Spitsbergen

Fred Geers

Colofon

Spitsbergen

© 2018 Odyssee Reisgidsen

© 2018 Fred Geers

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Derde geactualiseerde druk, 2018

Tekst: Fred Geers

Serieredactie: Bartho Hendriksen en Leo Platvoet

Foto’s: Fred Geers tenzij anders vermeld

Kaarten: UvA-Kaartenmakers, Castricum | www.uva-kaartenmakers.nl

Omslag: naar een ontwerp van De Weijer Design | www.deweijerdesign.nl

Auteur

Fred Geers kiest voor zijn reizen vooral noordelijke bestemmingen. Belangstelling voor ruimte, ongerepte natuur en de meest oorspronkelijke landschappen vormt daarbij de grootste drijfveer. Daarnaast is een voorliefde voor Scandinavische taal en cultuur een belangrijk motief voor de tochten naar het noorden. Interesse in de onderlinge relaties tussen de noordelijke landen maakt de belangstelling compleet. De ontdekkingstochten van de Vikingen, de Zweedse en de Deense overheersing van Noorwegen en de migratie van Finnen zijn daar voorbeelden van.

Odyssee Reisgidsen

Odyssee Reisgidsen levert zijn titels als paperback of als e-book. Paperbacks zijn verkrijgbaar bij de (reis)boekhandel in Nederland en Vlaanderen, via Bol.com of de Odyssee-website. De e-books zijn alleen verkrijgbaar via de Odyssee-website. Daarbij kan de reiziger zijn of haar eigen gids samenstellen.

Uiteraard proberen wij de geboden informatie zo actueel en accuraat mogelijk te houden. Toch kunnen er onvolkomenheden en fouten in de tekst voorkomen. Odyssee aanvaardt daarvoor geen verantwoordelijkheid.

Odyssee zoekt auteurs

Naar Moldavië, Patagonië, Taiwan of een andere minder bekende bestemming geweest? En je wilt je bevindingen op papier zetten? Voor meer informatief, zie www.odyssee-reisgidsen.nl

Toelichting bij planten- en dierennamen

N = Noorse naam, L = Latijnse naam en E = Engelse naam

Foto omslag: Adventfjord

Foto titelpagina: Isfjord

Voorwoord

Spitsbergen (Svalbard) is geen alledaagse bestemming. Het is ook zeker geen bestemming voor massatoerisme. Alhoewel: het kan gebeuren dat een cruiseschip de hoofdstad Longyearbyen aandoet en de straat en de belangrijkste bezoekerscentra even overspoeld worden door toeristen. Meestal is dat maar korte tijd het geval, want de schepen hebben een strak vaarschema. Iets anders is het met de mensen die met gerichte belangstelling voor deze Arctische omgeving deze bijzondere bestemming uitkiezen. Op Spitsbergen is het vooral leeg. Behalve dan voor de vogels: de rotsen zijn hun domein. De natuur wordt heftig beschermd in 29 natuurreservaten.

Het aantal plaatsen om te bezoeken is beperkt en vrij rondlopen is niet toegestaan vanwege het gevaar van ijsberen. En dus zijn het vooral de excursies, de actieve vakanties met gidsen of de tochten rond de eilanden, waarbij we met dit bijzondere gebied in aanraking komen

Een bezoek aan Spitsbergen is in vele opzichten een onvergetelijke belevenis: de stilte, de wereld van sneeuw en het ijs met permafrost bepalen hier alles. Menselijke ingrepen zijn maar beperkt: een reis naar Spitsbergen is een reis naar het einde van de wereld, daarna komt alleen nog een zee en een Noordpool.

Ik wens je veel plezier met deze Odyssee-reisgids!

Fred Geers

Tips

Uiteraard houdt Odyssee zich aanbevolen voor reacties van kritische lezers. Zijn er foutieve vermeldingen, wijzigingen in openingstijden, prijzen en dienstregelingen in deze gids? Laat het ons weten! Of heb je tips over hotels, pensions, campings en dergelijke? Ook dat horen we graag! Stuur een email naar: info@odyssee-reisgidsen.nl

Volg Odyssee Reisgidsen op Facebook, Twitter en Instagram

Meld je aan voor de Odyssee Nieuwsbrief via www.odyssee-reisgidsen.nl/news www.odyssee-reisgidsen.nl | info@odysee-reisgidsen.nl

Spitsbergen verkennen

Spitsbergen in vogelvlucht

Op Spitsbergen zijn veel resten te zien van eerdere menselijke activiteiten

Spitsbergen, door de Noren die het gebied beheren officieel aangeduid als Svalbard, is een boeiend reisdoel. Uniek in vele opzichten: de noordelijkste plek ter wereld, waar nog gemakkelijk te komen is. Toch is Spitsbergen geen bestemming voor massatoerisme. Daarvoor is het te bijzonder. Wegen zijn er nauwelijks en de toegankelijkheid van plaatsen die het gebied zo uniek maken is beperkt. Spitsbergen vormt een grillige verzameling van grote en kleine eilanden. Drie grotere eilanden – Spitsbergen, Nordaustlandet en Edgeøya -- maken het grootste deel uit van Spitsbergen als archipel in het noorden. Daarnaast liggen verspreid nog een aantal kleinere eilanden. Wat domineert is de stilte, het onaangetaste, met een vleugje van een grijs verleden waarin het allemaal zo heel anders was. Het is als een van de laatste stukken natuur waarbij de mens nog net op tijd tot inkeer gekomen is. Steden of dorpen kent Spitsbergen niet. Longyearbyen, de enige plaats waar op gevlogen kan worden is dé bezoekersplek. Daarnaast zijn er wat kleinere vestigingen van mensen, waaronder het Russische Barentsburg en het onderzoekcentrum Ny-Ålesund. Echte andere plaatsen zijn er niet.

Poolervaringen

Spitsbergen ligt ongeveer 565 km verwijderd van de Noordkaap, het noordelijkste puntje van Noorwegen; naar de Noordpool is het nog eens 1300 km. De archipel ligt tussen 74°-81°NB en 10°-35°OL. Op diverse plaatsen waan je je op de Noordpool door de grote massa’s sneeuw en ijs.

Maar op andere plaatsen is het juist weer verrassend groen, zoals je niet zou verwachten zo noordelijk op de aardbol. Nergens ter wereld op deze hoogte is zoveel plantengroei als juist hier. In de zomer zijn de toendra’s groen en bloeien de mooiste bergbloemen. Sneeuw, ijsmassa’s en de weelderige platengroei vormen een bijzondere combinatie. Van die plantengroei maken ook weer dieren gebruiken van, zoals het Spitsbergen-rendier, een kleiner soort rendier dat zich hier goed kan handhaven.

Denkend aan dieren, spreekt vooral één dier sterk tot de verbeelding als het om Spitsbergen gaat: de ijsbeer. Prachtig om dit dier hier in zijn element te zien tussen sneeuw en ijs. De jonge dieren zijn natuurlijk helemaal bijzonder om te zien met een hoge aaibaarheidsfactor. Maar hier komen we juist op een ander punt: de aanwezigheid van ijsberen maakt dat de toegankelijkheid beperkt is tot enkele plaatsen, waar gewaakt wordt over de aanwezigheid van deze dieren. Er zijn te veel ongevallen gebeurd in het verleden. De ontoegankelijkheid door het gevaar van ijsberen en de grote hoeveelheid sneeuw en ijs maken dat de mens hier letterlijk zeer spaarzaam te gast is. Op weinig plekken is het mogelijk voet aan land te zetten.

Sneeuw, ijs en rotsen bepalen vooral het landschap en wie er wat van zien wil heeft vooral schepen, gidsen of een geweer nodig, want rondlopen op eigen houtje is er niet bij. Spitsbergen is buiten de gevestigde plaatsen waar mensen aankomen, zoals bij de vestigingen in Longyearbyen, Ny-Ålesund, Barentsburg en Pyramiden niet toegankelijk zonder toestemming en geweer. Overigens is het op pad gaan met een geweer gebonden aan strikte regels.

Deze strenge regels hebben vooral te maken met de bescherming van de mens tegen ijsberen en bescherming van de natuur tegen de aanwezigheid van de mens. Onderschatting van het gevaar van ijsberen heeft ook de laatste jaren nog steeds mensen het leven gekost.

Willem Barentsz

Over de wateren en gebieden tussen Noorwegen en de Noordpool was vóór de reizen van Willem Barentsz en andere zeehelden weinig bekend

Wanneer Willem Barentsz precies geboren is, is niet bekend. Rond 1550 werd een jongen geboren in Formerum op Terschelling. Opgroeiend op het eiland werd Barentsz een man van avonturen, op zoek naar nieuwe werelden, ver weg. En wie op zoek is naar nieuwe werelden en woont op een eiland heeft maar drie dingen nodig: een goed schip, een kompas en een kaart. Nu waren er in die tijd weinig goede kaarten. Want wie had de noordelijke zeeën bevaren waar de jonge Willem Barentsz als een magneet naar toe getrokken werd? Gerard Mercator was een van die mensen die de noordelijke wereld in kaart gebracht had. Of het klopte was echter de vraag. Was er wel land daar boven de poolzee? Was doorvaart wel mogelijk? Er waren meer lezingen en meer ervaringen. Andere ervaringen.

Willem Barentsz kwam in contact met dominee en cartograaf Petrus Plancius. Deze kende de ervaringen van de eerdere Engelse reizen. De wijze dominee doceerde behalve Gods woord ook de kunst van de cartografie en navigatie. Hij was overtuigd van de mogelijkheid van een doorvaart zonder ijs naar Azië. Enkele expedities uit Enkhuizen en Amsterdam volgden, maar deze eindigden zonder succes in het ijs. Voor Willem Barentsz dé ultieme uitdaging: waar anderen faalden had hij er geloof in. Met Amsterdamse kooplieden werden de stevens weer naar het noorden gewend. Twee schepen met mannen met naam aan het roer – Jan Cornelisz Rijp en Jacob van Heemskerck – verlieten op 10 mei de haven van Amsterdam. Om de kosten te drukken gebruikten ze geen nieuwgebouwde schepen, maar twee tot expeditieschip verbouwde oorlogsschepen, de zogenaamde Vlieboten.

Dagboek

Willem Barentsz leidde deze nieuwe noordelijke expeditie. Op 19 juni ontdekte hij een opmerkelijk hoger liggend land. In het dagboek hierover:

‘Den 19. junij Sagen wy wederom landt. Doen namen wy der Sonnen hooghde en bevonden dat hij verheven was boven den horizont 33. graden 37. minuten haer declinatie was 23. graden 26. minute de selvige afgetogen vande ghevonden hooghde des sons, so bevonden wy dat wy waren op des poolshooghde van 80. graad. 11. Minuten…...Dit landt was seer hoogh ende wy seijlden daerbij heenen westelijck aen totte 79. graden ende een half, daer wy een goede reede vonden ende conden niet naerderbij het landt comen vermidts de windt n.o. waeyde, recht van ´t landt af ende die bay streckte recht noorden ende suyden in zee’.

Behalve de ontdekking van Spitsbergen werd ook het Bereneiland geregistreerd als nieuw ontdekt land. Maar later kwam de expeditie in het ijs vast te zitten. Wat een verkennende tocht naar het oosten zou moeten worden werd een verkenningstocht langs de westkust van Spitsbergen. Bij Berenland werd de knoop doorgehakt: twee verschillende routes zouden twee kansen opleveren.

Overwintering op Nova Zembla

Jan Cornelisz Rijp koos voor een nieuwe poging wat noordelijker; Jacob van Heemskerck en Willem Barentsz zagen meer heil in een wat meer oostelijke route. Ook deze actie was niet bepaald geslaagd te noemen, het werd de beroemde overwintering op Nova Zembla toen ze daar vast kwamen te zitten in het ijs. Zeven maanden trotseerden ze de kou.

Toen ze op 14 juni 1597 in open boten zuidwaarts trokken, bleken twee mannen ernstig ziek te zijn. Het waren Claes Andriesz en Willem Barentsz; ze overleden dezelfde dag. Niets anders stond hen te doen dan deze twee mannen achter te laten op het ijs voor de kust. Het werd een afscheid van een groot zeevaarder die voor altijd de naam zal dragen als de ontdekker én de naamgever van Spitsbergen. Veel van zijn sporen zijn nog terug te vinden als het om het huidige Spitsbergen gaat. Want het was dezelfde Willem Barentsz die met zijn reizen de stimulans gaf om de walvisvaart naar Spitsbergen op te zetten.

Indrukwekkende landschappen

Spitse bergen en gletsjers domineren in het landschap van Spitsbergen

Spitsbergen heeft een oppervlakte van zo’n 62.000 km² en is daarmee ongeveer twee keer zo groot als Nederland. De omgeving bestaat bijna volledig uit ongerepte natuur en meer dan de helft uit gletsjers. Het is een van de laatste plekken in Europa waar plant en dier zich ongestoord kunnen ontwikkelen. De natuurbescherming gaat hier zo ver, dat zo’n 65 procent van het land en 86 procent van het water beschermd is. In totaal zijn er 29 beschermde gebieden met 7 nationale parken. Spitsbergen kent een groot aantal landschappen. De hoogte kan sterk variëren van toendra’s op zeeniveau tot bergtoppen boven de 1700 m zoals de Newtontopp (1713 m), de hoogste top, en de Perriertopp (1712 m). De bergen hebben een grillige vorm en zijn hier en daar zeer spits, vandaar de benaming door Willem Barentsz, maar soms ook typisch afgevlakt zoals de tafelbergen met hun afgeplatte toppen.

Fjorden zijn er op Spitsbergen in alle soorten en maten. Het is juist de combinatie van water en ijs, die Spitsbergen zo bijzonder maakt. Dankzij deze wateren is het ook mogelijk de diverse plekken goed per schip te benaderen. De grootste fjord is de Hornsund met uitzicht op een van de hogere bergen. Maar ook de Bellsund die zich vertakt in twee andere fjorden is een van de veel gebruikte vaarroutes. En dan is er nog het water dat sterk herinnert aan de Nederlandse aanwezigheid: Hinlopenstretet omgeven door machtige gletsjers, waaronder de grootste van Europa, de Austfonna. Deze gletsjer heeft met zijn oppervlak van 8200 km² op Antarctica en Groenland na het grootste landijsgebied ter wereld. De dikte van de sneeuw en ijsmassa is op sommige plaatsen maar liefst een halve kilometer dik. Ondanks dat de massa groot is verliest de gletsjer jaarlijks zo’n 2,5 miljoen ton door afkalving.

Svalbard

Hornsundtinden, een markante bergtop. Foto Beluga Adventure

In de meeste talen wordt de eilandengroep tegenwoordig ‘Svalbard’ genoemd; de naam ‘Spitsbergen’ wordt echter nog steeds voor het grootste eiland gebruikt. De naamsverandering vond plaats door de Noren die in 1920 formeel eigenaar werden van de eilandengroep. Zij kozen voor de naam Svalbard die in de geschriften staat voor ‘koude kusten’. Noorse ontdekkers hadden deze term verzonnen voor gebieden ver weg waar ze ooit na lange zeilreizen gekomen waren. Maar nooit is duidelijk geworden om welke locatie dit precies ging: IJsland, Groenland of echt Spitsbergen. In het Nederlands en sommige andere talen, zoals het Duits, het Fries en het Russisch, wordt nog steeds de naam ‘Spitsbergen’ gebruikt.

Dichter bij de Noordpool

Een reis naar Spitsbergen is eigenlijk een reis naar het Noordpoolgebied. Zeker in de winter is dat goed te merken als alles onder het sneeuw en ijs ligt. Het noorden van Spitsbergen ligt slechts zo’n 1300 kilometer van de Noordpool verwijderd. Als gewone reiziger zul je nooit in staat zijn dichter bij deze markante plek op aarde te komen. Reizigers die per schip de noordkant van Spitsbergen verkennen zullen een ultieme Noordpoolervaring hebben. Daar ligt in de zomer ook het meeste ijs omdat de warme golfstroom hier de minste invloed heeft.

Reisbestemming met magneetwerking

Veel mensen die Spitsbergen ooit bezocht hebben, deden dat per cruiseschip als onderdeel van een langere reis naar het noorden. Ook is er altijd veel belangstelling geweest voor zeilreizen of reizen op expeditieschepen naar deze bijzondere eilandengroep ver boven Noorwegen. Inmiddels is het aantal reizen dat georganiseerd wordt vanuit Nederland groot. Veel in Scandinavië gespecialiseerde reisaanbieders hebben Spitsbergen in hun reisprogramma opgenomen. Spitsbergen is hot. Die belangstelling is wellicht mede ingegeven door de blik op sneeuw en ijs. Sinds het fors afsmelten van gletsjers en zeeijs heeft het begrip eeuwige sneeuw zijn inhoud verloren. Wie weet hoe lang het er nog is, het ijs van de polen en de omringende Arctische gebieden. En dus is daarmee een gebied als Spitsbergen nog aantrekkelijker geworden. Veel reisaanbieders bieden een gevarieerd aanbod aan reizen en excursies die zorgen voor een bijzondere kennismaking met de eilanden tussen de Noordpool en de Noordkaap. Zowel in de tijd van de maandenlange middernachtzon als gedurende de maandenlange duisternis biedt dit gebied tussen 74° tot 81° NB een onvergetelijke ervaring.

Lange geologische geschiedenis

Spitsbergen is geologisch gezien bijzonder rijk omdat de eilanden ontstaan zijn in vele verschillende geologische perioden. Het aantal steensoorten is zeer groot met fossielen uit diverse tijdperken. Het landschap is vooral bergachtig en ruig. De bergen zijn het resultaat van twee miljoen jaar geschiedenis, een afwisseling van ijstijden met daartussen warmere perioden. Door de totale bedekking door grote ijsmassa’s is het landschap gevormd. Gletsjers en rivieren vormen de omgeving nog steeds. Op veel plaatsen is te zien hoe groot hun invloed is, afhankelijk van de aard van het gesteente. Alle geologische processen zetten zich voort. Afgezet zand wordt weer zandsteen en klei wordt omgezet tot leisteen. Deze processen vinden zowel onder als boven water plaats. Maar dat laatste zonder dat het direct zichtbaar is. In de dalen is vooral de erosie goed te zien. Tussen de bergtoppen en rond de gletsjers zijn diverse vormen van morenen te zien.

Onderzoekers zeggen wel dat zoals Spitsbergen er nu uitziet Noorwegen er 10.000 jaar geleden uitgezien moet hebben. Opvallend voor een gebied zo noordelijk gelegen én met zoveel sneeuw en ijs is dat er ondanks dat toch vaak een rijke flora voorkomt.

Geografische aanduidingen op de kaart

Het lidwoord (de of het) wordt in het Noors achter het woord gehecht waarbij het hoort. Het is -en bij mannelijke, -a (of -en) bij vrouwelijke en -et bij onzijdige woorden.

Fjell - berg; fjellet - de berg

Rygg- bergrug; ryggen - de bergrug

Bukt - bocht; bukta -de bocht

Dal- dal; dalen -het dal

Øy - eiland; øya - het eiland

Holme - eilandje; holmen - het eilandje

Fjord - fjord; fjorden - de fjord

Bre - gletsjer; breen - de gletsjer

Sund - inham; sundet -de inham

Land - land; landet - het land

Odde (nes) - landtong; odden (neset) - de landtong

Pigg (tind) - piek; piggen (tinden) - de piek

Pynt - punt; pynten - de punt

Elv - rivier; elva - de rivier

Topp - topp; toppen - de top

Op kaart van Spitsbergen staat bijvoorbeeld Wijdefjorden. In de tekst is het echter niet correct om te spreken over de Wijdefjorden, want dan staat zowel het lidwoord voor als achter het woord. Daarom staat in de tekst de Wijdefjord.

Een natuur van uitersten

Wie voet aan land zet op Spitsbergen, merkt het direct. Hier is de wereld echt anders: de leegte en afwezigheid van mensen en menselijke ingrepen. Sneeuw, ijs en hoge spitse bergen bepalen hier de wereld. Met een landoppervlak dat voor meer dan 60 procent uit sneeuw en ijs bestaat en de rest uit rotsige omgeving is er weinig ruimte voor begroeiing: niet meer dan 10 procent. Tussen sneeuw, ijs en steile rotswanden zijn het de vlakke strandoppervlakten die de beste voorwaarden bieden voor plantengroei.

In vergelijking met andere plekken op aarde is op deze noorderbreedte sprake van een rijke flora en fauna. Dit is vooral te danken aan de Warme Golfstroom die het westelijke deel van de eilandengroep een milder klimaat bezorgt. Langs de oostkant van Spitsbergen voeren twee stromen, de Øst-Spitsbergenstrøm en de Bjørnøystrøm, zeeijs vanaf de Noordelijke IJszee naar het westen. Daardoor is er een aanmerkelijk verschil in klimaat en dus natuurontwikkeling tussen het oosten en het westen van de eilandengroep. Wat meespeelt in de ontwikkeling van de plantengroei is de permafrost, de ondergrond die wel tot 300 m diep in bevroren toestand blijft. In de loop van de zomer wordt de bovenlaag op sommige plaatsen 0,5 tot 2 m ontdooid. Dat is de tijd dat de planten zich kunnen vermeerderen door vegetatieve vermeerdering of door verspreiding van zaden. Planten hebben slechts enkele maanden om zich te ontwikkelen van kiemend zaadje tot bloeiende plant. In juli bloeien veel planten explosief; in september klopt de winter weer hard op de deur.

Arctische planten hebben het vermogen zich goed aan te passen aan de wisselende groeiomstandigheden. Door de lage temperaturen is de toevoer van voedingsstoffen zeer beperkt; daarentegen hebben bacteriën die elders plantenziekten veroorzaken hier vaak geen kans.

Voor natuurliefhebbers is vooral het vogelleven interessant. Onder de zoogdieren springen de poolvossen en rendieren het meest in het oog. In het water komen diverse soorten zeezoogdieren voor, zoals ijsberen, zeehonden, walrussen, beluga’s en de zeldzame Groenlandse walvissen. IJsberen worden meestal geassocieerd met sneeuw en ijs, maar het zijn zeedieren die veel in het water zijn. Excursies vanaf het water geven de mogelijkheid de dieren vaak van nabij gade te slaan.

Op veel plaatsen is verrassend veel plantengroei

Recente expeditie uit Nederland

In de nazomer van 2015 is een expeditie vanuit Nederland vertrokken naar Spitsbergen. De groep bezocht diverse plaatsen op Spitsbergen, met als hoofdlocatie Edgeøya. De expeditie werd opgezet door de Rijksuniversiteit Groningen. Het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen bestond in 2015 45 jaar. Meer dan vijftig Nederlandse wetenschappers verzamelden tijdens de expeditie materiaal om meer zicht te krijgen op de belangrijkste effecten van klimaatverandering in dit gebied. Een ander uitgangspunt voor de expeditie was te onderzoeken hoe menselijke activiteiten van invloed zijn op de situatie van Arctische gebieden.

De wetenschappers hebben vegetatie, paddenstoelen en vogels in kaart gebracht, grondmonsters genomen en DNA-materiaal verzameld van dode walvissen – sommige uit de 17de of 18de eeuw. Op het expeditieschip de Ortelius voeren behalve wetenschappers ook journalisten, politici, kunstenaars en toeristen mee. Meer informatie www.sees.nl

Reizen door de tijd

Spitsbergen is een bijzonder stuk van moeder aarde waar steeds nieuwe geheimen aan het licht komen

Een reis naar Spitsbergen is in twee opzichten een reis door de tijd: de lange geschiedenis na de ontdekking, maar ook de miljoenen jaren van het ontstaan tot de wording van wat het nu is: een geologisch hoogtepunt van moeder aarde.

Op reis door Spitsbergen zullen er vele interessante geologische bijzonderheden aan het licht komen. Op veel plaatsen zijn gesteenten in verschillende lagen zichtbaar; uniek is vooral de combinatie van leeftijden van de gesteenten.

Als het gaat om de andere geschiedenis, die van de menselijke activiteiten, zijn vooral resten te zien van wel en niet geslaagde expedities uit vroeger tijden. Vanuit de Noorse overheid wordt er alles aangedaan de waardevolle en tastbare herinnering aan vroeger tijd voor de toekomst te bewaren. Dat kunnen resten van mijnbouw zijn of walvisvangst of van behuizing van mensen die het aandurfden hier te overwinteren.

Nadat de eerste walvisvaarders teruggekomen waren met hun verhalen, heeft Spitsbergen tot de verbeelding gesproken. Ook de laatste dertig jaar is een toenemende belangstelling waar te nemen voor deze bijzondere eilandengroep omringd door ijs.

Spitsbergen van eiland tot eiland

Spitsbergen (eiland) verkennen

Longyearbyen is gebouwd tegen de hellingen en langs de rivier

Spitsbergen is het grootste eiland van de archipel in de Noordelijke IJszee. Het eiland, vroeger aangeduid als West-Spitsbergen is ongeveer net zo groot als Nederland. Daarmee vormt het ongeveer de helft van het totale oppervlak van Spitsbergen. Circa 95 procent van de oppervlakte is bedekt met sneeuw en ijs. Toch is juist dit eiland de bakermat geweest van de menselijke invloeden: hier werden de meeste delfstoffen gevonden, werd de kolenwinning in gang gezet en werden nederzettingen ontwikkeld waar mensen langer verbleven. En het verhaal van de walvisvangst en –verwerking vond hier plaats. Toch zijn er niet veel plaatsen waar mensen zich langduriger gevestigd hebben. In sommige gevallen zijn er nog de laatste overblijfselen van bewoning te zien, zoals Smeerenburg in het noorden. In andere gevallen treffen we nog steeds mensen aan die hier wonen en werken zoals in Barentsburg, Ny-Ålesund en Longyearbyen. Toeristisch gezien vormt het hoofdeiland ook het centrale deel van Spitsbergen.

Voor de meeste toeristen is Longyearbyen de eerste kennismaken: hier landen de vliegtuigen, hier komen cruiseschepen binnen én van hieruit vinden de excursies naar andere delen van Spitsbergen plaats. Het hoofdeiland kent ook de meeste plekken waar aan land gegaan wordt.

Longyearbyen

Longyearbyen

Longyearbyen is een van de weinige plekken op Spitsbergen waar sprake is van vaste bewoning. De naam doet Nederlands noch Noors aan. De verklaring ervoor is simpel: de naam is te danken aan de Amerikaanse ondernemer John Munroe Longyear die op deze plek in 1906 de Arctic Coal Company opende voor de winning van steenkool. De omgeving bestaat uit bergen en fjorden met zicht op diverse gletsjers.

Longyearbyen verkennen

Longyearbyen is de enige echte stad, hoewel de naam stad is eigenlijk te veel eer omdat er maar zo’n 1500 mensen wonen. De meeste inwoners zijn seizoenwerkers die er alleen maar gedurende de zomermaanden wonen. Het merendeel van de bewoners zijn studenten, onderzoekers en natuurlijk de mensen die in winkels, restaurants, hotels en toerisme werken. Longyearbyen is dé plek waar veel bezoekers samenkomen om deel te nemen aan scheeps- of zeilreizen naar andere delen van de eilandengroep. Ook zijn er vanuit Longyearbyen kortere dagexcursies, zodat het dé plaats is om te overnachten.

Wie landt op het vliegveld of de haven aandoet zal direct merken dat hij in een andere wereld is beland. De wereld van totale leegte. Verkeer is er nauwelijks en dan nog vaak in één richting om passagiers van de luchthaven of de haven naar Longyearbyen te brengen. Bovendien zijn sommige vluchten in de nacht. Het mag dan wel licht zijn doordat de middernachtzon schijnt, het straatleven is beperkt, behalve dan de toeristen die liever buiten dan binnen zijn.

Geschiedenis

De geschiedenis van Longyearbyen is vooral terug te voeren op de zoektocht om deze plek op Spitsbergen te ontwikkelen voor de winning van steenkool. De Adventfjord, waar de plaats aan ligt, vormde een gemakkelijke toegang tot de steenkoolvelden. Rond 1900 waren het zakenmensen uit Trondheim die brood zagen in de winning van de steenkool. Ze richtten de Kullkompagniet Trondhjem-Spitsbergen op.

Maar het ontbrak de heren aan daadkracht om tot wezenlijke winning en exploitatie over te gaan. En dus gingen ze al snel op zoek naar kopers voor deze mijnbouw in spé. Voorwaarden waren er genoeg: steenkool voor het oprapen en een haven voor de deur. In 1905 kochten de Amerikaanse zakenmannen Munroe Longyear en Frederick Ayer de mijn en doopten hem een jaar later om tot The Arctic Coal Company (ACC).

Tien jaar lang dreven de Amerikanen de mijn die in 1915 weer in Noorse handen kwam onder de naam Store Norske Spitsbergen Kulkompani. De plaats rond de mijn kreeg toen de naam Longyearbyen. In die tijd werkten zo’n 180 man in de mijn. In 1916 kregen de Noren meer interesse in Spitsbergen en startten in Longyearbyen met de bouw van kantoren voor het Noorse poolinstituut, Norsk Polarinstitutt. In 1928 kwam er een serieus onderzoek op gang om Spitsbergen en het zeeijs verder in beeld te brengen. In 1936 kwamen de eerste luchtfoto’s van de omgeving. In 1975 werd het vliegveld in gebruik genomen. Daarmee werd Longyearbyen en omgeving pas goed ontsloten. De komst van een universiteit in Longyearbyen zette deze uithoek in het noorden nog eens officieel op de wereldkaart. Studenten uit de hele wereld kwamen naar de Universitetssenteret på Svalbard (UNIS). Door de komst van onderzoekers, studenten en toeristen heeft een belangrijke modernisering plaatsgevonden. Aan de buitenkanten van de bestaande straten zijn kleinere wijken met moderne huizen gebouwd.

Langs de hoofdstraat

Rijtjeshuis in Longyearbyen tegen de bergen; de ski's en sleetjes staan het hele jaar door voor de ingang van het huis

Longyearbyen kent één echte hoofdstraat, de Hilmar Rekstens vei. Hier zijn de winkels, restaurants en de enige bank. Alles wat je nodig hebt voor een kort en langer verblijf is hier te krijgen. Wat in de winkels te koop ligt is ingevoerd per vliegtuig of schip. Spitsbergen produceert geen eigen levensmiddelen, zelfs geen verse vis. Maar niet getreurd: dagelijks is aanvoer van producten zodat het aanblik van de supermarkt niet veel onderdoet van die in de Noorse hoofdstad Oslo. Bijna alles is er dan ook te koop.

