Naaktportret

Zodra het mei is beginnen de dromen. Ze sluipen mijn hoofd binnen en nestelen zich daar minstens een maand. Tot nu toe heb ik ieder jaar die eenendertig nachten overleefd.

Ieder jaar, in mei, dringt het verleden van Marijke van Manen zich genadeloos aan haar op in de vorm van steeds dezelfde nachtmerries. Dit jaar lijkt het nog ondragelijker dan anders. Komt dit door het onbestemde gevoel dat ze heeft na het ongeluk van haar man? Door de rode auto die steeds in haar buurt lijkt rond te rijden? Of zijn het de voorspellende dromen van haar stiefzoon?

Loes den Hollander

Naaktportret

2015 © Loes den Hollander

Eerste uitgave 2007 Karakter

Omslagontwerp Studio 100%

Omslagillustratie Shutterstock

ISBN 9789461092250

NUR 305

Op de hoogte blijven? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief op www.crimecompagnie.nl

Voor Els.

Dit kind kunnen we delen.

*

Zodra het mei is, beginnen de dromen. Ze sluipen mijn hoofd binnen en nestelen zich daar minstens een maand. Overdag neem ik me voor om ze te negeren en me ’s nachts niet lastig te laten vallen. Ik ben er iedere dag opnieuw van overtuigd dat het me zal lukken. Waarom zou ik me gek laten maken door die dromen? Het zijn slechts hersenspinsels uit een ver verleden dat ik allang heb afgesloten. Ze hebben niets met het heden te maken, ze proberen me alleen maar van mijn stuk te brengen. Ze kunnen proberen om zich aan me op te dringen maar ik blijf ze de baas. Tot nu toe heb ik ieder jaar die eenendertig nachten overleefd.

Mei was altijd de maand van de groene weelde aan de bomen. Bloesems die je opsnoof en waarvan ik als kind zo ontzettend hard moest niezen.

Lammetjes in de wei die dartelend rondsprongen en blatend achter de moederschapen aan liepen.

Hele rijen jonge eendjes in de vijver, die we iedere dag telden. Als er een reiger in de buurt was renden we achter hem aan om hem te verdrijven.

Bijna iedere dag een bruidspaar op de trap voor het stadhuis, want mei was ook de trouwmaand.

De winterkleren gingen naar zolder en de zomerkleren werden tevoorschijn gehaald. Ze verdwenen eerst, op kleur gesorteerd, in de wasmachine en wapperden een tijdje later aan de waslijn. Het werd langer licht en ’s morgens scheen de zon al vaak als je de gordijnen opendeed. In mei waren we vrolijker dan in april. We zongen tijdens het speelkwartier het schoolreislied. De zomervakantie kwam steeds dichterbij.

Mei was de maand waarin ik verliefd werd en ontdekte dat verliefd zijn heel anders was dan ik me had voorgesteld. Vlinders in de buik waren een minder prettig gevoel dan me was verteld. Ik werd er misselijk en duizelig van en ik kon geen hap door mijn keel krijgen. Ik sliep slecht en liep overdag met een bonkend hoofd te zwaaien op mijn benen. Ik kon niets meer onthouden en moest al huilen als iemand me alleen maar vriendelijk gedag zei.

Ooit veranderde alles in mei. De groene bladeren aan de bomen verbleekten. De moedereend met haar negen kleintjes verdween spoorloos. De vrolijke kinderstemmen in het speelkwartier verstomden. De schapen zwegen. De zon was nergens meer te bekennen. Zelfs de reiger was weg.

Ik droom er nog altijd van als het weer mei wordt. Het is avond, even na elven. Ik stap uit de auto, sluit hem af en kijk naar het huis.

Alle lichten branden.

De voordeur staat open.

De poezen zitten klaaglijk miauwend in de deuropening.

Mijn benen beginnen te rennen, mijn ademhaling versnelt. Ik probeer te gillen maar er komt geen geluid over mijn lippen. Er schieten felle pijnscheuten door mijn borstkas. Ik heb het gevoel dat ik ga flauwvallen.

De woonkamer is leeg, de keuken is leeg, er is niemand in de tuin. Ik vlieg de gang in maar keer terug naar de kamer. Ik heb nog niet in de serre gekeken.

Leeg.

Het toilet?

Leeg!

Het huis houdt de adem in. De poezen krijsen.

Ik ren de trap op.

1

Het is alweer twee weken geleden dat ik de foto kreeg. De postbode belde aan, omdat de enveloppe niet door de brievenbus kon. Hij tikte beleefd met twee vingers tegen zijn pet en zei dat er misschien een leuke verrassing in zat. Ik had wel zin in een leuke verrassing. Eigenlijk vond ik dat ik récht had op een leuke verrassing, na de maanden die achter me liggen. Nieuwsgierig opende ik de enveloppe. Mijn naam en adres waren op een sticker geprint. Er stond nergens een afzender vermeld. Waarschijnlijk was het reclame. Toen zag ik de foto. Ik werd duizelig en moest me vastgrijpen aan de tafel.

Ergens op zolder staat een doos waarin dezelfde foto moet zitten. Die doos staat daar al jaren. Is dit de foto uit die doos? Heeft iemand hem gestolen en naar mij gestuurd? Welke zieke geest bedenkt zoiets?

Ik schud mijn hoofd. Diefstal is veel te ver gezocht. Ik moet me niet gek laten maken. Maar toch zit ik nu al de hele middag op zolder dozen te openen en alles wat eruit komt stuk voor stuk na te kijken. Tot nu toe zonder resultaat. Ik moet hiermee ophouden, zegt mijn verstand. Maar mijn handen blijven doorgaan.

