Michiel Janzen

Denken als een generaal

Twaalf slimme strategieën van het slagveld

Denken als een generaal

==’

Digitale editie maart 2012

==

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

==

needle@haystack.nl

www.haystack.nl

==

ISBN: 9789461260369

NUR 801, 680

==

© 2012 Michiel Janzen / Uitgeverij Haystack

==

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

OVER DIT BOEK

==’

Wil jij ook risico’s nemen, knopen doorhakken en moeiteloos collega’s en vrienden overtuigen? Kies dan voor de strategieën en tactieken van de generaal, een rolmodel van daadkracht en heldere communicatie.

==

In dit boek lees je hoe de grote generaals in onmogelijke situaties zegevierden. Lees hoe Hannibal out of the box dacht, Michiel de Ruyter teamspirit kweekte en Napoleon bij Austerlitz dankbaar gebruikmaakte van de fog of war.

==

Michiel Janzen is als strategy director verbonden aan GBE communicatie in Den Haag. In Denken als een generaal combineert hij zijn kennis en ervaring in het bedrijfsleven met zijn fascinatie voor militair-strategische operaties.

==

‘Een interessant, inspirerend en lezenswaardig boek.’ Generaal Peter van Uhm, commandant der strijdkrachten

‘Fascinerend boek.’ Napoleon (Huub Stapel in ‘Napoleon op Sint-Helena’)

‘Een interessant, inspirerend en lezenswaardig boek.’
Generaal Peter van Uhm, commandant der strijdkrachten

==’

‘Als ik het stuk over de slag bij Austerlitz, de grootste overwinning van Napoleon, die mythische proporties heeft gekregen, eerder had gelezen zouden daaruitzeker een paar zinnen in het toneelstuk “Napoleon op St. Helena” terecht zijn gekomen.’

Ursul de Geer, Napoleonkenner en regisseur

==

‘Fascinerend boek. Er zitten er nog wel een paar bij die interessant zouden zijn om te spelen.’

Huub Stapel, acteur en Napoleon in van ‘Napoleon op Sint-Helena’

Voor Ghuislaine

==’

‘My argument is that war makes rattling good history,

but peace is poor reading’

Thomas Hardy (1840-1928)

INHOUDSOPGAVE

==’

Voorwoord

==

Inleiding: strategie en tactiek

Een generaal heeft een plan

==

1 | Een generaal kijkt met een andere bril

Leer creatief denken als Hannibal

==

2 | Een generaal staat op zijn strepen

De kunst van het oorlog voeren volgens Sun Tzu

==

3 | De generaal als coach

Teambuilding met Michiel de Ruyter

==

4 | Een generaal is niet van gisteren

De mediaoorlog van Stormin’ Norman

==

5 | Een generaal heeft een pokerface

Napoleon toont zich een genie in misleiding

==

6 | Een generaal geeft het goede voorbeeld

Het empathisch leiderschap van Alexander de Grote

==

7 | Een generaal wacht niet op de volgende bus

Het time-management van Frederik de Grote

==

8 | Een generaal houdt van zijn mensen

Het people-management van Dwight Eisenhower

==

9 | Een generaal heeft altijd gelijk

Het zelfvertrouwen van Julius Caesar

==

10 | Een generaal rijdt op de linkerbaan

De demarrage van Heinz Guderian

==

11 | Een generaal knippert niet met zijn ogen

De meedogenloze strijd van Genghis Khan

==

12 | Een generaal gaat zijn eigen gang

Het geloof in eigen kunnen van Douglas MacArthur

==

Lessons learned

==

Overzicht militaire strategen

==

Bibliografie

==

Dankwoord

VOORWOORD

‘Michiels beste maatjes zijn kleine soldaatjes’

==’

Met deze regels begon het Sinterklaasgedicht dat mijn zus voor mij had geschreven. Ik moet een jaar of tien zijn geweest. De soldaatjes in kwestie waren van Airfix en niet groter dan een vingerhoed. Ze pasten perfect bij de miniatuurtanks en vliegtuigjes van Dinky Toys, Corgi Toys en Solido. Vele veldslagen uit de Tweede Wereldoorlog heb ik er met mijn vriendjes mee nagespeeld. Na het ‘oorlogje spelen’ was de rotzooi in de woonkamer niet te overzien. Als we buiten hadden gespeeld, was daarna meer dan de helft van de soldaatjes zoek. In die zin weken ons spel en het bijbehorende verlies niet veel af van de werkelijkheid.

==

Spelen met soldaten, veldslagen nadoen, als een generaal strategie en tactiek toepassen: het zat er al vroeg in. Mijn fascinatie voor militaire historie is sindsdien alleen maar toegenomen, zeker sinds de dag dat ik organisaties strategisch advies mocht gaan geven. Dat dit boek door mij geschreven zou worden, voelde dan ook niet meer dan logisch, het was geen kwestie van ‘of’ maar van ‘wanneer’. De afgelopen jaren heb ik als strategy director veel mensen en bedrijven geadviseerd over hun communicatiestrategie. Wel of niet een reclamecampagne uitvoeren? Zo ja, hoe? Waar de nadruk op leggen? Hoe de boodschap verpakken en welke middelen inschakelen? Vragen die niet altijd makkelijk te beantwoorden zijn. Gelukkig kon ik terugvallen op de ervaringen van helden als Hannibal, Napoleon en Eisenhower, die zich ook niet uit het veld lieten slaan door een lastige vraag. Dat zouden meer mensen moeten doen, dacht ik bij mezelf.

Waarom zouden we ons blindstaren op de aanpak van hedendaagse CEO’s en de waardevolle ervaring van talloze historische generaals vergeten? Waren zij niet de topmanagers van hun tijd? Deze gedachten vormden de basis voor het boek dat je nu in handen hebt. Het gaat over grote generaals en wat je van hen kunt leren.

==

Generaals zijn er in alle soorten en maten. De generaals in dit boek zijn mijn persoonlijke selectie. Ze hebben allemaal een bijzondere carrière gehad. Sommigen werden geboren als de zoon van een militair, dus een loopbaan in het leger lag voor de hand. Voor anderen was het een kwestie van troonopvolging of afgedwongen leiderschap. Er zitten tussen de generaals ook staatsmannen, keizers, oud-presidenten en zelfs een admiraal; ik heb de keuze voor ‘een generaal’ in die zin dan ook ruim geïnterpreteerd. Ik heb een keuze gemaakt uit generaals van alle continenten. De oudste generaal dateert uit de vijfde eeuw voor Christus, de recentste uit de Golfoorlog van 1991. Qua leeftijd was Alexander de Grote de jongste en Douglas MacArthur met zijn zeventig jaar de nestor van allemaal.

