de wind. Hij kijkt omhoog en verbaast zich opnieuw over de schoonheid die hij ziet: een glinsterend, blauwachtig schemerend beeld uit Duizend-en-een-nacht, hoog oprijzend in een rotskloof tussen de donkere bergen. De witte huizen, met daartussen de talloze lichtjes die geheimzinnige tinten op het blauw toveren, naar de laagte afdalend tot aan de kades en de enorme verdedigingsmuren, de vele moskeeën en minaretten spiegelend in het water. ‘Een wonder’, mompelt hij tegen Jacob de Paz, die naast hem staat.

De Paz haalt zijn schouders op. Hij is een kleine, fragiele man met een zorgvuldig getrimd baardje. ‘Het is slechts een illusie’, zegt hij droog, met een zangerig Italiaans accent, maar zijn gelaatsuitdrukking verraadt een lichte ergernis. ‘U weet, sinjeur Hees, dat alles daarboven hetzelfde blijft, of het nu dag of nacht is. Mensen lijden. Mensen sterven. U ziet splendeur waar het niet is.’

‘Ja ja.’ Thomas Hees zucht. De Jood heeft gelijk. Schijn bedriegt. Maar hij heeft een goede dag, de humeuren in zijn lijf hebben niet opgespeeld. ‘Toch ben je dodelijk saai, mijn vriend. Soms is het goed om naïef te zijn. Een paddenstoel heeft ook schoonheid, al groeit ze op rottende aarde.’

De Paz trekt afkeurend met zijn mond. ‘Naïviteit is dodelijk’, bromt hij kortaf. Hij draait zich om, met zijn gezicht naar de zee, voelt de wind die in zijn richting waait. In de verte, in de duisternis van de nacht, kan hij de toplichten van de schepen zien. ‘Laten we naar huis gaan. Het is laat.’

Even later zitten ze in het huis aan de grote tafel, in de kamer van Hees. Hees aan de ene kant, De Paz aan de andere. Ze spelen lanterlu: vijf kaarten uit een hand, met de boer als hoogste. ‘Ik win’, zegt Thomas Hees, die in een dichterlijke bui is. Hij neuriet een populair deuntje: ‘… laat mij door ’t spel, de winnaar zijn van uw trouw …’ Vergenoegd drinkt hij van zijn rijnwijn en paft zijn Varinas-tabak. Goede dagen zijn zeldzaam. Hij tuurt met samengeknepen ogen naar De Paz, die zonder veel geestdrift een kaart op tafel legt.

‘Ei, ei, die is voor mij,’ zegt Hees, die hem onmiddellijk overtroeft.

De Paz ziet het niet, zijn gezicht is afgewend, hij staart naar het raam, diep in gedachten.

Die Joden zijn altijd ernstig, denkt Hees een beetje geërgerd, dat ligt in hun aard. De Paz is niet anders, na al die jaren is er nog steeds geen sprake van vriendschap tussen hen. Op de universiteit in Leiden ontmoetten ze elkaar dagelijks, maar hun contact ging nooit veel verder dan een korte groet, of een zakelijk praatje over de mores van die dag. Dat was alles. Hijzelf heeft er altijd voor opengestaan, maar De Paz blijft in zijn rol van commissaris, benoemd door de Staten-Generaal.

Gefascineerd bestudeert hij het donkere profiel en de ver uitstekende jukbeenderen. Kleine, knappe man. Hees heeft nog steeds geen idee wat hem drijft, het is onmogelijk hem te doorzien. Vertrouw nooit een jood, zeggen de moslims, maar De Paz heeft een zeer goede relatie met Baba Hassan, hij is een kundig onderhandelaar, zijn familie behoort tot de rijkste van Livorno. Dat baart hem wel eens zorgen. De Paz is eigengereid en onafhankelijk. Heeft hij een verborgen agenda?

Ze kaarten zwijgend door. Hees houdt vast aan zijn hartenhand en zoekt naar een eindkaart, De Paz speelt op routine, niet bijster geïnteresseerd.

Het valt ook niet mee om Joods te zijn, concludeert Hees, nippend aan zijn wijn. Het is een opgejaagd volk.

‘Ik heb gehoord’, zegt De Paz, ‘dat er een Engels eskader is gesignaleerd.’