‘Oehoe, Marijke, ik ben thuis,’ hoor ik Jeroen roepen. Ik kijk verschrikt op mijn horloge. Het is al halfzes! Ik heb het busje waarmee hij altijd wordt gebracht niet horen stoppen.

‘Marijke! Waar ben je?’ Er klinkt lichte paniek in zijn stem.

Ik hijs me overeind en merk dat mijn knieën stijf zijn. ‘Ik word nu echt een oud wijf,’ mompel ik en ik strompel naar de trap. Mijn rug krijg ik ook niet meteen recht. ‘Ik ben op zolder, Jeroen! Ik kom eraan.’

Jeroen staat me onder aan de trap in de gang op te wachten. Zijn vollemaansgezicht is één grote grijns. Hij heeft een nieuwe jas aan, zie ik. Niet vergeten er iets van te zeggen, dergelijke aandacht luistert heel nauw bij Jeroen.

‘Dag jongen,’ begroet ik hem en op hetzelfde moment verdwijn ik in zijn enorme armen. Hij is ruim twee koppen groter dan ik. Aan de natte klapzoenen die hij altijd uitdeelt als hij me begroet ben ik gelukkig gewend geraakt. Toen ik hem pas kende dreigde mijn maag daar wel eens van achter mijn oren te belanden.

Ik hou van deze knul. Hij brengt allerlei emoties in me teweeg waar ik, toen ik hem pas kende, voor op de vlucht sloeg. Maar sinds ik ben opgehouden met het bestrijden van die emoties kan ik echt van hem genieten. Jeroen bekijkt de wereld vanuit een heel persoonlijk perspectief. De manier waarop hij interpreteert, reageert of juist negeert heeft te maken met de stemmen in zijn hoofd op dat moment. Ondanks de medicijnen die de psychoses in bedwang moeten houden, ziet en hoort hij dingen die er niet zijn. Hij is al 30 jaar maar hij zal op geestelijk niveau wel altijd een puber blijven. Zijn geest wil niet verder groeien en sluit daardoor de boze wereld buiten. Maar zijn lichaam groeit wel verder. Het wordt tijd dat ze hem in de woongroep weer eens een poosje op dieet zetten, zie ik. Hij kan nogal onmatig zijn met eten. In dat opzicht is hij net een groot kind. Ik hou vooral van het kind in hem, dat nooit verloren gaat.

‘Ik heb weer een nieuwe,’ glundert hij als hij me loslaat. Ik glimlach uitnodigend en bereid me voor op het zoveelste mopje over een dom blondje. Jeroen begint al te schateren voordat hij iets heeft gezegd. Hij lacht zelf altijd het hardst om zijn moppen. ‘Weet je wat een dom blondje zegt als ze haar mobieltje opneemt?’

Ik schud mijn hoofd.

‘Ze zegt: hoe wist je dat ik híér was?’ Hij slaat zichzelf van plezier op zijn knieën. ‘Hij is goed, hè?’

‘Hij is goed,’ beaam ik.

‘Ik wist er nóg een,’ zegt Jeroen, ‘maar ik ben hem even vergeten. Misschien weet ik hem straks weer.’

We gaan in de keuken zitten. Ik schenk voor mezelf een glas mineraalwater in en voor Jeroen een groot glas sinas. Jeroen pakt de kaas en de leverworst uit de koelkast en rommelt in de bestekla tot hij het juiste mes heeft gevonden. Hij snijdt heel geconcentreerd enkele repen kaas af. ‘Lekker, jonge kaas,’ glundert hij. ‘Ik hou van jonge kaas. En van leverworst. En van sinas.’ Hij verdeelt de repen kaas in blokjes. Alle blokjes moeten precies even groot zijn. Daarna zet hij het mes in de leverworst. Neuriënd pakt hij de pot Zaanse mosterd en maakt hem open. ‘Ik heb goede zin, vandaag,’ meldt hij totaal overbodig.

Het is een ritueel als Jeroen komt. We zitten aan de keukentafel. We drinken iets en dopen de kaas en de leverworst in de mosterd. Zodra we beginnen te kauwen trekken we gekke bekken, alsof we het verschrikkelijk vies vinden. Ik grom er altijd een beetje bij.

Jeroen glimt van plezier. ‘Gezellig, hè? Jammer dat papa er niet is.’ Ik verlang opeens hevig naar Lodewijk en moet even slikken.

Jeroen kijkt me ernstig aan. ‘Ga je huilen?’ informeert hij ongerust.

‘Nee hoor, waarom zou ik huilen? Alles gaat goed. Maar ik mis je vader een beetje.’ Ik hoor mezelf geruststellend praten.

‘Ik mis hem ook. Waarom heeft die vrouw hem geduwd?’ vraagt Jeroen, zonder enige aanleiding.

Ik staar hem aan. ‘Hij is gevallen. Ik heb hem nog zó gezegd dat hij een hekje moest maken om dat trapgat. Ik vond dat kale gat altijd al levensgevaarlijk.’

Jeroen kijkt me aarzelend aan. ‘Is hij dan niet geduwd?’ vraagt hij peinzend.

Ik schud mijn hoofd. ‘Nee, echt niet. Hoe kom je daarbij?’

‘Dat zag ik geloof ik in mijn droom,’ mompelt hij voor zich uit. Ik voel opeens een vreemde spanning op mijn maag staan.

‘Het is niet echt, hè, wat je droomt?’ wil Jeroen weten.

Ik zie verwarring in zijn ogen. ‘Dromen zijn bedrog,’ probeer ik luchtig te doen.

2

Vanmiddag heeft Irma dienst, zie ik als ik bij het dagverblijf naar binnen loop. Irma is een ervaren kracht, een no-nonsense type. Ik vind het een prettig idee dat zij de persoonlijke begeleidster is van Lodewijk. Ze is de tafel aan het afruimen en zingt met de radio mee.