==

Wat kun je van een generaal leren? Veel. De generaals in dit boek waren stuk voor stuk bijzondere persoonlijkheden. Ze wisten grote legers op de been te brengen, die bereid waren hun bevelhebber tot het eind van de wereld te volgen. Daarvoor moet je charismatisch zijn, leiderschap bezitten, verbaal sterk zijn en risico’s durven nemen. Er zijn veel overeenkomsten tussen mijn veldheren te ontdekken, ook al zit er 2500 jaar tussen. Bijna alle generaals moesten vroeg of laat een nederlaag incasseren. Dat ze zich wisten te herstellen, zegt dus ook iets over hun vastberadenheid. Ze kwamen sterker terug na zo’n pijnlijke ervaring en waren vastbesloten voortaan als overwinnaar het slagveld te verlaten.

==

In elk hoofdstuk koppel ik een generaal aan een voor hem beslissende veldslag. De aanleiding, het verloop en de afloop van deze strijd heb ik zeer beknopt weergegeven. Dit heb ik met opzet gedaan, omdat het boek anders veel te dik zou worden. Bij iedere generaal wordt bovendien een brug geslagen naar een opvallende persoonlijke eigenschap en hoe je die vandaag de dag als manager, ondernemer of professional in je voordeel kunt toepassen.

==

Dit boek bevat geen revolutionair managementconcept. Wel geeft het enkele praktische tips waarvan het nut door generaals in extreme situaties is bewezen. In de adviezen die ik in elk hoofdstuk heb gegeven, heb ik geprobeerd zeer bescheiden te blijven; de visies en ervaringen van de generaal spreken volgens mij voor zich. Wie de moeite neemt om de namen van landen en vijanden in gedachten te vervangen door die van merknamen en concurrenten, kan al veel opsteken van de historische veldslagen in dit boek.

==

Oorlog betekent altijd ellende. Daar ben ik mij terdege van bewust. Het is niet mijn bedoeling geweest om het fenomeen oorlog te verheerlijken. Mensen hebben altijd oorlog gevoerd, het is van alle tijden en het zal ook nooit verdwijnen. Bij het schrijven van dit boek duizelde ik soms van de aantallen en gruwde ik geregeld van de onmenselijkheden. We mogen ons gelukkig prijzen dat we in Nederland al meer dan 65 jaar geen oorlog hebben meegemaakt.

==

Waarom dan toch personen beschrijven bij wie zo veel bloed aan hun handen kleeft? Het is niet de oorlog die boeiend is, maar wat deze met mensen doet. En een generaal is niet alleen betrokken bij een oorlog, maar hij moet in een uitzonderlijke situatie ook nog eens snel zeer moeilijke beslissingen nemen. Dat maakt zijn rol fascinerend en voor mij een bron van inspiratie.

==

Generaals, strategie, veldslagen en soldaten – het zijn ingrediënten die mij intrigeren. Omdat ik nooit in levenden lijve een oorlog heb meegemaakt, ken ik er persoonlijk de ellende niet van. Ik hoop dat dit zo mag blijven.

==

Michiel Janzen, januari 2012

INLEIDING - STRATEGIE EN TACTIEK

Een generaal heeft een plan

==’

Militaire strategie of krijgskunst heeft de mens altijd geboeid. Vanaf het moment dat in de oudheid de eerste oorlog werd uitgevochten, heeft een generaal altijd gezocht naar manieren om te zegevieren. Omdat hij vroeg of laat een sterkere vijand zou treffen, vertrouwde hij niet alleen op kracht, maar ook op intelligentie. Hij zocht naar manieren om de vijand te verrassen, ofwel door een tactische manoeuvre, ofwel door technische innovatie, ofwel door een list.

==

In deze inleiding behandel ik beknopt de essentie van militaire strategie en tactiek en welke voordelen je er zelf mee kunt behalen. Wie meer wil weten over de ontwikkelingen van het militair-strategisch denken, verwijs ik naar het overzicht achter in dit boek.

==

De begrippen ‘strategie’ en ‘tactiek’ worden nogal eens door elkaar gebruikt. Dat is niet vreemd, omdat de meningen erover nog steeds verschillen. Beide hebben te maken met afstand, tijd en geweld. Strategie is afgeleid van het Griekse woord strategia, dat ‘bevelhebberschap’ betekent. Onder militaire strategie wordt de kunst verstaan van het bedenken en het toepassen van machtsmiddelen om door gebruik van of dreiging met geweld vooraf gestelde doelen te bereiken. Hoewel er geen eenduidige definities zijn voor strategie en tactiek, kunnen we stellen dat strategie de lange termijn betreft en tactiek acties op de korte termijn. Grofweg kunnen we stellen dat strategie het hogere doel omschrijft dat door tactiek gerealiseerd kan worden. Een klassieke en inmiddels door de techniek achterhaalde regel is dat strategie alle acties bevat buiten schootsafstand van de vijand en tactiek alle acties daarbinnen. Bij tactiek gaat het om de wijze waarop door de inzet van machtsmiddelen, zoals landmacht, luchtmacht en zeemacht, de door militaire strategie aangegeven doelen wordt bereikt. Tactiek heeft net als strategie een Griekse afkomst. Het Griekse woord taktos staat voor ‘georganiseerd’.

==

De meest invloedrijke militaire strateeg van de moderne tijd, Von Clausewitz, maakte een operationeel onderscheid tussen strategie en tactiek. De strategie was volgens hem het hogere doel dat bepaald diende te worden door het opperbevel of de politiek. Een begrip dat hiervoor gehanteerd wordt, is grand strategy. Dat is een meerjarenplan dat zowel buitenlandse politiek als militair ingrijpen betreft. Tot grand strategy behoren diplomatie en peacekeeping. De operationele tactiek wordt door een generaal uitgevoerd op het slagveld. Strategie en tactiek zijn hoe dan ook nauw met elkaar verbonden. De Duitse generaal Ludendorff (1865-1937) had daar een duidelijke mening over: ‘Hoe briljant een strategie ook is gekozen, op het tactische vlak wordt beslist of de strategie wel of niet succesvol zal zijn.’

==

Er zijn enkele kritieke voorwaarden voor succesvolle militaire strategie, maar er is geen vaststaand aantal strategische regels. De Chinezen kennen 36 krijgslisten, Sun Tzu gebruikte 13 lessen en Napoleon beschreef 115 voorwaarden. Generaal Nathan Bedford Forrest, die in de Amerikaanse Burgeroorlog vocht, vatte ze samen in één credo: ‘Get there first with the most men.’

==

Hoe kun je strategie en tactiek in je dagelijks leven toepassen? Zolang er geen doelstelling is, confrontatie dreigt of conflictsituatie ontstaat, kun je prima zonder strategie en tactiek door het leven. Carpe diem (letterlijk: pluk de dag, ofwel: geniet van het leven) en meer van zulke zaken. Maar vroeg of laat zul je een keer ‘een plan moeten trekken’, zoals de Belgen het zo mooi formuleren. Een doelstelling kun je concreet formuleren door de SMART-formule toe te passen en stappen te nemen die specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdsgebonden zijn. Maar in het geval van een confrontatie of werkelijk conflict moet je andere tactieken toepassen. Het komt dan aan op verbale en non-verbale overtuigingskracht om je tegenstander te overtuigen. Er wordt niet met scherp geschoten, maar met woorden gestreden.