De rest van de straten, zonder naam, maar met een nummer, staan dwars op de hoofdstraat. Grote woonwijken zijn er niet omdat er slechts een paar duizend mensen wonen. Een paar straten met houten huizen vormen de opbouw van de stad. Dwars door de bebouwing stroomt de rivier de Longyearelva die in de Adventfjord uitstroomt.

Korte afstanden

Longyearbyen, gelegen aan de Adventfjord, een zijfjord van de grote Isfjord, is een overzichtelijke plaats. Het vliegveld ligt op korte afstand, de haven ligt tussen het vliegveld en de stad. Alles goed ontsloten met lokaal vervoer naar de overnachtingsplaatsen die verspreid in de stad liggen. De straten lopen allemaal recht en zijn gebouwd tussen de berghellingen. Wie voor het eerst hier rond loopt zou denken dat het een stad in aanleg is omdat leidingen voor een groot deel boven de grond lopen. Ook de afvoer van water ziet er primitief en tijdelijk uit.

De reden is dat de ondergrond hier altijd bevroren is. De permafrost maakt het ingraven onmogelijk. Dus is alles boven de grond. Wie overlijdt, zal in Noorwegen begraven moeten worden. Wel is er een historische begraafplaats, maar tegenwoordig vinden er geen begrafenissen meer plaats op Spitsbergen. Op deze kleine begraafplaats liggen onder andere zes mensen die getroffen werden door de Spaanse griep, een houten kruis draagt de naam van een kapitein. De laatste begrafenis vond plaats op 27 oktober 1918.

Aan de rand van de stad is een kleine houten kerk, waar je een knusse ontmoetingsruimte kunt binnenlopen voor een indruk of een stil moment. Niet schrikken van de ijsbeer binnen, want deze hoort bij de inventaris. Niet ver van de kerk staat ook de plaatselijke school. De kinderen spelen zoveel mogelijk buiten, weer of geen weer. Wie eenmaal op Spitsbergen woont, weet wat hem te wachten staat. Hier wordt het geen zonnebaden met een duik in het water.

Aan de rand van het stadje staat het kleinste postkantoor ter wereld. Vermoedelijk heeft de postbode het hele stadje in een uurtje voorzien van alle post. Alleen tijdens sneeuwstormen zal het wellicht een uurtje langer geweest zijn. In een paar uur tijd is het mogelijk om ook lopend een goede indruk van de stad te krijgen.

Een museum om te blijven

Aan de rand van de stad staat aan het begin van de winkelstraat, niet ver van het water, het Svalbard Museum. Wie het museum bezoekt doet er goed aan er een dagdeel voor uit te trekken, want er is veel te zien en te beleven. Het museum, onderdeel van het onderzoekcentrum Svalbard Forskningspark, geeft niet alleen een goed beeld van de omgeving van Longyearbyen, maar ook van heel Spitsbergen in al zijn facetten.

Een bezoek aan het museum is als een verkort bezoek aan heel Spitsbergen. In de open ruimte krijgt de bezoeker alvast een indruk van het landschap en staat hij oog in oog met een ijsbeer, een walrus en andere dieren. In vitrines is veel te zien en te lezen over de ontdekking van dit noordelijkste stukje Europa. Voor wie geïnteresseerd is in natuur, geologie en geschiedenis valt hier veel te weten te komen. De uitwerking van de diverse thema’s is zeer beeldend.

Er is van alles te zien over de vierhonderd jaar lange geschiedenis, de verhouding tussen zee en land, natuur en cultuur. Boeiend om te zien wat hier allemaal gebeurd is in die eeuwen die achter ons liggen. Maar ook wordt de vraag gesteld wat de toekomst van het gebied zal zijn en hoe het zit met de technologie en het milieu in dit Arctische gebied. En hoe het zal gaan met het toerisme.

Svalbard Museum

Forskningsparken7902 6492/7902 6490mrt-sep 10-17 uur, okt-feb 12-17 uurNOK 75 www.svalbardmuseum.no

Spitsbergen klopt dat wel?

De benaming Spitsbergen die Willem Barentsz aan de eilanden gaf is lange tijd gevolgd in de beschrijving van de archipel tussen de Noordpool en Noorwegen. Pas in 1925 gaven de Noren er de naam Svalbard aan. De naam Spitsbergen bleef door deze verandering toch in gebruik, maar dan specifiek voor één deel van de zeven eilanden. Omdat in onze regio het begrip Spitsbergen vanuit de geschiedenis bekend staat als benaming voor het geheel, worden nu beide namen gebruikt als geografische aanduiding. Vergelijk Nederland en Holland. Strikt genomen staat Holland voor Zuid- en Noord-Holland, maar Holland is ook in gebruik als aanduiding voor heel Nederland.

Svalbard kerk

Het kerkje wordt vaak gebruikt voor bijeenkomsten op hoogtijdagen

Svalbard kirke, ’s werelds noordelijkste kerk, is een houten kerkje met gemeenschapsruimte aan de rand van het centrum. De kerk werd in 1958 ingehuldigd en kwam in de plaats van een ouder kerkje dat in de Tweede Wereldoorlog werd verwoest. De deuren zijn 24 uur per dag geopend. Op zon- en christelijke feestdagen is er ‘s morgens om elf uur en op donderdagavond om zeven uur een korte dienst. Na afloop is er een samenzijn met koffie en wafels.

Luchtschepen

Achter het universiteitsgebouw UNIS ligt het North Pole Expedition Museum dat de geschiedenis toont van de drie luchtschepen die vanaf Spitsbergen vertrokken op weg naar de noordpool.

Het begon al met Wellman met zijn America in 1906, 1907 en 1909, de Norge in 1926 die de eerste mens op de Noordpool neerzette en de Italia in 1928 met de fatale afloop. Door middel van films, foto’s, kaarten, telegrammen, postzegels, scheepsmodellen en kranten, tekeningen en kleren krijgt de bezoeker een goed beeld van deze historische vluchten.

North Pole Expedition Museum

Vei 4009138 3467/9573 574210-16 uurgratis www.spitsbergenairshipmuseum.com

Kunstgalerij

Achter in de stad, dicht tegen de berg aan, ligt Nybyen, de nieuwe stad. Hier vind je twee galeries. In Longyearbyen Arts and Craft Centre is een bijzondere verzameling van het werk van kunstenaars van Spitsbergen te zien, waaronder textiel, glas, zilversmeedkunsten en fotografie.

In de Galleri Svalbardin hetzelfde gebouw zijn vaste en wisselende collecties te zien van onder meer de Noorse schilder Kåre Tveter, die veel op Spitsbergen geschilderd heeft, en een collectie van andere schilders die actief waren op Spitsbergen. Er is een aparte boekhandel en geschenkenhoek met kunstwerken, boeken en andere materialen die met Spitsbergen te maken hebben. In het kunstcentrum is ook het Art Café gevestigd.

Longyearbyen Arts and Craft Centre

Vei 1007902 2340mrt-sept dagelijks 11-17 uur, okt-feb di-za 13-17 uur, zo 11-15 uurNOK 90 www.gallerisvalbard.no

Wandeling door Longyearbyen

Voor wie niet zoveel tijd heeft is een excursie met een rondgang door de stad zeker aan te raden. Een excursie brengt je bij de hoogtepunten van de stad. Het geeft je de gelegenheid om alles van nabij te bewonderen en op de gevoelige plaat vast te leggen. Op één plaats is het niet geoorloofd om foto’s te maken en dat is de plaatselijke kleuterschool. De spelende kinderen werden in het verleden massaal gefotografeerd door toeristen van cruiseschepen die de hoofdstad korte tijd aandoen. Inmiddels kunnen de kinderen rustig spelen zonder dat hun gezichten de hele wereld over gaan. Gelukkig zijn er genoeg andere objecten om vast te leggen, zoals het kleinste postkantoor ter wereld.

Overigens voor wie wat meer de tijd heeft geeft een wandeling langs alle hoogtepunten een mooie indruk van deze bijzondere stad aan de Isfjord. Het is een kennismaking met het verleden en het heden. Doordat er nauwelijks verkeer is, er zijn immers geen doorgaande routes, kun je gerust op straat lopen; echte trottoirs zijn er dan ook niet.

Uitvalsbasis

Longyearbyen mag dan niet groot zijn, toch is er een goede variatie aan overnachtingsmogelijkheden, variërend van luxe tot basic. De meeste mensen die naar deze bestemming reizen boeken een arrangement waar een en ander zo is samengesteld dat je weet wat je gaat doen. Het verblijf in Longyearbyen is dan een onderdeel van het totaalpakket. Longyearbyen is een uitstekende uitvalsbasis voor excursies en opstapplaats voor scheepsreizen en zeilreizen. Het aantal excursies is groot, variërend van een rondtocht door de stad, een excursie met een vogelkenner of een lange boottocht langs de hoogtepunten in de omgeving. Wie een arrangement geboekt heeft kan ook verzekerd zijn van transport van en naar de luchthaven of de haven. Vanuit het hotel ga je op de hoek van de straat staan en je wordt opgehaald voor je bestemming van die dag.

Een ark vol zaden voor de hele wereld

Mocht de halve wereld vergaan, dan ligt in Longyearbyen de redding. In Svalbard Globale frøhvelv (www.seedvault.no ) liggen zaden uit de gehele wereld opgeslagen.

De 4,5 miljoen zaden van verschillende plantensoorten worden bewaard in drie verschillende opslagplaatsen 120 m diep in de Platåberg, 2,5 km ten zuiden van Longyearbyen. De zaden liggen veilig in geconditioneerde, luchtdichte ruimten aan het einde van een lange tunnel waar ze sinds 2007 worden bewaard. De officiële opening vond plaats in 2008 door premier Jens Stoltenberg en EU-president José Manuel Barroso.

De zaden worden bewaard om de wereld te behoeden voor grote rampen zoals atoomongelukken, plantenziekten en andere fatale bedreigingen die planten zouden kunnen doen uitroeien. Ze worden diepgevroren tot -18°C; op deze manier zijn de van zaden naar de zaadbank in Svalbard. Meer dan tweehonderd landen hebben zaden die op deze manier zaden jarenlang te bewaren. Genenbanken uit de gehele wereld sturen duplicaten bewaard worden om steeds te beschikken over een back-up van hun materiaal. Het complex is niet toegankelijk voor bezoekers.

Aan de wandel, neem je stok maar mee!

Zomaar wandelen op Spitsbergen is er al niet bij vanwege de ronddolende ijsberen, behalve in de beschermde gebieden zoals in de stad Longyearbyen. Voor wie aan de wandel gaat rond en in de hoofdstad kan het raadzaam zijn een stok mee te nemen, want een simpel tochtje is niet geheel zonder gevaren. Broedende Noordse sterns die aan de rand van de stad hun nesten hebben, hebben het niet zo op wandelaars. Per definitie is alles wat beweegt rond hun nesten een regelrechte bedreiging. Met hun duikvluchten raken ze regelmatig met groot geweld elke voorbijganger. En reken maar dat ze recht op hun doel af gaan. De harde duikvluchten ontaarden niet zelden in bloedende hoofden. Behalve een andere weg kiezen is het verticaal houden van een stok in de hoogte de enige oplossing. Borden in de gebieden waar de vogels vaak nestelen, wijzen al op de gevaren en de aanpak ervan. Soms kunnen zij ook al vliegend enige uitwerpselen laten vallen. De boodschap van de vogels is duidelijk: kies maar een andere weg dan daar waar zij hun nest hebben.

Omgeving van Longyearbyen

Longyearbyen is een woonplaats waar de wegen aan alle kanten doodlopen. Linksaf vanuit het centrum is het mogelijk te rijden naar het vliegveld, de zadenopslagplaats, de haven en de camping en verder naar Bjørndalen; hier eindigt de weg. Het is het dal van de beren.

Met de rug naar de stad en zicht op de Adventfjord kun je rechtsaf een stukje lopen maar al snel stopt de weg met waarschuwingsborden met ijsberen. Hier mag je je onbewapend niet begeven. Overigens kunnen hier ook de Noordse sterns je het verder lopen met hun duikvluchten behoorlijk onmogelijk maken. Wie hier met een voertuig is kan nog zo’n 15 km doorrijden tot mijn 7. Vanaf dat punt is een mooi uitzicht omlaag. Maar ook bestaat de mogelijkheid wat van de mijn te zien. De mijn, aangeduid als Gruve 7 is sinds 1975 in productie. Met 25 werknemers produceren ze hier zeventigduizend ton steenkool per jaar. Ongeveer een derde van de productie gaat naar de plaatselijke energiecentrale, de enige door steenkool aangedreven centrale van Noorwegen; de rest vindt zijn weg naar Duitsland, waar het voor industriële doeleinden wordt gebruikt. De laag steenkool is zo’n 1,5 m dik en wordt mechanisch gewonnen en per vrachtwagen vervoerd naar Longyearbyen.

Op reis naar de fjorden

Klaar voor de excursie vanuit de haven van Longyearbyen

Spitsbergen kent een groot aantal fjorden; te veel om in één reis allemaal te bezoeken. Veel fjorden zullen zich op weg vanuit Longyearbyen naar diverse bestemmingen per schip vanzelf aandienen. Maar er zijn ook fjorden waar gerichte excursies naar toe zijn, zoals de Tempelfjord. In de winter gaan er sneeuwscootertochten naar deze bijzondere fjord met de gletsjers Tunabreen en Von Postbreen als ultiem einddoel. De meest gebruikelijke route daar naartoe is door Adventdalen, Eskerdalen en Sassendalen met als alternatief Helvetiadalen, De Geerdalen en omlaag naar de Sassenfjord. Aan de Tempelfjord ligt ook Kapp Schoultz. Hier is men ooit begonnen met de verscheping van mineralen.

Wandeling: The Russian Trail

Een mooie wandelervaring is de tocht van Longyearbyen naar Barentsburg: The Russian Trail. De tocht is ongeveer zestig kilometer lang en te wandelen in vijf dagen. Het is noodzakelijk om goede wandelkleding, een tent en kampeerspullen mee te nemen. Je hebt echter een gids nodig voor navigatie, ijsbeerveiligheid, kennis over wandelen en kamperen onder Arctische omstandigheden, inclusief het gebruik van veiligheidsuitrusting en communicatieapparatuur. Svalbard Trekking leidt deze excursie.

Behalve het wandelen zelf levert het kamperen onderweg een extra dimensie aan de tocht. Het uitzicht over de Isfjord en de afkalvende gletsjers aan de overkant vormen een onwerkelijke achtergrond. Een zonsondergang is er niet bij. Wellicht dat de middernachtzon de bergtoppen even aantipt, maar daarna zet hij zijn tocht langs de horizon gestaag door. Terwijl je op het strand van dit uitzicht geniet, zittend bij een kampvuur gemaakt van aangespoeld Siberisch drijfhout besef je dat Spitsbergen één van de laatste plekken op aarde is, waar echte stilte heerst. In de bewoonde wereld is er altijd geluid, maar op Svalbard is het compleet stil. Geen verkeer, telefoon, berichtjes of internet. Dichter dan zo, zonder afleiding kom je normaal niet bij de natuur.

Adventfjord

De Adventfjord is een zijfjord van de grote Isfjord. Ook al is de fjord maar kort, hij is zo’n 5 km diep. Aan de overkant van de Adventfjord bij Longyearbyen liggen Advent City en Hiortham.

Twee plaatsen die vaak per schip of zodiac aangedaan worden om wat te eten of te drinken. Omdat het hier regelmatig waait met sterke golfslag is het goed om voorbereid te zijn op een wat stotende overtocht in de zodiacs.

De bergen die hier zichtbaar worden zijn Operafjellet, Helvetiafjellet en Hiorthfjellet. Tussen de bergen liggen sneeuwmassa’s waaronder de Tellbre. Aan het strand aan de noordzijde van de Adventfjord zijn de resten te zien van behuizing en een houten boot.

Oude wrakken blijven als herinnering voor later bewaard

Praktische informatie Longyearbyen

Bus

Er rijdt een bus (Flybus) tussen het vliegveld en de hotels en andere overnachtingsplaatsen. De dienstregeling is afgestemd op de aankomst en het vertrek van de vliegtuigen. Svalbard Busservice, www.svalbardbuss.no, enkele reis NOK 40.

Een taxi naar het centrum kost NOK 150-220.

Boottochten

Vanuit Longyearbyen worden diverse boottochten georganiseerd: korte dagexcursies en compleet verzorgde rondreizen langs de hoogtepunten van Spitsbergen. Meestal zorgen aanbieders van de excursies en rondreizen voor vervoer naar de startpunten van de activiteiten. Check bij bestelling en betaling of dit geregeld is en meld je overnachtingsplaats.

Vliegveld

Svalbard Lufthavn ligt op 5 km ten noordwesten van Longyearbyen. Vervoer van en naar het vliegveld is afgestemd op de aankomende en vertrekkende vliegtuigen. Er zijn regelmatig vluchten naar Oslo, sommige vluchten maken een tussenlanding in Tromsø in Noord-Noorwegen (Scandinavian Airlines, www.flysas.com). Inlichtingen 6703 5400.

Taxi

Longyearbyen Buss og Taxi, 7902 1375; Svalbard Maxitaxi, 7902 1305.

Overnachten

De prijzen van de accommodaties fluctueren sterk; per seizoen, maar ook door acties van tussenaanbieders. Vaak zijn de overnachtingen een deel van het totale aanbod.

Hotels

Basecamp Hotel, Hilmar Rekstens vei, 7902 5550, www.basecampexplorer.spitsbergen/hotels/basecamp-hotel. Sfeervol in traditioneel trapper style ingericht hotel in het centrum.

Coal Miners’ Cabins,Vei 100-6, Nybyentel, 7902 6300, www.spitsbergentravel.start/Accommodation/coalminerscabins. Betaalbare overnachtingsplek, wat achteraf in de stad.

Gjestehuset 102, vei 100, 7902 5716, www.gjestehuset102.no. Basic overnachting, 5,5 km van het centrum van Longyearbyen.

Mary-Ann’s Polarrigg, Skjæringa, 7902 3702, www.polarriggen.com. Bijzonder hotel in een omgeving die primitief aandoet met veel hout.

Radisson Blu Polar Hotel, Vei 229-3, 7902 3450, www.radissonblu.en/hotel-spitsbergen. Modern, groot hotel in hartje Spitsbergen met zicht op de Hiorthfjell.

Spitsbergen Expedition Lodge, Adventdalen (Brentskardet), 7902 6100, www.spitsbergentravel.start/Accommodation/Lodge. Lodge in de wildernis, 30 km vanuit Longyearbyen.

Spitsbergen Hotel, Vei 212-4, 7902 6200, www.spitsbergentravel.start/Accommodation/Spitsbergen-Hotel. Groot hotel nabij berghelling met uitzicht op twee gletsjers, Het werd gebouwd in 1947 maar heft moderne voorzieningen.

Svalbard Hotel & Lodge, Vei 221, 7902 5000, www.svalbard-hotell-lodge.norwayhotel.net/nl. Centraal gelegen in de stad; grote hotelkamers, soms ook met eigen keuken en eetgedeelte.

Svalbard Villmarkssenter Sea Lodges, Sjøområdet, 7902 1700. Basic voorzieningen, met kamers voor 5-6 personen.

Camping

Longyearbyen Camping, 7902 1444, www.longyearbyen-camping.com. De camping ligt tussen het centrum van Longyearbyen en de luchthaven. Het is een open terrein zonder beschutting maar met een fraai uitzicht op de bergen aan de overkant van de Adventfjord.

Eten en drinken

Restaurants

Barentz Pub and Spiseri, 7902 3466, https:// www.radissonblu.com/en/hotel-spitsbergen. Bar in Radisson Blu Hotel met lunch, pizza, steak, pasta en kleine gerechten.

Classic Pizza, 7902 3539. Eenvoudige pizzeria in Lompen Senter.

Fruene Kaffe og Vinbar, 7902 7640, www.gallerisvalbard.no. Populaire eetgelegenheid in Lompen Senter.

Funktionærmessen, 7902 6287, www.spitsbergentravel.com/start/food/Funktionarmessen-Restaurant. Sfeervolle eetgelegenheid in Spitsbergen Hotel.

Mary-Ann’s Riggen en Vinterhagen, 7902 3702, www.polarriggen.com. Sfeervolle eetgelegenheid met een mooi uitzicht in hotel Polarriggen.

Huset, 7902 5002, di-zo 19-22 uur, www.huset.com. Restaurant, café, bar, nightclub.

Arctic Tapas, 4627 4000, www.arctictapas.com. Viergangen menu’s uit Noord-Noorwegen, ook rondrit met bus.

Kroa / Steakers Svalbard, 7902 1300, www.kroa-svalbard.no Wat verder achter in het centrum, populair restaurant, lunch, à la carte en pizza.

Karlsberger Pub, 7902 2511, www.karlsbergerpub.no, ma-vr 17-2 uur, za zo 15-2 uur. Pub in Lompen Senter in de sfeer van de mijnbouw.

Kulturhus, 7902 2150, Vooral voor lunches en tussendoor. Ook leuk voor kinderen.

Restaurant Nansen, 7902 3450. www.radissonblu.en/hotel-spitsbergen/restaurants, 18-23 uur. Vooral gericht op à la carte en gerechten uit poolstreken in Radisson SAS Polar Hotel; met een exclusieve ruimte voor tien personen.

Rabalder Cafe & Bakery, 7902 2388, www.spitsbergentravel.com/start/food/rabalder-kulturkafe, 10-17 uur.

Svalbar, 7902 5003, www.svalbar.no, ma-vr 11-2 uur, za-zo 12-2 uur. Restaurant en pub, bekend van zijn bieren én speciale activiteiten.

Svalbardkiosken, zo-vr 12-15 en ’s nachts twee uur voor vertrek van vliegtuig. Het café op de luchthaven.

Sushi Kita, 4159 1528, ma 11-14.30 uur, di-vr 11-14.30 en 15-19 uur, za 16.30-21 uur. Sushi-restaurant in Lompen Center.

Taste of Thai, 9524 2205. Eenvoudig Thais restaurant.

Cafés

Barentz Pub & Spiseri, Radisson Blu Polar Hotel, 7902 3466, ma 12-2 uur.

Coal Miners Cabin, 7902 6300, ma-zo 14-24 uur.

Cognachemsen/Cognac Loft-Room, Basecamp Spitsbergen, 7902 4600.

Fruene, ma-vr 10-18 uur, za 10-17 uur en zo 12-17 uur.

Funken Bar, Spitsbergen Hotel, 7902 6200, ma-di en za-zo 18-2 uur, vr 16-2 uur.

Huset, 7902 5002, ma-zo 18-22 uur, za 14 -22 uur; nachtclub vr-za 22-3 uur.

Karlsberger Pub, 7902 2511, www.karlsbergerpub.no, ma-vr 17-2 uur, za en zo 15-2 uur.

Kroa / Steakers Svalbard, 7902 1300, ma-zo 11.30-2 uur.

Mary-Ann’s Polarriggen, 7902 3702, ma-zo 16-2 uur.

Rabalder café & bakery, Kulturhuset, 7902 2388; ma-zo 10-17 uur.

Bank

SpareBank 1 Nord-Norge, www.sparebank1.no, ma-vr 9-15.30.

Postkantoor

Het postkantoor (Posten Norge),Vei 227-2 (Postboks 303, 9171 Longyearbyen),7902 3990; ma-vr 10-17 uur en za 11-14 uur.

Medische diensten

Longyearbyen Sykehus, 7902 4200, afspraken 9-12 en 13-15 uur. In Longyearbyen is ook een apotheek: Apotek 1 Spitsbergen, Lompen Senter, Vei 225-1, 7902 1212, ma-vr 10-17 en za 10-14 uur.

VVV

Het VVV-kantoor (Servicetilbud) is gevestigd aan de wandelpromenade. Het kantoor is dagelijks geopend van 10-16 uur. Inlichtingen 7902 5550, www.visitsvalbard.com.

Westelijk Spitsbergen

In Ny-Ålesund heeft poolreiziger Amundsen zijn plek gekregen. Foto Marcela Cardenas

Het westelijk deel van het eiland Spitsbergen is onder te verdelen in verschillende gebieden. In het noorden Haakon VII Land, daaronder James I Land en Oscar II Land. Tussen deze twee laatste gebieden ligt de dertig kilometer lange gletsjer, de Sveabre. In het noordoosten ligt Andrée Land en in het zuidoosten Dickson Land. Het zuidelijkste puntje is Trygghamna, letterlijk: ‘veilige haven’, een 6 km lange inham van de Isfjord.

Ny-Ålesund

Ny-Ålesund ligt in het landschap als een doorsnee klein Noors plaatsje aan een fjord. Vredig en kleurrijk tekent het zich af tegen de bergen langs de oever van de Kongsfjord. Vroeger heette deze plek Brandal City. Het ligt op 78°55′00″ NB en is daarmee de noordelijkste plek van menselijke bewoning op Spitsbergen en daarmee ook op het noordelijk halfrond. In de winter wonen hier zo’n dertig mensen; in de zomer komen er tijdelijk zo’n honderd bij.

Ny-Ålesund is per vliegtuig of boot te bereiken. In de winter wordt ook wel de sneeuwscooter gebruikt om deze bestemming te reizen. Veel huizen staan er niet. Wie de noordelijkste brief of kaart wil posten kan hier terecht. Het is een aardige nederzetting om even door te wandelen. Ook is er een Nederlandse begraafplaats uit de 17de eeuw. Verder is er niet veel meer dan een hotel, een klein café en een souvenirwinkel. De naam Ny-Ålesund is afkomstig van de mijnbouwonderneming die hier actief was en haar zetel had in het Noorse Ålesund. De vestiging op Spitsbergen werd zo Ny-Ålesund (Nieuw-Ålesund).

De oorsprong van deze nederzetting ligt in de steenkoolwinning die in 1916 startte. Eigenaar was de Kings Bay Kull Company AS. In het begin van de 20ste eeuw was er sprake van een flinke exploitatie van steenkool maar dit stopte al snel door een ongeluk in de mijn in 1929. Daarna lag alles stil tot 1933 toen de Noorse staat de aandelen van Kings Bay Kull Company overnam. In 1945 kwam de productie weer op gang, maar deze werd in 1962 door een ernstig ongeluk weer stilgelegd.

Ny-Ålesund had in het verleden een tweede belangrijke functie omdat de nederzetting het uitgangspunt was voor expedities naar de Noordpool. Hier maakten Roald Amundsen en Lincoln Ellsworth in 1925 geschiedenis met hun zeppelins N24 en N25. Ook het luchtschip Norge steeg hier in 1926 op. Umberto Nobile vertrok hier twee jaar later op dezelfde manier met zijn Italia.

Rondwandeling

Ganzen zijn op veel plaatsen op Spitsbergen te vinden; hier een paar brandganzen

Het Ny-Ålesund By- og Gruvemuseum (open 24 uur per dag, gratis) is een klein informatiecentrum in een oude winkel. Het museum geeft een mooi beeld van de geschiedenis. Je maakt er kennis met de poolreizen van Roald Amundsen rond 1920. Er is veel is te zien van het dagelijks leven van de steenkoolwinning, zoals een mijngang en ingericht mijnwerkershuisje uit 1960. Buiten staat een mast die Amundsen en Nobile gebruikten bij hun tochten. Een standbeeld van Amundsen herinnert aan zijn aanwezigheid hier.

Inmiddels is Ny-Ålesund een centrum voor internationaal poolonderzoek en milieubescherming; de start daarvan was in 1964. Niet alleen Noorwegen maar ook Duitsland, Frankrijk, Engeland, Japan, China en ook Nederland hebben er hun basis. Niet alle bases zijn het hele jaar door bewoond. Het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen gebruikt een aantal gebouwen in Ny-Ålesund als poolstation. Diverse oude gebouwen hebben een nieuwe functie gekregen, zoals een oude meelopslagplaats die op woensdag- en zaterdagavond open is als café. Door het stadje gaat een wandelroute. Langs de route staan panelen met informatie over natuur, cultuurhistorie en onderzoek.

Nederlands onderzoek

Het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen gebruikt een aantal gebouwen in Ny-Ålesund als poolstation. Bij het onderzoek staan de brandganzen centraal. Sinds 1990 wordt de lokale populatie in detail gevolgd en geringd. Het onderzoek richt zich op het gedrag van de ganzen en het effect van hun aanwezigheid op de vegetatie. Buiten de weinige bebouwing zijn er behalve broedende brandganzen, rietganzen en Noordse sterns te zien. Let wel op: deze dieren zijn niet gediend van te dichte nadering van hun broedgebied en laten dat zeer duidelijk merken.

Verder tref je hier de grootste verzameling cultuurschatten van Spitsbergen aan. In Ny-Ålesund staat Nordpolhotellet. Aan de naam te oordelen zou je er kunnen overnachten, maar het hotel is sinds 1966 gesloten. Het heeft nu voornamelijk een historische waarde; wel worden er soms overnachtingen voor wetenschappers en zakenmensen georganiseerd.

Blomstrandhalvøya

Resten van de nederzetting op Blomstrandhalvøya

Iets ten noorden van Ny-Ålesund ligt in de Kongsfjord het eiland Blomstrandhalvøya, genoemd naar de geoloog Blomstrand. In het Noors wordt het eiland een schiereiland (halvøya) genoemd, maar dit is niet juist; het is gewoon een eiland. Een gletsjer gaf ooit de indruk dat het eiland vast zat aan het vasteland. Bijzonder is de markering van een plek aangeduid als London, ook wel Ny-London genoemd, aan de zuidkant van het eiland. Enkele huisjes herinneren nog aan de activiteiten van The Northern Exploration Company (NEC), die hier actief was. In 1911 werd dit stukje Spitsbergen ontdekt, maar in 1932 alweer verkocht aan Noorwegen. Aan de noordkant van het eiland ligt het vogelreservaat: Blomstrandhamna fuglereservat. Vanaf Blomstrandhalvøya zijn bij helder weer Tre Kroner, drie spitse bergtoppen tussen de omringende gletsjers van James I Land, zichtbaar.

Ny-Ålesund

Accommodatie

Hotel Kings Bay, 7902 7200, www.kingsbay.no.