Lodewijk is nergens te bekennen. Ik kijk om me heen of ik hem ergens anders zie en loop even de gang op.

‘Hij ligt op bed,’ vertelt Irma. ‘We hebben hem tijdens het eten naar zijn kamer gebracht. Hij viel constant in slaap en dreigde zich enkele keren achter elkaar te verslikken. Misschien heeft hij koorts, hij voelde erg warm aan. Maar het leek ons beter om hem uit de groep te halen, misschien was de drukte te veel voor hem. Zal ik even meelopen?’

‘Wacht maar in de huiskamer,’ adviseer ik Jeroen. ‘Je mag wel televisiekijken, denk ik.’ Het lijkt me geen goed idee om Jeroen met een zieke Lodewijk te confronteren. Als Jeroen van slag raakt heeft hij daar het hele weekend last van. En ik dus ook.

‘Op welk kanaal zit Animal Planet?’ hoor ik Jeroen vragen, voordat ik de deur van de huiskamer sluit.

Lodewijk slaapt. Zijn sluike grijze haar ligt als een krans om zijn hoofd op het kussen. Hij ademt regelmatig, soms trillen zijn oogleden even. Ik denk dat hij droomt.

Irma legt een hand op zijn voorhoofd. ‘Niet heet meer,’ stelt ze vast. ‘Het zal dus wel meevallen met die koorts. Misschien was hij gewoon een beetje moe.’

We kijken samen zwijgend naar hem en ik volg de bewegingen van zijn borstkas. Ontelbare keren heb ik naar hem gekeken als hij sliep. Hij slaapt altijd heel diep, ik vind het heerlijk om dan naar hem te kijken. Er gaat zo’n intense rust van die man uit, zo’n totale ontspanning. Nu ook weer, zie ik. Ik stik opeens bijna van verliefdheid.

Lodewijk ligt me aan te kijken. Hij glimlacht en mompelt iets wat klinkt als ‘gluurder’.

‘Noemde je mij een gluurder?’ vraag ik. Hij knikt. Zijn ogen houden die van mij gevangen.

Ik kus hem eerst op zijn voorhoofd en daarna op zijn mond. ‘Dag heerlijke man,’ zeg ik en ik kruip even tegen hem aan. ‘Dag mooiste man van de wereld.’

Ik kus hem op zijn haren en wieg hem zachtjes in mijn armen. Ik voel dat hij beeft. Achter mijn oogleden prikken tranen. Zal hij ooit weer helemaal de oude worden? Volgens Kees Jan wel. Het gaat een tijd duren, heeft hij me verteld, maar het komt goed. Kees Jan heeft in zijn loopbaan als revalidatiearts al heel wat patiënten behandeld die in coma hebben gelegen en hij is ervan overtuigd dat Lodewijk een goede prognose heeft. Lodewijk krijgt iedere dag meer van zijn geheugen terug. Hij kent iedereen en hij formuleert steeds betere zinnen. De loopoefeningen gaan fantastisch, hij staat al tamelijk stevig op zijn voeten. Hij kijkt alweer naar de televisie en volgende week gaan ze leesoefeningen met hem doen. Hij herinnert zich niets van de val die hij heeft gemaakt. Waarschijnlijk zal dat ook een lege plek in zijn geheugen blijven, heeft Kees Jan me uitgelegd.

Ik denk opeens aan de woorden van Jeroen, toen we gistermiddag aan de keukentafel zaten. ‘Waarom heeft die vrouw hem geduwd?’

Als Lodewijk zich niets herinnert van de val kan hij ook niet vertellen of hij geduwd is. Ik schrik van mijn eigen gedachte. Hoe kom ik hierbij? Die opmerking van Jeroen slaat toch nergens op? Jeroen heeft vaak moeite om fantasie en werkelijkheid uit elkaar te houden. Dat heeft te maken met zijn psychotische geest. Als emoties te sterk zijn of te hard binnenkomen, begint hij te dromen. Hij is weken van slag geweest nadat Lodewijk door het trapgat van de zolder naar beneden was gevallen en hij slikt nog steeds extra rustgevende medicijnen. Het is zo klaar als een klontje: zijn gedachten zijn op hol geslagen.

Ik voel een hand langs mijn lippen strijken.

‘Niet piekeren,’ zegt Lodewijk. ‘Waar pieker je over?’

Ik schud mijn hoofd. ‘Nergens over.’

‘Leugenaar,’ grinnikt hij.

We zijn naar het restaurant in de hal gegaan. Jeroen heeft een flesje cola gekocht en Lodewijk lepelt gelukzalig een glaasje advocaat met slagroom leeg. Ik zit er verwonderd naar te kijken. Advocaat met slagroom is in zijn ogen een ‘ouwewijvendrank.’ Hij associeert dat met muf ruikende oude dames.

Lodewijk drinkt het liefst champagne. Als hij op zijn schildersdrive zit en zich dagenlang opsluit in zijn atelier, komt hij voornamelijk naar buiten om een nieuwe fles champagne uit de kelder te halen. Zodra het schilderij klaar is, verlaat hij het atelier en slaapt een dag en een nacht achter elkaar. Daarna is hij weer aanspreekbaar. Ik ben één keer tijdens een schilderperiode samen met hem in zijn werkruimte geweest. Toen hij míj schilderde.

Jeroen wil graag paprikachips en ik geef hem geld. Hij komt terug met een grote zak en maakt hem snel open. Lodewijk steekt gretig een hand uit en even later zitten ze samen krakende geluiden te maken. Dat is ook iets nieuws. Lodewijk eet nooit chips. Hij gruwt van chips en aanverwante knabbeltroep. We hebben dit nooit in huis.