Marcus Fabius Quintilianus was een Romeins retoricus die leefde in de eerste eeuw van onze jaartelling. Zoals zoveel Romeinen was hij een sterk spreker die andere senatoren moest zien te overtuigen van zijn gelijk. Hij bracht de techniek van het overtuigen terug tot één begrip: aptum. Aptum is Latijn en kan vertaald worden als ‘de juiste balans’. Het staat voor het delicate evenwicht waarmee de boodschap, de stijl, de situatie, de zender en de ontvanger met elkaar in evenwicht moeten zijn. Zodra een van deze vijf elementen onder- of overgewaardeerd wordt, slaat de balans naar de verkeerde kant door. Zorg er dus voor dat de juiste argumenten op de juiste toon, op het juiste moment en via de juiste formulering bij de juiste persoon aankomen.

Een plan dat kan slagen

Strategie is een term die in het bedrijfsleven tegenwoordig vaak wordt toegepast als er sprake is van langetermijnplanning. Er worden doelstellingen omschreven en met welke middelen deze bereikt moeten worden. Hoewel er vaak ingewikkeld over strategie wordt gedaan, is het niets anders dan een plan. Bij voorkeur een plan dat kan slagen. De managementgoeroe Henry Mintzberg spreekt over geplande strategie en spontane strategie. De eerste is een uitgedacht en uitgewerkt plan. De tweede is door toevalligheid tot stand gekomen: je vindt iets zonder dat je ernaar zocht, ofwel serendipiteit. Dat komt incidenteel bij bedrijven voor. De bekende gele Post-Its zijn bij toeval ontstaan toen een onderzoeker bezig was een nieuwe sterke lijm te ontwikkelen. De stap naar de bekende notitieblaadjes was nog maar klein toen hij ontdekte dat de lijm net zo makkelijk losliet als hij plakte.

Tactische manoeuvres

Er zijn zes klassieke manoeuvres die een generaal op het slagveld kan toepassen; om het niet te ingewikkeld te maken heb ik het hier alleen over situaties op het land. In de praktijk is niet altijd duidelijk welke vorm er is gekozen. Halverwege de veldslag neemt de strijd vaak een onverwachte wending, waardoor de tactiek moet worden veranderd. Het kan ook zijn dat er is gekozen voor een combinatie van twee tactische manoeuvres. De zes tactische manoeuvres die hieronder staan, kunnen ook in de hedendaagse praktijk worden toegepast als overtuigingstactiek.

1 Frontale aanval

Een frontale aanval is de oudste vorm van tactiek. Het gaat om een directe aanval over een breed front. Het is voor de aanvallende partij de minst gunstige vorm om te kiezen. De frontale aanval treft de maximale vuurkracht van de verdediger terwijl zijn eigen vuurkracht verspreid is. In sommige gevallen kan een frontale aanval succesvol zijn, bijvoorbeeld wanneer de verdediging zwak of ongeorganiseerd is. Wanneer snelheid en eenvoud van aanval een voorwaarde is, kan voor een frontale aanval worden gekozen. De Mobiele Eenheid voert frontale aanvallen uit bij krakersrellen en bij voetbalhooligans. Ze werden veel toegepast aan het westfront in de Eerste Wereldoorlog.

Op de vraag van een journalist hoe hij zo goed was geworden, antwoordde tennislegende Björn Borg dat hij zich nooit druk had gemaakt om zijn zwakke punten. Hij had zich vooral gericht op zijn sterke punten. Je kunt dezelfde aanpak kiezen als je iemand van jouw gelijk wilt overtuigen, met name als deze persoon minder kennis van zaken heeft dan jij. Haal argumenten aan waar je kennis van hebt. Gebruik je eigen ervaring, je dossierkennis of vaststaande feiten als wapen. Het zijn sterke argumenten die niet zomaar te weerleggen zijn. De frontale aanval wordt helaas vaak als bottebijltechniek toegepast. Het effect is dan averechts: je gesprekspartner zal zich verzetten en je aanval proberen te pareren. De kans is groot dat je in een welles-nietesdiscussie verzandt.

2 Omsingeling

Wanneer er gezocht moet worden naar een zwakke plek in de verdediging van de vijand, is omsingeling de eenvoudigste manoeuvre om toe te passen. Een ondersteunende frontale aanval leidt de aandacht van de verdediger af van de omsingeling die op zijn flank of achterhoede is gericht. Zodra de vijand naar voren beweegt, verschuift zijn achterhoede mee, waardoor een flankaanval in een volledige omsingeling kan resulteren. Zowel een enkelvoudige als een dubbele omsingeling is mogelijk. Wanneer een omsingeling vanwege de terreinomstandigheden niet mogelijk is, kan geprobeerd worden een wig in de verdediging van de vijand te drijven. Deze opening kan dan worden gebruikt om een soort omsingeling te realiseren. Wanneer een omsingeling succesvol is uitgevoerd wordt dit ook wel de ‘hamer en aambeeld’-techniek genoemd: de omsingeling is de hamer die de vijandelijke troepen stukslaat op het aambeeld van de eigen verdediging. Om een omsingeling te doen slagen is snelheid een kritieke factor. Hannibal voerde bij Cannae de perfecte enkelvoudige omsingeling uit. Alexander de Grote creëerde bij Gaugamela door eigen initiatief een opening in de verdediging van de Perzen.

Een omsingeling in een discussie kun je toepassen door niet direct het tegenovergestelde punt naar voren te brengen, maar de tactiek van een flankaanval te gebruiken. Een voorbeeld. Je gesprekspartner verkondigt ijskoud dat oliemaatschappijen de grootste vervuilers ter wereld zijn. Hij verwijst naar de olieramp van BP in de Golf van Mexico en de door Shell vervuilde Niger-delta. Je weet dat deze stelling veel te kort door de bocht is, maar je bestrijdt deze niet direct. Je vraagt aan hem of hij nog meer voorbeelden heeft. Die heeft hij niet. Je vraagt aan hem of hij vindt dat alle auto’s vervuilers zijn. Dat wordt al moeilijker te verdedigen omdat de CO2-uitstoot van moderne auto’s praktisch nihil is. De autoproducenten werken samen met de oliemaatschappijen om de uitstoot van kooldioxide terug te dringen. De milieurampen in de Golf van Mexico en de Niger-delta zijn incidenten; weliswaar ernstige incidenten, maar niet alleen op het conto van de oliemaatschappijen te schrijven. Nationale regeringen hebben ook boter op hun hoofd. Ze willen zo veel mogelijk boorvergunningen verkopen. Wat grote vervuilers betreft, scoort de kolenindustrie in China hoger.