Camping

Ny-Ålesund Camping, 1 km ten oosten van Ny-Ålesund op toendravlakte, Vanwege ijsberengevaar is zekering vereist. Deze zekering is een soort schrikdraad met alarminstallatie. Op de camping is geen douche; mogelijkheid tot douchen is in het laboratoriumgebouw Vaskerilabben.

Eten en drinken

Mellageret Kafe, Mainistreet, wo- en za-avond. ’s Werelds noordelijkste bar.

Krossfjorden

Een gebruikelijke tocht per schip vanuit Longyearbyen is over de Isfjord en vervolgens in noordelijke richting langs de westkust van Spitsbergen richting de Krossfjord.

Deze fjord is 30 km lang en heeft diverse vertakkingen. Spitse bergtoppen springen hier direct in het oog. Het is een mooie plek om over te stappen op een zodiac langs de Fjortende Julibukta-gletsjer. Prins Albert I van Monaco, die een fascinatie had voor de poolgebieden en tussen 1898 en 1907 vier expedities naar Spitsbergen leidde, gaf deze fjord de naam Quatorze Juillet naar de nationale Franse feestdag.

Het is een prachtige baai met een in zee afkalvende gletsjer. Afwisselend in de lucht en in het water vliegen de kortbekalken en papegaaiduikers af en aan op zoek naar voedsel. Deze beide vogelsoorten hebben hier hun noordelijkste leefgebied. Ook drieteenmeeuwen zijn te gast in dit gebied. Op de ijsvrije plekken nabij de gletsjer bloeien veel bergplantjes. Bijzonder om nabij het ijs zoveel bloeiende plantjes te zien op deze noorderbreedte. Door de aanwezigheid van planten is er ook weer leven voor andere dieren mogelijk, waaronder rendieren en poolvossen. Voor een ander biologisch interessant gebied moeten we een stuk zuidelijker. Voorbij de gletsjers ligt een land met aanmerkelijk minder sneeuw en ijs: Dicksonland.

Dickson Land

Dickson Land ligt midden op het eiland tussen de Billefjord en de Dicksonfjord in het zuiden en inham de Austfjord van de Wijdefjord in het noorden. In tegenstelling tot het sneeuw- en gletsjerrijke James I Land is het hier aanmerkelijk groener. In dit gebied is vooral het aantal bloeiende planten groot in vergelijking tot andere plaatsen. Het is een van de weinige gebieden op Spitsbergen waar wandeltochten gemaakt worden. Tochten vinden onder leiding van gidsen plaats. Juist omdat de mens dit stukje betreedt is het van belang dat de kwetsbare natuur niet beschadigd wordt.

Pyramiden

Pyramiden, hemelsbreed 110 km vanaf Longyearbyen (Russisch: Пирамида, Piramida), was een bloeiende Russische mijnbouwplaats. De plaats kreeg de naam Pyramiden vanwege de geometrische vorm van de gelijknamige berg op de achtergrond.

Het is een bijzondere ervaring deze plek te betreden. De oude overblijfselen herinneren aan een grijs verleden. Opvallend zijn de oude houten huisjes uit de jaren veertig en vijftig van de vorige eeuw. Ook staan er nog stenen gebouwen uit de zeventiger jaren en de mijninstallatie zelf. Een blik op Pyramiden is een blik in de Sovjettijd van weleer. Gezien de gehele atmosfeer van de oude mijn en de bewoning, maar ook door het omringende landschap is het een van de boeiendste plekken van Spitsbergen.

In haar glorietijd woonden er duizend mensen en was het de grootste plaats op Spitsbergen. In 1998, nadat de steenkoolvoorraden in het gebied waren uitgeput, werd de mijn gesloten. Op het moment van sluiting woonden er nog zestig mensen, die na de sluiting terugkeerden naar Rusland en Oekraïne. In 2000 werd de plaats uiteindelijk compleet verlaten.

De meeste gebouwen van Pyramiden zijn nog enigszins intact; slechts enkele gebouwen zijn opgeblazen. Veel gebouwen zijn afgesloten en zijn daarmee ook niet toegankelijk. Vanuit Longyearbyen worden dagtochten per boot naar deze bestemming georganiseerd. Ooit bestonden er plannen om Pyramiden opnieuw leven in te blazen met een centrum voor onderzoek en als toeristische bestemming. Er is echter geen weg naar deze bijzondere locatie, in de winter vindt het vervoer plaats per sneeuwscooter. In de zomer varen schepen naar deze plek met het noordelijkste standbeeld van Lenin. Excursies zijn te boeken vanuit Longyearbyen of kunnen deel uitmaken van een georganiseerde reis rond en op Spitsbergen. De gebouwen zijn niet zonder gids te bezoeken.

Pyramiden: plotseling een ‘bewoonde’ plek te midden van de leegte

Zuidelijk Spitsbergen

Adventfjord nabij Adventpynten

Het zuidelijk deel van Spitsbergen kent een afwisselend berggebied met veel fjorden, maar ook weer een flinke hoeveelheid sneeuw en ijs. Vanaf Longyearbyen voert evenwijdig aan de Adventfjord een weg westwaarts naar het vliegveld. Veel verder verkeer is er niet behalve voor excursies naar een aantal plekken om bijvoorbeeld vogels te kijken. Waar de Adventfjord overgaat in de Isfjord ligt op het uiterste puntje Vestpynten. Verder zuidwaarts om de hoek dient zich Bjørndalen aan. Aan de kust ligt Fuglefjella, de berg, zoals de Noorse naam al doet vermoeden vol met vogels. Doordat er geen wegen zijn, worden deze bestemmingen vaak per schip aangedaan.

Bjørndalen

De meeste schepen vertrekken vanuit de haven van Longyearbyen richting de Isfjord. Na de bocht bij Vestpynten komt dan snel Bjørndalen in beeld. Het 10 km lange dal ligt in Nordenskiöld Land op slechts 8 km ten zuidwesten van Longyearbyen. Het dal is genoemd naar de ijsberen (in het Noors bjørn) die hier leven.

Door het dal stroomt vanuit twee gletsjers, Håbergbreen en Grumantbreen, de Bjørndalselva. De rivier vertakt zich op diverse plaatsen. Vanuit Longyearbyen wordt het dal gebruikt om per ski of sneeuwscooter naar het westen te gaan. Ook is het mogelijk om van hieruit door Grumantdalen naar Grumantbyen in het westen te gaan. Naar het zuiden is er de mogelijkheid om via de Lindströmfjell naar Colesdalen te gaan.

De Nordenskiöldfjell is ook een mooie berg om te beklimmen; de 1050 m hoge berg geeft een mooi uitzicht naar alle kanten. Ten zuiden van deze berg ligt het Fardal, oorspronkelijk ferdselsdny-fryalen, het dal om doorheen te trekken. In de winter maakt het dal uit van een route tussen de Adventfjord en de Grønfjord.

Langs de kust verder zuidwaarts voorbij dit dal verraden de vele vogels dat Fuglefjellet niet ver weg kan zijn. Duizenden zeevogels broeden hier in de maanden juni, juli en begin augustus.

Grumantbyen

Verlaten nederzetting van Grumantbyen aan de Isfjord

Iets zuidelijker voorbij de vogelrotsen tussen Grønberget en Lindstrømfjellet zijn de resten te zien van wat eens een mijnstadje was, Grumantbyen (Russisch: Грумантбюэн; Groemantbjoeën). Het is nu een verlaten Russisch mijnbouwplaatsje. Er zijn hier duidelijk meer Russische activiteiten geweest want diverse Noorse benamingen wijzen in die richting: Rusanovodden, Russekollen en Russekolldalen. Niet ver er vandaan ligt de eveneens verlaten Russische mijnbouwnederzetting Oegolnaja Boechta. Op de huidige kaarten in het Noors benaamd als: Colesdalen of Colesbukta, de steenkoolbaai. De menselijke activiteiten begonnen hier eeuwen geleden met de walvisvangst. De mijnactiviteiten van de Russen startten begin 1900 met het Russische staatskolenbedrijf Arktikoegol. Een smalspoorlijn bracht de steenkool in de haven bij Colesbukta. In de glorietijd van de steenkolenwinning was dit de grootste plaats op heel Spitsbergen met zo’n 1200 inwoners. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden alle mijnbouwactiviteiten gestaakt en na de oorlog weer hervat. In de jaren zestig van de vorige eeuw werd de winning beëindigd omdat de exploitatie niet meer lonend was. Steenkool blijkt er echter nog genoeg te zitten, want latere onderzoeken wijzen op de aanwezigheid van zo’n honderd miljoen ton steenkool. Tot nu toe is circa twee miljoen ton steenkool gewonnen. Voor nieuwe winning zijn nog geen plannen. Wel zijn er plannen om de haven van Colesbukta met een spoorlijn te verbinden met de andere Russische vestiging in Barentsburg.

Barentsburg

De eerste aanblik van Barentsburg

Barentsburg gelegen op de zuidelijke oever van de Isfjord, is een van die plekken waar de exploitatie van delfstoffen op Spitsbergen plaatsvond. De geschiedenis is anders gelopen. Zonder veel moeite zou Barentsburg nog in Nederlandse handen geweest zijn. Maar ‘we’ hebben het in begin jaren twintig van de vorige eeuw uit handen gegeven. Nu is Arktikugol de eigenaar van deze plaats. Barentsburg werd Russisch in het rijk van de tsaren in 1916. In 1920 kochten Nederlanders de nederzetting en gaven het de naam Barentsburg. Nederlanders investeerden veel geld in de ontwikkeling van de mijnexploitatie maar geldgebrek noopte de investeerders in 1926 tot de verkoop aan de Russen die nu de eigenaar zijn.

Er wonen circa 350 Russen en Oekraïners aan de Grønfjord. Het is een onwezenlijk uitziende plek. Hier kijkt Lenin nog uit over de fjord voor de huizenblokken in het stadje. De nog aanwezige houten huizen zien er vervallen uit. Enkele grote uit beton opgetrokken gebouwen bepalen verder de sfeer. In een van de gebouwen is een hotel gevestigd; hier is ook een bar en eetgelegenheid. Het is een bijzondere ervaring rond te lopen in dit stukje Sovjetunie in het poolgebied.

Pomor Museum

Het kleine Pomor Museum (open bij aankomst van excursies) toont diverse voorwerpen uit de glorietijd van de Russen die hier ver van hun moederland hun werk deden; vooral de geologie krijgt veel aandacht.

Voor de dorpskinderen is er een school en er zijn sportvelden, een sporthal en een zoutwaterbad. Aan de rand van de bebouwing staat een houten, achtkantige orthodoxe Russische kerk naar het model uit het noorden van de Sovjet-Unie.

Glorietijd en verval

Ooit was Barentsburg een plek waar de Russen graag naar toe kwamen om te werken. Ze werkten op basis van een tweejarencontract. In tegenstelling tot Longyearbyen, waar vooral alleen mannen naartoe kwamen om te werken, kwamen de Russen hier met hun gezin. En dat betekende dat ze zelfvoorzienend moesten zijn. Ooit telde de gemeenschap meer dan duizend koppen. Er was eigen productie van melk, eieren en groenten. In de zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw bleek dat de Russische aanwezigheid meer gestoeld was op strategisch belang dan op winning van steenkool. Bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd de Russische interesse kleiner en werd de bevolking met tweederde teruggebracht. Het neerstorten van een Russisch vliegtuig in 1997 en een mijnramp in 1998, waarbij in totaal meer dan 160 mensen omkwamen, deed de interesse van Russische zijde nog sterker verminderen. De grootste vestiging van de Russen bij Pyramiden werd daarbij gesloten.

Reizen naar Barentsburg

Een houten trap verschaft de toegang tot Barentsburg

Naar Barentsburg loopt geen weg en er is geen vliegveld. Wel is er een landingsplek voor helikopters, waarmee de Russen frequent vliegen tussen Barentsburg en Pyramiden. De meeste bezoekers komen dan ook via georganiseerde bootreizen. De tochten gaan vanuit Longyearbyen over de Isfjord. Een trap met 140 treden voert naar de hoofdstraat. Overigens veel meer dan een hoofdstraat is hier niet te vinden.

In de winter is de sneeuwscooter het aangewezen vervoermiddel. Er zijn diverse excursies onder leiding van gidsen. Soms is het slechts mogelijk om kort rond te kijken, soms is er een langer rondleiding met een lunch en een korte rondwandeling langs de souvenirwinkel en het museum.

Barentsburg

Veerboot

Vanuit Longyearbyen gaan boottochten naar Barentsburg vaak als onderdeel van langere tochten langs meer kenmerkende objecten in de omgeving van de Isfjord.

Accommodatie

Barentsburg Hotel, Starostina 20, 9413 0128. Modern hotel met 43 kamers en zicht op de St Olvsberg. Het hotel heeft een bar.

Hostel Grumant, 9413 0128. Een hostel met slaapzalen en gemeenschappelijke voorzieningen. Zeer basic

Hostel Pomor, 9413 0128. Gerenoveerd in 2015. Dertig kamers met gedeeld sanitair en een gezamenlijke keuken.

Eten en drinken

The Mine Workers’ Cafeteria. Café van de mijnbouwonderneming.

Isfjord Radio

Isfjord Radio bij Kapp Linné is een van de zeer weinige plekken buiten Longyearbyen waar in een hotel overnacht kan worden. De plek is vernoemd naar de Zweedse botanicus Carl von Linné (1707-1778), beter bekend als Linnaeus. Kapp Linné biedt aan de ene kant een prachtig uitzicht over zee en aan de andere op het ruige berglandschap Het is een bijzondere plek om aan te komen.

In deze uithoek bevindt zich een radio- en weerstation dat in 1933 werd gebouwd. Aanleiding hiertoe was het aan de grond lopen van twee Russische vrachtschepen in 1932. De bedoeling was Spitsbergen contact te bezorgen met de rest van de wereld. Ondertussen heeft hier, ver van de bewoonde wereld, ook de glasvezel zijn intrede gedaan, waardoor de satellietschotels overbodig zijn geworden. Het gebouw heeft nu een andere functie gekregen, waaronder een onderkomen voor bezoekers van deze regio.

Kapp Linné

Accommodatie

Hotel Isfjord Radio, Kapp Linné, 7902 4600, www.visitsvalbard.en/IsfjordRadio. Het hotel, alleen bereikbaar per boot of sneeuwscooter, biedt 22 smaakvol ingerichte kamers met een gedeelde badkamer.

Bellsund

De Bellsund is de opening naar twee fjorden, de Van Mijenfjord en de Van Keulenfjord. Deze wateren worden omgeven door hoge bergen, waarbij de diverse geologische lagen goed zichtbaar zijn. Bellsund is ook de plek omgeven met vele zichtbare cultuurschatten uit het verleden. Hier is het waar vooral veel naar mineralen gezocht is en er begonnen is met de eerste winning van delfstoffen aan het begin van de 20ste eeuw.

Maar naast de sporen van menselijke activiteiten zijn het vooral de vogels die zich hier nadrukkelijk aandienen. In de loop van april komen ze massaal terug. Kleine alken, drieteenmeeuwen en kortbekzeekoeten vind je hier in grote aantallen. De meeste vogels zijn te zien bij het binnenvaren van de Van Mijenfjord. Ook aan de noordzijde van de Bellsund bij Ingeborgfjellet komen dezelfde vogels voor. Bij deze bergen huizen op de groene velden in de zomer diverse soorten ganzen, waaronder rietgans, brandgans en rotgans. Ook eidereenden vinden hier op diverse plaatsen de mogelijkheid om te nestelen.

Iets ten noorden van de berg Ingeborgfjell ligt de Fridtjovbre, de grootste gletsjer van Nordenskiöldland. De 14 km lange gletsjer mondt uit in het water van de Fridtjovhamn die uitkomt in de Van Mijenfjord. Het lagere deel van de gletsjer maakt deel uit van het Nordenskiöld Land Nasjonalpark.

Beenderen op de oever van Bellsund herinneren aan een intensieve walvisjacht. Foto Beluga Adventures

Eholmen

Bij Eholmen aan de monding van de Van Keulenfjord is vaak een concentratie van de eidereenden te zien. De kleine alk broedt hier in grote kolonies tegen de rotsen; de meesten zijn te zien tussen Dunderbukta en Recherchefjorden. Het is een prachtig gezicht om de dieren zo dicht bij elkaar op diverse lagen boven elkaar te zien. Meer kolonies zijn bij de Aldegondaberg in de Van Keulenfjord en de Kolfjell de noordzijde van de Van Mijenfjord. En als er nog drijfijs is, dan zijn ook walrussen en zeehonden in de omgeving. De zeehonden vertoeven veel in de Van Mijenfjord en Van Keulenfjord in de voorzomer als er nog voldoende ijs ligt. In de maanden mei en juni kunnen er duizenden liggen; de dieren verliezen in die periode ook een deel van hun pels.

Waar zeehonden zijn is voedsel voor ijsberen, dus zijn deze ook hier te vinden. Sommige ijsberen zijn hier het gehele jaar, anderen zijn hier alleen in de zomermaanden en gebruiken de plek als tussenstation op hun route naar andere voedselgebieden meer in het oosten gelegen. In de Bellsund leven ook walrussen, beluga’s en baardrobben. Deze laatste zijn vooral te zien bij Kaldbukta aan de noordkant van de Van Mijenfjord. In dit gebied zijn ook veel rendieren; niet voor niets is het dal aangeduid als Reindalen.

Ahlstrandodden

Aan de zuidkant van de Bellsund, waar de Recherchefjord naar het oosten buigt en overgaat in de Van Keulenfjord, ligt Ahlstrandodden. Deze landtong wordt ook wel Kvitfiskneset genoemd, een naam die herinnert aan de jacht op de witte walvis (in het Noors kvitfisk of hvithval) aan de zuidelijke monding van de Van Keulenfjord.

De botresten van de walvissen zijn hier nog duidelijk te zien op het strand. Behalve wat boten staat bij Ingebrigtsenbukta nog een hut met de naam Bamsebu. Het gehele gebied is beschermd alles moet blijven liggen zoals het ooit is achtergelaten.

Op de zuidwestelijkste punt van Nordenskiöldland ligt op een landtong Kapp Martin. Hier is in 1948 een 18 m hoge vuurtoren geplaatst, Bellsund fyr, ook wel Kapp Martin fyr genoemd; later is er ook een huis gebouwd.

Recherchefjorden

Recherchefjorden. Foto Beluga Adventures

De Recherchefjord tussen de Bellsund en de Van Keulenfjord draagt een Franse naam. De fjord en de directe omgeving ontlenen hun naam aan de wetenschappelijke expeditie die in 1839 met het Franse schip La Recherche werd uitgevoerd. De Recherchefjord is fraai afgebeeld op diverse schilderijen met de gletsjer Recherchebre markant in beeld. Veel walvisvangers hebben deze fjord als basis gebruikt. Langs de fjord zijn diverse overblijfselen te vinden van menselijke activiteiten. Diep in de fjord bij Tomtodden zijn nog resten te zien van een Russische expeditie uit de jaren 1764-1766. De zogenaamde Cicagov-expeditie was ook op zoeknaar een noordelijke passage tussen Groenland en Spitsbergen. Tomtodden was de overwinteringsplaats voor twee tochten. In de 18de eeuw slaagden de Russen er niet in hun ambitie waar te maken. In 1838 werd nogmaals een expeditie opgezet; ook daarvan zijn de resten te zien. Iets noordelijker bij Snatcherpynten staat nog Camp Smith, ook wel aangeduid als Giæverhuset, een naar een kant doorgezakt huis. Het huis kreeg de naam van de consul Johs. Giæver van Tromsø, die het naar waarschijnlijkheid als zomerhuis gebruikte.

In dit gebied zien we ook resten van het ‘Klondyke van het noorden’: de winning van mineralen, die zou moeten leiden tot een succesvolle exploitatie. De maatschappij hierachter, NEC, heeft veel gebieden opgekocht en onderzoek gedaan, maar tot groot succes heeft het niet geleid.

Lægerneset

Aan de oostzijde van de Recherchefjord ligt Lægerneset, een vangstplek van walvissen. Hier staan nog de grote installaties, zoals spekovens uit de 17de eeuw. Mooi is de combinatie van de klippen die een onderdeel vormen van het geheel. De bouwwerken zijn met Nederlandse kennis vervaardigd in 1612. Engelsen hebben de plek later omgedoopt tot Edges Point.

Zij verlieten op hun beurt weer deze nederzetting in 1640. Op deze plek is voor het eerst overwinterd in de winter van 1630-1631. Omdat de omgeving gevoelig is voor erosie en menselijke aanwezigheid is het in Lægerneset verboden aan land te gaan of zich er te verplaatsen. Rond de fjord zijn hier en daar toendra’s waar voldoende voedsel is voor een langdurig verblijf van rendieren.

Calypsobyen

Een van die plekken waar landingen gemaakt worden op de westkust van Spitsbergen is Calypsobyen. Het is een bijzonder stukje Spitsbergen; hier geeft de archipel iets bloot van zijn geschiedenis. Hier zijn de eerste pogingen om Spitsbergen te ontginnen te zien. De Northern Exploration Company (NEC) had in Bellsund een vestiging voor steenkoolwinning. De exploitatie is echter nooit volledig tot bedrijf gekomen. Zo is er een oude barak uit 1918 waar nu een Poolse vlag wappert. Deze vlag duidt op het huidige gebruik van de barakken door een Pools onderzoeksteam. Aan de zuidzijde van Bellsund ligt een tros van de Northern Exploration Company. Het strand en deze tros zijn genoemd naar het Britse marineschip Calypso dat in 1895 metingen verrichtte voor het in kaart brengen van de regio.

Bellsund was een van die plekken langs de fjord waar proeven plaatsvonden in de zoektocht naar steenkool, ijzer, asbest en zink.

In Calypsobyen moest het allemaal gebeuren en daar hoorde ook een telegraafmast en -gebouw bij. Overigens is de telegraaf nooit in gebruik genomen. Want al spoedig bleek dat de hoeveelheid steenkool te gering was en de weersomstandigheden te heftig. Het aan land komen was moeilijk, maar dat gold ook voor het transport van de steenkool. En zo kwam er in 1920 al een eind aan de droom om hier iets moois te beginnen. Het verhaal dat in 1901 zo mooi begon met Camp Jacobsen, ook wel Strandhuset en Michelsenhuset genaamd, heeft geen lange geschiedenis gekend. Op het strand liggen de resten van de winning van steenkool. Achtergebleven zijn ook een spoorbaan met wagens en een paar oude boten. Het geheel vormt een verzameling die bewaard wordt als herinnering aan de beginactiviteiten. Wat er nog van over is wordt nu goed in stand gehouden als cultuurgoed. Calypsobyen bestaat nu nog uit zes gebouwtjes verspreid over het gebied.

Van Mijenfjorden

Ten zuiden van het centrale deel van het eiland Spitsbergen, de omgeving van Longyearbyen, Adventdalen en Reindalen, ligt de Van Mijenfjord. De fjord is met 83 km de derde langste van Spitsbergen. De naam is met enige verbastering afgeleid van de Nederlandse walvisvaarder Willem Corneliszoon van Muyden (1537-1634), die hier zijn werk deed in de jaren 1612 en 1613. De fjord begint bij Lågneset en vertakt zich aan het eind in tweeën. Aan de noordelijke tak ligt Sveagruva. Deze mijnplaats werd tussen 1917 en 1925 aangelegd en gerund door Zweden. In 1934 nam de Store Norske Spitsbergen Kulkompani (SNSK) de mijn over. Duitse onderzeeërs wisten de mijn in 1944 te vernietigen. Na de oorlog werd de winning van steenkool tijdelijk weer in gang gezet. Tot 1949 werd het zwarte goud van hoge kwaliteit hier gewonnen, maar de geringe afzetkansen maakten verdere exploitatie onmogelijk. Voor de winning hoeft niet echt diep gegraven te worden, want de steenkool ligt op 5 m diepte. Door deze gemakkelijke winning is in 2001 de exploitatie hervat. Inmiddels is deze mijn de belangrijkste steenkoolmijn voor de SNSK. Deze mijn kan nog jaren in de vraag naar aan steenkool voorzien. De mijnwerkers zijn woonachtig in Longyearbyen; ze reizen met het vliegtuig naar hun werkplek.

Van Keulenfjorden

Onder de Van Mijenfjord buigt de Van Keulenfjord omlaag. Deze fjord is genoemd naar de Nederlandse cartograaf Gerard van Keulen. Aan de monding van de fjord ligt Ahlstrandhalvøya, een plek die gebruikt wordt om aan land te gaan. Direct in het oog springend is de opeenstapeling van skeletten uit de tijd van de allesoverheersende walvisjacht. Ze herinneren aan een tijd waarin de mens doorging met jagen en vangen tot de laatste walvis uit het water was gehaald. Aan de noordkant van de monding van de fjord ligt Midterhukhamna. Ook hier zijn sporen uit het verleden van de walvisvangst door de Engelsen te zien. Spekovens, platforms en uitkijkposten verhalen van een succesvol verleden. In 1610 kreeg deze plaats de naam Point Partition, later omgedoopt tot Middle Hook haven.

Midterhuken heeft een grote cultuurhistorische betekenis. Omdat ook deze plek kwetsbaar is, is het niet toegestaan hier aan land te gaan. Alleen voor speciale expedities is er iets ten noorden van deze plek een mogelijkheid om onder speciale voorwaarden aan land te gaan bij Gåsbergkilen.

Hornsund

In het zuidelijke puntje van Spitsbergen ligt de Hornsund, een indrukwekkende fjord met een lengte van dertig kilometer. Langs de oevers zijn gletsjers die tot aan de zee reiken, maar er zijn ook teruggetrokken gletsjers waar levensmogelijkheden zijn voor rendieren en poolvossen. Een van de plekken om aan land te komen is Gåshamna, iets na het binnenvaren van de fjord. De hut Konstantinovka herinnert aan een Zweeds-Russische expeditie van 1899 tot 1902. Door Nederlanders is deze plek ook wel als Goeshaven aangeduid.

In de 17de eeuw kwamen hier ook walvisjagers, later waren het de Russische jagers die hier hun heil zochten. Het is een plek waar vaak langs het strand en de kliffen gewandeld wordt om rond te struinen in een historische omgeving en om vogels te kijken. Een van de trouwe bezoekers van deze plek is de drieteenmeeuw. Niet ver van de fjord verheft zich de 1431 m hoge Hornsundtind. Voor schepen die uit het zuiden komen is dit een markante bergtop. De berg is in 1938 voor het eerst beklommen. Een andere spitse top is Bautaen. In het gebied met diverse gletsjers zijn soms ook zeehonden en ijsberen te zien.

Sørkapp

De Sørkapp, het zuidelijkste puntje bij het hoofdeiland Spitsbergen. Foto Beluga Adventures

Aan de andere kant van de fjord ligt bij Isbjørnhamna een Pools onderzoeksstation, Polska Stacja Polarna. Het interessante van dit gebied is dat het op het grensvlak ligt van verschillende geologische formaties uit het Precambrium in het westen en het Mesozoïcum in het oosten. Verderop doemen in de fjord de gletsjers al weer op. De smalle doorvaart ten westen van Brepollen bij Burgerbukta wordt wel gebruikt om over te stappen in zodiacs. Een stukje doorvaren geeft een prachtig zicht op de diverse gletsjers en het drijvende ijs. Het is zeer indrukwekkend om vanaf het waterniveau deze ijsmassa te zien en te naderen. Het uitzicht op de gletsjers van de Storbre, Hornbre en Mendeleevbre is groots.

Ten zuiden van de Hornsund ligt het Sør-Spitsbergen nasjonalpark, een gebied met gletsjers en bergen. Ten zuiden van Sørneset, het uiterste zuidelijke puntje van Spitsbergen, ligt als een eiland Sørkapp, een markante ijsformatie.

Noordelijk Spitsbergen

De Magdalenefjord. Foto Beluga Adventures

Het noordelijke deel van het eiland Spitsbergen heeft een veelzijdig landschap met grillige inhammen, fjorden, gletsjers en eilanden. Veel cruiseschepen varen door dit gebied. Soms varen ze een fjord binnen, zoals de Magdalenefjord. Hier is ook een mogelijkheid om in de zomer aan land te gaan en een blik te werpen op de toendra’s en de gletsjers. Er kunnen echter ruige weersomstandigheden voorkomen met regen, sneeuw en kou. In dit gebied komt een groot aantal gesteenten voor uit diverse geologische tijdperken. Het is ook de plek van de steile bergen met spitse toppen, waaraan dit eiland en de archipel zijn naam te danken heeft.

De hoogste berg in Noordelijke Spitsbergen is de Hornemanntopp met een hoogte van 1115 m. Deze berg ligt ten zuiden van de Smeerenburgfjord en ten oosten van de Magdalenefjord. De kusten in dit gebied zijn grillig met diepe afgronden en ruige rotspartijen. Op het strand ligt veel drijfhout en inmiddels ook plastic van de omringende oceanen en zeeën.

Omdat dit noordelijke gedeelte van Spitsbergen over land lastig bereikbaar is zijn schepen hier het aangewezen vervoermiddel. Veel schepen varen vanuit Longyearbyen naar de fjorden in het noorden. Dit is het gebied waar de warme golfstroom nog nauwelijks invloed heeft. Dit is echt poolgebied.

Reis per schip

Maar gelukkig kunnen ijsbrekers en andere expeditieschepen er zich een weg door banen. Er is een keuze uit diverse expeditie cruiseschepen, zeilschepen en zeiljachten. Het is een kwestie van smaak welk schip het beste zou passen. Elk schip heeft door zijn inrichting, maar ook de net andere route zijn eigen charme. Bij alle routes voel je je midden in de Arctische wereld door de grote hoeveelheid sneeuw en ijs. Bij de routes door Noord-Spitsbergen varen de schepen zover mogelijk naar het noordoosten. Veel hangt af van de heersende omstandigheden van het ijs. Dat is ieder seizoen weer anders. Doel van de schepen is in iedere geval om zo ver mogelijk Hinlopenstretet in te varen. Het grote voordeel van het varen in dit gebied is dat je zicht hebt op plekken die voor de mens ontoegankelijk zijn. Wie weet wat je aan ijsberen onderweg zult zien. De schepen die deze kant opvaren hebben een wisselend programma, maar de volgende plaatsen staan op het programma: Krossfjord, Ny-Ålesund, Liefdefjord, Andøya, Phippsøya, Raudfjord, Ytre Norskøya, Prins Karls Forland, Forlandsund en Borebukta. Onderweg zijn er mogelijkheden om overblijfselen van oude poolexpedities te zien met altijd de kans op ijsberen in een ijzige omgeving. Alleen, het is ook een kwestie van een beetje geluk hebben om in deze witte lege wereld ijsberen aan te treffen.