Ik weet niet goed wat ik hiervan moet denken. Is dit tijdelijk? Heeft het te maken met het feit dat hij nog aan het terugkeren is van heel ver weg geweest zijn?

Zo drukte Kees Jan het onlangs uit. ‘Lodewijk is heel ver weg geweest,’ zei hij tegen me. ‘Je ziet vaak dat mensen veranderen als ze na een comateuze periode weer wakker worden. Niet altijd, maar het is mogelijk. Daar moet je rekening mee houden. Het kan een karakterverandering zijn maar we zien ook wel dat de smaak verandert.’ Die vreemde voorkeur voor advocaat met slagroom en chips zou daardoor verklaard kunnen worden. Als het bij die verandering blijft zul je mij niet horen.

Ik wil mijn maat terug. Ik verlang zó naar zijn armen om me heen dat ik er benauwd van kan worden. Als ik soms bijna in slaap val, droom ik dat hij me kust. Dan zit ik in mijn leesstoel en voel zijn armen achter de rugleuning vandaan komen om mijn borsten te omklemmen.

‘Hé, stúk,’ hoor ik hem dan fluisteren, ‘hou zo veel van je. Blijf altijd van je houden, hoe ging dat ook alweer officieel? Tot de dood ons huwelijk ontbindt? Gadverdamme, wat een smerig woord: ontbinden. Wie bedenkt nou zoiets? Dan zeggen de Engelsen het toch veel mooier. For better and for worse. Dát zal ik doen: you loven, for better and for worse.’

Jeroen heeft de inmiddels lege chipszak opengescheurd en likt de binnenkant schoon. Ik kan er niet naar kijken.

**

Als mijn vader zijn bord met de achterkant van zijn vork had leeggeschraapt, likte hij het ten overvloede ook nog helemaal schoon.

‘Zo,’ zei hij dan tevreden lachend tegen mijn moeder, ‘dit kan meteen weer de kast in. Het is al afgewassen.’

We woonden op de Zaandammerstraatweg in Zaandam. Een keurig rijtjeshuis in een keurige arbeidersbuurt. De woningen waren direct na de oorlog uit de grond gestampt. Daarbij was het motto ‘snel en veel’ geweest en dat was vooral goed te merken aan de gehorigheid van de huizen. Als de buurvrouw naast ons ’s morgens in de woonkamer de gordijnen opendeed konden mijn zusjes en ik dat horen in onze slaapkamer, die aan de achterkant van het huis op de eerste verdieping lag.

‘Denk aan de buren!’ waarschuwde mijn moeder regelmatig. ‘Zet de radio zachter, schreeuw niet zo hard.’ Eventuele stemverheffingen die te maken hadden met een onderlinge ruzie tussen de kinderen werden in de kiem gesmoord.

‘Hou je fatsoen,’ was de tekst waarop je kon wachten. ‘Straks gaat ons hele huishouden over straat.’

Als mijn vader zijn bord leegschraapte met de achterkant van zijn vork, probeerde mijn moeder dat bord uit zijn handen te grissen voordat hij de kans kreeg om het af te likken. Maar ze was meestal te laat. ‘Dit is geen voorbeeld voor de kinderen,’ mopperde ze dan. ‘En jij bent zo zelf ook niet opgevoed.’

Niemand van ons wist precies hoe mijn vader was opgevoed.

We moesten altijd ons bord leeg eten en het was streng verboden om te zeggen dat je honger had. ‘In de óórlog hadden we honger. Jullie weten helemaal niet wat honger is. Dan doet je maag de hele dag pijn en zou je een moord plegen voor een balletje gehakt,’ oreerde mijn moeder. ‘Je weet pas wat honger is als je tulpenbollen hebt moeten eten.’

‘Lust ik niet’ kwam ook niet in de lijst van toegestane uitdrukkingen voor en ‘blief ik niet’ kon je een klats om je oren opleveren.

Mijn moeder vertelde graag over wat ze had meegemaakt toen Nederland verwikkeld was in de Tweede Wereldoorlog. Soep krijgen uit de gaarkeuken, voeding en kleding op de bon. Midden in de nacht de kelder in duiken als er een luchtalarm was. De hele rij huizen aan de overkant van de straat verwoest aantreffen toen ze op een keer die schuilkelder weer uit kwamen. Die bom had hun huis ook kunnen treffen. Ze vertelde erover alsof het om spannende avonturen ging die ze in een boek had gelezen.

Mijn vader had geen verleden, zelfs niet als het om de oorlog ging. De oorlog was voorbij, zei hij. Het had geen enkel nut daar nog op terug te komen. Ze hadden het overleefd. Dat konden veel mensen hen niet nazeggen.

Zand erover. Doorgaan met ademhalen. Als wij vroegen of hij óók honger had gehad en óók tulpenbollen had moeten eten, zei hij dat het er niet toe deed. ‘We leven nú,’ weerde hij af. ‘Het heden is al ellendig genoeg, laat het verleden maar rusten. Het is er niet meer.’

Als mijn vader zulke dingen zei, keek mijn moeder weg.

‘Jullie moeten zorgen dat je een vak leert,’ was mijn vader van mening. ‘Anders kom je net als ik in de fabriek terecht. Neem geen voorbeeld aan mij.’ Als kind voelde ik al feilloos aan dat achter die woorden iets verborgen zat. Maar het was een ongeschreven wet dat daarover geen vragen mochten worden gesteld.

Mijn vader werkte bij Verkade. Hij deed ongeschoold werk. Soms vroeg ik mijn moeder hoe dat zat. Hij las veel. Hij volgde de politiek op de voet. Hij sprak Duits en Engels. Waarom werkte hij dan aan de lopende band in een fabriek?

‘Stil toch,’ kon mijn moeder verschrikt zeggen. ‘Jij denkt veel te ver. Wees niet zo’n wijsneus.’