Door het accent te verleggen naar de autoindustrie maak je een omsingeling mogelijk. Je valt de tegenstander aan op een zwak punt in zijn stelling. Wanneer je daar een opening hebt gevonden, ga je voor de aanval op zijn hoofdonderwerp.

Het is lastig om iemand ervan te overtuigen zijn mening honderd procent te herzien. Toegeven wordt als gezichtsverlies beschouwd. Een mogelijkheid is om voor jezelf een BATNA vast te stellen. BATNA staat voor Best Alternative To Negociated Agreement. Dit compromis voldoet aan al jouw minimumeisen. Het is het punt waarop je tevreden bent met het aanbod van de tegenpartij. Dat kan een bepaalde prijs zijn, maar ook een formulering of herziene mening. In het geval van de grootste vervuilers kan voor jou het BATNA zijn: ‘Oké, het zijn niet de grootste vervuilers, maar BP en Shell hebben direct of indirect veel milieuschade aangericht.’

3 Omtrekkende beweging

De omtrekkende beweging lijkt op een omsingeling. Een omtrekkende beweging is niet op de troepen in de achterhoede van de vijand gericht, maar op de communicatielijnen en het commandocentrum. Het doel is om de vijandelijke bevoorrading af te snijden. Omtrekkende bewegingen kunnen op land, ter zee of vanuit de lucht worden uitgevoerd. De kritieke factor voor een omtrekkende beweging is bevoorrading. Zonder bevoorrading bloedt de aanval dood. De amfibische landing van de Amerikanen bij Incheon in 1950 was een omtrekkende beweging.

De omtrekkende beweging in een debat uitvoeren is lastiger dan een omsingeling. Een techniek waarmee de vijand verbaal naar voren kan treden, is framing. Bij framing worden zaken mooier voorgesteld dan ze zijn. Wanneer iemand stelt dat alle groenten van supermarkt A biologisch geteeld zijn, dan wil hij daarmee de indruk wekken dat ze volledig zonder residuen gekweekt zijn. Dat kan waar zijn, maar het kan ook zijn dat ze met minder agressieve middelen zijn behandeld. Een manier om deze mooipraterij te ontwapenen is door reframing toe te passen. Wat je doet, is een term van de tegenstander ridiculiseren door deze een negatieve lading te geven. In het verkiezingsdebat van 2006 sprak Wouter Bos over ‘een stukje fiscalisering van het ouderdomspensioen’. Een voorzichtige poging om de persoonlijke bijdrage voor de AOW te verhogen. Jan Marijnissen van de SP paste reframing toe en noemde de voorgestelde belasting ‘de bejaardentax’. Daarmee kleefde er een stempel op dat er niet meer afgepoetst kon worden.

4 Infiltratie

Met infiltratie wordt een aanval op de achterhoede van de verdediging van de vijand bedoeld zonder dat hij de aanval vermoedde. Het is in die zin een verrassingsaanval. Het gewicht van een infiltratieaanval is niet zwaar genoeg om de verdediging omver te werpen, maar kan hem wel aan het wankelen brengen. Infiltratie werkt goed als ondersteunende aanval. Infiltratie werkt optimaal in ruw terrein of wanneer het zicht beperkt is. In de dichtbegroeide jungle van Vietnam werd infiltratie efficiënt toegepast door de Vietcong-troepen.

Het is verleidelijk om in een debat een frontale aanval toe te passen. De kans op succes is vaak echter niet groot. Een beter en slimmer alternatief is de infiltratietactiek. In een discussie of debat houdt dit in dat je een tegenstander niet in de hoek drukt, maar verleidt. Je lokt hem als het ware uit zijn stelling en probeert hem geleidelijk van jouw inzichten te overtuigen. Door humor, relativering of een andere gemeenschappelijke tegenstander te gebruiken haal je de ander over om jouw standpunten te aanvaarden.

5 Penetratie

Militaire penetratie kan worden toegepast wanneer een omtrekkende beweging of omsingeling niet mogelijk is. Bij penetratie wordt alle kracht van de aanvaller op één punt – het Schwerpunkt – van de vijand gericht. Een dergelijke aanval bestaat uit drie stadia: doorbraak van de vijandelijke verdediging, uitschakelen van de linker- en rechterflank aan weerszijden van de doorbraak en uitschakeling van de verderop liggende doelen. Een aanvaller die voor deze variant kiest, moet opletten dat zijn doorgebroken troepen niet afgesloten worden door de vijand. Ondersteunende troepen moeten dus direct achter de voorhoede volgen. Indien mogelijk zijn meerdere penetraties aan te bevelen, want deze verplichten de verdediger om zijn troepen te verdelen. De Duitse doorbraak in de Franse verdediging in mei 1940 was een voorbeeld van een succesvolle penetratie.

Hoe overtuig je iemand van jouw argumenten? Gebruik het SEXI-model zoals de Engelsen dat doen. SEXI staat voor State, EXplain en Illustrate. Allereerst vat je je argument kort samen, hoe korter hoe beter. Daarna leg je het uit en uiteindelijk sluit je af met een voorbeeld. Ter illustratie een hedendaags probleem:

State: De eurocrisis is ontstaan in 1992

Explain: Er zijn toen geen harde afspraken gemaakt over toelatingseisen, corrigerende maatregelen en de macht van de Europese Centrale Bank

Illustrate: Toen de financiële toestand in Griekenland duidelijk werd, was het te laat en waren er geen adequate middelen om in te grijpen.

6 Defensief-offensief

De manoeuvre waarbij van een defensief wordt overgeschakeld naar een offensief kent vele varianten. Het basisidee is om een vijand zich eerst stuk te laten lopen op een sterke verdediging, om daarna snel over te schakelen op een offensief. Een dergelijke tactiek vereist een strakke organisatie. Wanneer de verdediging wijkt of het offensief niet krachtig genoeg wordt ingezet, biedt dit de vijand de kans om alsnog in zijn poging te slagen. Napoleon voerde bij Austerlitz de defensief-offensieftactiek volgens het boekje uit. Hij vatte het als volgt samen: ‘De hele krijgskunst bestaat uit een goed doordachte, uiterst behoedzame defensie en een gedurfd, snel offensief.’

Deze tactiek kun je ook in een debat toepassen. Je gaat eerst in het defensief met je gesprekspartner door hem gelijk te geven op bepaalde punten in zijn betoog. Je benadrukt de overeenkomsten, ook al komen ze niet volledig overeen. Wanneer hij instemmend knikt, schakel je over op de verschillen.

Om te overtuigen kun je het best korte zinnen gebruiken. Dat houdt de aandacht beter vast. Sluit af met een krachtig einde. Zorg dat je niet almaar blijft praten; dan haken mensen af.