Dat verbaast hem. ‘Op weg naar Algiers?’

‘Misschien is er losgeld vrijgemaakt.’

Hees schudt zijn hoofd. ‘De dood van gouverneur Martin heeft maar al te duidelijk de Engelse gierigheid onderstreept. Misschien komen ze verhaal halen.’

‘Als ze de haven blokkeren leidt dat tot tekorten. Baba Hassan zal uit zijn vel springen.’

‘Machtsvertoon leidt tot niets’, zegt Hees beslist. Hij schikt zijn kaarten, trekt met veel geluk een hartentien. ‘Engelse slaven zullen de stok voelen door dat gedoe en wat is daarmee gewonnen? Baba Hassan is voor rede vatbaar, niet voor intimidatie.’ Hij spreidt zijn kaarten uit over de tafel en tikt ze een voor een aan. ‘Lanterlu!’ roept hij triomfantelijk. ‘Je hebt weer verloren.’

Zijn dagen zijn gevuld. Na zonsopgang trekt Hees naar het paleis van de Dey, in gezelschap van Pauly de slaaf, zijn secretaris en De Paz. Het is belangrijk om gezien te worden. Nederig meldt hij zich aan de poort. Kan Baba Hassan ontvangen? Nee, nee, Baba Hassan kan niet ontvangen, Baba Hassan is druk, hij leidt de stad, het leger, zijn verantwoordelijkheden zijn enorm. Maar vaak kan Hees hem in de tuin van het binnenhof zien, te midden van hofhouding en vazallen, lachend en etend, zo ontspannen dat je, als je niet beter wist, zou zeggen dat hij helemaal niet aan het werk is.

Verstek laten gaan is echter een doodzonde. Dan is de Dey ontstemd. Goed, die fout heeft hij maar één keer gemaakt. Toen werd hij ineens ontboden, en wachtte hem een uiterst koele ontvangst. ‘U bent niet geweest, afgezant Hees’, had de Dey met gif in zijn stem gezegd. ‘U bent niet meer geïnteresseerd in een verdrag? U hebt liever dat de Engelsen ongestoord handel kunnen drijven?’ De oude oplichter staarde hem met verachting aan. ‘In dat geval kunt u wellicht beter gaan, of anders betalen voor onze gastvrijheid.’

Hees had wijselijk gebogen als een knipmes en excuses gemaakt. Dat was in ’75. En sindsdien maakt hij trouw elke ochtend opnieuw als een Romeinse cliens zijn opwachting, net als de Engelsen en de Fransen. Dat zijn inmiddels goede bekenden, het is ouwe-jongens-krentenbrood.

Wat doen we hier?

Ja, wachten.

Laat in de ochtend bezoekt hij vaak het bagno, het grote rechthoekige slavengebouw in het oostelijk deel van de stad. Overdag is het nagenoeg verlaten, dan zijn de slaven aan het werk in de haven of de steengroeven, maar de zieken en zwakken blijven achter. Onder erbarmelijke omstandigheden liggen ze naast elkaar, wegterend op een dikke laag drek, met boeien aan de trog geketend.

‘Help ons, sinjeur Hees.’

‘Ik doe wat ik kan’, zegt hij met dichtgeknepen neus.

Zijn secretaris loopt de lange lijst met namen langs: Zoutstra. Wildschut. Jansz., Peeters.

‘Waar is Klaas de Lange?’

‘Gecrepeerd, sinjeur.’

‘Verdorie.’ Het verbaast hem niet. Niet meer. Maar soms herinnert hij zich een van de talloze gezichten. In het bagno verblijven de slaven die nauwelijks te verkopen zijn. Soldaten. Visserlui. Werkezels. Muildieren. Ze worden afgebeuld totdat ze zijn opgebrand – en dan nog een stukje verder. Wat ervan overblijft ligt hier. Hij wenkt zijn secretaris, die datum en plaats van overlijden vermeldt: Klaas de Lange uit Waterland, volmatroos, † 6 november 1678. Een goede administratie is belangrijk. Elke man staat op de lijst.

Vluchtig onderzoekt hij nog een paar gevallen, het is slechts voor de vorm, maar hij is medicus en dat schept verplichtingen. Fatique. Scheurbuik. Bruine loop. Rode koorts. Het zijn allemaal varianten op hetzelfde thema. Elke patiënt is verdoemd.