Mijn ouders trouwden vijf jaar na de oorlog. Suus werd precies negen maanden na de trouwdatum geboren, mijn moeder had daar een uitdrukking voor: Suus was van de beddenplank. Hetty volgde twee jaar later en ik werd elf maanden daarna geboren. Hetty en ik waren ieder jaar een maand lang even oud. Dat vonden wij interessant. Zes jaar na mij werd eindelijk de langverwachte zoon, Piet junior, geboren, die mijn vaders oogappel was. Piet junior luidde een nieuw leven in, vertelde mijn moeder me eens. Mijn vader snoerde haar direct de mond. ‘Hou jij eens heel gauw op met uit je nek te lullen,’ siste hij tegen haar.

Ik rende naar buiten.

Later probeerde mijn moeder me wijs te maken dat er niets aan de hand was. Vader had een slechte bui. Hij was moe door de nachtdienst. Hij kon er niet goed tegen, hij sliep dan niet genoeg.

Maar ik voelde iets anders. Ik voelde dat dit iets te maken had met mijn vaders geheim. En dat geheim had weer iets te maken met het verleden dat er niet scheen te zijn. Het woonde bij ons in huis. Het was de onzichtbare gluurder, de onberekenbare factor in ons leven. Het kwam op de meest onverwachte momenten als een duveltje uit een doosje tevoorschijn en beïnvloedde alles wat bij ons plaatsvond. Dat geheim was mijn vaders kwelgeest. Hij had er altijd last van. Iedereen had er last van. Maar we spraken er niet openlijk over. Het was te geheim om over te praten. Soms dacht ik wel eens dat het zó geheim was, dat mijn vader zelf niet eens wist waar het om ging.

Mijn moeder omzeilde alles wat er iets mee te maken kon hebben. In plaats daarvan wierp ze zich op haar stokpaardje dat zuinigheid heette.

Ik haatte die zuinigheid. Ik verafschuwde het als ik mijn moeder ’s avonds achter de naaimachine zag zitten om een jurk van Suus nauwer te maken zodat hij mij paste. Suus was een dikkerdje, ondanks het feit dat wij afgepast aten en zelden snoep kregen.

‘Die groeit zelfs van water, dat zit in de familie,’ verklaarde mijn moeder. ‘In de familie van je vaders kant. Zijn zussen zijn dik, zijn moeder was dik en dan had je zijn oma eens moeten zien. Daar hadden ze de kermis wel mee op kunnen gaan.’ Als mijn moeder eenmaal over haar schoonfamilie begon uit te weiden, werd ze steeds langer van stof. Ook al verliet iedereen de kamer of zette je de radio of de televisie aan, zij kletste gewoon door. Het eindigde altijd in dezelfde zucht: ‘Familie, je hebt er niets aan.’

Wij kenden die familie niet. Zij kwamen nooit bij ons en wij gingen nooit naar hen toe. Ze woonden in Zeeland. Dat was niet naast de deur.

Mijn moeder naaide onze kleren. De jurken werden eerst door Suus gedragen, daarna door Hetty of door mij. Stukken stof die verkleurd of versleten waren, werden vervangen door een lapje dat mijn moeder had bewaard. Ik vond het géén gezicht. Soms weigerde ik een verstelde oude jurk te dragen en schopte een scène. De jurken van Suus waren allang uit de mode tegen de tijd dat ik ze aanhad.

Mijn weigering maakte mijn moeder woedend. ‘Ondankbaar nest,’ schreeuwde ze dan. ‘Wie denk je wel dat je bent? De koningin, of zo? Ze heeft het al net zo hoog in haar bol als je moeder,’ kijfde ze dan ook nog eens tegen mijn vader. Die trok meestal zijn schouders op.

Ik haatte mijn kleren, ik haatte de voortdurende vermaningen van mijn moeder over ergens licht laten branden waar het niet nodig was of over de deur open laten staan als de kachel brandde. ‘Ik stook niet voor Zaandam en omstreken,’ riep ze zo hard dat je het volgens mij drie straten verder kon horen.

Ik schaamde me op zulke momenten rot voor mijn moeder.

Ik haatte het eten dat we aten. Karnemelkse pap vol klonten met bruine suiker, andijviestamppot met keiharde stukjes spek, gebakken bloedworst met appel. Mijn maag kwam ertegen in opstand.

‘Heb niet het hart om te gaan spugen,’ waarschuwde mijn moeder als ik begon te kokhalzen. ‘Voor dat eten moet je vader zich een ongeluk werken.’

Mijn vader werkte bij Verkade in een driewekelijkse ploegendienst. De eerste week vroege dienst, de tweede week late dienst en de derde week nachtdienst. Als hij nachtdienst had mochten we in huis geen enkel geluid maken. We slopen rond op onze sokken, trokken de wc niet dóór maar gooiden er een beetje water doorheen. De voordeurbel werd uitgezet en wee je gebeente als je te hard sprak.

‘Ssst, vader slaapt,’ siste mijn moeder de hele dag. ‘Hij heeft zijn rust hard nodig. Koppen dicht. Hij slaapt toch al zo slecht.’

Ik herinner me haar paniek toen er op een middag eens hard op de voordeur werd gebonsd. Ze vloog naar voren en opende de deur met een verontwaardigd gezicht.

‘De kolenboer,’ schreeuwde de man die gebonsd bleek te hebben. ‘Heb u kolen besteld?’

Hij droeg een smoezelige overall en had zwarte handen en ook zwarte strepen over zijn gezicht.

Mijn moeder hief bezwerend haar handen op en fluisterde dat haar man nachtdienst had en sliep. De kolenboer perste zijn lippen op elkaar en sloop met de bestelde zak kolen op zijn rug de keldertrap af. Dat herhaalde hij nog drie keer en daarna overhandigde hij mijn moeder zwijgend de rekening.