Conclusie

Er is veel veranderd sinds de mens voor het eerst de strijdbijl oppakte. Er was altijd wel een reden om oorlog te voeren. Was het niet om het land, dan wel om een vrouw, de handel of gewoon de heerschappij. Iedere koning die zijn generaals opdracht gaf een veldslag aan te gaan, zadelde hen op met het vraagstuk: hoe? Militaire strategie heeft sindsdien geprobeerd daar een antwoord op te geven. De praktijk wees uit dat een ingewikkeld plan meestal niet succesvol was. Een simpel plan biedt helaas ook geen garantie. De chaos van de oorlog verlangt van een generaal de kunst om ad hoc beslissingen te kunnen nemen. Kan hij dit niet, dan is het snel over. Hij heeft wind gezaaid, maar zal storm oogsten. Zijn plan zal hem niet verder helpen. Bokslegende George Foreman wist wel waarom: ‘Everybody’s got a plan until they get hit with the right hand.’

De gunfactor

Je kunt een perfecte spreker zijn, je kunt alle technieken schijnbaar achteloos toepassen en nog krijg je geen gelijk; wat is er aan de hand? Het is de gunfactor die je niet beheerst. Mensen hebben vaak sympathie voor de underdog. Het is niet voor niets dat sportploegen en presidentskandidaten deze rol graag aannemen. De partij die de gunst van het publiek weet te veroveren, is de winnende partij. De gunfactor kun je verkrijgen door harmonisch en charmant te zijn.
Als je zo gelukkig bent dat je veel charisma hebt, dan kun je veel regels in dit boek vergeten. Je manier van optreden, je woorden en je uitstraling zijn zo overtuigend dat je mensen voor je kunt innemen. Charisma is iets ongrijpbaars wat je ook bij grote generaals en presidenten ziet. Het is niet zomaar met een paar trucjes aan te leren. Charisma heb je of je hebt het niet. Je kunt er wel op oefenen, maar echt charismatisch zijn is maar weinigen gegeven.

Een effectief plan

Hoe kun je een simpel maar effectief plan opstellen als je geconfronteerd wordt met een complex probleem? In zo’n situatie is in elk geval een systematische aanpak vereist. Pas de onderstaande regels toe:

• Willen en kunnen: maak een afweging tussen wat je wilt en wat je kunt. Moet je zaken uitbesteden of ga je het zelf doen? In de strategie heet dit de evenredigheid tussen doel en middelen. Met andere woorden: wat heb je en wat wil je bereiken?

• Vrij om te handelen: zorg dat je vrijheid van handelen hebt. Dit wil zeggen dat je zelf in staat moet zijn om je beslissingen te nemen. Als de kaders te strikt zijn of het budget is niet ruim genoeg, dan zul je vrij snel tegen de grenzen van je vrijheid aanlopen. Ideaal is de situatie waarin je leidinggevende je vertelt ‘wat’, maar het ‘hoe’ aan jou overlaat. Dat geeft jou de vrijheid om je eigen methode toe te passen.

• Haal het maximale rendement uit je middelen: kies zelf de tijd, plaats en tactiek. Ga je voor de voorzichtige aanpak of val je meteen met de deur in huis? Leg je al je kaarten direct op tafel of houd je een troef achter de hand?

• Zorg voor informatie: doe aan deskresearch en fieldresearch. Leg je oor te luisteren bij anderen. Ga netwerken en stel vragen. Verdiep je in een onderwerp. Alleen dan doe je eigen kennis op. Denk aan het cliché: kennis is macht.

• Neem initiatief: laat je niet verrassen door een deadline, levertijd of vertraging. Bouw een marge in je plan. Dat kan zowel een financiële marge zijn, voor tegenvallers, als een tijdsmarge, voor vertragingen. Wees proactief in de uitvoering van je plan. En denk aan Von Moltke: wees bereid om ad hoc beslissingen te nemen als de situatie daarom vraagt.

• Wees creatief: laat Hannibal bij Cannae een voorbeeld zijn – verras je opponent. In dit boek komen verschillende voorbeelden van verrassing, misleiding en krijgslisten aan bod. Wie buiten de kaders durft te treden, bestrijdt zijn vijand met onverwachte wapens. De Hongaarse wiskundige John von Neumann zei het als volgt: ‘Je moet je afvragen wat de ander denkt, dat ik van plan ben te doen.’

Simpel is goed

Een simpele tactiek is de basis van een succesvol offensief. Hoe ingewikkelder het plan, hoe meer risico dat het mislukt. Een mooi acroniem hiervoor is KISS, dat staat voor Keep It Simple Stupid. Wat voor tactiek er ook wordt toegepast, er zijn in het licht van KISS enkele regels waar een aanvallende partij rekening mee moet houden:
• niet meer dan één hoofdaanval uitvoeren met een aantal ondersteunende subaanvallen;
• zorg voor voldoende reserves ter ondersteuning van de aanval;
• gebruik verkenning om informatie in te winnen;
• realiseer terreinwinst via aanvallen in de diepte;
• controle over de eigen logistiek om het initiatief te behouden.
Hoewel iedere militaire strateeg ervan overtuigd is dat een plan vooral eenvoudig van opzet moet zijn, is het kamp van de militaire strategen verdeeld over de uitvoering. Terwijl velen zweren bij het strikt opvolgen van de fundamentele principes zoals die van Sun Tzu en Von Clausewitz, zijn er anderen die in de filosofie van Jomini geloven. Hij beweerde dat een oorlog per definitie chaotisch en onvoorspelbaar verloopt en dat een generaal flexibel moet zijn in het formuleren van zijn strategie. Zodra er contact met de vijand is gemaakt, kunnen volgens hem alle theorieën de prullenbak in. Wat dat betreft zou Jomini zich prima kunnen vinden in de uitspraak van de Pruisische generaal Von Moltke: ‘Geen enkel plan overleeft het contact met de vijand.’

1 - EEN GENERAAL KIJKT MET EEN ANDERE BRIL

Leer creatief denken als Hannibal

==’

Hannibal wordt vooral herinnerd vanwege zijn tocht over de Alpen. Dat was absoluut een prestatie, maar de climax van zijn Italiaanse campagne lag veel zuidelijker, bij Cannae. Daar behaalde hij een spectaculaire overwinning op de Romeinen. Hannibal liet er zien dat je een vijand niet per definitie hoeft te verslaan door sterker te zijn, maar door slimmer en origineler te zijn.

Cannae wordt ook wel ‘de perfecte omsingeling’ genoemd. Hoewel de Romeinen veel meer soldaten op de been konden brengen, waren ze beducht voor het Carthaagse leger. Ze hadden het maanden achtervolgd terwijl het onder leiding van Hannibal door Italië trok. Toen het Romeinse leger bij Cannae eindelijk de confrontatie met de aartsvijand aandurfde, onderging het een van de grootste nederlagen ooit. In acht uur tijd sneuvelden er bijna vijftigduizend Romeinen. Daardoor is Cannae de boeken ingegaan als een exemplarisch voorbeeld van een omsingelingsslag.