Als hij met zijn beurs rammelt komen de bewakers al naar voren.

‘Geef ze schoon water en brood’, bromt hij. Hij weet dat ze de helft van het geld in eigen zak steken. Hun ogen lachen hem uit. Het zijn gieren. Maar hij doet wat hij kan.

In de namiddag, als de zon al naar het westen neigt, belegt hij een bespreking in de tuin van het huis. Onder de brede, haast horizontale takken van een vijgenboom zit hij met Jacob de Paz en Ali de Kuijper, de dragoman1 die aan Hees is toegewezen: drie mannen op kussens op de grond. Ze praten zacht, alsof ze bang zijn bespied te worden.

‘Nu zit er schot in de zaak’, zegt De Kuijper, die al zo lang in Algiers woont dat hij een Arabisch accent heeft. Hij is een grote, gezette man, met donker krullend haar en een sierlijke puntsnor. ‘Baba Hassan heeft eindelijk zijn wensen kenbaar gemaakt.’ Hij slurpt van zijn thee. Aan zijn vingers blinken gouden ringen. ‘Het zal niet goedkoop zijn’, zegt hij. ‘Zoals te verwachten was. Vrijgevigheid zal hem gunstig stemmen, maar Hollanders zijn gierig, dat is bekend.’ Hij grinnikt. ‘Ik ben zelf ooit Hollander geweest.’

Hees kijkt hem aan. Hij mag De Kuijper wel, een renegaat die in Amsterdam is geboren en zes talen spreekt. Baba Hassan zelf heeft hem als tolk toegewezen.

Maar De Paz trekt een argwanend gezicht. Hij vraagt: ‘Dit is u persoonlijk verteld?’

De Kuijper haalt zijn schouders op. ‘Baba Hassan communiceert niet altijd direct, zoals u heel goed weet, meneer de commissaris. Maar ik luister naar het gefluister in de wandelgangen. Het speelt mee dat de Hollandse Republiek en Frankrijk vrede hebben gesloten. Het speelveld is veranderd.’ Hij maakt een vaag gebaar richting de zee. ‘De Engelsen liggen voor de moelje, uit machteloze woede hebben ze de haven geblokkeerd, maar hun reactie is misplaatst; ze weigeren steevast losgeld voor hun eigen mensen te betalen. Baba Hassan zal een keuze moeten maken.’

‘De vrede tussen Holland en Frankrijk is nog jong’, zegt De Paz onbewogen. ‘We zullen moeten zien of de Fransen zich aan hun woord houden.’

‘Hm. Zij zijn onbetrouwbare bondgenoten voor Algiers geweest. Maar de Moren zijn een pragmatisch volk: er zijn meer Hollandse koopvaarders dan Franse.’ De Kuijper doet alsof hij duiten telt. ‘Hollanders vormen een betere buit. Meer winst. U weet hoe het is. Zaken zijn zaken.’ Hij kijkt De Paz lang aan, met een spoor van weerzin in zijn ogen; als renegaat heeft hij een nog grondiger afkeer van de joden dan een geboren moslim. ‘Wanneer er onderhandeld wordt, señor De Paz, dient dat te gaan over kruit, wapens en scheepsgeschut. Maar het zal niet meevallen.’ Zijn blik verplaatst zich naar Hees. ‘U hebt al veel bereikt. U hebt afstand gedaan van vrijkoop tegen inkoopsprijs. Dát was een goede zet.’ Haast verontschuldigend zegt hij: ‘Maar er zijn echt véél meer Hollandse koopvaardijschepen dan Franse.’

Hees knikt spijtig. Toch is het een begin. Misschien. Eindelijk. Maar hij vertrouwt de Engelsen niet, die voeren altijd iets in hun schild.

‘De Paz is een heel bekwame kerel’, zegt Ali de Kuijper op zoete toon, als Jacob de Paz naar de synagoge is vertrokken. Hij buigt zich voorover en tempert zijn stem. ‘Maar een jood is een jood, sinjeur Hees, je kunt niet op hem leunen. De Paz is niet inheems, aan wie is hij loyaal? Hij kleedt zich naar de Spaanse mode. Hebt u zijn hoed gezien?’

Hees schudt ontkennend zijn hoofd. ‘Hij doet zijn best. Ik ken hem al heel lang’, sputtert hij. ‘En Baba Hassan waardeert hem.’