Vanaf die middag plakte mijn moeder een briefje op de voordeur als vader sliep. Gelieve niet aan te bellen in verband met nachtdienst, s.v.p. kloppen op de achterdeur, stond er in haar hanenpotenhandschrift op.

‘Waarom hebben wij geen gaskachel?’ vroeg ik aan mijn moeder. Wij waren in de straat zo’n beetje het enige gezin dat nog een kolenkachel had.

Mijn moeder snoof hard. ‘Waar moeten wij dat van betalen? Dat kun je kopen als je ambtenaar bent, zoals de buurman. Die zit de hele dag op zijn luie reet en verdient drie keer zo veel als je vader. Het is ongelijk verdeeld in de wereld. Het geld gaat altijd naar de hoge heren, niet naar mensen als wij. Word jij ook maar ambtenaar, dan kun je niet worden ontslagen en krijg je een goed pensioen. En dan koop je zelf maar een gaskachel en een gasfornuis en een gloednieuwe wasmachine in plaats van het negendehandsje waar je moeder mee moet werken,’ voegde ze er smalend aan toe.

Ik schrok. Ze zag het. ‘Sorry,’ zei ze. ‘Ik ben niet boos op jóú.’

Ik wilde vragen op wie ze dan wél boos was en waarom. Maar iets in haar ogen vertelde me dat ik geen vragen moest stellen.

We gingen nooit op vakantie. Als mijn vader in onze zomervakantie twee weken vrij was fietsten we naar het recreatiegebied dat vijf kilometer buiten Zaandam lag. Midden in het recreatiegebied was een groot meer waar je gratis kon zwemmen. Moeder propte haar beide fietstassen vol met belegde boterhammen, een thermosfles koffie en enkele flessen aanmaaklimonade. En met zakken kapotte koekjes die ze iedere zaterdag tegen vieren op de markt ging kopen. Ze kostten bijna niets.

Mijn moeder bestelde spullen bij Wehkamp en als de proefzending haar beviel kocht ze het op afbetaling. Ze had allerlei potjes in de grote ingebouwde kast in onze huiskamer staan waar ze wekelijks geld in stopte. Een potje Wehkamp, een potje kolen en energiebedrijf, een potje dooienfonds, een potje onvoorzien. Dat potje was meestal leeg.

Toen ik enkele keren bij Ria Wijsman speelde, die in een enorm huis aan de Annalaan woonde, naast de apotheek van haar vader, ontdekte ik dat er bij Ria ook potjes in de kast stonden. Het waren de spaarpotjes van de kinderen.

‘Daar doen we het geld in dat we van onze tantes en van oma en opa krijgen,’ verklaarde Ria. ‘Ik heb al bijna tien gulden. Ik spaar voor rolschaatsen.’

‘Waarom hebben wij geen spaarpot?’ vroeg ik aan mijn moeder.

‘Waar leer je die onzin?’ was haar wedervraag. Ik vertelde haar van de spaarpot van Ria.

‘Daar ga jij niet meer naartoe,’ besliste mijn moeder. Ze leek geïrriteerd. ‘Je speelt maar met kinderen van je eigen soort.’

‘Wat bedoelt ze daarmee?’ vroeg ik aan Suus.

Die haalde haar schouders op. ‘Ik denk het arbeiderssoort,’ opperde ze. ‘Mensen die met hun handen werken.’

Ik kreeg voor het eerst een nieuwe jurk toen ik naar de diploma-uitreiking moest van de mulo. Mijn moeder was erg trots dat een van haar kinderen een middelbareschooldiploma had gehaald en ik moest daar fatsoenlijk voor de dag komen. ‘Ook al is je vader maar een gewone arbeider, wij weten hoe we ons moeten kleden,’ zei mijn moeder. Ze zat met een verbeten trek op haar gezicht achter de naaimachine.

Ik weet nog precies hoe de jurk eruitzag en hoe het voelde om hem aan te trekken. Hij was gemaakt van kobaltblauw zomerlinnen, helemaal naar de mode van dat moment: in prinsessenlijn. Langs de V-hals was een in twee punten uitlopende kraag van witte piqué gestikt.

‘Zo,’ zei mijn vader toen ik de jurk showde, ‘en waar gaat dát naartoe?’

Ik liep steeds langs de passpiegel in de naaikamer van mijn moeder om mezelf goed te kunnen bekijken. De eerste jurk in mijn leven die alleen van mij was beschouwde ik als een verrukkelijk kleinood. En ik nam mezelf voor om vanaf dat moment geen genoegen meer te nemen met de afdankertjes van mijn zussen.

Petra, de zus van Lodewijk, die behalve mijn schoonzus ook mijn beste vriendin is geworden, is dol op tweedehandskleding.

‘Ik heb weer zo’n prachtig jasje gekocht bij Second Hand Rose,’ vertelt ze me vaak opgetogen. Petra gaat minstens één keer per week even neuzen bij Second Hand Rose. ‘Als nieuw, meid, en voor een paar centen. Ga toch eens méé!’

Ik dacht het toch niet. Al vallen de gaten in mijn kleren en moet ik ze de rest van mijn leven dragen zonder ooit nog iets nieuws te kunnen kopen, mij zie je niet in tweedehandsspullen rondlopen.

3

Lodewijk is in slaap gesukkeld. Zijn kin is op zijn borst gezakt en er loopt wat speeksel uit zijn mondhoeken. Hij snurkt een beetje.

Jeroen moet erom lachen. ‘Papa heeft altijd slaap, Marijke, hij lijkt wel een baby.’ Hij proest het uit met zijn hand voor de mond. Ik kan het niet uitstaan.