==

In 168 voor Christus vond er een veldslag plaats tussen Romeinen en Macedoniërs bij Pydna in Griekenland. De Grieken hadden hulp van de Romeinen ingeroepen om van de Macedonische overheersing af te komen, die nog dateerde uit de tijd van Alexander de Grote. De opzet van de Grieken slaagde en de Macedoniërs onder Perseus werden verslagen en naar Rome afgevoerd. In hun kielzog kwamen ook duizend Grieken mee. Onder hen bevond zich Polybios, een militair historicus. Hij raakte er bevriend met Scipio Africanus. Polybios zou deze toekomstige consul (hoge magistraat en tevens bevelhebber in het Romeinse leger) later vergezellen op zijn heroïsche veldtochten door Spanje en Noord-Afrika. De Griek heeft de geschiedenis van Rome tijdens de Tweede Punische Oorlog vastgelegd. Dankzij hem is het verloop van de veldslag bij Cannae nog goed te reconstrueren.

Eerste Punische Oorlog

In de oudheid woedde er meer dan een eeuw lang een strijd tussen Carthago en Rome om de heerschappij van de Middellandse Zee. Carthago lag aan de Noord-Afrikaanse kust en was in die tijd bloeiende vestingstad, gesticht door Phoeniciërs, een volk uit het Midden-Oosten. De resten van Carthago liggen ongeveer tien kilometer ten oosten van het huidige Tunis, de hoofdstad van Tunesië. De strijd tussen Carthago en Rome laaide drie keer op in de Eerste, Tweede en Derde Punische Oorlog. De term ‘Punisch’ komt van het Latijnse woord punicus, dat op de inwoners van Carthago sloeg.

Hamilcar Barkas was aanvoerder van de Carthagers in de Eerste Punische Oorlog. Deze oorlog, die duurde van 264 tot 142 voor Christus, was vooral een strijd op zee. Rome won en Carthago raakte zijn kolonies Sicilië en Sardinië kwijt. Nu Rome de macht op zee had veroverd, richtte Hamilcar zich op andere gebiedsveroveringen. Hij breidde de macht van Carthago in Noord-Afrika uit en trok het Iberisch Schiereiland (Spanje) binnen. Hij nam zijn zonen Hannibal, Hasdrubal en Mago mee. Voor zijn vertrek liet hij zijn zonen beloven nooit een vriend van een Romein te worden.

In 229 voor Christus kwam Hamilcar om in de strijd. Omdat zijn oudste zoon Hannibal pas achttien jaar oud was, volgde zijn schoonzoon Hasdrubal de Schone hem op. Hadrubal wist door slimme diplomatie de macht van Carthago in Spanje uit te breiden. In 221 voor Christus werd hij echter vermoord. Hannibal stond te popelen om het Carthaagse leger aan te voeren.

Tweede Punische Oorlog

Het moest vroeg of laat tot een nieuwe oorlog tussen Rome en Carthago komen. In 218 voor Christus was Saguntum de aanleiding. Deze Spaanse stad in de buurt van het huidige Valencia, had een bondgenootschap met Rome gesloten – voor de gemotiveerde Hannibal reden genoeg om de stad te belegeren. De Romeinen kwamen Saguntum niet te hulp en na een beleg van acht maanden had Hannibal een belangrijke havenstad op het Europese continent. De Romeinen verklaarden Carthago opnieuw de oorlog.

Hannibal was er klaar voor. Hoewel hij pas 29 jaar oud was, voerde hij een leger aan van bijna honderdduizend man. Omdat de Romeinen heer en meester op zee waren, koos hij voor een veldtocht. Zijn leger bestond uit infanteristen uit Libië, ruiters uit Numidië, krijgers van de Balearen en grote aantallen soldaten uit Spanje. Hij voegde daar dé militaire statussymbolen van dat moment aan toe: 37 olifanten. Hannibal leidde zijn leger over de Pyreneeën en wist Galliërs, de inwoners van grote delen van het huidige Frankrijk, over te halen om zich bij hem te voegen.

Hannibal stopte in Massilia, het huidige Marseille, om voorraden voor zijn leger in te slaan. In Rome was men druk bezig met de voorbereidingen om zowel een zeemacht als een voetleger naar Carthago te sturen. Het duurde even voordat het nieuws van Hannibals aantocht binnendruppelde. Toen de Romeinen vernamen dat Hannibal met zijn leger naar hen optrok, waren ze verbijsterd. Ze gingen ervan uit dat Carthago niet tot zo’n veldtocht in staat was.

Aangekomen bij de Rhône gaf hij opdracht om zware vlotten te bouwen. Zijn olifanten werden keurig per vlot overgezet. Een klein, toegesneld Romeins leger onder leiding van de consul Publius Cornelius Scipio zag nog net hoe de Carthagers noordwaarts de Alpen in trokken. Hun verbazing sloeg daarmee om in hoongelach. Met olifanten kon je immers de Alpen niet over!

Hannibal nam met zijn grote landzoogdieren een enorme gok. Niet alleen waren ze nagenoeg ongeschikt voor de strijd, maar hij koos er ook voor om ze over de smalle bergpassen van de Alpen te leiden. Na een barre tocht van twee weken vol kou, honger en drama trok hij Noord-Italië binnen. Een geweldig waagstuk dat inmiddels bekendstaat als de beroemdste expeditie uit de militaire geschiedenis. Na de Alpen was zijn leger aardig uitgedund. Op de bergpassen hadden dertig olifanten het leven gelaten. Hij had onderweg vijftigduizend man verloren en twintigduizend man als bezettingsmacht in Gallië achtergelaten. Wat hij overhield, was nog altijd een geharde kern van dertigduizend krijgers. Bij de rivier Trebia zou de eerste test volgen.

In december 218 voor Christus kregen de Romeinen een voorproefje van Hannibals strategische capaciteiten. Consul Sempronius Longus en een leger van zesendertigduizend man namen het tegen hem op. Hannibal gaf zijn jongste broer Mago de opdracht om zich met tweeduizend soldaten verdekt op te stellen in een vallei achter de Romeinen. De cavalerie van de Cathagers had een reputatie opgebouwd als ‘de sterkste ter wereld’. Hannibal zette zijn overgebleven olifanten in op de ene flank en liet zijn cavalerie op zijn andere flank een omtrekkende beweging uitvoeren. Alhoewel de Romeinen de overhand hadden in het centrum, was het pleit snel beslecht toen hun flanken instortten. De troepen van Mago maakten de overwinning compleet. De nederlaag bij Trebia had een waarschuwing moeten zijn voor de Romeinen.

Hinderlaag bij Lago Trasimeno

Na zijn overwinning gonsde het ‘Hannibal ad portas’ (‘Hannibal staat voor de poorten’) door Italië. Er brak totale paniek uit in Rome. Aan de oevers van Lago Trasimeno, in de provincie Umbrië, probeerden de Romeinen het opnieuw. Voor de tweede keer beten ze in het stof. In de vroege ochtendmist van 21 juni 217 voor Christus werden de Romeinen door Hannibal in een hinderlaag gelokt. Ze verloren deze keer vijfentwintigduizend man.