Prins Karls Forland

Voor de kust van eiland Spitsbergen ligt tussen de Kongs- en Isfjord het langgerekte eiland Prins Karls Forland. Het volledige eiland en het omringende water vormt sinds 1973 een nationaal park: Forlandet nasjonalpark.

Dit westelijkste eiland is circa 86 km lang en niet breder dan 11 km; op sommige plaatsen zelfs maar 5 km. De ondiepe Forlandsund scheidt het eiland van Oscar II Land. Prins Karls Forland is redelijk bergachtig met als hoogste berg de 1084 m hoge Monacofjell. Salfjellet is een andere berg; het vormt een markant punt voor wie uit het zuiden aangevaren komt. In het noorden is Fuglehuken een kenmerkend punt. Het is een plaats, zoals de Noorse naam al aangeeft, waar veel vogels komen; hier staat ook een vuurtoren. Vooral aan de oostkust zijn wat kleinere gletsjers.

Amsterdamøya en Smeerenburg

De schepen die om het noordpuntje van Noordwest-Spitsbergen varen op weg naar het oosten komen langs het eiland Amsterdamøya met Smeerenburg als historische plaats.

In de tijd van de walvisvaart een markante plek vol activiteiten.

In Smeerenburg op Amsterdamøya gebeurde het allemaal: van de vangst tot de verwerking van walvissen. De dieren werden aan land getrokken en daar in stukken gesneden. De vestiging heeft zijn naam te danken aan de olie, het smeer, maar wellicht ook aan het smerige werk in de verwerking. Alles wat rond de verwerking nodig was, was er ook: pakhuizen, smederij en woonhuizen. De Nederlandse werkers in dienst van de Noordsche Compagnie kwamen uit de deelnemende steden: Amsterdam, Rotterdam, Hoorn, Middelburg, Enkhuizen en Delft. De hoofdactiviteiten lagen aan het begin van de 17de eeuw. Nadat de dieren nagenoeg uitgeroeid waren, kwamen andere vangstgebieden in beeld, maar uiteindelijk bleek de vestiging Smeerenburg niet meer rendabel en werd gesloten aan het einde van de 17de eeuw. Wie er nu komt kan nog de resten zien van de nederzetting. Veel voorwerpen zijn later beschermd als onderdeel van het Noorse nationale park van Noordwest-Spitsbergen. Veel gebruiksvoorwerpen zijn later nog gevonden en inmiddels veiliggesteld voor diverse musea in Nederland, Noorwegen en op Spitsbergen.

Resten voor de kust van Smeerenburg

Voorloper van plastics

De intensieve jacht op walvissen leidde tot een even zo intensieve verwerking van deze dieren. De winning van traan vond plaats door verhitting van de speklaag. De olie die gewonnen werd had een groot aantal toepassingen, zoals lampolie, stopverf, zeep en olie om huiden soepel te houden. De baleinen uit de bek van de walvis bleken goed in allerlei vormen te persen te zijn. Waar de mens tegenwoordig plastics voor gebruikt waren deze baleinen een welkom materiaal om bewaardozen, heften, paraplu’s, hulpstukken ter versteviging van kleding en tal van medische instrumenten van te vervaardigen. Door de komst van kunststoffen is het gebruik van de grondstoffen uit de walvis overbodig geworden.

Danskøya

Twee kilometer ten zuiden van Amsterdamøya ligt gescheiden door het Danskegatt het eiland Danskøya. Zoals de naam aangeeft heeft dit eiland iets met Denemarken te maken. Het verhaal gaat dat de Denen in 1623 twee Baskische walvisschepen noordwaarts gestuurd hadden. De Basken waren in die tijd specialisten in walvisvangst. Maar de Basken werden weggejaagd bij Smeerenburg door de Nederlanders die het hier voor het zeggen hadden. Voor de Denen aanleiding om zich wat verderop in de Kobbefjorden te vestigen.

|Nederlanders en Britten zouden in 1624 de Deense nederzetting vernietigd hebben. Het eiland is slechts 40 km² groot. Samen met Amsterdamøya en het schiereiland Reuschhalvøya op het eiland Spitsbergen maken deze eilanden deel uit van het Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark.

Danskøya, een historische nederzetting in het Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark. Foto Beluga Adventures

In het zuidwesten van het eiland ligt op Harpunodden het Skorpa vogelreservaat. Ook het kleine eilandje Moseøya voor de zuidkust is een vogelreservaat is. Virgohamna in het noorden werd ooit als expeditiehaven gebruikt. Dit is een historische plaats die niet bezocht mag worden. De Kobbefjord, door Nederlanders aanvankelijk aangeduid als Robbenbay, aan de westrand van het eiland werd veel gebruikt als ankerplek bij vangsten en expedities in de 19de eeuw. Vanaf het eiland startte Salomon August Andrée zijn Arctische ballonvaart in 1897 op weg naar de noordpool. De Finse geoloog Nordenskiöld beschreef de Kobbefjord als fjord die in het voorjaar het eerst ijsvrij is. Ook werd deze fjord genoemd als fjord met een drinkwaterbron, die nooit bevroor.

Fuglefjorden

Bij het omgaan van de bocht bij Amsterdamøya richting het noordoosten, lijkt alles wel met vogels te maken te hebben. Het begint al bij Fuglepynten aan de noordwestkant van Albert I Land, de zeestraat Fuglegat, het eiland Fugløya en de Fuglefjord.

Alles is vogels wat de klok slaat; die zijn er dan ook volop te zien. Maar niet alleen zij, want op de kleine eilandjes in de fjord vertoeven ook regelmatig ijsberen.

Raudfjorden

Nog verder in oostelijke richting volgt de Raudfjord. De naam van de fjord is een verbastering van het Engelse Redfjord. De 20 km lange fjord vertakt zich in de Klinckowström- en Ayerfjord. Daartussen ligt het langgerekte schiereiland Buchananhalvøya. De Engelse naam heeft de fjord te danken aan de walvisvaarder Robert Fotherby die het eiland in 1614 de Redfjord gaf. Aanleiding hiervoor was het rode gesteente rond deze fjord. Nederlanders hebben de fjord de naam Monier Bay gegeven.

Ze hadden deze fjord daarmee vernoemd naar de commissaris-generaal van de Nederlandse walvisvloot, Anthonie Monier.

Liefdefjorden

Na het noordelijke puntje met de vriendelijke naam Velkomstpynten komt de Woodfjord in beeld. Later vertakt deze fjord zich in de Liefdefjord en de Bockfjord. In deze baai liggen enkele eilanden; een groepje daarvan zijn de Andøyane. Wanneer de weersomstandigheden het toelaten worden wel wandelingen georganiseerd over een deel van de toendra. Ook zijn er vanuit grotere schepen tochten met zodiacs om de kust dichter te naderen en vogels te kijken. Het gebied is rijk aan eidereenden en kleine rietganzen.

Aan het einde van de Liefdefjord laten diverse gletsjers zich van hun beste zijde zien. De Monacobre is de grootste. Het ijs van deze gletsjer is vooral geliefd door de drieteenmeeuwen die hier in grote hoeveelheden voorkomen. Met een beetje geluk zijn in dit gebied ook ijsberen te spotten en soms zelfs in combinatie met beluga’s die in de omgeving rustig aan het duiken zijn.

Bij het terugvaren vanaf de gletsjers naar de Woodfjord ligt rechts op een uitloper Gråhuken een oude jagershut (trappershut) uit de jaren dertig van de vorige eeuw waar de Oostenrijkse schrijfster Christiane Ritter (1897-2000) in 1934 overwinterde. Zij schreef het boek A woman in the polar night. Zij verbleef een jaar op dit bijzondere stukje Spitsbergen, ver van de beschaving verwijderd. Zij beschrijft niet alleen haar struggle for life, maar ook de schoonheid van de omgeving met planten en dieren én hoe ze heeft leren jagen.

Moffen

Een beetje verloren boven Spitsbergen ligt ten noorden van de Woodfjord en de Wijdefjord op 80° NB het eiland Moffen. Het maakt deel uit van het Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark.

Het landschap bestaat uit zand en grind. Bergen ontbreken. Het eiland, niet groter dan twee bij 3 km, is dé rustplaats voor walrussen. Door de jacht in het verleden is de walruspopulatie fors verminderd, maar hun aantal is door beschermende maatregelen weer toegenomen. Er kunnen er honderden tegelijk op het vlakke eiland liggen. Omdat het eiland beschermd gebied is mag dit slechts tot op driehonderd meter genaderd worden. Op het eiland broeden eidereenden en Noordse sternen. Ook vorkstaartmeeuwen en rotganzen brengen er hun jongen voort.

Vijf maanden zon

De meeste zonaanbidders kiezen voor de stranden in Zuid-Europa maar op Spitsbergen zijn toch echt de meeste uren zon. Er zijn weinig plekken op aarde waar de zon zoveel uren boven de horizon staat. Zo’n vijf maanden lang is de zon 24 uur aanwezig. Niet dat je er erg bruin zult worden, want ook hier zorgt de bewolking regelmatig voor een grauwsluier die soms langer blijft hangen dan je lief is. Vaak hangen de bergtoppen in de wolken. Maar Spitsbergen is de plaats waar de middernachtzon in ieder geval het langst mee te maken is. Op 20 april blijft de zon boven de horizon staan en pas 24 augustus zakt de zon voor het eerst onder de einder.

Dankzij vijf maanden continu licht is er tegen berghellingen en rotsen vaak een weelderige plantengroei, uniek voor de noordelijke ligging

Sorgfjorden

Een baai verder oostwaarts is de Sorgfjord. Dit is wat Nederlanders ooit aanmerkten als het nieuwe Friesland: Ny Friesland, maar dan wel in het uiterste noorden.

De 9 km lange fjord is veel gebruikt als basis voor de walvisschepen en wetenschappelijke expedities. Bij de monding van de fjord in het noorden ligt aan de westkant Eolusneset. Op een heuvel staat een kruis dat in 1855 opgericht werd door een Noorse schipper ter herinnering aan een zeeslag in 1639. Nabij het kruis liggen dertig graven.

Bij wandelingen in het gebied bestaat de kans om sneeuwhoenen te zien. In dit geval gaat het om de specifieke spitsbergensneeuwhoen, een iets kleinere soort dan die elders in Scandinavië voorkomt.

Lomfjorden

Alkefjellet. Foto Beluga Adventures

De Lomfjord snijdt een deel van Ny-Friesland in twee delen. De 35 km lange fjord die begint bij twee gletsjers mondt uit in Hinlopenstretet. Deze fjord is ooit aangeduid als Bear Bay. Doordat de fjord zo groot is wordt het overgebleven land als schiereiland aangeduid: Lomfjordhalvøya. Aan de kust van dit schiereiland beheersen de vogels de rotsen van Alkefjellet. Dit is het rijk van de alken en andere zeevogels die graag in de rotsen nestelen op grotere hoogte. Deze klif doet zijn naam eer aan want alken zijn hier in overvloed, waar je ook kijkt. Een boottocht langs de vogelkliffen is een bijzondere belevenis. Een van de alkensoorten die veel nestelen in de basaltrotsen zijn de kortbekzeekoeten. De vogels vliegen hier eindeloos af en aan van de steile richels waar hun eieren liggen. Vanuit zodiacs is het vogelleven extra goed waar te nemen. De rotsen zijn van basaltisch magma, zo’n 100-150 miljoen jaar geleden gevormd. Dit vloeibaar geworden gesteente komt vanuit het diepste van de aarde naar boven. Behalve het magma zijn er ook lagen met kalksteen. Aan de noordzijde van de Alkefjell ligt de gletsjer Odinjøkulen.

Nordaustlandet

Nordaustlandet verkennen

Hogere zomer- én wintertemperaturen hebben hun invloed op de gletsjers van Spitsbergen

Grappig is dat niet alleen Noorwegen een Noordkaap heeft, maar Spitsbergen ook. Vlak boven het schiereiland Laponiahalvøya op Nordaustlandet ligt het eiland Chermsideøya met als noordelijkste plek Nordkapp. Daarboven ligt de Nordkappsund met daarin zeven eilanden. Hun Noorse verzamelnaam, de Sjuøyane (zeven eilanden), geeft het al aan. Een van de eilanden die tijdens veel expedities bezocht wordt is Phippsøya. Hier bevind je je op 81°NB, iets meer dan 500 nautische mijl van de geografische Noordpool; zo’n 926 km. Dit noordelijke gebied is het domein van ijsberen en ivoormeeuwen. Het is een prachtig gebied om met ronddobberende expeditieschepen lekker lang van deze spectaculaire ijzige wereld te genieten. In juli kan hier flink wat pakijs liggen. Een goede verrekijker of een telelens brengt aanwezige dieren dichterbij.

Hinlopenstretet loopt tussen het hoofdeiland Spitsbergen en Nordaustlandet. Het is een gebied waar baard- en ringelrobben, ijsberen, kortbekzeekoeten en ivoormeeuwen veelvuldig voorkomen. Vanaf de expeditieschepen gaan er tochten met zodiacs langs de ijsschotsen van Lomfjordhalvøya. Aan de oostzijde van Hinlopenstretet ligt Nordaustlandet, een rijk van sneeuw en ijs maar met een woongebied voor rendieren, rietganzen, walrussen en broedende ivoormeeuwen.

Eiland van gletsjers

Nordaustlandet

Nordaustlandet is een groot eiland met uitgestrekte sneeuwvelden, in het Noors fonna genoemd. Het is met 14.000 km² het tweede grootste eiland van de eilandengroep. De Hinlopenstret vormt de natuurlijke grens met het hoofdeiland Spitsbergen. Het is een zeer grillig eiland met tal van inhammen, fjorden en eilandengroepen. Behalve de grote hoeveelheden sneeuw zijn er op diverse plaatsen toendra’s, het domein van rendieren en walrussen; zij kunnen zich hier ongestoord ontwikkelen. De natuur wordt beschermd in het Nordaust-Svalbard naturreservat.

In het westen in Gustav V Land ligt de Vestfonna, zo’n 2500 km² en bij Gustav Adolfland de uitgestrekte Austfonna. Met de aangrenzende Vegafonna is deze ijskap goed voor 8500 km² sneeuwvlakte. De dikte van het sneeuwpak is op sommige plaatsen meer dan 500 m, terwijl de doorsnede 200 km is. Het is de derde grootste ijskap in de wereld dicht bij zee.

Tussen Vestfonna en Austfonna ligt Rijpdalen, een breed dal dat grenst aan de Rijpfjord, beide vernoemd naar de Nederlander Jan Cornelisz. Rijp (1570-1630), de gezagvoerder van het tweede schip in de derde expeditie op zoek naar de noordoostelijke doorvaart in 1596. Hij duidde het eiland aan met de naam: Noord Ooster Land. Er is ook nog een gletsjer naar Rijp vernoemd: Rijpbreen. Behalve door het Rijpdal worden Vest- en Austfonna ook gescheiden door Helvetesflya. Aan de andere kant van het dal ligt de Wahlenbergfjord. Deze fjord mondt uit in de Hinlopenstret tussen Nordaustlandet en Spitsbergen. De fjord is vernoemd naar de Zweedse botanicus Göran Wahlenberg.

Expeditie

Kenmerkend voor het noordoosten van Spitsbergen is de hoeveelheid ijs. Foto Beluga Adventures

Niet dat het een alledaagse tocht is, maar er worden wel expeditie-achtige reizen gehouden over de grote gletsjers. Deze gaan over de twee grootste gletsjers van Europa: Austfonna en Vestfonna. Het zijn de ontoegankelijkste gebieden van Spitsbergen. Zo’n tocht op de ski duurt een dag of tien. Het hoogste punt van de tocht is circa achthonderd meter. Ondanks dat het ijs er stabiel bij ligt worden altijd stijgijzers en touwen gebruikt.

Torellneset aan de zuidkust van Nordaustlandet is een plek waar wel aan land gegaan wordt; in de omgeving staan veel bloeiende bergplantjes, waaronder de bleke klaproos (N polarvalmue, L Papaver dahlianum, E Svalbard poppy) en de rode steenbreek (N rødsildre, L Saxifraga oppositifolia, E purple saxifrage). Bijzonder om ze uitbundig te zien bloeien. Regelmatig houden zich hier ook walrussen op. De kustlijn is onder invloed van de eindeloze werking van de branding en het ijs glad gepolijst.

Øyfjorden

In de Murchisonfjord aan de westkant van Nordaustlandet ligt een grote groep eilanden. In tegenstelling tot de diepere fjorden elders op Spitsbergen is dit juist een korte, brede fjord. Vanwege de vele eilanden wordt hij ook wel, naar het Noorse woordje øy, Øyfjorden genoemd.

Deze fjord was eind jaren vijftig van de vorige eeuw een locatie voor een internationale wetenschappelijke expeditie. Voor geofysische onderzoek is het gebied later nog eens bezocht.

Een van de plekken om aan land te komen is Augustabukta. De toegang biedt inzicht in een zeer bijzonder landschap: de poolwoestijn. Voor rendieren is het een goede plek om naar voedsel te zoeken.

Phippsøya en Lågøya

Een van de zeven eilanden ten noorden van Nordaustlandet is Phippsøya. Het is een plek waar ijsberen zich regelmatig vertonen. In deze poolachtige omstandigheden laat ook de ivoormeeuw zich zien, een volledig witte meeuw. Een andere bijzondere meeuw die zich hier vertoont is de Rossmeeuw, een kleine meeuwensoort met een rozeachtige borst.

Een ander eiland ten noorden van Nordaustlandet is Lågøya, zoals de Noorse benaming al verraadt, een laag eiland waar een grote groep walrussen regelmatig verblijft. Voor vogels is het ook een aantrekkelijke vestigingsplaats. Vooral vorkstaartmeeuwen hebben hier hun favoriete broedgebied.

Een reis naar Spitsbergen is een reis vol ontdekkingen

Een poolheld uit Tilburg

Bij de barre tochten van poolhelden die op uitgestrekte ijsvlakten als eerste een vlag plantten denk je het allereerst aan de grote Noorse ontdekkingsreizigers: Amundsen en Nansen. Roald Amundsen ging de geschiedenisboeken in toen hij de Engelsman Robert F. Scott vóór was bij de race op weg naar de geografische zuidpool. Op 14 december 1911 was dat een feit. Maar het is net als bij topsport: het is vooral de winnaar die de eeuwige roem ten deel valt. Ook voor anderen trok de Noordpool als een magneet. Een van hen komt van eigen bodem: Sjef van Dongen uit Tilburg. Deze Brabander wordt door zijn vader in 1923 benaderd om ook te komen werken bij de NV Nederlandsche Spitsbergen Compagnie. Uiteindelijk is hij met zijn moeder en twee broers en twee zussen terechtgekomen in het stille Barentsburg. Maar het gezin keert al na enkele jaren terug naar Nederland. Sjef blijft achter, ook al vindt hij niet helemaal zijn draai in het koude Spitsbergen. Maar hij maakt van de nood een deugd. Buiten zijn werk op het mijnkantoor traint hij sledehonden en gaat met hen op stap. De gouverneur van Spitsbergen kent zijn passie en kunde en nodigt hem uit om op zoek te gaan naar het neergestorte luchtschip Italia. Voor Stef is dit dé uitdaging. Op maandag 18 juni 1927 vertrekt hij met negen honden en een slee samen met de Italiaanse alpenjager Gennaro Sora om op zoek te gaan naar het verongelukte luchtschip. Met proviand voor 24 dagen gaan ze de onbekende wereld tegemoet. Het is geen gemakkelijke opdracht want ze maken dagen van veertien uur en meer. Sjef van Dongen zelf daarover: ‘We zaten op een plek verlaten van God en de wereld. We vinden het ene berenspoor na het andere. We doen drie dagen over een afstand van 36 km. Slapen of rusten kon je niet.’ Iedereen die bij de reddingsactie betrokken is moet door blijven lopen om niet af te drijven met het drijfijs. Zijn reismaat Sora gaat met ski’s en al een paar keer kopje onder. Uiteindelijk komen ze zelf in problemen en worden ze gered door een Russische ijsbreker.

Bij terugkeer in Nederland werd de Brabantse avonturier als een held binnengehaald. In 1957 was hij gast in het televisieprogramma Anders dan anderen. Filmmaker Frans Mouws maakte in 2014 een documentaire over hem: De vergeten poolheld. Sjef schreef zelf ook een aantal boeken: Vijf jaar in ijs en sneeuw, Mijn leven in het Noordpoolgebied en Een Hollandsche jongen in het hooge noorden. Leven en avonturen op Spitsbergen. In 2015 verscheen in de Volkskrant een artikel over hem naar aanleiding van een nieuw boek van Michelle van Dijk: Sjef van Dongen, Nederlandse Poolheld. Boeiend om het verhaal over deze poolheld van toen te lezen met de kennis van Spitsbergen van nu. Meer informatie: www.lecturacultura.nl.

Barentsøya, Edgeøya en overige eilanden

Barentsøya, Edgeøya en overige eilanden verkennen

Edgeøya: ruimte en rondvliegende meeuwen Foto Beluga Adventures

Spitsbergen bestaat uit een verzameling grotere en kleinere eilanden. De twee grootste – Spitsbergen en Nordaustlandet – liggen dicht tegen elkaar aan. De kleinere zijn meer afgedwaald van dit cluster. Een uitzondering is Prins Karls Forland dat voor de westkust van het eiland Spitsbergen ligt. In het uiterste noordoosten ligt Kvitøya. Het eiland doet zijn naam eer aan want het is er aardig wit. Ver verwijderd van Spitsbergen en Barentsøya, ligt een verzameling eilanden aangeduid als Kongs Karls Land. Ten zuiden van Edgeøya ligt Hopen, een langgerekt eiland. Nog eens 240 km zuidelijker ligt Bereneiland; in het Noors Bjørnøya.

Barentsøya

Ten oosten van het eiland Spitsbergen ligt Barentsøya (1288 km²). Voor een groot deel is het eiland bedekt met gletsjers, waaronder, hoe kan het anders op dit naar Willem Barentsz vernoemde eiland: Barentsjøkulen. Toch zijn er ook flinke stukken eiland zonder ijs, zoals Sjødalen. Op de toendra’s van ‘Barentszeiland’ leven rendieren en brandganzen. Tussen Barentsøya en het zuidelijker gelegen Edgeøya ligt de Freemansund, de zee-engte vernoemd naar de Engelsman Ralph Freeman. Deze speelde een belangrijke rol speelde in de walvisvangst door de Engelsen. Een plek waar aan land gegaan wordt is Sundneset bij Sundbukta aan de zuidzijde van het eiland.

Hier is ook een oude trappershut, die voor de jacht gebruikt werd. Sundneset is ook het startpunt voor een mooie wandeling over de toendra.

Edgeøya

Edgeøya is het derde grootste eiland van Spitsbergen met een oppervlak van 5074 km²; het eiland is 114 km lang en 79 km breed. Ook hier zijn grote oppervlakten in het zuiden en het oosten bedekt met gletsjers. Maar in tegenstelling tot de andere grotere eilanden zijn er op dit eiland ook veel gebieden zonder permanente sneeuw- en ijsbedekking. In het oosten ligt de immense gletsjer Edgeøyjøkul met een oppervlakte van 1365 km². Het oostelijke deel is de Stonebre, in het westen de Storskavle en in het zuiden Kong Johans bre. De Storskavle vormt met zijn 590 m het hoogste punt van het eiland. In het noordwesten ligt nog los van de hoofdgletsjer de Langjøkul. Het klimaat op het eiland is hoog Arctisch als gevolg van de oostelijke stroming in het water. De warme golfstroom ontbreekt hier.

Op Edgeøya wonen geen mensen. Wie hier voet aan de grond wil zetten en er doorheen wil trekken heeft toestemming nodig van de sysselmann, de gouverneur van Spitsbergen. Het is onduidelijk wie het eiland als eerste heeft ontdekt, maar als een van de mogelijke ontdekkers wordt de Nederlandse cartograaf en ontdekkingsreiziger Joris Carolus (1566-1636) genoemd. In 1614 zou hij deze omgeving voor het eerst beschreven hebben. Deze veelzijdige ontdekker van de noordelijke wateren werkte voor de Noordsche Compagnie en de Vereenigde Oost-Indische Compagnie.

Thomas Edge

Een toepasselijke combinatie: een paartje ijseenden te midden van een massa ijs

Het eiland is vernoemd naar de Engelse walvisvanger Thomas Edge die tussen 1616 en 1619 in en om Bereneiland en Spitsbergen verbleef. Maar aangenomen wordt dat Nederlanders hier eerder waren. In 1972 is op het eiland naar olie geboord; dat zou in de huidige tijd in zo’n kwetsbaar gebied ondenkbaar zijn. Gelukkig is er toen niets gevonden. Het eiland vormt een deel van het Søraust-Svalbard naturreservat, waarvan ook Barentsøya en de Tusenøyane, een groep kleine eilanden ten zuiden van Edgeøya, deel uitmaken.

Het eiland vormt een opvallende geologische eenheid, gevormd in het Trias, de vroegste periode van het Mesozoïcum (250-200 miljoen jaar geleden). De bergen zijn relatief laag en afgeplat. De plateaubergen worden door gletsjers gescheiden. De dalen zijn op de bodem rijker begroeid in vergelijking met andere plaatsen op Spitsbergen. Daardoor is er weer voedsel voor rendieren; op het eiland lopen ruim duizend rendieren rond.

Diverse plekken op het eiland hebben door hun ligging en functie voor mijnbouw- en transportactiviteiten een betekenis gekregen, zoals Diskobukta aan de westkust van Edgeøya. Opmerkelijk is dat dezelfde naam gegeven is aan een baai op Groenland. Op het strand van Edgeøya liggen op sommige plaatsen veel walvisbeenderen. Ook boomstammen vanuit Siberië drijven vaak deze kant op. Dat gebeurt wel op meer plaatsen op Spitsbergen. Op het eiland zijn ook veel vogels te spotten, zoals de in groten getale voorkomende drieteenmeeuwen, zwarte zeekoeten en grote burgemeesters. Hun aanwezigheid lokt roofdieren aan op zoek naar voedsel. Het zijn vooral ijsberen en poolvossen die hier voedsel vinden voor hun jongen. Soms hoeven ze er niet veel voor te doen, want her en der vallen aardig wat jonge vogels en eieren van de rotsen. Aan de westkant van het eiland is de Storfjord. Langs deze fjord zijn op diverse plaatsen vogelkolonies.

Schiereilanden

Aan de zuidkant van het eiland liggen twee schiereilanden gescheiden door de twee uitlopers van de Tjuvfjord. Het westelijke schiereiland eindigt in Kvalpynten. Hier liggen de gletsjers Digerfonna en Kvalpyntfonna en de Kvalpyntfjell met sneeuw erop.

Het oostelijke schiereiland draagt de naam Negerpynten. In dit gebied ligt ook de 375 m hoge Negerfjell en het Negerdal. Zou de naam afkomstig zijn vanwege de overwegend zwarte kleur van het leisteen, in het Noors aangeduid als skifer?

IJsvrij, maar continue bevroren

De grond die op Spitsbergen vrijgekomen is van sneeuw en ijs door het dooien van vroegere gletsjers is permanent bevroren. Deze vorm van permafrost gaat zelfs tot 100 tot 140 m diep in de grond. Omdat alle gebouwen die op Spitsbergen staan gebouwd zijn op deze bevroren grond, wordt voortdurend onderzocht of er veranderingen optreden door de klimaatveranderingen die uiteraard ook Spitsbergen treffen. De metingen zijn in 1998 begonnen en merkwaardig genoeg is de bevroren laag sindsdien 25-30 cm dikker geworden. Onderzoek van de temperatuur daarentegen wijst erop dat de bovenlaag per tien jaar 0,7°C gestegen is en steeds verder stijgt. Metingen hebben aangetoond dat deze temperatuurstijging zich zelfs tot een diepte van 80 m voortplant.

Halvmåneøya

Aan de zuidkant van Edgeøya ligt Halvmåneøya, een eilandje van niet meer dan 12 km². Dit eilandje is een onderdeel van Søraust-Svalbard naturreservat. Door de vulkanische oorsprong van het gesteente kan hier maar weinig groeien. In de 17de eeuw waren hier jagers actief vanwege de vele ijsberen. Vanaf 1898 is er een vangststation gebouwd; dit was nog tot de winter van 1969/1970 in gebruik. Vanwege de diverse historische objecten is het eiland niet vrij toegankelijk behalve het vangststation Bjørneborg.

Kvitøya

Kvitøya is letterlijk uit het Noors vertaald het ‘witte eiland’; geen wonder deze benaming want het is één grote ijskap, de Kvitøyjøkul, 682 km² sneeuw en ijs. Het hoogste punt van de ijskap is 410 m. Slechts twee puntjes van het eiland zijn ijsvrij in de zomer: in het noordoosten Kræmerpynten en in het zuidwesten Andréeneset. Het maakt deel uit van het Nordaust-Svalbard naturreservat.

Het was de Nederlandse kapitein Cornelis Giles die dit eiland in 1707 voor het eerst ontdekte. De Noorse schipper Johan Kjeldsen uit Tromsø was de eerste die het eiland officieel in kaart bracht en er de naam Kvitøya aangaf in 1876. Het eiland is jaren later in het nieuws gekomen doordat het de laatste rustplaats werd van drie deelnemers aan de beroemde Arctische ballonvaart in 1897. Aan boord waren drie Zweden: de ballonvaarder Salomon August Andree, de meteoroloog Knut Frænkel en de fysicus Nils Strindberg. Zij poogden om per luchtballon Örnen, dat in het Zweeds De Arend betekent, de Noordpool over te vliegen. Maar hun poging strandde na veel pech en wisselende windrichtingen bij Kvitøya. Pas veel later werden hun lichamen en hun dagboeken gevonden. Het zuidwestelijke puntje van het eiland is vernoemd naar de Zweed Andrée met de naam: Andréeneset. Vaak wordt het eiland omgeven door pakijs; daardoor is het een geliefde verblijfplaats voor walrussen en ijsberen.