‘Het komt van de advocaat,’ antwoord ik, en hoor ik nu werkelijk een verdedigende toon in mijn eigen stem? ‘Drie advocaatjes midden op de dag, dat is eigenlijk te veel. Ik had wijzer moeten zijn. Daar zou ik zelf ook van gaan snurken. Laten we maar teruggaan naar de huiskamer. Of wil je nog een cola? Je fles is alweer leeg.’

Ik probeer luchtig te praten. Alles moet zo normaal mogelijk zijn.

Jeroen steekt opeens zijn twee wijsvingers in de lucht. ‘Nou weet ik hem weer, omdat jij over een fles praat. Nou weet ik de tweede weer, die ik straks vergeten was!’

Ik zet me schrap voor het volgende mopje.

‘Waarom hebben domme blondjes altijd lege flessen in de koelkast staan?’

Ik haal met een vertwijfeld gezicht mijn schouders op. Hoe vertwijfelder ik doe, hoe groter de lol is voor Jeroen om me de clou van het verhaal te vertellen.

‘Voor de gasten die niet drinken!’

Achter ons barst iemand in een bulderende lach uit. Het blijkt de man te zijn die ik al eerder in het restaurant heb gezien. Hij loopt altijd met zijn vrouw, die ook in coma heeft gelegen.

Jeroen heeft zich omgedraaid en kijkt met een verrukte blik naar de lachende man. ‘Hij is goed, hè?’ roept hij.

‘Díé moet ik onthouden,’ hikt de man nog na. ‘Ik ga hem aan mijn nieuwe schoondochter vertellen. Die is blond, kijken of ze humor heeft. Maar eerlijk gezegd: ik betwijfel het.’

Lodewijk heeft een gloeiende hekel aan de dommeblondjesmoppen van Jeroen. Jeroen is er dol op, je kunt hem geen groter plezier doen dan een nieuwe te vertellen, die hij dan weer toevoegt aan zijn verzameling. Hij schrijft ze op in een dik schrift. Iedere keer als hij thuiskomt moet eerst zijn laatste aanwinst verteld worden. Een van zijn groepsgenoten heeft een computer en kan internetten. Er schijnen pagina’s vol moppen over domme blondjes op internet te vinden te zijn.

‘Je moet er niet om lachen,’ zegt Lodewijk vaak tegen mij. ‘Hij krijgt een verkeerd beeld van blonde vrouwen. Je bent nota bene zélf blond!’ Ik vind dat nog steeds een belachelijk argument.

Ik voel me niet aangesproken en ik vind de meeste moppen geestig. En ik moet vooral lachen om de pret die Jeroen erom heeft. Volgens Lodewijk snapt Jeroen de meeste moppen niet. Maar dat schat hij fout in. Jeroen snapt veel meer dan Lodewijk in de gaten heeft of wil toegeven.

We lopen met een nog altijd snurkende Lodewijk naar de afdeling terug. Irma neemt hem van mij over. ‘Ik leg hem wel een uurtje op bed,’ belooft ze. Ze aait hem met een brede glimlach over zijn hoofd. ‘Hij moet zeker zijn roes uitslapen?’ Ik voel me schuldig.

Irma ziet het en ze legt een hand op mijn arm. ‘Het hindert niet. Heeft hij advocaatjes gehad? Dat dacht ik al. Daar is hij dol op.’ Ze wijst op een man die bij het raam zit te slapen. ‘Die meneer deelt ’s avonds vaak advocaat uit. Zijn vrouw brengt elke week minstens vier flessen mee, met een spuitbus slagroom. Lodewijk vindt het lekker, hij geniet ervan. Dus dat doe je goed, Marijke.’

Ik schiet vol. Irma pakt mijn arm nog steviger vast.

Ik slik een paar keer. ‘Hij heeft nooit advocaat gedronken,’ zeg ik en hoor mijn stem trillen. Ik zucht diep. ‘Hij is een man voor champagne. Advocaat pást helemaal niet bij hem. Wie weet wat dat klotecoma nog meer heeft aangericht!’ Ik voel me opeens woedend worden.

‘Niet boos zijn, Marijke. Ik heb niets gedaan.’ Jeroen kijkt me met grote angstogen aan.

Ik ben direct weer bij de les. ‘Ik ben niet boos op jou, lieverd. Ik hou veel te veel van je.’ Ik grijp zijn handen en wrijf ze tussen die van mij.

Hij begint te giechelen. ‘Dat kriebelt,’ lacht hij en hij trekt een hand terug. ‘Je jeukt. We gaan als het Koninginnedag geweest is naar Euro Disney,’ verandert Jeroen zonder duidelijke aanleiding van onderwerp. ‘Drie dagen. In een hotel. Het is al over veertien nachten.’

Ik realiseer me dat het bijna mei is.

‘Luister je nou?’ vraagt Jeroen een beetje ongeduldig. ‘We hebben voor Disneyfiguren gespaard in de supermarkt. Bij tien euro boodschappen krijg je een figuur. De dubbele ruilen we met de buren. We hebben er al ácht. Eerlijk waar, ácht! Ik heb al het meeste geruild.’

Hij glimt van trots. De man van dertig is op dit moment een jongetje van acht. Ik zie dat Irma verwonderd naar hem staat te kijken.

**

Het cijfer acht probeerden wij thuis altijd zo veel mogelijk te omzeilen.

‘Het is ons ongeluksgetal,’ hield mijn moeder ons voor. ‘Je vader kan er niet tegen. Hij heeft er geen goede herinneringen aan.’