Na deze slag trok Hannibal twee jaar lang kriskras door Italië. Bij gebrek aan belegeringsmateriaal vermeed hij Rome. De Romeinse dictator Quintus Fabius Maximus koos voor de techniek van uitputting en afmatting. De Romeinen achtervolgden alleen nog maar. Fabius Maximus verdiende er de bijnaam ‘Cunctator’ mee, wat zo veel wil zeggen als ‘De uitsteller’ omdat hij Hannibal ontweek en nooit aanviel.

Varro pakt de handschoen op

De aanwezigheid van hun aartsvijand in eigen land deed vele jonge Romeinse legerleiders hevig protesteren. Onder hen was Caius Terentius Varro, een jonge, onbesuisde consul die Hannibal maar al te graag het land uit schopte. Hij was voorstander van een agressieve aanpak. De Romeinse Senaat was het plunderende Carthaagse leger ook beu en gaf groen licht aan Varro. Een Romeins leger in die tijd bestond uit drie of vier legioenen. Varro mocht er vijftien aanvoeren. Wel diende hij de leiding te delen met Lucius Aemilius Paullus, een bedachtzame en ervaren consul. De Romeinen brachten een leger op de been van vijfenzeventigduizend man met een cavalerie van 7200. Hannibals leger bestond uit een rijke schakering van verschillende stammen en volken, bij elkaar tweeëndertigduizend man sterk. En er was de cavalerie, die uit tienduizend eersteklas ruiters bestond.

Cannae

Hannibals leger bevond zich in de buurt van Cannae. Cannae was in die tijd een kleine stad die vlak bij de rivier Ofanto in Zuid-Italië lag. De precieze locatie van het slagveld is niet meer te achterhalen. Er bestaan verschillende theorieën over; één theorie gaat ervan uit dat Varro – die op die dag de leiding had – deze plek koos, zodat de sterke Carthaagse cavalerie aan de kant van de rivier de Romeinen niet kon omsingelen.

Grote legers moesten zich in die tijd eerst installeren voordat zij elkaar te lijf gingen. De Romeinen kozen voor een klassieke opzet. Zij stelden hun infanterie op in legioenen van vijfduizend man. De vijftien beschikbare legioenen werden in twee rijen in de breedte opgesteld. Links en rechts hiervan stonden 3600 ruiters, de ene groep onder leiding van Paullus, de ander onder leiding van Varro. Ze lieten hun infanterie aanvoeren door Servilius Geminus. De reden dat ze ieder een flank kozen, was omdat ze hier de ingewikkeldste manoeuvres verwachtten.

Hannibal vermoedde deze opstelling van de Romeinen. Bij Trebia waren ze hem ook zo tegemoet getreden. De Carthaagse veldheer pakte het daarom anders aan. Hij moest ook wel, want zijn leger was twee keer zo klein. Hij paste een ongelijke verdeling van zijn cavalerie toe. Zijn linkerflank onder leiding van zijn heldhaftige broer Hasdrubal maakte hij twee keer zo sterk als zijn rechterflank. Hij bracht zijn zware Spaanse en Gallische cavalerie onder het commando van Hasdrubal. De lichte Numidische cavalerie kwam rechts onder aanvoering van zijn trouwe commandant Maharbal. Zelf zou hij met zijn jongste broer Mago de infanterie in het centrum leiden. Hij stelde zijn infanterie op in een V met de punt naar voren. De zware Libische infanterie hield hij als troef achter de hand. Voor de strijd maakte hij zijn plan duidelijk aan zijn legeraanvoerders. Hij wist dat het een gewaagde tactiek was, maar gezien de omstandigheden kon hij niet anders.

De veldheer uit Carthago toonde groot militair inzicht door het tegenovergestelde van de Romeinen te doen. Hij zou de hoofdmacht van de Romeinse infanterie opvangen in een flexibel centrum van een goed georganiseerde Spaanse en Gallische infanterie. Voor Hannibal was het van levensbelang dat deze linie onder druk overeind zou blijven.

Voordat de strijd in het centrum ontbrandde, liet hij zijn jongere broer Hasdrubal op de linkerflank met zijn sterke Spaanse cavalerie in volle galop ten aanval gaan tegen de inferieure Romeinse cavalerie tegenover hen. Met deze charge versloeg Hasdrubal de Romeinse cavalerie van Paullus en stoof om de verbaasde Romeinse hoofdmacht heen, om vervolgens de cavalerie van Varro op de linkervleugel in de rug aan te vallen. Maharbals Numidische cavalerie had hier al enig voorbereidend werk gedaan. Toen de Romeinse cavalerie ook daar verslagen was, bezaten de Carthagers een sterke positie achter de Romeinse hoofdmacht.

Paullus had zich met het restant van zijn cavalerie achter de Romeinse infanterie opgesteld om deze kwetsbare achterhoede te bewaken. Het mocht niet baten. De Romeinse infanterie dreigde intussen het centrum van het Carthaagse leger te doorbreken totdat Hannibal zijn laatste troef uitspeelde: hij liet de Libische zware infanterie de vijand van opzij insluiten. De Romeinen zaten als haringen in een ton. Ze stonden zo dicht op elkaar dat er geen manoeuvre meer mogelijk was. Ze konden niet eens meer hun wapens gebruiken. Toen de ervaren Spaanse, Gallische en Numidische ruiters de achterhoede van de Romeinen aanvielen, was hun lot definitief beslecht. Paullus en vele andere centurions sneuvelden. Varro had het slagveld toen al lang verlaten.

Voor Hannibal was de overwinning duur, voor de Romeinen was de nederlaag onbetaalbaar. Hannibal verloor achtduizend man, de Romeinen bijna vijftigduizend – dat was meer dan de helft van hun leger. Het was de grootste ramp uit de Romeinse militaire geschiedenis.

Na de veldslag feliciteerde Hannibal zijn legeraanvoerders. Zijn plan was geslaagd. Maharbal gaf aan dat de weg naar Rome openlag. De Carthagers zouden binnen vijf dagen op het Capitolium kunnen dineren, op de belangrijkste van de zeven heuvels waarop Rome is gebouwd. Maar Hannibal durfde het niet aan. Maharbals reactie hierop was: ‘Je weet wel hoe je een overwinning moet behalen, Hannibal, maar je weet niet hoe je er gebruik van kunt maken.’

Denken als een generaal: leer creatief denken

Nooit eerder had een veldheer het aangedurfd om zijn centrum te verzwakken ten koste van zijn flanken. Hannibal bewees over een creatieve geest te beschikken. Hij durfde van gebaande paden af te wijken. Met deze tactiek verraste hij niet alleen de vijand, maar het bracht hem ook een grootse zege.