De Kuijper glimlacht meewarig. ‘Voor Baba Hassan is hij niet meer dan een dhimmy, een jood die slechts getolereerd wordt.’ Zijn vingers draaien aan de punten van zijn snor. ‘Iederéén wordt hier gebruikt, sinjeur Hees. De Livornese Joden zijn extreem inhalig. Ze doen zich voor als Europeanen en scheiden zich af van hun eigen volk. Woont hij in de hara, het Joodse kwartier? Nee. Wat is een man die zich anders voordoet dan hij is? U moet wellicht voorzichtiger worden in zijn aanwezigheid.’

Hees staart peinzend voor zich uit. Zijn gedachten zijn onzeker. De Kuijper werkt voor Baba Hassan, hij is een renegaat, een afvallige, in Holland zou hij in de gevangenis belanden en vermoedelijk aan de strop eindigen. Hij denkt: het ligt voor de hand wie ik zou moeten vertrouwen. Maar De Paz is geen Hollander en in Barbarije staan de uit Europa afkomstige Joden juridisch – strikt gesproken – nog altijd onder de bescherming van de Franse koning. Is er sprake van een dubbele agenda? Het is allemaal erg ingewikkeld. Met een zakdoek veegt hij het zweet van zijn voorhoofd. ‘Het is ongebruikelijk warm voor de tijd van het jaar’, zegt hij. ‘Een fikse regenbui zou de lucht klaren.’ Hij voelt zich plotseling moe. Misschien moet hij even gaan liggen.

De Kuijper wijst op het verband om de onderarmen van Hees. ‘Vriendschap overstijgt soms grenzen, sinjeur’, lispelt hij. ‘Ik hecht aan uw welzijn. U moet aan uw gezondheid denken.’

1 Dragoman = tolk

7 Gevangen

“Bindt hem vervolgens met een ketting vast waarvan de lengte zeventig armlengten bedraagt, want hij geloofde niet in Allah, de Grote.”

Uit: De Koran, soera 69:32-33

Schipper Koster zit helemaal achteraan op de kampanje, omringd door drie vaatjes buskruit, die hij met een vuurkoord aan elkaar verbonden heeft. De lonten rusten in zijn hand en in zijn mond heeft hij een lange aarden pijp. Als een troepje kapers langs de opgang naar boven komt houdt hij de kop van de gouwenaar gevaarlijk dicht bij de lonten. ‘Als je nog één stap zet steek ik ze aan’, waarschuwt hij in het Hollands, het Frans en daarna – zo goed en zo kwaad als hij kan – in het Engels. ‘Dan vliegen we allemáál de lucht in.’

De kapers verstaan er geen woord van, maar ze begrijpen heel goed wat hij bedoelt. Ze deinzen achteruit en wapperen met hun handen. ‘Sousa, kristian!’ roepen ze door elkaar. Een van hen richt de loop van een oud pistool op het hoofd van de schipper.

Koster grimast. ‘Schiet dan, smerige luizenbol’, gromt hij uitdagend. ‘Blaas ons maar naar de hel.’ Zijn vingers trillen niet en de gloeiende pijpenkop nadert het koord. Het scheelt niks; een paar millimeter.

‘Stop!’ brult een stem. Vanaf de opgang verschijnt een lange slungelachtige gestalte aan dek. Gitzwart, geolied kroeshaar wiegt op zijn hoofd en in zijn versleten Engelse jas met koperen knopen ziet hij eruit als een vogelverschrikker. Hij steekt ruim een kop boven de andere kapers uit en op zijn zware kaplaarzen dreunt hij over de planken, grijpt de loop van het pistool en slingert het overboord. Een stortvloed aan Arabische en Turkse scheldwoorden volgt. Dan wendt hij zich in goed Nederlands tot schipper Koster: ‘Kierewiet zijn ze, die schooiers. Zouden hun eigen moeder nog van kant maken. Maar er overkomt je niks, schipper. Ík deel hier de lakens uit.’ Hij maakt een galante buiging. ‘Monstafaris Rais, tot je dienst.’ Met dreigende armgebaren dirigeert hij zijn bende haveloze wilden naar achteren.

‘Ik blaas de boel op’, herhaalt Koster.