Hopen

Ten zuidoosten van Edgeøya ligt het smalle, langgerekte eiland Hopen in de Barentszzee, ver verwijderd van de andere eilanden. Het eiland ligt op 185 km afstand van het zuidpuntje van het eiland Spitsbergen. Edgeøya is nog geen 35 km lang en op z’n breedst niet meer dan 2 km. Daardoor heeft het een oppervlakte van nog geen 50 km². Het smalle eiland is tussen november en juli omgeven door ijs. Aangenomen wordt dat Edgeøya in 1613 ontdekt werd door de Engels walvisjager Thomas Marmaduke uit Kingston upon Hull. Hij gaf de eiland de naam Hope Island, naar zijn schip Hopewell.

Het eiland is weinig beïnvloed door menselijk handelen. IJsberen en poolvossen vertonen zich hier regelmatig. Afgezien van het weerstation is het eiland sinds 2003 een beschermd natuurreservaat. Vooral voor vogels is de bescherming belangrijk. Op de internationale lijst van BirdLife staat het eiland te boek als een van de interessantste gebieden in Europa. Op het eiland broeden vooral alken en drieteenmeeuwen.

Tusenøyane

Ten zuiden van de zuidelijkste punten Kvalpynten en Negerpynten op Edgeøya liggen nog zeer veel kleine verspreide eilandjes, aangeduid als Tusenøyane, de duizend eilanden.

Tezamen vormen ze de archipel van Spitsbergen bestaande uit meer dan veertig eilandjes. Soms liggen ze los, soms gegroepeerd zoals de noordelijkst gelegen Kong Ludvigøyane, Meinickeøane, Brækmoholmane, Tiholmane, Kulstadholmane, Schareholmane, en Menkeøyane. Deze eilanden, druk bezocht door een groot aantal watervogels dat hier ook broedt, vormt een onderdeel van het Søraust Svalbard naturreservat.

Verder bestaat uit de archipel nog uit een groot aantal kleinere eilanden. Het was de Nederlander Joris Carolus, geboren in Enkhuizen, die in de tweede helft van de 16de eeuw voor het melding maakte van deze eilanden ten zuiden van Edgeøya.

Een eiland voor Beren

Halverwege de Noordkaap in Noord-Noorwegen en Spitsbergen ligt Bereneiland. Het eiland dankt zijn naam aan de aanwezigheid van ijsberen. Willem Barentsz zette het eiland tijdens zijn derde expeditie in 1596 op de kaart. De Noren hebben de Nederlandse benaming letterlijk vertaald tot Bjørnøya. Officieel hoort het eiland bij Spitsbergen, maar omdat het er zo ver verwijderd van ligt van de overige eilanden wordt het zelden bezocht in het kader van een reis naar Spitsbergen. In het verleden is het eiland gebruikt als station voor de jacht op walrussen en voor de walvisvaart. Aan het eind van de 19de eeuw is gepoogd steenkool te winnen. De overblijfselen van de mijn ‘Tunheim’, enkele huizen en een spoorlijntje zijn inmiddels verdwenen. Geologisch is het eiland zeer interessant vanwege de verschillende leeftijden van de gesteenten; veel rotsen bevatten ook fossielen. Opmerkelijk is dat er een 9000 jaar oude turflaag is.

Het eiland heeft een oppervlakte van is 178 km². Aan de kust zijn veel steile kliffen; het zuidelijke gedeelte is bergachtig met de Miseryfjell als hoogste berg van 536 m. Het landschap is vrij kaal met geringe plantengroei. Op Bereneiland heerst een gematigd poolklimaat met een relatief gematigde temperatuur in de winter en weinig neerslag. Wel is er vaak wind en mist.

Achtergrondinformatie

Landschap en bevolking

Omdat op Spitsbergen maar beperkt voet aan de grond gezet kan worden is een verkenning per schip ideaal

Scandinavië geldt al als een van de best beschermde natuurgebieden van Europa, maar Spitsbergen is met zijn geïsoleerde ligging ver buiten de bewoonde wereld en onder Arctische invloeden wel een van de best bewaarde plekken op aarde met minimale menselijke invloeden. Bovendien staat het al lang onder bescherming van de Noorse overheid. Al in de 19de eeuw werd na de langdurige jacht op zeedieren, roofdieren en vogels duidelijk dat er iets moest gebeuren. Toen in 1925 Noorwegen de eilandengroep onder haar verantwoording kreeg, werd door de Svalbardlov vastgelegd dat dieren, planten, natuurformaties, stukken land en overblijfselen van het verleden beschermd zouden worden. Daarmee werden ook rendieren en later ook andere dieren, waaronder de poolvos beschermd. Het bewaken van cultuurschatten, zoals oude voorwerpen als restant van de diverse activiteiten op Spitsbergen kwam pas goed in gang sinds 1960.

Momenteel zijn er 29 beschermde natuurgebieden. Naast de al zes bestaande nationale parken werd in 2005 Indre Wijdefjorden nasjonalpark opgericht. Daarmee is in totaal 65 procent van het landareaal beschermd en 86,5 procent van het omringende water.

Landschap

De bergen op Spitsbergen zijn geologisch zeer verschillend van aard

Grote hoeveelheden sneeuw en ijs domineren het landschap van deze eilandengroep. Omvangrijke gletsjers en sneeuwvlakten maken grote delen van de eilanden ontoegankelijk. In de winter is Spitsbergen één sneeuw- en ijsmassa. Vooral in het noorden en het oosten liggen grote sneeuwmassa’s met kilometerslange gletsjers die in zee eindigen. Veel dalen eindigen met gletsjers aan het einde van de fjorden. De overgebleven morenen, een opeenhoping van gesteente aan het einde van een gletsjer, geven een goed beeld van de terugtrekking van het ijs. Door beweging van het ijs tussen de bergen en steenmassa’s zijn in de loop van vele eeuwen stukken rots en stenen vrijgekomen. Het materiaal kan diverse afmetingen en vormen hebben. Dit fenomeen is op veel plaatsen op Spitsbergen te zien.

Eigenlijk is Spitsbergen het resultaat van voortdurende bedekking met ijsmassa’s afgewisseld met warmere perioden in de afgelopen twee miljoen jaar. Nu ziet het landschap er uit als Noorwegen aan het einde van de laatste ijstijd, zo’n achtduizend jaar geleden. Daarmee is het landschap nog steeds in ontwikkeling en beweging. Vroegere geologische processen zetten zich hier voort: zand wordt weer zandsteen, alleen is het een kwestie van weer een miljoen jaar wachten.

De kenmerkende spitse bergen, waaraan het gebied zijn oorspronkelijke naam te danken heeft, liggen vooral in het westen van Spitsbergen. Het centrale deel van het eiland Spitsbergen ligt vol grotere en kleinere gletsjers, soms met elkaar verbonden. Daar bovenuit pieken de donkere bergen afstekend tegen de witte sneeuw- en ijsmassa’s.

Meer oostelijk richting Barentsøya en Edgeøya doemen de vlakkere bergen op, ook wel aangeduid als tafelbergen. Tussen deze bergen liggen vaak brede dalen. De bergen op Spitsbergen kunnen door vorst behoorlijke steenlawines veroorzaken. Het is een proces dat al eeuwen gaande is en Spitsbergen ook gevormd heeft tot nu toe.

In het westen zijn er vooral de bergen met de typische spitse toppen afgewisseld met fjorden, zoals de Magdalenefjord. Dit is de fjord die Willem Barentsz in 1596 invoer en er de eerste walrussen zag. Het aantal fjorden is groot, soms zijn ze smal, maar ze kunnen ook zeer breed zijn. Veel fjorden vertakken zich verder landinwaarts.

Het noordoostelijke eiland, Nordaustlandet, is in feite een enorme ijskap met grote grindvlakten. De zuidoostelijke eilanden Barentsøya en Edgeøya kennen diep uitgesleten kloven.

Opvallend zijn de bergruggen met in de zomer de verticale strepen sneeuw in contrast met de donkere ondergrond. In de zomermaanden is er zicht op de toendra’s waar het ijs tijdelijk weggesmolten is.

De bergruggen in het westen zijn het resultaat van botsingen en opstuwingen van ijs en aardlagen. Zeer oude aardlagen zijn hierdoor aan de oppervlakte gekomen. In de Van Keulenfjord zijn mooi de verschillende fossielrijke lagen te zien.

Andere plaatsen, zoals de Bockfjord, tonen sporen van een vulkanisch verleden. Er zijn nog wat restanten van de eerdere heetwaterbronnen, de zogenaamde Jotunkjeldene. Het water is er gedurende het gehele jaar 20°C. Wie er aan land gaat wordt verzocht voorzichtig om te gaan met de resten van de kalkafzettingen die er liggen rond deze plaatsen. Twee uur gaans landinwaarts liggen de Trollkjeldene, een grotere groep warmwaterbronnen. Er zijn watertemperaturen gemeten tot 28°C.

Bevolking

Op Spitsbergen is het vooral leeg

Spitsbergen is een van die weinige plekken waar geen sprake is van een bevolking die zich generaties lang gevestigd heeft. Slechts weinig mensen hebben gepoogd hier langdurig te verblijven. Alleen degenen die in het toerisme werken, outdooractiviteiten organiseren of in de mijnen werken vestigen zich hier voor een langere periode.

Vroeger kon een permanent verblijf niet door gebrek aan voedsel en de barre kou in de winter, nu zijn er nog steeds beperkte mogelijkheden om langduriger te verblijven, tenzij je werk hebt in toerisme, in onderzoek of in de weinige winkels of andere voorzieningen. Het vliegcontact met moederland Noorwegen maakt Spitsbergen tot een soort booreiland waar mensen en goederen regelmatig aangevlogen worden.

Spitsbergen telde in juli 2015 2667 inwoners, van wie 72 procent een Noorse, 16 procent een Russische of Oekraïense en 12 procent een andere (Duitse, Zweedse, Poolse of Thaise) nationaliteit heeft.

Beperkte economische activiteiten

Afgezien van walvissen, huiden en mijnbouw heeft Spitsbergen nog niet voor de goudmijnen gezorgd die enkelen ooit verondersteld hadden. Zware weersomstandigheden in de winter en gebrek aan rendabele exploitatie van andere stoffen dan steenkool maken de locatie niet snel tot een economisch succes. Daar komt bij dat de strenge bescherming van natuur en vaarwater grootscheepse menselijke ingrepen vrijwel onmogelijk maken. Alleen het herbergen van onderzoekers en toeristen vormt een bron van inkomsten. Steeds meer toeristen weten de eilanden te vinden. Soms voor een kortstondig bezoek met een uitstapje naar Longyearbyen, soms voor een langduriger verblijf met deelname aan de vele excursies die in de archipel georganiseerd worden. Deze excursies verschaffen in het hoogseizoen, vooral in de zomer, werkgelegenheid aan gidsen en outdoor bedrijven.

Politiek geënt op Noorwegen

De eilandengroep maakt sinds 1925 officieel deel uit van Noorwegen. De Noorse regering beslist in het Storting (parlement) over de grote lijnen in de ontwikkeling van de eilandengroep. Een voorbeeld is de houding ten opzichte van de NAVO, het gebruik van bodem en vaarwater en het verkeer van mensen en goederen. Alle wetten die in Noorwegen gelden, gelden ook op Spitsbergen. De sysselmann på Svalbard, de vertegenwoordiger van de Noorse overheid op Spitsbergen, ziet toe op de naleving en vormt een sluis voor alle politieke zaken die Spitsbergen op lokaal niveau aangaan.

Toch is er wel een paspoortcontrole omdat Spitsbergen niet onder het Schengenverdrag valt.

Klimaat

Spitsbergen heeft een toendraklimaat. In een wereld van sneeuw en ijs, hemelsbreed zo’n duizend kilometer van de Noordpool, is het er op sommige plaatsen aanmerkelijker minder koud dan op vergelijkbare plekken op dezelfde noorderbreedte. Vooral de westkust van Spitsbergen staat onder invloed van de warme golfstroom, waardoor het zeewater ook minder koud is dan elders op de aarde op deze breedtegraad. Op het land is er hierdoor een grotere rijkdom aan flora dan elders zo ver in het noorden. De fauna is vergelijkbaar met die van andere poolgebieden.

Naast de wat mildere westzijde staat de (noord)oostkant daarentegen meer onder directe invloed van noordpoolijs en -wind. De gemiddelde temperatuur voor de koudste maand, vaak februari of maart, varieert van -7 tot -15°C. De laagst gemeten temperatuur was op Svalbard lufthavn, het vliegveld bij Longyearbyen, waar in maart 1986 -46°C werd gemeten.

Weer- en ijscondities kunnen zeer snel veranderen in het Arctisch gebied. Wat de ene dag open water is kan de volgende dag vol liggen met ijs. Door draaiing van de wind kan uit het noorden een flinke hoeveelheid ijs komen aandrijven.

De bergtoppen hangen regelmatig in de wolken; aan de noordkant van de bergen is de meeste sneeuw

Klimaatzones

Spitsbergen is onder te verdelen in drie klimaatzones: Middel-Arctische toendra (gemiddelde hoogste temperatuur + 5 tot -7°C), Noordelijk-Arctische toendra (+ 3 tot -5°C) en de Arctische poolwoestijn (lager dan + 3°C).

Afgezien van de koudste gebieden is de gemiddelde temperatuur in juli circa 6°C. In de praktijk komt het erop neer dat de temperatuur varieert van 3 tot 9°C in de maanden juli en augustus. Toch kan het kwik uit de wind en in de zon tot 12 tot 15°C oplopen. Het warmst zijn de dalen; ooit heeft het kwik boven 20°C gestaan. In de zomer is echter ook wel eens vorst waargenomen behalve in de gebieden met fjorden.

Polaire oostenwinden

Op Spitsbergen overheersen de polaire oostenwinden. Doordat er afwisseling is tussen land en water vindt beïnvloeding plaats van de weerssystemen. De wind waait meestal uit noordoostelijke richting. In het westelijke deel van Spitsbergen waait deze meestal uit oostelijke of zuidoostelijke richting. Alleen tijdens de zomer kan tijdelijk meer westenwind optreden, vooral aan de westkust en in de fjorden daar. In de periode van oktober tot maart waait het vaak het hardst; een windkracht van 5 meter per seconden, windkracht 4 op de schaal van Beaufort, is dan geen zeldzaamheid.

De luchtvochtigheid op Spitsbergen is over het algemeen zeer laag; in de winter voelt het daardoor veel minder koud aan dan in vergelijkbare gebieden. Ook is het zicht vaak zeer ver door de heldere lucht zonder vocht en fijnstof zoals elders op aarde.

Neerslag

De neerslag is sterk afhankelijk van de omgeving. Gemiddeld valt er 200 tot 500 mm, de meeste regen valt in de herfst en nazomer. De minste neerslag valt in het noorden, hier valt zelfs minder dan 100 mm. De meeste neerslag valt in het zuidoosten; daar valt gemiddeld 1000 mm. Ter vergelijking: in Nederland liggen de gemiddelden in neerslag tussen 750 en 900 mm; in België 750-1400 mm. Op en rond Spitsbergen is het vaak bewolkt; ook tijdens perioden met hogedruk, waar het normaal helder is. In de periode april-mei komt de minste bewolking voor. In de winterperiode valt een groot deel van de neerslag in de vorm van sneeuw.

Als de nacht valt, gaat het noorderlicht aan

Als op 11 november de zon ondergaat, gaat deze ook goed onder, want het eerste laat drie maanden op zich wachten. En donker is ook echt donker op Spitsbergen, want het aantal straatlantarens of lichtpunten langs de wegen is klein. Geen wonder dat je hier dan ook het noorderlicht zo goed kunt zien. Strooilicht dat elders het noorderlicht moeilijker zichtbaar maakt is er nauwelijks. Een goede reden om vanuit welke locatie dan ook de blik op de avondhemel te richten. Omdat er ook geen sprake is van fijnstof of andere vervuiling in de atmosfeer is de lucht hier op zijn puurst. Rond 15 februari komt de zon weer boven de horizon.

Geschiedenis

In het Svalbard Museum is veel te zien over de vroegere walvisvangst

De geschiedenis van de eilanden zo ver in het noorden verwijderd van de bewoonde wereld vormt een bijzonder verhaal. Door hun geïsoleerde ligging en het gebrek aan perspectief voor menselijke bewoning hebben zich hier nooit mensen gevestigd. Wel zijn er steeds plekken geweest waar mensen trachtten te overwinteren, maar dit liep in geen van de gevallen uit tot langdurige periodes. Er is dan ook geen sprake van een oerbevolking. Onduidelijk is of Vikingen die de zee opgingen naar IJsland en de Faeröer ook op Spitsbergen zijn geweest. Wetenschappers hebben er nog geen bewijzen voor gevonden, behalve een geschrift dat melding maakt van de ontdekking in 1194 van Svalbarð, wat in het oud-Noors staat voor ‘koude kusten’. Het is echter geen sluitend bewijs dat het daadwerkelijk om Spitsbergen gaat, want het zou ook kunnen duiden op andere ijzige locaties in het noorden.

Nederlandse ontdekking

Het begon allemaal met de eerste vaart van Willem Barentsz in 1594 waarbij hij een fjord in voer en daar een omgeving ontdekte die nog door niemand in kaart was gebracht.

Waarschijnlijk was hij door slecht zicht te vroeg oostwaarts gevaren want zijn doel was in Indië uit te komen. In feite had hij dus noordelijker naar het oosten moeten afbuigen. Maar ijsmassa’s maakten doorvaart noordelijker moeilijker. Overigens was de derde poging van Barentsz om via het noorden Azië te bereiken in 1596 beter bekend als de ‘Noordoostelijke doorvaart’. Hij werd vergezeld door de zeevaarder Jacob van Heemskerck. De cartograaf en dominee Petrus Plancius werkte actief mee aan de planning van de reis. Bij deze meer noordwaartse reis in vergelijking met eerdere reizen ontdekte Willem Barentsz eerst Bereneiland. Op 80°11’ NB, kwam het huidige Spitsbergen in beeld. Barentsz sprak van Het Nieuwe Land. Hij keerde terug naar Bereneiland en splitste daar de expeditie. Eén schip onder bevel van Jan Cornelisz. Rijp probeerde westelijk van Spitsbergen een doorvaart te vinden. Barentsz zelf koos voor de noordelijke variant tussen Spitsbergen en Nova Zembla. Het lukte Barentsz de noordpunt van Nova Zembla te benaderen, maar het ijs speelde hem parten en het schip kwam vast te zitten. Van aangespoeld drijfhout, grotendeels afkomstig van het door het pakijs kapotgebeukte schip werd een onderkomen – Het Behouden Huys – gebouwd om te overleven. Na de winter werd gewerkt aan een sloep om de bemanning veilig terug te kunnen brengen naar de bewoonde wereld. Barentsz echter stierf een week na het vertrek van Nova Zembla.

De benaming van veel wateren rond Spitsbergen was het werk van de Nederlanders aan boord van de schepen. Ook diverse plaatsen werden vernoemd naar Nederlandse ontdekkers, waaronder Rijpsburg aan de Isfjord. Deze naamgeving is pas in 2011 door de Noren officieel goedgekeurd. De plaats is vernoemd naar Jan Corneliszoon Rijp (1570-1630). Hij was gezagvoerder van het tweede schip in de derde expeditie op zoek naar de Noordoostelijke Doorvaart onder leiding van Jacob van Heemskerck en Willem Barentsz in 1596. Tijdens deze expeditie werden Bereneiland en Spitsbergen ontdekt. Bereneiland werd door de Noren omgedoopt tot Bjørnøya en Spitsbergen tot Svalbard. Alleen de naam Spitsbergen bleef gehandhaafd voor het hoofdeiland.

Walvisjacht

De verhalen van de overlevenden van de dramatische laatste reis van Barentsz leverden een schat aan verhalen op over de omgeving, het ijs, de fjorden, de walrussen en de walvissen.

Voor ondernemende Nederlanders was het al gauw duidelijk dat Spitsbergen perspectieven bood voor de walvisvangst. En zo werden de fjorden en zeeën in en rond de eilandengroep het jachtterrein voor Nederlandse en later Engelse walvisjagers. Een van de toegankelijke fjorden voor dit doel was de Smeerenburgfjord. De Nederlandse Noordsche Compagnie startte traankokerijen in Smeerenburg op Amsterdamøya. Permanente bewoning bleek door de winterse omstandigheden onmogelijk. In de zestien huizen die er stonden konden tweehonderd walvisvangers gehuisvest worden. De exploitatie in het zomerseizoen ging door tot 1660. In totaal hebben er zo’n driehonderd schepen gevaren tijdens de hoogtijdagen van de walvisvangsten. De jacht concentreerde zich vooral op de Groenlandse walvis, Grønnlandshvalen, met als gevolg dat dit zeezoogdier in de wateren van Spitsbergen bijna was uitgeroeid. Daarom is ook later de Nederlandse walvisvangst en -verwerking verschoven naar het eiland Jan Mayen, Groenland en de oostkust van Canada.

Van walvissen naar huiden

In onze tijd zou de toenmalige nietsontziende jacht op de walvissen overbevissing of onverantwoord omgaan met de natuur worden genoemd. Het gevolg was dat halverwege de 18de eeuw vrijwel alle walvissen rond Spitsbergen weggevangen. Spitsbergen had weinig meer te bieden om een lange reis naar het noorden te rechtvaardigen. Maar geen nood: na de walvissen kwamen andere dieren in beeld. Spitsbergen werd het terrein voor de pelsjagers. Velen kwamen uit Rusland, de Pomoren.

Zij overwinterden vanaf 1715 als een van de eersten op Spitsbergen. Maar ook inwoners van Noord-Noorwegen kregen weet van de mogelijkheden en richtten zich rond 1790 op ijsberenjacht. De Noren hadden speciale jachtexpedities; rond 1840 kwam de jacht pas goed op gang. Toch hebben deze activiteiten niet geleid tot langdurige vestiging van mensen in de diverse gebieden.

Zoeken in de bodem

Toen aan het einde van de 19de eeuw de techniek zich verder ontwikkelde en de behoefte aan energie toenam, kwam Spitsbergen opnieuw in de belangstelling. Ditmaal stond de bodem centraal, een boeiende werkplek voor geografen en geologen. Bodemonderzoek bracht grote steenkoolvoorraden aan het licht. En groot bijkomend voordeel was dat in tegenstelling tot andere plekken op de wereld de steenkool hier gemakkelijk te winnen was. Naast de winning van kolen werden ook korte tijd fosfor, goud, zink, lood, koper, gips en marmer geëxploiteerd. Verschillende namen herinneren daaraan zoals Gipsvika, Gipsdalen en Gipshuken.

Steenkoolwinning

Sommige resten uit het verleden geven nog een goed beeld van hoe het ooit was in de periode dat meer uit de bodem geëxploiteerd werd

Overigens speelde bij de steenkoolwinning Nederland een belangrijke rol. In 1924 gaf de directie van de N.V. Nederlandsche Spitsbergen Compagnie uit Rotterdam, de naam Barentsburg aan de plaats waar de compagnie actief was met de steenkoolwinning. Eerder heette de nederzetting eenvoudig Green Harbour, maar met deze naam wilde de Rotterdamse onderneming Willem Barentsz eer betonen. Het was de Rotterdamse rederij N.V. Van der Eb & Dresselhuys’ Scheepvaart Maatschappij die in 1920 de rechten had gekregen om de steenkolenlagen tussen Green Harbour en het oostelijk gelegen Coles Bay te exploiteren. Maar de resultaten waren van dien aard dat in 1932 de mijn met veel verlies van de hand gedaan werd aan het Russische staatsbedrijf Trust Arktikugol. Dit bedrijf startte direct na de overname met de winning van steenkool.

Een van de andere plekken waar de steenkoolwinning op gang kwam was bij de Adventfjord. Al lang was bekend dat de steenkool daar gemakkelijk te winnen zou zijn. De Amerikaan John Munroe Longyear bezocht Spitsbergen voor het eerst in 1901 als toerist, maar ontdekte al snel de mogelijkheden van de exploitatie van het zwarte goud. Twee jaar later keerde hij terug en kreeg nieuwe informatie over de steenkoolvelden aan de westkant van de Adventfjord. Enkele jaren later, in 1906, richtte de man uit Boston de Arctic Coal Company op. Het bedrijf had een Amerikaanse administratie, maar het waren de Noren die het werk deden. Al snel kreeg de nederzetting bij de steenkoolvelden de naam Longyear City, inmiddels vernoorst tot Longyearbyen. Voor vervoer van de steenkool werd een kilometerslange transportbaan over de bergen aangelegd. De resten ervan zijn op diverse plaatsen nog te zien. Financiële problemen tijdens de Eerste Wereldoorlog maakten een einde aan het Amerikaanse succes. In 1916 kwam de onderneming in handen van de Store Norske Spitsbergen Kulkompani in Oslo. In hetzelfde jaar werd de Kings Bay Kull Compani gestart in Ny-Ålesund. In de Tweede Wereldoorlog werden alle mijnactiviteiten stopgezet.

Zwarte bladzijden

Behalve de tegenslagen in de beide wereldoorlogen kent de steenkoolwinning een aantal zwarte bladzijden in haar geschiedenis. In 1962 vond een gasexplosie plaats in de Kings Bay mijn bij Ny-Ålesund. In 1996 kwamen 140 mensen om het leven toen een Russisch toestel met mijnwerkers uit Rusland en de Oekraïne neerstortte tegen de Operafjell, 14 km ten oosten van het vliegveld van Longyearbyen. Een jaar later vonden 23 mensen de dood bij een explosie in de mijn van Barentsburg.

In 1998 werd de mijnbouw in Pyramiden gestopt. In 2001 werd de Svea mijn geopend, een van de grootste ondergrondse steenkoolmijnen van Europa en de grootste van Spitsbergen.

Inmiddels is sprake van een forse productie van steenkool in deze mijn. Alleen helemaal zonder milieugevaar is dit niet, vooral vanwege het transport. De kolenschepen moeten door de Akselsund varen, een nauwe doorgang bij de Van Mijenfjor . Behalve aan steenkool is de bodem ook rijk aan andere fossiele brandstoffen. Bij Ebbadalen bij de Billefjord wordt aardolie en gas gevonden in de bodem. De Russen waren na de Tweede Wereldoorlog tot 2006 actief in het zoeken naar deze brandstoffen maar er is niets uit voortgevloeid. In het najaar van 2015 werden plannen gesmeed om de Sveamijn te openen voor toeristen. Daarmee hoopt de eigenaar van de mijn extra inkomsten te verwerven. Het is voor het eerst in de geschiedenis sinds de oprichting dat niet-werknemers een kijkje mogen nemen op dit hermetisch gesloten terrein.

Tweede Wereldoorlog

Restanten van de oude mijninstallaties na de branden in de Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog is ook aan Spitsbergen niet onopgemerkt voorbijgegaan. Bij het uitbreken van de oorlog waren er iets minder dan duizend Noren en tweeduizend Russen op Spitsbergen. Tot augustus 1941 verliep alles nog rustig en konden de werkzaamheden ongestoord verlopen voor beide bevolkingsgroepen.

Maar na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie op 22 juni 1941 plaatsten de geallieerden op 31 juli de mijnen onder bewaking. Alle Russen werden eind augustus met een oorlogsschip naar Arkhangelsk in Rusland geëvacueerd. De Noren werden begin september vervoerd naar Groot-Brittannië. Gelijktijdig werden alle strategische objecten vernietigd. Daaronder vielen: kolen- en olieopslagplaatsen, krachtstations en radiostations. De Noorse strijdkrachten werden opgesteld in Longyearbyen, Barentsburg en Sveagruva.

Vanuit de Noorse overheid en de mijn, de Store Norske Spitsbergen Kulkompani, werd gepoogd met behulp van een garnizoen de productie weer op gang te krijgen, maar dit mislukte. Begin september 1943 kwam een Duitse aanval met onder andere het slagschip Scharnhorst. Daarbij werd Longyearbyen en de tweede mijn, Gruve 2, in brand geschoten. Na de oorlog bleek dat het achterste deel van Longyearbyen, Sverdrupbyen, in Longyeardalen nog intact was. Maar de vernietiging van de mijn zorgde voor een economische crisis voor de Store Norske Spitsbergen Kulkompani. De voorzitter van het bestuur, Hilmar Reksten, stelde dat de Noorse staat de schade financieel zou moeten compenseren. De Noorse staat kwam echter alleen met leningen gedurende enkele jaren. Maar uiteindelijk kreeg de mijn in 1948 toch 16,5 miljoen kronen uit het Noorse oorlogschadefonds.

Herziening Svalbardtraktaat

In de herfst van 1944 eisten de Russen herziening van het Svalbardtraktaat dat in 1920 was afgesloten. In dit verdrag werd de soevereiniteit over Spitsbergen aan Noorwegen toegekend. Wel stond in dit verdrag dat Noorwegen de inwoners van de landen die het verdrag ondertekenden de vrijheid zou laten om economisch actief te zijn op Spitsbergen en de omringende zeegebieden. De inzet van de Russische eis was dat Bjørnøya (Bereneiland), dat voor het ingaan van het traktaat in feite een Russisch territorium was, terug zou vallen aan de Sovjet-Unie. Tevens zou Spitsbergen een gezamenlijk Russisch-Noors bezit moeten zijn. Tijdens onderhandelingen in de winter van 1944-1945 zagen de Russen af van de eis van het bezit van Bereneiland, maar hielden vast aan het gezamenlijk bezit van Spitsbergen. Even werd het stil na het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar in 1946 dook het Russische verzoek weer op. In 1947 bepaalde de Noorse regering dat de Russische eis niet te verenigen was met de Noorse buitenlandse politiek. Sinds die tijd bleef de Russische eis in de doofpot. Alleen protesteerde de Sovjet-Unie hevig bij de oprichting van de NAVO in 1949. Het Noorse Lidmaatschap van de NAVO (inclusief Svalbard en Jan Mayen) zou in strijd zijn met het Svalbardtraktaat. Het Noorse antwoord was simpel en effectief: Svalbard is neutraal gebied en de NAVO zou ingrijpen als de gedemilitariseerde status geschonden zou worden.