Die weerstand tegen het getal acht kregen we met de paplepel ingegoten en het meest bizarre voorbeeld van die weerstand was in mijn ogen toch wel de strijd die mijn moeder volgens haar had geleverd bij de geboorte van haar jongste kind, mijn broer Piet junior. Ze was uitgerekend op de achtste februari maar daar kon voor haar absoluut geen sprake van zijn. Het moest niet gebeuren dat iemand van ons gezin op de achtste van de maand jarig was. Dat mocht niet van mijn vader. Mijn moeder raakte dus behoorlijk in paniek toen ze op die uitgerekende datum tegen een uur of drie in de middag in een rap tempo weeën begon te krijgen. De verloskundige werd gewaarschuwd en die constateerde dat het kind eraan kwam. Maar mijn moeder hield het binnen, ondanks de waarschuwingen die de verloskundige op haar losliet voor de meest verschrikkelijke dingen die er zouden gebeuren als ze niet onmiddellijk zou beginnen met persen. Het lukte mijn moeder om de zaak te rekken tot twee minuten over twaalf in de nacht, waardoor Piet junior op 9 februari werd geboren.

We hebben er allemaal een tik van meegekregen. Ik zal nooit een lot kopen dat eindigt op acht, ik boek nooit een vakantie die op de achtste van de maand begint of eindigt, ik zet de knop van de versterker op negen of op zeven maar nooit op acht. Mijn verstand weet dat het dwangmatige onzin is maar ik blijf alles wat met acht te maken heeft omzeilen.

‘Het is een treitergetal,’ beweerde mijn moeder. ‘Het zal ons altijd blijven achtervolgen.’

Haar mening werd helemaal bevestigd in de tijd dat ik naar de middelbare school wilde. Het boekengeld was een probleem. Mijn ouders hadden geen geld om dat bedrag op te hoesten. Ik had als gemiddeld cijfer op mijn eindrapport van de lagere school een acht nodig, omdat een acht als gemiddelde betekende dat mijn ouders geen boekengeld hoefden te betalen voor de studieboeken van de mulo. Geen acht halen betekende dat ik net als Suus en Hetty naar de spinazieacademie zou moeten, zoals ze de huishoudschool noemden. Ik werd al beroerd als ik er alleen maar aan dácht. Ik móést naar de mulo, want dan had ik meer kans om later tot de verpleegstersopleiding te worden toegelaten. Ik werd verpleegster, dat stond voor mij als een paal boven water. Ik ging mijn eigen geld verdienen en definitief afrekenen met armoede en zuinigheid. Maar eerst moest die acht gehaald worden.

Mijn hart klopte in mijn keel toen de hoofdonderwijzer in de klas verscheen en met een gewichtig gezicht een lijst tevoorschijn haalde.

‘Er hebben maar drie meisjes gemiddeld een acht,’ zei hij en hij keek de klas verwijtend aan. ‘Dat valt me tegen.’

Ik had het gevoel dat ik flauw ging vallen van de spanning. Hij begon de lijst op alfabetische volgorde voor te lezen. Godzijdank was ik snel aan de beurt.

‘Marijke van Ballegooij.’ Hij zocht mijn blik over zijn leesbril heen. Voor mijn ogen verscheen opeens het gebouw van de gehate huishoudschool. Ik werd misselijk.

Mijn buurvrouw gaf me een hardhandige por tegen mijn schouder. ‘Je hébt ’m,’ fluisterde ze opgewonden. ‘Jij wél!’

Het was niet waar, dacht ik. Ik had niets gehoord. Ze zei het om me te troosten. Zelfs toen ik de lijst in mijn hand kreeg geduwd en onderaan een glorieuze acht zag staan, geloofde ik het niet. Het kon volgens mij niet waar zijn dat een acht geluk bracht. Ik droomde het, dát zou het zijn. Het werd tijd dat ik wakker werd.

‘Niet tegen je vader zeggen dat je een acht moest halen,’ gebood mijn moeder. ‘Hij denkt dat een zeven en een half de voorwaarde is voor de gratis boeken.’

Toen ik mijn diploma haalde was ik zestien en nog te jong voor de verpleegstersopleiding. Maar mijn moeder vond dat het tijd werd dat ik ging werken en op een avond vertelde ze dat ze in de krant een advertentie had gelezen van een particulier bejaardenhuis in Rhenen. Daar werden verpleegassistentes gevraagd, een opleiding was niet nodig, die kreeg je ter plekke.

‘Dat is een mooie aanloop voor de verpleegstersschool,’ was mijn moeder van mening. ‘Je moet daar natuurlijk wel intern, het is te ver om op en neer te reizen.’ Er klonk geen spijt in haar stem. Ik wist dat mijn afwezigheid betekende dat er weer een mond minder te voeden was.

We gingen met de trein naar Rhenen om kennis te maken met zuster Meyer, de directrice van het tehuis. Het bleek een grote, maar vriendelijk uitziende vrouw te zijn met een enorme boezem. Ik had moeite om daar niet voortdurend naar te staren. Mijn moeder en zuster Meyer voerden een geanimeerd gesprek. Het leek alsof ze de beste vriendinnen waren. Ik zat er zwijgend bij en antwoordde slechts als mij iets gevraagd werd.

‘Denk je dat je er tegen kunt om van huis te zijn?’ vroeg zuster Meyer.

‘Vast wel,’ antwoordde mijn moeder en ze keek me nadrukkelijk aan. Ik knikte. Ik kon me niets beters voorstellen dan van huis te zijn.

‘Ze krijgt kost en inwoning, uniformkleding en zakgeld,’ zei zuster Meyer. ‘En eens in de zes weken reiskostenvergoeding om naar huis te gaan.’

‘Dat is goed,’ antwoordde mijn moeder. ‘Als het maar niet eens in de ácht weken is.’

Ik vergeet nooit de stomverwonderde blik op het gezicht van zuster Meyer.