Modern centrum

Rechts moderne huizen aan de rand van Longyearbyen; de huizen links zijn in december 2015 getroffen door een lawine

Longyearbyen werd op 8 augustus 1943 bijna compleet vernietigd door de Duitse oorlogsmachinerie. Na de Tweede Wereldoorlog werd de stad herbouwd. De mijnactiviteiten werden in 1990 overgeheveld naar de Sveagruva. Longyearbyen werd een stad voor toeristen en wetenschappers. De komst van de universiteit (UNIS) in 1993, het mondiale bewaarcentrum voor zaden (Svalbard Global Seed Vault) en het Svalbard Satellite Station luidde een nieuw tijdperk in. Wetenschappers uit de gehele wereld hebben grote belangstelling voor het gebied en doen er regelmatig studie naar de ontwikkeling van de aarde en andere geologische processen. De eerste wetenschappelijke studie was in 1827 al uitgevoerd door een Noorse geoloog. Vanaf 1850 was Spitsbergen het reisdoel voor een aantal expedities om wetenschappelijke informatie te verzamelen. De resultaten van deze reizen en expedities verschaften de wereld inzicht over de waterstromen in de oceanen, de geschiedenis van gesteenten, de exacte vorm van onze planeet, het planten- en dierenleven in de polaire gebieden, noorderlicht, klimaat, gletsjers en ontstaansgeschiedenis van de archipel. Naast wetenschap is toerisme belangrijk geworden. Toeristen vinden steeds meer hun weg mede door de komst van cruiseschepen en moderne expeditievaartuigen. Met behulp van kleinere schepen kunnen toeristen en wetenschappers op diverse plaatsen aan land gaan.

Springplank voor ontdekkingsreizigers

Voor Noorse ontdekkingsreizigers was Svalbard een ideaal uitgangspunt voor hun poolexpedities. Dit kwam vooral door de noordelijke ligging en de gunstige ijsomstandigheden. Vanaf Spitsbergen is het slechts 1300 km naar de Noordpool. Voor Roald Amundsen (1872-1928) was Ny-Ålesund een goed vertrekpunt voor zijn eerste poging de Noordpool te bereiken met een watervliegtuig. Een jaar later ging hij per luchtschip. Na Amundsen volgden een jaar later nog de Italiaan Umberto Nobile en de Amerikaan Lincoln Ellsworth in het luchtschip ‘Norge’, waarbij ze veilig de Noordpool bereikten. Op 12 mei wapperden op de Noordpool drie vlaggen naast elkaar: de Noorse, Amerikaanse en Italiaanse. Toen Umberto Nobile in 1928 weer vertrok in een nieuw zeppelins, de Italia, verliep de heenreis zonder problemen, maar crashte het luchtschip op de terugweg. Een grootse internationale reddingsactie met Italianen, Zweden, Finnen, Russen, Fransen en Noren werd op touw gezet. Amundsen was hier ook bij. Zijn vliegtuig stortte echter neer op het ijs waarbij hij samen met vijf andere bemanningsleden om het leven kwam. De Nederlander Van Dongen die werkzaam was in een mijn ging daarna samen met de Italiaan Gennaro Sora met behulp van een hondenslee op zoek naar overlevenden. Na een zoektocht van vier weken moesten ook zij gered worden. Een Russische ijsbreker wist Van Dongen, Sora en zeven andere bemanningsleden uiteindelijk te redden.

Niemandsland

Oorspronkelijk was Spitsbergen niemandsland. Nederlanders, Engelsen, Denen, Noren en Russen verbleven er, maar het kwam nooit tot een kolonisatie met een centraal gezag (bestuur). In 1920 kwam daar verandering in. Het zogenaamde Svalbardtraktaat werd ondertekend.

Alle landen die hierbij betrokken zijn hebben gelijke rechten om activiteiten te ontplooien op Spitsbergen, maar wel binnen de voorwaarden en regels van de Noorse wet. In 1925 volgde daarna nog eens de souvereiniteitsverklaring van Spitsbergen, inmiddels omgedoopt tot Svalbard. De eilandengroep werd verklaard tot een vrije economische zone én gedemilitariseerd gebied.

Behalve het veiligstellen van het gebied voor de mens, krijgt de natuur alle aandacht. In 1973 werden de eerste drie nationale parken opgericht. Er zijn nauwelijks wegen, behalve in de weinige gebieden waar mensen wonen en werken. Sneeuwscooters, vliegtuigen, helikopters en diverse vaartuigen zorgen voor de verbinding met Svalbard Airport nabij Longyearbyen als dé toegangspoort voor Spitsbergen. De sysselmann på Svalbard (gouverneur) staat aan het hoofd van het eilandbestuur als vertegenwoordiger van de Noorse kroon.

Steeds meer schepen vinden de weg naar Spitsbergen voor excursies en expedities, hier het zeilschip Noorderlicht met NorgeReiser

Flora en fauna

Naast grote ijsmassa’s toch ook veel berghellingen met groeimogelijkheden tegen de hellingen en op de toendra’s

Spitsbergen vormt met zijn omgeving van water, ijs, sneeuw en gletsjers een voor de meeste planten en dieren onherbergzaam gebied. Andere dieren dan die algemeen zijn op het vasteland van Europa en Scandinavië hebben hier alle ruimte. In het verleden is veel gejaagd op allerlei diersoorten. De walvissen en ijsberen zijn daarbij het meest bejaagd. Maar door tijdige maatregelen zijn met een grootse aanpak van natuurbescherming de flora, fauna en ecosystemen veiliggesteld voor de toekomst. Dat maakt het mogelijk om hier uitgebreid te genieten van ijsberen, walrussen, walvissen, zeehonden, rendieren, poolvossen en diverse zeevogels in een ongestoorde omgeving.

De Nationale parken en natuurreservaten spelen hierin een belangrijke rol bij de natuurbescherming op Spitsbergen. Nordaust-Svalbard Naturreservat is met zijn 55.354 km² het grootste beschermde natuurgebied. Het is ook het meest blootgesteld aan de hoog-arctische invloeden met een poolwoestijnklimaat: hét domein van ijsberen en walrussen. Het imposante natuurgebied omvat Nordaustlandet, Kvitøya en Kongs Karlsland. Een tweede groot beschermd gebied is Søraust-Svalbard Naturreservat met een oppervlakte van 21.825 km². De eilanden Barentsøya, Edgeøya en Tusenøyane vormen tezamen dit immense gebied. Andere grote beschermde natuurgebieden zijn het Sør-Spitsbergen nasjonalpark (13.286 km²) en Nordvest-Spitsbergen nasjonalpark (9.914 km²).

Planten

Bij overwintering was bergzuring (Oxyria digyna) levensreddend tegen scheurbuik. Door ervan te eten konden overblijvers overleven

Het plantenleven op Spitsbergen is overzichtelijk: echte bomen groeien er niet maar wel de dwergberk en de poolwilg. Deze houtige gewassen groeien in struikvorm. Er is een groot aantal bergplanten, grassen en mossen die dicht bij de grond groeit, vaak op onverwachte plaatsen. Een op het eerste gezicht kaal landschap kan soms nog tot verrassende ontdekkingen leiden. Zo groeien er tussen de stenen, nabij sneeuw en ijs, prachtige bloeiende planten.

Kort groeiseizoen

De groeiomstandigheden voor planten zijn in vergelijking tot andere plekken op aarde minimaal en kenmerken zich door grote temperatuurwisselingen, kort groeiseizoen, veel wind en vaak verschuiving van de bodem door de vorst.

Elke zomer dooit de bovengrond, afhankelijk van de locatie, tot een diepte van 30 tot 150 centimeter. Voor planten is daar de mogelijkheid om aan water en voedingsstoffen te komen. De plaatselijke situatie, bijvoorbeeld afhankelijk van het sneeuwdek dat er op lag, is bepalend voor de mogelijkheden om uit te groeien. Toch zijn er vergelijkbaar met even noordelijk gelegen plaatsen op aarde op Spitsbergen juist ook weer goede mogelijkheden voor planten om zich te ontwikkelen. Veel is te danken aan de warme golfstroom en microklimaten door plaatselijke omstandigheden. Een voorbeeld van zo’n microklimaat is bij Colesdalen, een dal bij de Isfjord. Hier groeien rijsbes (N blokkebær, L Vaccinium uliginosum ssp. Microphyllum, E polar bilberry), de arctische bergbraam (N molte L Rubus chamaemorus, E cloudberry), arctische campanula (N arktisk blåklokke, L Campanula uniflora, E arctic harebell) en dwergberk (N dvergbjørk, L Betula nana, E dwarf birch). Deze planten komen elders op Spitsbergen niet of nauwelijks voor.

In sommige gevallen betekende de plantengroei ook letterlijk de redding voor mensen die langduriger op Spitsbergen verbleven. Zo heeft de bergzuring (N:Fjellsyre Fjell L: Oxyria digyna E: mountain sorrel) heel wat levens kunnen redden, waar anderen door scheurbuik omkwamen.

Aanpassing

Typerend voor de plantengroei op Spitsbergen is het vermogen om zich aan te passen aan de plaatselijke omstandigheden met groeivoorwaarden in de bodem en het (micro)klimaat.

Ze doen dit door wat bossiger, dus meer compact dicht op elkaar te groeien, meer bodembedekkend door meer horizontale groei, dichte beharing, elastisch wortelstelsel, vegetatieve vermeerdering door uitlopers en miniatuurgroei. Bijzonder zijn ook de paraboolvormige bloemen die meedraaien met de zon en zo een vijf graden hogere temperatuur kunnen bereiken. De meeste planten zijn door hun langzame ontwikkeling meerjarig. Waarbij normaal planten in één seizoen bloemen en zaad maken is het hier over meer jaren gespreid. Wetenschappers hebben Spitsbergen in vijftien verschillende groeizones ingedeeld.

Al tussen de verschillende ijstijden hebben planten zich hier kunnen ontwikkelen in warmere perioden. Zo is ontdekt dat er tussen 9000 en 2000 jaar vC in het Rosenbergdal op Edgeøya planten groeiden. Aangenomen wordt dat elders planten pas kwamen in de loop van het Holoceen, dat wil zeggen de laatste tienduizend jaar.

Het laagland, de kusten, de ijsvrije dalen en de berghellingen zijn geschikte plekken groeiplaatsen voor planten. In totaal is dat nog geen tien procent van het gehele oppervlak van Spitsbergen.

IJs in beweging

Spitsbergen ligt vol met ijs en sneeuw. De grootste gletsjers liggen in het oosten van Spitsbergen. Tussen het oosten en het midden van Spitsbergen is een duidelijk klimaatverschil. In het oosten is het klimaat droger en valt er minder sneeuw in de winter. Deze meer vastgevroren gletsjers zijn minder in beweging. Ze verplaatsen zich hooguit enkele meters per jaar. Aan de kust zijn de gletsjers duidelijk losser; deze gletsjers kunnen zich sterk verplaatsen in korte tijd. Veel gletsjers op Spitsbergen zijn zogenaamde surge-gletsjers. Kenmerkend voor deze gletsjers is de snelle beweging van de voorkant van de ijsmassa met enkele meters per dag voordat ze smelten. Dit type gletsjers komen alleen voor op Spitsbergen, in het Arctische deel van Canada en Alaska voor. Wetenschappers kennen nog steeds niet de juiste oorzaak van deze afbraak. Aangenomen wordt dat de gletsjers een rustfase hebben, waarin tussen de dertig en vijfhonderd jaar geen afbraak plaatsvindt. Het ijs dat in beweging is zorgt ook voor diverse diersoorten die hier goed kunnen leven. De ijsbeer is daar een van.

Klimaatzones

Sinds 120 jaar wordt de ontwikkeling van het plantenleven in kaart gebracht. Daarbij worden de planten ingedeeld in de diverse klimaatzones. Er zijn planten die in de verschillende klimaatzones groeien. In de Middel- en Noordelijk Arctische toendra en Arctische poolwoestijn groeit onder andere de arctische heidesoort kantlyng (L Cassiope tetragona) en de Spitsbergenpapaver (N Svalbardvalmue, L Papaver dahlianum).

Hoewel het aantal plantensoorten veel lager is dan op het vasteland van Noord-Europa, zijn h zijn er inmiddels toch 178 soorten planten, 390 soorten mos, 708 korstmossen en meer dan 750 soorten paddenstoelen en schimmels waargenomen. Enkele plantensoorten zijn ingevoerd, maar deze zijn vooral te vinden rond de weinige vestigingsplaatsen.

Op Spitsbergen komen vooral planten voor die zich ook elders in Scandinavië gevestigd hebben. Maar er zijn ook veel planten die in Scandinavië juist zeldzaam zijn zoals sneeuwgras (N snøgras, L Phippsia algida, E ice grass) en poolranonkel (N polarsoleie, L Ranunculus sulphureus, E sulphur-colored buttercup). Andersom zijn sommige planten die in Scandinavië algemeen zijn, zeldzaam op Spitsbergen, zoals bergbraam (N molte, L Rubus chamaemorus, E Cloudberry) en kraaiheide (N fjellkrekling, L Empetrum hermaphroditum, E Crowberry). Bijzonder is dat ook een aantal struikachtige planten wel aanwezig zijn, zoals de kruipwilg, maar deze worden hier vaak niet hoger dan twee tot vijf centimeter hoog. Verder groeit er de poolwilg (N polarvier, L Salix polaris, E polar willow) en de netnervige wilg (N rynkevier, L Salix reticulata, E net-leaved willow). De enige nog een beetje zich ontwikkelende struik is de dwergberk (N dvergbjørk, L Betula nana, E dwarf birch); deze komt echter zeldzaam voor op enkele plaatsen aan de Is-fjord.

Elk stukje land op Spitsbergen heeft zo zijn randvoorwaarden voor plantengroei. Sommige bergruggen met weinig sneeuw zijn in het voorjaar vroeg sneeuwvrij. Maar de planten kunnen blootgesteld worden aan grote temperatuurschommelingen en extreem veel licht. Vroeg in juni als de zon al maandenlang 24 uur schijnt zijn hier al bloeiende planten te zien.

De grote brede sneeuwvrije dalen zijn weer dé vestigingsplaats voor mossen, wollegras-types, varens en grassen. Een dergelijke vegetatie geeft weer gelegenheid voor rendieren en ganzen zich hier te vestigen.

Het zal duidelijk zijn dat de weinige planten die er groeien gekoesterd moeten worden. Groepen wandelende toeristen zouden een negatieve invloed kunnen hebben op hun toekomstmogelijkheden. Daarom worden sommige plaatsen ook gewoon ontzien op georganiseerde wandeltochten. De natuur is en blijft extra kwetsbaar door de toch al harde omstandigheden en de geringe verspreidingsmogelijkheden.

Zoogdieren

Door het gebrek aan voedsel is het aantal zoogdieren op het land beperkt; ook de beschikbare stukken land zijn begrensd omdat de lange winter zorgt voor een bedekking met sneeuw en ijs.

IJsbeer

Een moeder ijsbeer voedt haar jong boven op een berg

IJsberen (N isbjørn syn. polarbjørn en kvitbjørn/hvitbjørn, L Ursus maritimus, E polar bear) komen verspreid op Spitsbergen voor; de dieren hebben een duidelijke voorkeur voor gebieden met ijs waar ze op jacht gaan naar zeehonden en ander wild. Ze volgen daarbij de bewegingen van het ijs. Afstanden van duizend kilometer zijn niet zeldzaam. IJsberen zijn ook goede zwemmers; onderzoekers namen een afstand van 160 km waar. In de zomer gaan de dieren ook wel aan land, maar het blijven duidelijk koude-minnaars. Ze zijn dus meestal op het ijs te vinden. IJsberen jagen meestal solitair; ze kunnen 300-800 kilo wegen met uitschieters naar 1000 kg. De beren zijn beduidend groter dan de mens: ze bereiken een lengte van 250 cm, met een schouderhoogte van 160 cm. Vrouwtjes zijn 150-300 kg met een lengte van 180-200 cm. De dieren zijn door hun huid en vacht zeer goed geïsoleerd, waardoor ze de meest extreme koude kunnen doorstaan. Alhoewel de dieren wit tonen, zijn ze in de zomer wat meer geelbruin. De haren zijn in feite kleurloos, maar door het licht en de sneeuw tonen ze kleur. IJsberen hebben 42 tanden, waarvan de rooftanden groter en scherper zijn. Zij gaan hiermee hun prooi te lijf. Het voedsel van de ijsberen bestaat voornamelijk uit zeehonden, zoals ringelrob, baardrob, zadelrob en klapmuts. Soms eten ze ook walrus en kleinere dieren zoals de poolvos, zeevogels en eieren en soms ook wat planten.

IJsberen komen voor rond alle eilanden van Spitsbergen, maar het meest op en rond Kongsøya, Svenskøya, Edgeøya, Nordaustlandet en Hopen. Enkele dieren leven op een oppervlakte van enkele honderden vierkante meters en jagen op het zeeijs in het voorjaar. Deze beren wachten in de zomer op het land op nieuw ijs in het najaar. De meeste dieren volgen echter het ijs en trekken in de zomer naar het ijsrijkere oosten en noordoosten van Spitsbergen.

IJsberen paren van maart tot juni; de draagtijd bedraagt zeven tot acht maanden. Meestal worden er twee jongen geboren; een uitzondering is slechts één of drie of vier jongen. Bij de geboorte wegen de jongen ongeveer 600 gram met een lengte van 25 cm. De jongen worden in een hol van sneeuw ter wereld gebracht. Het drachtige dier graaft het hol zelf, waar ze in de winter rustig in afwachting van het werpen verblijft. Voor de keuze van de plaats van het hol kiest het vrouwtje een plek waar de sneeuw stevig is. Voor het werpen van de jongen graaft het vrouwtje een aparte ruimte. Sneeuwholen komen veel voor op het vasteland, aan de kust, maar soms ook wel op het pakijs. Pas als de jongen enkele maanden oud zijn verlaten ze voor het eerst het hol. De jongen worden een tot drie jaar gezoogd. Pas na twee jaar zijn de jonge dieren zelfstandig. Na drie tot zes jaar zijn de jongen geslachtsrijp. Vrouwtjes zijn volgroeid na vijf tot zes jaar; mannetjes hebben er acht tot tien jaar voor nodig. IJsberen worden doorgaans niet ouder dan 25 jaar; een enkeling wordt dertig plus; in gevangenschap hebben enkele dieren een leeftijd van veertigplus bereikt.

In totaal zijn er rond en op Spitsbergen zo’n 1900-3600 ijsberen. In augustus 2015 was de laatste telling in het gebied. Over de hele wereld gezien zijn er zo’n 20 000 tot 25 000 dieren. Op Spitsbergen volgen onderzoekers de situatie bij het graven van de holen van ijsberen; deze holen zijn afhankelijk van de ijssituatie. Als het ijs laat komt, zijn er doorgaans minder holen dan wanneer het ijs vroeger komt.

Wacht u voor de ijsbeer; hij is overal op Spitsbergen

Als er een dier afhankelijk van klimaatsverandering is, dan is het wel de ijsbeer. Geen wonder dus dat juist dit dier zo tot de verbeelding spreekt in alle klimaatdiscussies en de aanpak om de menselijke invloed op het klimaat in ieder geval zoveel mogelijk te beperken.

IJsbeer en mens: een wankel evenwicht

Van de dieren die op Spitsbergen voorkomen is de ijsbeer degene die de meeste aandacht trekt. Zeker in deze tijd, waarbij de hoeveelheid ijs onder druk staat is de beer extra in de belangstelling. De ijsbeer is immers niets zonder ijs. Daar komt bij dat zijn voorkomen, zeker met jongen, sterk tot de verbeelding spreekt. De jongen hebben een hoge aaibaarheidsfactor. Daar ligt tegelijkertijd een groot knelpunt, want een nabije kennismaking met een ijsbeer kan voor iemand met een camera een grote uitdaging zijn om de ultieme ijsberenfoto te maken. Toch is het gevaar, ook op grotere afstand, groter dan menigeen verwacht. Doordat ze erg snel zijn, zowel op het land als op het ijs, kunnen ze vlug bij hun prooi zijn. In 2015 werd nog een Tsjechische toerist overvallen door een ijsbeer in zijn tent. En dat terwijl er rond de tent een berenalarm was geïnstalleerd. De beer groef er simpelweg onderdoor. In veertig jaar tijd zijn vijf toeristen om het leven gekomen door aanvallen van beren. Als beren afval van mensen op het spoor komen gaan ze vaak verder zoeken. Daarmee vormen ze weer een gevaar voor de mens. Geen wonder dat de bescherming van de mens op nummer een staat bij het betreden van Spitsbergen.

Walrus

Walrussen zijn graag samen

De walrus (N hvalros, L Odobenus rosmarus, E walrus) is te herkennen aan zijn twee grote tanden. Bij mannetjes kunnen deze meer dan een halve meter lang worden. De grote roodbruine dieren kunnen na langduriger verblijf in kouder water een wat meer rozige kleur vertonen. Na een kort verblijf op het land of ijs komt de bruine kleur weer terug. De dieren hebben een relatief kleine kop met een brede bek met stijf haar. In het water zijn ze beweeglijk; op het land bewegen ze zich een stuk moeilijker. De huid van de dieren is extreem dik. De mannetjes zijn sterker ontwikkeld in nek- en schouderpartij en zijn in het geheel veel groter dan de vrouwtjes. Een mannetje kan een lengte van 3,5 m en een gewicht van 1500 kg bereiken; bij de vrouwtjes is de lengte circa 2,5 m en het gewicht rond 900 kg. Een jong weegt bij de geboorte 85 kg en is 1,3 m lang. Deze jongere dieren zijn donkerder van kleur.

Walrussen foerageren meestal in ondiep water. Hun voedsel bestaat vooral uit schelpdieren, maar bij gebrek daaraan staan soms ook vogels of zeehonden op het menu. Veel mannetjes maken foerageertrips vanaf land, terwijl de vrouwtjes met hun jongen achterblijven op het pakijs. De dieren hebben gevoelige snorharen die beweeglijk zijn om de bodem te kunnen aftasten. Er zijn twee ondersoorten, de Atlantische (O. r. rosmarus) en de iets grotere Pacifische (O. r. divergens). De walrussen op Spitsbergen leven ook in Oost Groenland, op Frans Jozef Land en in de zuidelijke Barentszzee en de Karazee. De meeste walrussen op Spitsbergen zijn mannetjes; de vrouwtjes en jongen zijn te vinden bij Frans Jozef Land. Walrussen zijn sociale dieren die graag dicht tegen elkaar aanliggen; ook zwemmen en duiken doen ze graag tegelijk met elkaar. Buiten de paartijd zijn de mannetjes graag onder elkaar. IJsberen vallen walrussen wel aan als ze honger hebben; meestal moeten de jongen het dan ontgelden, maar dit komt niet vaak voor. IJsberen nemen liever geen risico door de ouders aangevallen te worden.

Baardrob

Een baardrob ligt te relaxen op een stuk afgedreven ijs van een gletsjer

Een van de veel voorkomende zeehonden is de baardrob (N storkobbe/blåsel, L Erignathus barbatus, E seal). De baardrobben zijn het gehele jaar op diverse plaatsen op Spitsbergen en in de omringende wateren te vinden. Ze kunnen een lengte bereiken van 230 cm met een gewicht tot 260 kg. De bovenkant van de dieren is grijs; vlekken ontbreken dikwijls.

Jonge dieren zijn meestal donkerbruin. Na de geboorte zorgt de moederzeehond voor een veilig holletje van sneeuw, waar de jonge dieren beschermd zijn tegen de koude en ijsberen. De baardrobben houden zich vooral op in en rond ondieper water. Vis en schelpdieren staan meestal op hun menulijst.

Zeehond

Op Spitsbergen tref je verschillende soorten zeehonden, ook wel robben genoemd, aan. Sommige soorten komen ook in andere Arctische gebieden voor, andere ook in andere (niet-Arctische) streken. De belangrijkste laten we hier de revue passeren.

Zadelrob

De zadelrob (N Grønlandssel, L Pagophilus groenlandicus, syn Phoca groenlandica, E harp seal) is een zeehond die voornamelijk in de Noordelijke IJszee en rond de Noordpool leeft.

De zadelrob heeft een lichtgrijze vacht met een zwarte kop. Over de flanken en over de rug loopt een zwarte band die doet denken aan een zadel. Bij vrouwtjes is de tekening minder duidelijk aanwezig. De jongen van de zadelrob hebben bij de geboorte een dikke, witte vacht. Deze gaat in een later stadium over in een vacht met donkere vlekken. De bovenzijde wordt daarna lichter en de onderzijde donkerder; de tekening wordt daardoor minder duidelijk. Bij een leeftijd van drie jaar wordt de vacht lichtgrijs. Als de dieren vier jaar oud zijn, ontwikkelt zich een zwarte band.

Een volwassen zadelrob wordt 168-190 cm lang met een gewicht van 120-140 kg. Mannetjes bereiken een lengte van 183 cm en een gewicht van 135 kg; vrouwtjes worden gemiddeld 179 cm lang en wegen circa 120 kg. Zadelrobben leven van schaaldieren en vissen, waaronder haring en kabeljauw. De dieren zijn zeer goede duikers en kunnen wel dertig minuten onder water blijven en tot een diepte van 280 m komen. Zadelrobben houden zich vaak in groepen op. In februari-maart verzamelen zich grote kolonies op het ijs om hun jongen te werpen en te ruien. Oude mannetjes daarentegen leven vaak alleen of in kleine groepjes. De zadelrobben krijgen één jong die bij hun geboorte circa één meter lang zijn en rond de 12 kg wegen. Zadelrobben komen voor in de noordelijke Atlantische Oceaan en de Noordelijke IJszee en n kunnen dertig jaar oud worden.

De zadelrob kwam wereldwijd in het nieuws door opnames van pelsdierjagers die de jongen doodknuppelen voor de vacht. Na het zien van deze beelden groeiden in veel landen de kritiek op deze vorm van jagen.

Ringelrob

De ringelrob of kleine zeehond (N ringsel, L Pusa hispida, E ringed seal) is een zeeroofdier uit de familie van de zeehonden. De ringelrob is zilvergrijs aan de onderkant en bruinachtig op de rug. Hij lijkt op de gewone zeehond, maar is veel kleiner. Op zijn rug heeft hij vaak een patroon van lichtere ringen, waar deze zeehond zijn naam aan te danken heeft.

Volwassen dieren bereiken een lengte van 110-160 cm en een gewicht van 50-100 kg. Het gewicht is sterk afhankelijk van het seizoen; in de herfst zijn de dieren het zwaarst en in het voorjaar en begin van de zomer het magerst. Dit is in de paartijd en de periode dat de dieren hun haren verliezen. In het voorjaar zijn de geslachtsrijpe mannetjes wat donkerder op hun kop dan de vrouwtjes. Jonge ringelrobben zijn circa 60 cm lang en wegen gemiddeld 4,5 kg. In hun jeugd hebben ze een witte, langharige pels die in een paar maanden overgaat in een meer zilverkleurige huid zoals de oudere exemplaren. De ringelrob jaagt overdag op kleine vissen en kreeftachtigen. In de nazomer behoren vooral garnaalachtigen tot het menu. De ringelrob kan goed zwemmen en daarbij geruime tijd onder water blijven; twintig minuten is geen zeldzaamheid. Jonge dieren kunnen zich al twaalf minuten onder water ophouden tot op een diepte van negentig meter.

De ringrob is herkenbaar aan ringen op de achterzijde. Foto Beluga Adventures

Op het ijs zijn de ringelrobben altijd behoedzaam om snel te kunnen vluchten; daarbij maken zij gebruik van gaten in het ijs en niet de randen bij open water. Op het ijs bewegen zij zich via hun voorvinnen. Ringelrobben graven holen in sneeuwheuvels om te rusten of jongen te werpen. Deze holen hebben vaak meer gangen en grotere ruimten en kunnen wel 7 m lang zijn. Het zijn de jongen die deze ruimten, ook wel kamers genoemd, graven. Meestal zijn er twee of drie van die kamers. De ringelrob is de enige zeehondensoort die in de noordelijke gebieden met vast ijs kan overleven omdat hij gaten in het ijs kan open houden om te ademen. Deze ademgaten kunnen enkele meters lang zijn. De dieren komen in het gehele Arctische gebied voor inclusief de Noordpool. De robben zijn het gehele jaar waar te nemen op het ijs van alle fjorden bij Spitsbergen. Ringelrobben worden gemiddeld 15-20 jaar oud, een enkele bereikt de leeftijd van 40 jaar.

Walvissen

In het verleden was de walvisvangst rond Spitsbergen zo heftig dat bijna alle walvissen werden weggevangen. Gelukkig heeft de natuur een herstellend vermogen en worden steeds meer walvissen gesignaleerd waaronder de Groenlandse walvis. Deze soort was bijna door de massale vangsten met name door Nederlandse walvisvaarders met uitsterven bedreigd. De witte walvis is inmiddels een van de meest voorkomende walvissen. De blauwe vinvis is een bijzondere verschijning.

Groenlandse walvis

De Groenlandse walvis (N Grønlandshvalen, L Balaena mysticetus, E bowhead whale) wordt circa 20 m lang en heeft lange baleinen, waarmee hij voedsel uit het water kan zeven.

Deze bruine of blauwzwarte baleinen worden wel 4,6 m lang. De bovenkaak is opvallend gebogen met aan weerszijden 240 tot 340 baleinplaten. De neusopening bevindt zich aan de bovenkant van het voorhoofd, waar het een afsluitbaar blaasgat vormt. De jonge dieren zijn bij de geboorte al 4 tot 4,5 m lang. Ze worden 5 tot 6 maanden gezoogd. Opvallend bij deze dieren is dat ze pas na twintig jaar geslachtsrijp zijn. Walvissen kunnen een leeftijd bereiken van 60-70 jaar, maar er zijn resten gevonden van dieren, waaruit zou blijken dat ze zo’n tweehonderd jaar geworden zijn. Volwassen dieren kunnen wel meer dan 100 ton wegen. De huid kan in veel gevallen een speklaag vormen van zo’n 60 cm. De dieren komen het meest voor in niet al te diep water. Ondanks dat ze ooit bijna uitgeroeid waren, wordt aangenomen dat er nu meer dan tienduizend exemplaren zijn. De meeste dieren zouden voorkomen in de Stille Oceaan en de Beringstraat bij Alaska en Canada. De dieren bewegen mee met het ijs en gaan naar het noorden in de zomer en naar het zuiden in de winter. Inuit in Alaska jagen nog steeds op deze walvissen; de hoeveelheden die gevangen mogen worden zijn vastgelegd in de wet.

Witte walvis

Ook de witte walvis, ook wel beluga genoemd, (N hvithval, L Delphinapterus leucas, E white whale) komt op Spitsbergen voor. De witte walvis is een tandwalvis; dit type walvis is in staat een geluid voort te brengen. Ze kunnen geluiden variëren en soms ook imiteren. De mannetjes worden 4,5 m lang en kunnen wel 1500 kg wegen. De koeien zijn een halve meter kleiner en komen niet verder dan een gewicht van 1200 kg. Over hun aantal is weinig bekend, maar aangenomen wordt dat het de meest voorkomende walvis in deze regio is.

De witte walvissen zijn zeer sociale dieren die altijd in kleinere of grotere groepjes voorkomen. Ze hebben niet de kenmerkende rugvin, maar een soort verhoging of kam, die de dieren gebruiken om wat dunner ijs te kunnen breken. Kenmerkend zijn verder de kleine ogen, ronde kop en flexibele nekpartij. Hierin wijken deze dieren af van andere walvissen. Ze vertoeven in de Arctische of sub-Arctische gebieden, waaronder de Noordelijke IJszee en aangesloten wateren. De dieren kleuren pas later wit, bij de vrouwtjes is dat rond het 14de levensjaar, bij de stieren gebeurt dat pas na hun 20ste. De dieren kunnen 30-80 jaar oud worden.

Bultrug

De bultrug (N knølhval, L Megaptera novaeangliae, E humpback whale), ook wel bultrugwalvis of langarmvinvis genoemd is een zeezoogdier behorend tot de baleinwalvissen.

De lange borstvinnen en de knobbels op de kop onderscheiden dit dier van andere vinvissen. Volwassen bultruggen zijn 12-16 m en wegen 25-30 ton, met enkele zwaardere exemplaren tot 60 ton. Kalveren zijn circa 4,5 m lang. Bijzonder van deze dieren is het zingen van de mannetjes in de paartijd; dit kan dagenlang aanhouden. Een ander opmerkelijk gedrag is het zwemmen en springen, waarbij ze regelmatig geheel boven water komen. Het jagen van de dieren op voedsel gebeurt vaak in teamverband. Veel van hun gedrag wijst erop dat het intelligente dieren zijn. Elk jaar leggen de bultruggen grote afstanden af op weg naar warmere wateren om daar te paren en te kalven. Door de walvisvaart zijn de dieren sterk in aantal afgenomen. Na de beëindiging van de jacht in 1966 nemen ze weer in aantallen toe. Rond Spitsbergen houden de bultruggen zich het meeste op in de westelijke en zuidelijke wateren.

Dwergvinvis

Ook de dwergvinvis (N vågehval, L Balaenoptera acutorostrata, E common minke whale) is een zeezoogdier dat behoort tot de baleinwalvissen. Deze vinvis is een van de kleinere baleinwalvissen met een lengte van 9-11 m voor de koeien en 9-10 m voor de stieren. Stieren en koeien worden gemiddeld 4-5 ton, met uitschieters naar 14 ton. Bij geboorte zijn kalfjes 2,5 à 2,8 m; ze worden 5 maanden gezoogd. De rug is donker met een lichte buikzijde. Op de uitsteeksels zijn twee witte plekken zichtbaar. Ook op de Dwergvinvis is in het verleden veel gejaagd; op sommige plaatsen gebeurt dit nog steeds. Aangenomen wordt dat het Noord-Oost-Atlantische bestand zo’n 100.000 dieren telt.

Blauwe vinvis

De blauwe vinvis (N blåhval, L Balaenoptera musculus, E blue whale) is een bijzondere verschijning. Dit zeezoogdier is het grootste dier dat op onze planeet voorkomt. De naam hebben ze vooral te danken aan hun grijsblauwe kleur. De bovenkant is vaak donkerder dan het onderlijf. Aan de bovenzijde hebben de dieren vaak kleine lichte vlekjes; voor elk dier is het patroon van de vlekjes verschillend. Deze vinvis wordt wel meer dan 25 m lang en kan meer dan 100 ton wegen. Opvallend is dat de koeien bij deze diersoorten groter zijn dan de stieren gemiddeld worden zij 27 m. Deze reus onder de baleinwalvissen komt voor in alle grote wereldzeeën. Ze kunnen duizenden kilometers afleggen tussen de voedselgebieden rond de polen en de voortplantingsgebieden rond de evenaar. Opvallend is dat dit grote dier vrijwel alleen leeft van kleine kreeftachtige dieren.

Van alle vinvissen heeft de blauwe vinvis de breedste bovenkaken. Bovenop de kop zijn twee grote neusgaten, ook wel spuitgaten genoemd. Hieruit kunnen de dieren een waterzuil van 12 m hoog spuiten. Deze gaten zijn van kielen voorzien die voorkomen dat zeewater in de neusgaten terechtkomt tijdens de ademhaling. De blauwe vinvis kan, net als de bultrug, zingen. Het gezang is het hardste geluid uit de dierenwereld met een sterkte tot 188 decibel. De frequentie is het laagst van alle walvissen en kan 14 Hertz bereiken. Met frequentie kunnen de dieren duizenden kilometers ver reiken onder water. Door hun omvang hebben ze geen natuurlijke vijanden. De vinvissen zijn bejaagd sinds het einde van de 19de eeuw. Toen in 1966 de jacht werd verboden was minder dan één procent van de oorspronkelijke populatie over. Tegenwoordig zijn er volgens schattingen minder dan 25.000 exemplaren wereldwijd. In de Noordzee komen geen blauwe vinvissen voor, maar tweemaal zijn deze dieren aangetroffen aan de Nederlandse kust: op 1 maart 1594 spoelde een exemplaar aan op het strand van Cadzand en op 21 oktober 1840 op Rozenburg.

Rendieren

Rendieren op Svalbard zijn kleiner dan soortgenoten in Noorwegen

Op diverse plaatsen op Spitsbergen leven rendieren. Ze lopen af en toe door de straten van Longyearbyen. De dieren zijn inmiddels wel gewend aan de toenadering door mensen. Er groeit weinig op Spitsbergen, wel mossen en grassen, maar onder een dikke sneeuwlaag is het niet altijd gemakkelijk daarbij te komen. Er zijn zeven ondersoorten, van wie het Spitsbergenrendier, in het Noors Svalbardrein, er een is. De dieren hebben kortere poten dan hun Scandinavische soortgenoten en een wat rondere kop waardoor ze een meer gedrongen en steviger indruk maken. Hun gewicht hangt af van het jaargetijde; na de winter kunnen de bokken soms maar 65 kg wegen, terwijl het gewicht in de herfst 90 kg kan zijn; bij de hinde is dat 53 tot 70 kg. De bokken zijn gemiddeld 160 cm en krijgen een sterk gewei dat ze in de loop van de winter verliezen. De vrouwtjes zijn niet groter dan 150 cm en dragen hun gewei langer. Het Spitsbergenrendier heeft in de winter een wat lichtere pels.

Deze ondersoort staat inmiddels op de rode lijst, maar gelukkig ziet het ernaar uit dat deze dieren zich kunnen handhaven. Het Spitsbergenrendier (Rangifer tarandus platyrhynchus) komt uitsluitend op Spitsbergen voor. Op alle plekken waar geen gletsjers zijn en wel wat begroeiing is zijn deze dieren te vinden. De meeste dieren zijn te zien Nordenskiöld Land, Edgeøya en Barentsøya.

Om de natuur een handje te helpen zijn in 1993 Spitsbergrendieren uitgezet op Brøggerhalvøya. Het aantal was aanvankelijk uitgegroeid van 15 tot 360, maar na de eerste winter waren er minder dan 100 dieren over. Deels zijn dieren uitgeweken naar elders, deels zijn ze door verijzing van de ondergrond gestorven. Toch zijn rendieren sterk bestand tegen geringere hoeveelheden voedsel. In de winter hebben de dieren een soort spaarstand: ze verbruiken weinig energie en ze zoeken in laag tempo voedsel op hoger gelegen plaatsen. Hun pels zorgt voor goede isolatie zowel tegen lage temperaturen als tegen wind.

Nu er nauwelijks jacht meer is heeft de uitbreiding van dieren zijn natuurlijke grenzen bereikt op sommige plaatsen. Wetenschappers houden nauwkeurig de aantallen bij tussen 1979-2013 in Adventdalen. Het aantal rendieren varieerde daar van 400 tot 1200 dieren.

Poolvos

Poolvossen zijn overal waar ander leven is; ze zijn continu op zoek naar voedsel

De poolvos (N polarrev, L Vulpes lagopus, E polarfox) is op Spitsbergen een vertrouwde verschijning. De dieren kunnen gerust in de straten van Longyearbyen rondscharrelen. Deze wat kleinere vos is beter bestand tegen de zwaardere, Arctische omstandigheden. Zijn snuit is korter en zijn oren zijn ronder. De pels is in de winter dik en wit en in de zomer dunner en bruin. De dieren zijn 55–60 cm lang met een staart van circa 28 cm; ze wegen niet meer dan 2,5 tot 5 kg. De wintervacht begint in september langer uit te groeien; in november–december is de vacht het dikst.

Van de poolvos bestaan twee kleurvarianten, een witte en een blauwe; beide kleurvarianten komen op Spitsbergen voor. De witte variant is helemaal wit, met iets donker haar op de staart. De zomervacht is grijsbruin op de rug en geelwit op de buik. De blauwe variant wisselt minder markant van kleur: ’s winters variërend van donkerbruin tot licht blauwgrijs, gebleekt door de zon, in de zomer wat meer chocoladebruin.

Vogels

Vogels vormen een bijzonder onderdeel bij een bezoek aan Spitsbergen

Door het ontbreken van insecten op de meeste plaatsen op Spitsbergen is het aantal vogels op het land beperkt. Vooral zaad- of besdragende planten komen nauwelijks voor en doordoor ook de zaad- en besetende vogels die je elders in het hoge noorden nog tegenkomt. Op het land komen voornamelijk sneeuwgorzen en sneeuwhoenderen voor. De zeeën en fjorden daarentegen bieden wel voldoende voedsel. Groot is daarom het aantal kleine alken, zeekoeten, drieteenmeeuwen, grote burgemeesters en ivoormeeuwen, eidereenden, ijseenden en papagaaiduikers. Bij de ganzen zijn het vooral de rotganzen, brandganzen en kleine rietganzen die hier leven. Op de grens van land en water vallen vooral de paarse strandlopers en de rosse franjepoten op. De meeste zeevogels op Spitsbergen zijn trekvogels die in de zomer voedsel zoeken in de Grønnlandshavet en Barentszzee. Er zijn maar een paar soorten, zoals de ijseend en de zwarte zeekoet die wel overwinteren en dan veelal te vinden zijn op de grens van water en ijs.

Kleine Alk

Tussen de rotsen en het water is het op sommige plaatsen een hevig druk vliegverkeer van kleine zwart/witte vogels. De kleine alk (N alkekonge, L Alle alle, E little auk) is de meest voorkomende vogel op Spitsbergen.

Het is de kleinste onder de alken-soorten. Deze vogels worden niet groter dan 17 tot 20 cm en wegen slechts 130 tot 200 gram. Kenmerkend zijn de korte poten en snavel. Onderzoekers hebben aanwijzingen dat hun aantal zal dalen bij het stijgen van de temperatuur. De kleine alk is een hoog Arctische soort, die broedt op Baffinøya in Canada, op Groenland, Jan Mayen, Spitsbergen, Frans Jozef Land, Nova Zembla en Severnaja Semlja.

Zwarte zeekoet

Zwarte zeekoet dobbert op de golven van de Isfjord

De zwarte zeekoet (N teist, L Cepphus grylle, E black guillemot) is een van de vogelsoorten die in de winter niet wegtrekt naar andere gebieden. Deze middelgrote alkensoort wordt 30 tot 34 cm lang en weegt 320 tot 485 gram. Mannetjes en vrouwtjes hebben eenzelfde verenkleed. De twee witte vlekken op de zwarte vleugels maken de vogels gemakkelijk herkenbaar tussen de alken en papegaaiduikers. De vogels hebben een snelle vleugelslag, waarbij ze vaak vlak boven het wateroppervlak blijven. Als de dieren te veel gegeten hebben kunnen ze wat onhandig in beweging komen en soms toch weer het water inzakken. In de winter worden de vogels lichter van kleur. De jongen lijken op de volwassen vogels in wintertooi.

Behalve op Spitsbergen komen de vogels voor in de Arctische gebieden in Canada, op Groenland, de Schotse eilanden en Faeröer, langs de kust van Scandinavië en in Siberië. Zo lang er open water is op en rond Spitsbergen blijven ze hier het gehele jaar. Wel neemt hun aantal in de herfst wat af en in het voorjaar weer toe; een klein deel trekt weg.

Kortbek zeekoet

Kenmerkend voor Spitsbergen is de kortbek zeekoet (N polarlomvi, L Uria lomvia, E Brünnich’s guillemot), vroeger ook wel dikbekzeekoet genoemd. Deze vogels werden al afgebeeld op oude prenten. De alk-achtige vogel heeft een compacte vorm met een lengte van 39 tot 43 cm en een gewicht tussen de 700 en 1200 gram. Mannetjes en vrouwtjes zien er hetzelfde uit. In de zomer hebben de vogels een zwarte kop, hals en bovenzijde met een witte buik. De snavel is donkergrijs tot zwart met een witte of witachtige streep aan de onderkant. Ze hebben zwarte ogen en zwartgrijze poten; in de winter hebben ze meer wit in hun verenkleed.

Behalve op Spitsbergen broeden de kortbek zeekoeten ook op Groenland, IJsland, Jan Mayen, Frans Jozef Land en Nova Zembla. Eind juli, begin augustus verlaten de vogels hun vertrouwde omgeving als de jongen uitvliegen. Ze overwinteren ten zuidwesten van Groenland in de wateren bij Newfoundland en Labrador. In de maanden april, mei keren de vogels weer terug naar Spitsbergen.

Kortbekzeekoeten nestelen bij voorkeur in de spleten tussen de rotsen

Drieteenmeeuw

Ook de drieteenmeeuw (N krykkje, L Rissa tridactyla, E black-legged kittiwake) komt in grote aantallen voor op Spitsbergen. Deze middelgrote meeuw is te herkennen aan zijn zwarte toppen aan de vleugels. De manier van vliegen wijkt af van die van andere meeuwen. De vogels zijn 38 tot 41 cm lang; de vogels wegen 330 tot 500 gram. De snavels zijn geelgroen, de poten zijn zwart; ook de ogen zijn zwart met een rode ring er omheen. De drieteenmeeuw is een veel voorkomende broedvogel op Spitsbergen. In totaal zijn meer dan tweehonderd kolonies bekend. De grootste kolonies zijn op Bereneiland en Hopen. Een grote groep broedende vogels kan enorm veel geluid veroorzaken. De vogels overwinteren vanaf september in gebieden in de Atlantische Oceaan in de omgeving van Newfoundland. De eerste drieteenmeeuwen keren al in februari terug, maar het overgrote deel komt niet eerder dan maart.

Ivoormeeuw

De geheel witte ivoormeeuw (N ismåke, L Pagophila eburnea, E ivory gull) is het hele jaar te vinden in en rond de ijsvrije of met ijsbedekte wateren van Spitsbergen.

Deze middelgrote meeuw heeft zwarte poten en een gele snavel met donkere basis; de ogen zijn donker. Door de bouw van het lichaam met ronde borst doet de witte meeuw aan een duif denken. Zowel mannetjes, vrouwtjes als jonge vogels zijn totaal wit; alleen hebben jonge vogels wat kleine donkere vlekjes op de rug, bovenzijde van de vleugels en verspreid op de kop. Maar alle vogels, zowel mannetjes als vrouwtjes, hebben in alle levensfases zwarte poten. Het aantal ivoormeeuwen dat op Spitsbergen broedt is klein. De grootste kolonies broedvogels zijn in de Russische Arctische gebieden te vinden. Ivoormeeuwen komen verspreid over Spitsbergen voor met wat concentraties in de oostelijke delen met als zuidelijkste punt Hornsund, bij Barentsøya, Kong Karls Land en Nordaustlandet. De vogels volgen vaak boten die varen tussen het drijfijs. Ook rond de weinige plaatsen waar mensen zich gevestigd hebben vertonen de dieren zich soms. In september verlaten de vogels de kolonies op weg naar de randen van het ijs. Daar blijven ze tot half oktober, waarna een deel van de vogels naar de ijsvlakten van de Labradorzee tussen Groenland en Canada vliegt. Enkele vogels overwinteren in de Beringzee, in het noordelijk deel van de Stille Oceaan. In april komt de trek terug naar Spitsbergen op gang, alwaar ze in de tweede helft mei hun broedplaatsen opzoeken. Behalve op Spitsbergen zijn de witte meeuwen te vinden in de hoog arctische delen van Canada, Groenland, Frans Jozef Land, enkele eilanden in de Karazee ten noorden van Siberië en de archipel Severnaja Zemlja (Noordland of Noordlandeilanden) in de Noordelijke IJszee.

Grote burgemeester

De grote burgemeester (N polarmåke, L Larus hyperboreus, E glaucous gull) is een vogel uit de familie van meeuwen en sternen. Deze grote meeuwachtige vogel heeft een wit zomerkleed met een lichtgrijze rug. In de winter komen op de kop donkere strepen voor. De vogels hebben een forse, geeloranje snavel en kleine gele ogen. Deze meeuw is een echte alleseter. Op zijn menu staan onder andere vissen, eieren, aas, insecten en bessen. De grote burgemeester is ook een roofvogel die andere vogels doodt, soms zelfs in de vlucht. Het nest bestaat uit een hoopje mos, zeewier en gras. Het legsel bestaat uit groenige tot bruine eieren met donkere vlekken. Zijn broedgebied omvat de noordelijke rotskusten en eilanden, meestal in de buurt van een grote kolonie zeevogels. De grote burgemeester blijft meestal binnen de poolcirkel. De vogels overwinteren voornamelijk aan de noordelijke kusten van de eilanden en andere gebieden in de Atlantische Oceaan.

Kleine jager

De kleine jager (N tyvjo, L Stercorarius parasiticus, E arctic skua) is een vogel uit de familie van jagers. In een eerste oogopslag doet de vogel aan een meeuw denken, maar zijn vlucht is veel sneller en grilliger. De vogels zijn 41-46 cm lang, inclusief de markante lange centrale staartveren. Mannetjes en vrouwtjes hebben eenzelfde uiterlijk, alleen zijn de mannetjes iets kleiner. De kleine jagers bestaan in een lichtere en donkerdere kleurvariant.

In de zomer hebben de lichte varianten een bruinzwarte kop, geelwitte wangen, witte nek, borst en onderkant. De bovenkant is grijsbruin. Soms hebben de vogels een bruine band over de borst. De vleugels zijn relatief lang en smal. De snavel en de poten zijn zwart. Jonge vogels variëren van licht bruin tot bruinzwart. In tegenstelling tot de donkere variant bij de volwassen vogels hebben de jongen een geel-beige dwarsstreep over het grootste deel van hun lijf.

De kleine jager, zijn naam verraadt het al, rooft zijn voedsel al jagend bij elkaar: visjes, aas, wormen, insecten of jonge vogeltjes. De vogels nestelen vaak paarsgewijs, waarbij de dieren vaak jarenlang bij elkaar blijven. Favoriete nestelplaatsen op Spitsbergen zijn de toendra’s op de verschillende eilanden.

Noordse stormvogel

De noordse stormvogel (N havhesten, L Fulmarus glacialis, E northern fulmar) lijkt door zijn uiterlijk met grijs en wit op een meeuw, maar ze zijn niet verwant.

De vogel heeft een korte dikke nek, stevige kop en korte snavel met buisvormige neusgaten. De vogels zijn 45-50 cm lang. Mannetjes en vrouwtjes zien er hetzelfde uit, alleen zijn de mannetjes doorgaans wat groter. Er zijn wat variaties in het uiterlijk binnen de soort uiteenlopend van licht grijs tot donkergrijs aan de bovenkant en wit tot wat lichter grijs aan de onderkant. De donkerde variant komt vooral voor in de noordelijkere streken; de lichtere variant houdt zich meer op in zuidelijkere streken. Alle kleurvarianten hebben een lichte vlek aan het begin van de vleugelpennen. Door dit type vleugels onderscheiden deze vogels zich van de meeuwen. De vogels nestelen van het zuidwesten van Spitsbergen tot aan Nova Zembla. De noordse stormvogel is de enige soort stormvogel die op Spitsbergen broedt. Ze broeden op kliffen en leggen slechts één ei op de rotsen of in een holletje van plantaardig materiaal. Nestelende vogels en jongen kunnen een akelig ruikende maagolie wegspuiten om indringers op afstand te houden. De veren van de vogels die deze smurrie over zich heen krijgen worden zo ernstig beschadigd, dat vliegen onmogelijk wordt. Vaak sterven deze dieren. De vogels houden daardoor vijanden zoals jagers op een afstand.

Vorkstaartmeeuw

Een andere bijzondere meeuw die zich rond en op Spitsbergen ophoudt is de vorkstaartmeeuw (N sabinemåke, L Larus sabini, E sabine’s gull). Deze donkere meeuw met donkere kop en gevorkte staart is een echte toendravogel; hij bouwt zijn nest in terrein met mos, gras of zeewier nabij het water. Het mannetje en het vrouwtje lijken op elkaar. De vogels worden 33 cm lang en wegen 150-210 gram. Kenmerkend bij deze meeuwen is dat ze hun vleugels wat lager houden tijdens de vlucht. De dieren hebben zwarte poten en zien er in de winter hetzelfde uit als in de zomer. De onderkant van de vogel en de staart is wit met een zwarte aan de rand. De jongen van deze meeuw lijken veel op die van de Rossmeeuw.

Eidereend

De eidereend (N ærfuglen, L Somateria mollissima, E common eider) is een grote eend met een forse kop, een korte nek en een lange snavel. De vogels hebben een lengte van 50 tot 71 cm en wegen 1200 tot 2800 gram. De mannetjes en vrouwtjes zien er zeer verschillend uit. Het mannetje heeft een zwart-wit verenkleed met een zwart kapje op zijn kop en een groene nek. In juli is het voor de mannetjes de tijd voor een extra aantrekkelijk verenpak met een wit-bruin patronenspel. De vrouwtjes zijn bruin. Ook de jongen zijn bruin; de mannetjes kleuren daarna in de herfst met een variatie van wit en bruin op de rug en de borst. De jonge mannetjes zijn soms moeilijk te onderscheiden van de ouderen die een overgangsverenkleed hebben voordat het winterse verenpak gevormd is.

Eidereenden bereiken een leeftijd van ongeveer achttien jaar, maar er kunnen er ook dertig en ouder worden. Op Spitsbergen broeden de eenden vooral langs de kusten. Ook broeden ze langs de kusten van Noord-Frankrijk, Nederland, de Schotse eilanden, IJsland, Scandinavië, Rusland, de Arctische delen van Noord-Amerika en Groenland. De eenden overwinteren rond IJsland en langs de kust van Noord-Noorwegen. Kleinere groepen overwinteren ook wel op ijsvrije plaatsen aan de westkust van Spitsbergen

IJseend

De ijseend (N havella, L Clangula hyemalis, E long-tailed duck), een kleine duikende eendensoort, heeft als bijzonderheid dat deze in zoetwater broedt en in zout water overwintert.

De mannetjes zijn duidelijk te herkennen aan hun lange staart van 10 tot 15 cm. Markant zijn ook de kleuren wit, bruin en zwart; de vogels hebben een relatief kleine kop en korte snavel. De mannetjes worden 50 tot 62 cm lang, de vrouwtjes zijn aanmerkelijk kleiner met hun 38 tot 43 cm lengte. De vogels wegen tussen de 600 en 900 gram. In de broedtijd hebben mannetjes een bruinzwarte rug, kop en hals met een witte vlek rond het oog. De rest van het lijf is grauwwit. Opvallend bij deze eenden is dat er in de loop van het jaar verschillen in uiterlijk kunnen ontstaan. Vrouwtjes lijken in de broedtijd veel op de mannetjes, alleen de staart is aanmerkelijk korter. De witte vlek rond de ogen is ook wat minder duidelijk zichtbaar. De eenden broeden vaak in kolonies bij water in de bergen of op de toendra warbij de mannetjes jaar in jaar uit hetzelfde stukje grondgebied claimen. De eenden worden gemiddeld acht jaar oud. De meeste ijseenden broeden op Bjørnøya en de westelijke delen van Spitsbergen. Behalve op Spitsbergen komen de vogels voor in Alaska, Canada, Groenland, IJsland, Scandinavië en Rusland. Over hun trekgedrag en -route is nog weinig bekend. De eenden hebben een zeer goed duikvermogen; sommigen kunnen tot op een diepte van 30 m voedsel zoeken.

Papegaaiduiker

De papegaaiduiker is een van de vogels die het steeds moeilijker krijgt; hun aantal daalt

Op de kliffen en rotsen waar de alken nestelen, bevinden zich soms ook papegaaiduikers (N lunde of lundefugl, L Fratercula arctica, E atlantic puffin). De papegaaiduiker vliegt net als de alk regelmatig vanaf de rotsen de zee in om te vissen. In aantallen zijn de vogels beperkt. Op Spitsbergen zijn ze onder andere bij de ingang van de Isfjord en bij de Fjortende Juli-gletsjer waar te nemen. De papegaaiduiker vogel verzamelt al duikend kleine visjes. In het broedseizoen heeft de vogel een snavel met een zeer exotische kleurtekening. Van boven is de vogel zwart, van onderen wit met een zwarte ring om de nek. In de winter zijn de vogels wat onopvallender gekleurd met donkergrijze wangen. De snavels zijn kleiner omdat de buitenste hoornlaag eraf valt. Kuikens lijken op oudere vogels in hun wintertooi met een donkerdere snavel. De papegaaiduikers zijn 26 tot 29 cm en wegen 300 tot 600 gram. Opvallend is de snelle vleugelslag, waarmee ze een snelheid van 85 km per uur kunnen bereiken. De vogels kunnen een leeftijd van 20 tot 25 jaar bereiken met zelfs uitschieters boven de 35 jaar.

Paarse strandloper

De paarse strandloper (N fjæreplytten, L Calidris maritima, E purple sandpiper) is niet exact paars; voor het grootste gedeelte van het jaar ziet het verenkleed er meer blauwgrijs uit.

Deze steltloper heeft korte pootjes en een voorovergebogen snavel; hij geeft een gedrongen indruk. De vogels broeden behalve op Spitsbergen verder nog in het Arctische deel van Canada, op Groenland, IJsland en de Faeröer. Op Spitsbergen is het de meest voorkomende steltloper. In augustus, september en oktober vertrekken de vogels in zuidelijke richting. Omdat ze de kou goed verdragen, trekken ze niet zo heel ver weg. Vaak overwinteren ze langs de kust in het noorden van Europa en Groot-Brittannië.

Sneeuwgors

De sneeuwgors is de enige zangvogel die op Spitsbergen leeft en broedt

De sneeuwgors (N snøspurv, L Plectrophenax nivalis, E snow bunting) is de enige zangvogel die op Spitsbergen broedt. Deze vogel is ook de noordelijkst trekkende zangvogel. De vogels overwinteren in het najaar en de winter zuidelijker in Scandinavië. Vroeg in het voorjaar verzamelen ze zich in grote groepen om van Noord-Scandinavië weer naar Spitsbergen terug te keren. Behalve op Spitsbergen broeden de vogels ook op Groenland. Het vinkachtige vogeltje is onderwerp van onderzoek naar milieueffecten op Spitsbergen.

Spitsbergensneeuwhoen

Het Spitsbergensneeuwhoen (N Svalbardrype, L Lagopus muta hyperborea, E Svalbard rock ptarmigan) is de enige landvogel die op Spitsbergen overwintert. Deze vogel is wat kleiner dan de soort op het vasteland van Scandinavië; de dieren bereiken een lengte van 30–35 cm. Opvallend is dat hun gewicht sterk kan variëren van 490 tot 1200 gram. In de winter zijn mannetjes en vrouwtjes bijna helemaal wit; alleen de grote slagpennen in de vleugels vertonen wat kleur. De mannetjes blijven tot in juli wit, de vrouwtjes verkleuren eerder en hebben een bijzondere tekening op de veren zodat ze nagenoeg onzichtbaar zijn in het landschap als ze broeden. Ze broeden op Spitsbergen behalve in het noordoosten. In de winter trekt een deel van de vogels weg naar minder koude delen op Spitsbergen.

Noordse stern

De Noordse stern broedt op de kale grond

Een vogelsoort die op Spitsbergen veelvuldig voorkomt is de noordse stern (N rødnebbterne, L Sterna paradisaea, E arctic tern). Ze nestelen op afgelegen plaatsen, maar zijn ook te vinden aan de randen van de woonwijken van Longyearbyen en Ny-Ålesund. De vogels hebben wel een duidelijke voorkeur voor een vestigingsplek, want ze zijn niet overal op de eilandengroep te vinden. Het is de enige sternensoort die hier voorkomt. De vogels hebben een lengte van 33 tot 35 cm en wegen 100 tot 125 gram. De mannetjes en vrouwtjes zien er hetzelfde uit; kenmerkend is het zwarte kapje dat doorloopt tot in de nek. De snavel is bloedrood; ook de poten zijn rood en opvallend kort, vooral tijdens de broedperiode.

Praktische informatie

Reizen naar Spitsbergen

Een reis naar Spitsbergen is een reis met steeds andere lichten en vergezichten

Ondanks dat Spitsbergen geen vakantiebestemming is waar mensen massaal naar toe gaan, is het aantal reisaanbieders dat de archipel de laatste jaren op het reisprogramma heeft staan opmerkelijk groot. Het aantal mensen dat deze bijzondere bestemming bezoekt is de laatste jaren sterk gestegen. Er zijn veel manieren om Spitsbergen te leren kennen. Voor deelnemers aan een cruise zal een kort bezoek voldoende zijn, andere reizigers willen enkele dagen blijven en verschillende excursies maken. Dan is er nog de groep die actief bezig wil zijn en op eigen kracht de omgeving wil leren kennen. Voor al deze belangstellenden voor de eilanden in het noorden zijn er wel reizen te vinden.

Vliegen naar Spitsbergen

De vluchten uit Noorwegen komen aan op Svalbard Airport. Vanaf de luchthaven gaan ook regelmatig vluchten naar Ny-Ålesund. Dit zijn de twee plaatsen op Spitsbergen die per vliegtuig bereikbaar zijn. Vanuit Nederland en België is een gebruikelijke route om eerst naar Oslo (KLM/SAS/Norwegian) en vervolgens naar Spitsbergen te vliegen, al of niet via Tromsø in Noord-Noorwegen. Vanuit Tromsø gaan steeds minder vluchten naar Longyearbyen. Meer informatie: www.klm.nl, www.flysas.com en www.norwegian.com.

Varen naar Spitsbergen

Omdat het aan land gaan op Spitsbergen beperkt is tot een paar plaatsen, is een boottocht naar en rond Spitsbergen een veel gebruikte reismogelijkheid. Daarbij zijn er drie mogelijkheden: een cruise vanuit Nederland, Noord-Noorwegen of Longyearbyen op Spitsbergen. In Nederland zijn er diverse reisaanbieders die avontuurlijke reizen naar Spitsbergen aanbieden. Zo kun je met de tweemaster de Noorderlicht ( www.noorderlicht.nu) naar Zuid Spitsbergen varen.

Reisseizoen

De maanden april en mei zijn geschikt om de winter nog te ervaren; dit is de mooiste periode voor een tocht met de ski’s over Spitsbergen

In alle seizoenen is het mogelijk naar Spitsbergen te reizen; elk seizoen heeft zo zijn eigen mogelijkheden én charme. Het zomerseizoen loopt van half juni tot eind augustus. De hoeveelheid sneeuw en ijs is dan zodanig geslonken dat weer zonder problemen gevaren kan worden. Door de grote hoeveelheden sneeuw kunnen wandeltochten op Spitsbergen zelf pas na begin of half juli gemaakt worden. Dit hangt ook af van de hoeveelheid sneeuw die in de winter gevallen is en de temperatuur en neerslag in het korte voorjaar dat erop volgt. Na april is er 24 uur daglicht; dit houdt aan tot de derde week van augustus. De maanden juni en juli zijn geschikt voor vogelliefhebbers, in juli bloeien de meeste planten. Vanaf augustus komen de prachtige herfstkleuren. Walrussen, zeehonden, walvissen en ijsberen zijn evenals rendieren en poolvossen het hele jaar te zien.

De herfst die zich in augustus al een beetje aandient duurt tot oktober; dit jaargetijde vormt de overgang van een periode met 24 uur naar nul uur licht per dag. September kenmerkt zich door bijzondere zonsopgangen en - ondergangen. Oktober is vooral de periode van wisselende violet- en andere pasteltinten. Bij helder weer doet het noorderlicht een schepje bovenop het kleurenspektakel van overdag.

De winter is weer een heel ander verhaal. Het is de tijd van de fascinerende poolnacht. Volgens de kalender duurt deze periode van 14 november tot medio februari. De zon komt niet boven de horizon, maar toch wordt het niet helemaal donker. Het zijn de maan, de sterren en het noorderlicht die de totaal met sneeuw en ijs bedekte omgeving verlichten. Spitsbergen in de winter is als een verblijf in een echt poolgebied.

Na de lange winter komt langzaam de lente in zicht. Het licht speelt hierin een belangrijke rol. Eind februari krijgen licht en zon weer grip op de sneeuw- en ijsmassa’s. En weer ontstaat het kleurenspel dat ook in de herfst te zien was. Vanaf half maart lengen de dagen nu snel en maakt het noorderlicht plaats voor de middernachtzon. Vanaf 20 april gaat de zon niet meer onder. Het voorjaar is het seizoen met de meeste activiteiten op het land; het is dé tijd voor lange hondenslede-, sneeuwscooter- en skitochten. In april en mei is het de periode voor langere skitochten; je kunt op de ski staan met 24 uur licht.

Wetenschappers houden van Spitsbergen

Van het aantal mensen dat op Spitsbergen woont, vormt de groep wetenschappers geen onbelangrijk aandeel. Ze komen uit de gehele wereld. Een van de redenen is dat Spitsbergen een uniek stukje van onze planeet vormt. De wetenschappers verblijven kortere of langere tijd op de twee onderzoeklocaties in Longyearbyen en Ny-Ålesund. Velen blijven alleen het zomerhalfjaar omdat in de winter maandenlang alleen duisternis heerst. Voor biologische waarnemingen vormen de zomermaanden de belangrijkste periode. Het Arctisch Centrum (www.rug.nl/research/arctisch-centrum) van de Rijksuniversiteit Groningen os ondergebracht in een aantal gebouwen in Ny-Ålesund. Het onderzoek spits zich vooral toe op brandganzen. Andere landen die hier onderzoekers aan het werk hebben zijn Noorwegen, Zweden, Finland, Rusland, Verenigde Staten, Engeland, Duitsland, Frankrijk, Engeland, Italië, Japan, Zuid-Korea en China. Naast de grote aandacht voor biologie, gaan veel studies in de richting van klimaat, milieu en geologie.

Reizen op en rond Spitsbergen

Zelfstandig rondreizen op Spitsbergen is niet of nauwelijks mogelijk. Deze beperking wordt veroorzaakt door het beperkte wegennet en het grote gevaar voor ijsberen. De meeste bezoekers van Spitsbergen maken dan ook gebruik van het aanbod van reisaanbieders. Je kunt vooraf kiezen voor een verzorgde reis met excursies met de mogelijkheid om aan land te gaan met gidsen of in groepen. Of een reis boeken en ter plaatse beslissen aan welke excursies je wilt deelnemen.

Omdat er buiten het aanbod van reizen en excursies weinig te ondernemen valt, kiezen velen voor een totaal verzorgde reis. De prijs voor een reis naar Spitsbergen is altijd duurder dan een soortgelijke reis naar een verre (exotische) bestemming. De reden hiervoor is dat alle voedsel en goederen aangevlogen moeten worden en dat vervoer van personen altijd kleinschalig plaatsvindt. Dit heeft ook weer te maken met het vervoer in bijvoorbeeld zodiacs en niet te vergeten de constante beveiliging tegen ijsberen.

Een uitzondering op deze situatie vormen echter de cruisereizigers die vanaf een schip Spitsbergen gadeslaan of korte tijd in Longyearbyen en Ny-Ålesund voet aan wal zetten om even de stad in te wandelen of te winkelen.

De aanbieders van reizen naar Spitsbergen hebben uitstekende reisprogramma’s, waarbij veel te zien en te beleven is. Ook zijn er reisaanbieders die combinatiereizen Noord-Noorwegen en Spitsbergen aanbieden. De deelnemer kan dan zelf invullen aan welke excursie hij wil deelnemen.

Omdat er geen wegen op de eilanden zijn vindt het vervoer in de zomer plaats per boot en in de winter per sneeuwscooter. Vanuit Longyearbyen worden tochten ondernomen naar onder andere Barentsburg (overnachting in hotel), Ny-Ålesund (met of zonder overnachting in hotel), Oost-Spitsbergen (geen overnachting).

Georganiseerde reizen naar Spitsbergen

Vanuit Nederland en België bieden ruim zeventien reisorganisaties georganiseerde reizen naar Spitsbergen aan.

Specialisten in reizen naar Arctische gebeden en Noord-Europa

Askja Reizen, www.askja.nl

Beluga Reizen, www.belugareizen.nl

Buro Scanbrit, www.buroscanbrit.nl

Norge Reiser, www.norgereiser.nl

Ontdek Spitsbergen, www.ontdekspitsbergen.nl

Voigt Travel, www.voigt-travel.nl

IJsland Tours, http://ijslandtours.nl

Anders Reizen, www.andersreizen.nl

Asteria Expeditions, www.asteriaexpeditions.be

Experience Travel, www.experiencetravel.nl

Inezia Tours, www.ineziatours.nl

Sawadee, www.sawadee.nl

www.thikatravel.com

Tico Reizen, www.tico.nl

Volkskrant Reizen, www.volkskrant.nl/spitsbergen

Wereldcontact, www.wereldcontact.nl/cultuurreizen

Specialisten in natuurreizen en actieve vakanties

SNP, www.snp.nl

Specialisten in cruises

Cruise Noorwegen, www.cruisenoorwegen.nl

MSC Cruises, www.msccruises.nl

Overnachten

Ondanks dat echte steden en infrastructuur op Spitsbergen ontbreken, zijn er voldoende goede overnachtingsmogelijkheden in de vorm van hotels, hostels en kamers. Vrij kamperen wat in de Scandinavische landen tot de gewoonste zaak van de wereld behoort, is op Spitsbergen niet mogelijk. Alleen met bewapende gidsen wordt wel in de vrije natuur overnacht, maar altijd met een extra omlijning om te waarschuwen voor naderende ijsberen. Helaas zijn er ook bij groepen met gewapende gidsen toch ongelukken gebeurd; daarom is het ijsbeergevaar zeker niet te onderschatten. De veiligste overnachting is op die plaatsen waar de ijsbeer niet komt: alleen in het centrum van Longyearbyen kan je veilig over straat van en naar de overnachtingsplaatsen.

Eten en drinken

In Longyearbyen is een ruim aanbod van restaurants en cafés, daarbuiten is het aanbod beperkt. De gerechten zijn over het algemeen vergelijkbaar met die in Noorwegen. Het prijsniveau is hoog, maar er is een goede prijs-kwaliteitsverhouding. Ook alcoholische dranken zijn net als in Noorwegen duur.

Wandelen op Spitsbergen

Het er zelf op uit trekken, zoals in natuurgebieden elders in de wereld, is op Spitsbergen geen optie. Alleen onder leiding van gidsen is het mogelijk wandelingen te maken. Daarom is Spitsbergen ook voornamelijk te bereizen dankzij reisaanbieders die werken met gidsen of lokale organisaties die groepen of individuele reizigers meenemen op hun tochten.

Trekking naar de Wijdefjord in het noorden van Spitsbergen

De tocht (140 km) voert langs en over gletsjers, langs meren en fjorden omringd door fascinerende berglandschappen. Het landschap verandert van een lieflijk berglandschap tot een hoog-Arctisch gletsjerlandschap. Hier komen slechts enkele mensen per jaar. Vanuit een van de basiskampen op Dicksonland aan de Billefjord gaat de tocht naar de Wijdefjord.

Wandeling op Andøya

Bij excursies met expeditieschepen die het noorden aan doen met een bezoek aan de Liefdefjord kunnen afhankelijk van de weersomstandigheden wandelingen gemaakt op de Andøya in deze fjord.

De eilanden hebben een uitgesproken toendralandschap.

Wandelen in het Nationaalpark Nordre Isfjord

Het Nationaalpark Nordre Isfjord omvat onder andere de Sveagletsjer en de Ekmanfjord. De driedaagse wandeling gaat soms over strand, een klim naar een van de toppen met mogelijk een oversteek over de gletsjer. In de aangrenzende dalen zoals Lappdalen, Haugsmarka en Bertilryggen kunnen mooie dagwandelingen gemaakt worden.

Wandelen in het achterland van de Isfjord

Niet ver van Longyearbyen in het achterland van de Isfjord, liggen uitgestrekte wandelgebieden, variërend van bloemrijke valleien waar rendieren grazen, bergpassen met uitzicht op immense gletsjers tot stranden met drijfhout uit Siberië.

Het zijn gebieden waar niet veel mensen komen en waar de stilte én het lied van de sneeuwgors of een spelende poolvos te horen is. Er is een georganiseerde wandel- en kampeertocht (17 dagen): per boot naar het Petuniakamp; trekking van het kamp naar Gletsjerkamp (16 km), wandeling en per boot naar het Vogelrotskamp; trekking van dit het kamp naar Inlandkamp (22 km); trekking van het Inlandkamp naar de weg in Longyearbyen.Tussentijds zijn er steeds dagwandelingen vanuit het basiskamp.

Trekking Billefjord & Vogelrotskamp

Dit is een wandeltocht (12-17 dagen) langs de mooiste plekjes in de Isford. De route voert langs de markante bergen langs de Billefjord, de bloemrijke toendra rond Pyramiden, de immense Nordenskiöldgletsjer en de vogelkolonies hoog op de rotsen. Deze wandeling heeft grote hoogteverschillen doordat de route de ene keer over het strand voert en later juiste op grotere hoogte brengt.

Trekking van Pyramiden naar het Gletsjerkamp

De wandeling (circa 21 km) begint langs de kust via Petuniabukta. Vervolgens wordt via Adolfbukta tot op circa 200 m van het imposante front van de Nordenskiöldgletsjer gewandeld. Hier wordt het kamp opgezet dat de volgende dagen als basis zal dienen. Wandeling en per boot naar Vogelrotskamp; per boot terug naar Longyearbyen.

Klassieke trekking van West- naar Oost-Spitsbergen

De tocht (200 km) voert van de westkust met zijn hoge spitse bergen en bloemrijke dalen naar de verlaten hoog Arctische oostkust met immens brede gletsjers. De wandeling gaat gedeeltelijk over de route die Martin Conway (1856-1937), de Britse cartograaf en bergbeklimmer, in 1896 heeft gevolgd. Onderweg zijn een aantal voedseldepots aangelegd waardoor de bepakking niet te zwaar wordt (20-25 kg). Op een aantal dagen wordt een afstand van 20 km afgelegd door bergachtig terrein, waarbij rivieren en sneeuwvelden overgestoken worden. Dit alleen al betekent tien uur doorlopen met volle bepakking. Achterblijven is geen optie; deze wandeling is dus alleen geschikt voor wandelaars met een zeer goede conditie.

Er mag weinig, er kan veel

Wie voet aan land zet op Spitsbergen zal ervaren dat er niet veel mag: je mag niet vrij de natuur in, je kunt zelf geen rondtochten maken en je kunt niet zo maar van A naar B rijden door gebrek aan wegen. Toch is er veel te beleven op Spitsbergen, maar dan op een heel andere manier. De verkenning van het gebied vindt overwegend per schip plaats. Vanuit de schepen bestaat er de mogelijkheid om per zodiac, een groot soort rubberboot, op diverse plaatsen aan land te gaan. Of – wanneer aan land gaan niet mogelijk is – de kust of het ijs te benaderen. Misschien ga je zelf liever kajakken tussen de gletsjers en het drijfijs? Of wacht je liever op de poolnacht en ga je op jacht naar het noorderlicht of vier je kerst op Spitsbergen? Natuurlijk wel vóór het avondeten nog even een sledetocht maken met honden in de wildernis.

Kajakken

Actief rond Spitsbergen: met de kajak er op uit

Op diverse plaatsen is het mogelijk om te kajakken. Outdoor-organisaties verhuren kajaks en brengen gasten naar de startplaats van een kajaktocht. Dicht bij de hoofdstad Longyearbyen is het mogelijk om te kajakken op de Adventfjord, maar ook een tocht tussen het drijfijs hoort tot de mogelijkheden. De Billefjord is eveneens een populaire fjord al kajakkend de omgeving te verkennen.

Ponyrijden

Vlak bij de hoofdstad Longyearbyen is het mogelijk om een tocht te maken met IJslandse pony’s. Je rijdt langs fjorden en over de toendra. Tijdens de ponyrit maak je kennis met de flora en fauna van Spitsbergen. De tocht is geschikt voor zowel beginners als gevorderden.

Rondtocht op de sneeuwscooter

Een van de tochten vanuit Longyearbyen is westwaarts naar Barentsburg en naar de gletsjers in de Grønfjord, de Fridtjov gletsjer en de Van Mijenfjord. Van daaruit voert het sneeuwscooterspoor door Reindalen, een breed dal met overnachting in de Spitsbergen Expeditie Lodge. De tocht gaat verder langs de oostkust van Spitsbergen.

Zeilen

Een van de specifieke manieren om met Spitsbergen in aanraking te komen is het maken van een zeiltocht. Er zijn daarbij diverse vertrekplaatsen en routes die aangedaan worden. Vaak staan in de reisprogramma’s voorlopige schema’s omdat veel afhankelijk is van de weers- en ijsomstandigheden.

Tijdens de tocht zeil je naar de zuidelijk gelegen fjorden ga je op zoek naar de walrussen op Prins Karl Forland. Bij de route door de Isfjord naar Longyearbyen staan de vogelrijke Alkehornet, de ankerplaats Tryghamna en Barentsburg op het programma.

Dikwijls bij langere reizen om de gehele Spitsbergen archipel heen gevaren. Bij de kortere reizen blijven de schepen meestal aan de west- en noordkant van de eilanden. Een variant van deze twee is de vaart langs het oosten van de Spitsbergen-archipel, ten zuiden van Nordaustlandet en in het zuidoosten ter hoogte van Edgeøya.

Zeiltochten naar en langs de eilanden van Spitsbergen zijn populair

Sneeuwscootertochten

Net als bij hondensledetochten trek je met gidsen je eigen sporen. Zeker in een gebied waar geen wegen zijn is ook de sneeuwscooter een uitkomst. Diverse reisaanbieders hebben deze tochten in hun programma. En ben je al op Spitsbergen, dan kan je mogelijk ter plaatse een sledetocht boeken bij een van de vele outdoor- en adventure-aanbieders. Maar om verzekerd te zijn van een plekje heeft het ook voordelen gebruik te maken van de vele aanbiedingen van Nederlandse en Belgische aanbieders van reizen naar en excursies op Spitsbergen.

Sledetochten

In een gebied zonder wegen is de sledehond een uitkomst. Een slee met een aantal honden ervoor brengt de mens waar hij anders niet komen kan. Wat voor wandelen geldt, geldt ook voor sledetochten: je trekt er niet alleen op uit, maar altijd met een groepje en een gids. De gids kent de weg én is getraind in het spotten van ijsberen. Ook zijn er wel sledetochten op de ski; de slee trek je dan zelf voort.

Op expeditie met de slee. Foto Fredrik Geers

Praktisch ABC

Alarmnummers

Brandweer 110, politie 112 en ambulance 113.

Autohuur

Autohuur is mogelijk op de luchthaven Longyearbyen of in de stad.

Svalbard Auto, Longyearbyen, 7902 4930, www.svalbardauto.no, ma-vr 8-9, za 9-17 en zo 11-19 uur, NOK 800 (24 uur).

Arctic Autorent Svalbard, luchthaven Longyearbyen(1 feb-31 okt), 9170 2258, http://autorent.no, NOK 690 (24 uur).

Bootverhuur

G Paulsen verhuurt boten (ma-vr 9-17, za 10-14, zodiac vanaf NOK. 1800 per 24 uur; benodigde kleding NOK 15 pp).

Busvervoer

Svalbard Busservice, Sjøområdet, 7902 1052; Spitsbergen Bus 9545 7597.

Fietsverhuur

Wie een fiets wil huren kan terecht bij Svalbard Bike Rental (Coal Miners’ Cabins, (http://skiarktis.com/svalbardbike, vanaf NOK 200 per dag). Wie overnacht bij Radisson Blu Polar Hotel Spitsbergen ( www.radissonblu.no/hotell-spitsbergen) kan ook daar een fiets huren

Kaarten

Er zijn van Spitsbergen diverse topografische kaarten in omloop; bij de specifieke reisboekwinkels liggen soms nog oudere exemplaren; deze zijn nog steeds bruikbaar omdat er in de loop van de jaren weinig veranderd is qua infrastructuur.

Een handige digitale kaart is: http://toposvalbard.npolar.no

Overheid

Longyearbyen is het administratief centrum van Spitsbergen. Hier is het kantoor van sysselmannen på Svalbard, de gouverneur van Spitsbergen. Het kantoor is dé plek voor alle officiële zaken variërend van de aanvraag van een tijdelijk paspoort tot een wapenvergunning ter bescherming van ijsberen. Aangeraden wordt om altijd de website te raadplegen voor een bezoek aan Spitsbergen, zeker bij een individueel bezoek, waarbij geen sprake is van een georganiseerde reis. www.sysselmannen.no

Paspoort/identiteitskaart

Ook al hoort Spitsbergen bij Noorwegen, de eilandengroep valt niet onder het Schengenverdrag. Daarom is voor een bezoek aan Spitsbergen een geldig paspoort vereist.

Politie

In noodsituaties of als je vragen hebt omtrent je verblijf kun je terecht bij het kantoor van de sysselmannen på Svalbard (7902 4300, buiten openingstijden 7902 1222, ma-vr 8.30-15.30 uur).

Taal

In Barentsburg en Pyramiden wordt Russisch gesproken; een bijzondere combinatie, voor de rest voornamelijk Noors

Op Spitsbergen is Noors de voertaal, maar door het grote aantal internationale bezoekers is Engels de tweede taal. Op sommige plaatsen, waaronder bij Barentsburg en Piramiden wordt Russisch gesproken.

Telefoon en wifi

Slechts op een paar plaatsen zijn nederzettingen van mensen met de bijbehorende technische hulpmiddelen. In Longyearbyen, Barentsburg en grote delen van Isfjorden, Adventdalen, Todalen, Reindalen en rond Svea is het mogelijk mobiel te bellen en gebruik te maken van 3G. In Longyearbyen is ook dekking voor 4G. In Ny-Ålesund is dat allemaal niet. Hier is in een straal van 20 km vanaf het centrum geen netwerk omdat dat wetenschappelijke meetapparatuur zou beïnvloeden. In Barentsburg is wel telefoondekking.

Het landnummer van Noorwegen is 0047 gevolgd door een achtcijferig abonneenummer. De telefoonnummers in Noord-Noorwegen (inclusief Spitsbergen) beginnen met een 7. Mobiele nummers bestaan uit tien cijfers en beginnen met een 9, 4 58 of 59.

Toeristische informatie

In Longyearbyen is een VVV-kantoor (zie Longyearbyen).

Handige websites ter voorbereiding van je reis of om ter plekke te raadplegen zijn:

Toeristische informatie Spitsbergen: www.visitsvalbard.com; Achtergrondinformatie: Noors poolinstituut: www.npolar.no en Svalbardposten (krant): www.svalbardposten.no.

Geweer in de paraplubak

Geen wapens meenemen in de supermarkt

Het dragen van een geweer is op Svalbard meer regel dan uitzondering. Gebieden buiten de stad Longyearbyen zijn vanwege het gevaar van ijsberen regelrecht te gevaarlijk. Dat deze dreiging door velen onderschat wordt, blijkt uit het aantal dodelijke ongelukken. Geen ijsbeer zien is absoluut geen garantie voor de veiligheid. Ook als beren lange tijd in een bepaald gebied niet gesignaleerd zijn, blijft het gevaar op de loer liggen. De laatste keer was in 2011 toen een Britse jongen in zijn tent plotseling werd overvallen door een ijsbeer; vier anderen werden ernstig gewond. Daarom is het zaak om altijd bewapend te zijn in de vrije natuur. In de winkels van Longyearbyen staan op de deuren stickers dat je wapen niet de winkel in mag. Dus plaats je je geweer buiten in de paraplubak als je de supermarkt in gaat.

Attracties, safari’s en excursies

In de zomermaanden

Tweedaagse wandeling rond de Isfjord: www.bettermoments.no

Wandeltocht naar Trollsteinen: www.spitsbergentravel.no

Wandeltocht van fjord naar berg: www.spitsbergentravel.no

Gevarieerde wandeltocht rond Sveabreen: www.spitsbergentravel.no

Kajakken in de Isfjord: www.spitsbergentravel.no

Isfjordsafari met zoektocht naar fossielen: www.spitsbergentravel.no

Tocht over de Isfjord op weg naar de Von Postbre: www.spitsbergentravel.no

Per schip naar de Fuglefjell: www.spitsbergentravel.no

Walrussafari: www.bettermoments.no

In de wintermaanden

Op de ski door Spitsbergen, een bijzondere ervaring. Foto Fredrik Geers

Rondtocht op de Isfjord: www.htg.svalbard.no

Kijkje in een ijsgrot van de Longyearbre: www.spitsbergentravel.no

Noorderlicht en Camp Barentz: www.spitsbergentravel.no

Noorderlichtsafari met sneeuwscooter of rupsbandenvoertuig: www.spitsbergentravel.no

Sneeuwscootersafari: www.htg.svalbard.no

Sneeuwscootersafari’s naar de oostkust, Elveneset, Tempelfjord, Tempelfjellet, Berentsburg of Pyramiden: www.spitsbergentravel.no

Driedaagse sneeuwscootertocht naar Basecamp Nordenskiöld: http://basecampexplorer.com

Wildlifesafari: www.wildlife.no

IJsberensafari met sneeuwscooter over de toppen van Barentsøya en Edgeøya: www.bettermoments.no

Skitocht in Oost-Spitsbergen: www.spitsbergentravel.no

Expeditie door Spitsbergen op de ski: www.spitsbergentravel.no

Expeditie rond Ny-Ålesund op de ski: www.spitsbergentravel.no

Sleehondensafari: http://basecampexplorer.com

Sleehondensafari aan de oostkust: www.spitsbergentravel.no

Sleehondentocht vanuit Camp Barentz: www.spitsbergentravel.no

Terugkeer van de zon bij Isfjord radio : http://basecampexplorer.com

Tocht over het ijs: http://basecampexplorer.com

Uitgaan

Longyearbyen is de enige plaats voor uitgaan en vermaak; zij het alles op beperkte schaal. Je vindt er een bioscoop, restaurants, cafés en bars.

Valuta

De Noorse kroon (NOK) is het betaalmiddel op Spitsbergen. Creditcards en bankkaarten zijn op de meeste plaatsen een gebruikelijk betaalmiddel. Ook voor kleinere bedragen is gebruik van bankpasjes en creditcards zeer gebruikelijk. De wisselkoers is 1 NOK = circa € 0,115.

VVV

Er is een Tourist Information (7902 5550, www.visitsvalbard.com, ma-zo 10-16 uur) in Longyearbyen. Op deze website vind je een overzicht van de belangrijkste activiteiten op Spitsbergen.

Weer

Voor Bjørnøya, Hopen, Kongsvegpasset (Kongsfjorden) en bij Bjørndalen ten noorden van Longyearbyen worden weerberichten en -voorspellingen samengesteld. Isfjord radio geeft informatie over weers- en ijsverwachting voor het hele zeegebied tot aan de Noordpool.

Op de site YR (www.yr.no), een samenwerking van de Noorse omroep NRK en het Meteorologisk Institutt, staat de weerverwachting voor Noorwegen inclusief Longyearbyen.

Winkelen

In Longyearbyen is de enige mogelijkheid om te winkelen. In het centrum is een winkelstraat met het winkelcentrum Lompen Sentrum. Rond het winkelcentrum zijn enkele andere eet- en drinkgelegenheden.

Op Spitsbergen is het mogelijk taxfree te winkelen. Met de aankoopbon, voorzien van stempel en een beschrijving van de aankoop, kun je op de luchthaven de reeds betaalde belasting (ma-vr 10-18, za 10-14 uur) terugkrijgen. Sommige winkels hebben hun openingstijden aangepast aan de aankomst van (cruise-)schepen.

Zwemmen

Buiten zwemmen is gezien de temperatuur van het (zee)water en het gevaar van ijsberen niet mogelijk. Longyearbyen heeft een zwembad met fitnessentrum: Svalbardhallen (7902 2305, openingstijden zie, www.lokalstyre.no).

A

Adventfjord  25

Ahlstrandodden  41

Alkefjellet  51

Amsterdamøya  46

Amundsen, Roald  31, 74

B

Baardrob  83

Barentsburg  37

Barentsøya  57

Barentsz, Willem  9

Bellsund  39

Bereneiland  61

Bjørndalen  35

Bjørnøya  61

Blauwe vinvis  87

Blomstrandhalvøya  32

Bockfjord  49

Bultrug  87

C

Calypsobyen  42

D

Danskøya  47

Dickson Land  33

Dongen, Sjef van  55

Drieteenmeeuw  92

Dwergvinvis  87

E

Edgeøya  58

Eholmen  40

Eidereend  94

Expeditie vanuit Nederland  14

F

Fridtjovbre  39

Fuglefjord  48

G

Groenlandse walvis  86

Grote burgemeester  93

Grumantbyen  36

H

Halvmåneøya  60

Hinlopenstret  53

Hopen  60

Hornsund  43

I

Ijseend  95

Isfjord  25

Isfjord Radio  39

Ivoormeeuw  92

J

James I Land  33

K

Kapp Linné  39

Kapp Martin  41

Kleine alk  90

Kleine jager  93

Kobbefjord  48

Kongsfjord  30

Kortbek zeekoet  91

Krossfjord  33

Kvitøya  60

L

Longyearbyen  18

   Galleri Svalbard  22

   Longyearbyen Arts and Craft
       Centre  22

   North Pole Expedition
       Museum  21

   Svalbard Globale
       frøhvelv  23

   Svalbard kirke  21

   Svalbard Museum  20

Lægerneset  42

Lågøya  55

Liefdefjord  49

Lomfjord  51

Lomfjordhalvøya  51

Longyear, John Munroe John  18

M

Midterhuken  43

Moffen  49

Monacobre  49

N

Negerpynten  59

Noorderlicht  67

Noordse stern  97

Noordse stormvogel  94

Nordaustlandet  53

Nordenskiöldfjell  35

Ny Friesland  50

Ny-Ålesund  30

Ny-Ålesund By- og
       Gruvemuseum  31

P

Paarse strandloper  96

Papegaaiduiker  96

Phippsøya  55

Pomor Museum  37

Poolexpedities  74

Poolvos  89

Prins Karls Forland  46

Pyramiden  33

R

Raudfjord  49

Recherchefjord  41

Ringelrob  84

S

Smeerenburg  46

Sneeuwgors  97

Sorgfjord  50

Sørkapp  44

Spitsbergenrendier  88

Spitsbergensneeuwhoen  97

Sundneset  57

Sveagruva  73

T

The Russian Trail  25

Trollkjeldene  64

Tusenøyane  60

V

Van Keulenfjord  43

Van Mijenfjord  43

Vorkstaartmeeuw  94

W

Walrus  82

Wijdefjord  33

Witte walvis  86

Z

Zadelrob  84

Zwarte zeekoet  91

Ø

Øyfjorden  54