Hoe kwam Hannibal op het idee om de Romeinen met een snelle cavalerie te omsingelen? Polybios geeft ons daar geen antwoord op. We kunnen alleen maar gissen naar zijn beweegredenen. Hannibal moet op de een of andere manier een ingeving hebben gehad. Zo’n ingeving of idee ontstaat niet zomaar. Er gaat een vast patroon aan vooraf.

Wat Hannibal deed, was een nieuwe combinatie maken van bestaande elementen: infanterie, cavalerie, beweging en ongelijke aanval. Hij stelde zichzelf een aantal kritische vragen. Waarom is iets zo? Kan het ook anders? Hoe zou dat eruitzien? Hij keek met een andere bril naar een veldslag. Daarmee begon het idee van zijn succesvolle strategie. De Romeinen hielden vast aan bestaande patronen. Met alle gevolgen van dien.

Wat als?

De Italiaan Mario Moretti Polegato was voorbestemd om net zoals zijn vader wijnboer te worden, totdat hij genoeg had van zijn zweetvoeten. Op een wijnbeurs in 1992 bereikte hij dat punt. Hij pakte zijn zakmes en prikte gaten in de zool van zijn Nike-gympen. Dat zette hem aan het denken. ‘Wat als een schoenzool transpiratievocht kan afvoeren en tegelijkertijd regenwater van onderen kan tegenhouden?’ Uit deze gedachte ontstond een membraan dat de basis vormt van alle Geox-schoenen. Polegato bouwde er een fortuin mee op. Geox is een internationaal beursgenoteerd bedrijf met 177 winkels.

Hoe kun je zelf creatieve gedachten ontwikkelen? Hier volgen negen manieren die je op nieuwe ideeën kunnen brengen:

• Geloof in je ideeën. Geen enkel idee is zo gek dat je er niet over na moet denken. Iedereen kent het begrip ‘Tupperwareparty’. Earl Tupper raakte de plastic opbergdozen met het bekende verfbliksluitingsmechanisme aanvankelijk aan de straatstenen niet kwijt. De consument begreep het niet. Brownie Wise, verkoopagente, stelde voor om aan huis te verkopen. Ze geloofde heilig in het product waarin levensmiddelen luchtdicht konden worden verpakt.

• Visualiseer je succes. Wie in beelden denkt, ziet iets in gedachten voor zijn ogen ontstaan. De Franse tennisser René Lacoste kreeg in 1923 de bijnaam ‘de alligator’ van de schrijvende pers. Lacoste is bekend om zijn kledinglijn. In 1926 speelde hij voor het eerst in een piqué-poloshirt dat warmte vasthoudt en transpiratievocht afvoert. Lacoste bracht de tennissport ook het ballenkanon, de rubberen handgreep en het metalen racket.

• Stimuleer je nieuwsgierigheid. Met de vraag ‘waarom?’ dring je door tot de essentie. Hoe werkt dat? Denk als een kind. Kinderen hebben geen blokkades. Ze kunnen tien keer achter elkaar ‘waarom?’ vragen. Bekijk de Volkswagen Transporter-commercial uit 1992 op YouTube.

• Leer te zien. Zien is iets anders dan kijken. Neem eens letterlijk een ander standpunt in. Ga dichterbij staan of ga eens door je knieën. Een goede fotograaf heeft geleerd om eerst anders te kijken. De Platon-foto van de zittende Bill Clinton, het geestige portret van Jack Nicholson door Herb Ritts en de nijdige foto van Winston Churchill door Karsh zijn wereldberoemd. Hallmark Cards werd pas beroemd toen het zinnetje ‘Hall Brothers Company’ achter op de ansichtkaarten werd vervangen door ‘A Hallmark Card’.

• Leer associëren. Koppel gedachten aan elkaar. Een goede techniek hiervoor is mindmapping. Met een mindmap maak je een boomstructuur rond een bepaald onderwerp. Wat verkoopt Amazon niet? Je kunt het zo gek niet bedenken… In 1995 begon Jeff Bezos met de verkoop van boeken vanuit zijn garage. Inmiddels kun je bij Amazon ook terecht voor kleding, televisies, etenswaren, motorlaarzen, hang- en sluitwerk enzovoort.

• Probeer lateraal te denken. Het begrip ‘lateraal denken’ is bedacht door de Britse psycholoog Edward de Bono. Lateraal denken gaat uit van de gedachte dat een denkproces niet lineair hoeft te verlopen. In plaats van lineair naar een oplossing te werken, kun je zijwegen inslaan die je een andere kijk op de zaak bieden. Je kunt een denkproces omdraaien door de vraag stellen: ‘Stel dat het wél kan…’

• Leg jezelf beperkingen op. Hoe tegenstrijdig dit ook mag klinken, beperkingen dwingen je om creatief om te gaan met de mogelijkheden die je ter beschikking staan. Leonardo da Vinci gaf dit treffend weer: ‘Kleine woningen leggen de geest discipline op. Grote woningen leiden tot versnippering.’

• Maak je los uit de sleur. Doorbreek het vaste patroon en je krijgt vanzelf nieuwe inzichten. HEMA was ooit een kleurloos warenhuis, iets voordeliger dan V&D. Door een consequente huisstijl te voeren en betaalbaar ‘design’ aan te bieden creëerde HEMA een eigen niche. Sindsdien heeft de winkel een trouwe doelgroep.

• Omarm je mislukkingen. Ze kunnen je op nieuwe ideeën brengen. Toen een collega Thomas Edison in 1878 vroeg naar zijn uitvinding van kunstmatig licht, antwoordde hij: ‘Ik heb niet gefaald, ik heb tienduizend manieren gevonden die niet werken.’

==

Al deze manieren zijn niet meer dan hulpmiddelen, maar ze kunnen wel de aanzet zijn tot een heel ander idee dan waar je aanvankelijk van uitging. De menselijke geest is ondoorgrondelijk, er is veel meer mogelijk dan je denkt. Het verschil zit in de wilskracht om het anders te doen.

Hannibal wordt teruggeroepen

Na de nederlaag bij Cannae gingen de Romeinen weer over tot de uitputtingsstrategie van hun dictator Quintus Fabius Maximus. Een groot deel van de steden in Zuid-Italië sloot zich aan bij Hannibal. Dit was eerder een nadeel dan een voordeel. Al deze steden vroegen om bescherming en zijn leger had bevoorrading nodig, maar vanuit Carthago kwam niks. Hannibal stuurde zijn broer Hasdrubal naar Spanje om versterking te halen. Hasdrubal ontmoette daar de sterke Romeinse consul en veldheer Scipio Africanus en wist ternauwernood met een klein leger te ontsnappen. Hij keerde in 207 voor Christus terug naar Italië in de hoop zich weer bij zijn oudere broer te kunnen voegen. Bij Metaurus, een rivier die uitmondt in de Adriatische Zee, werd hij echter verslagen door de Romeinen. Nijdig over de tien jaar durende veldtocht van zijn broer door hun moederland hakten de Romeinen het hoofd van Hasdrubal af en kieperde het bij Hannibal over de schutting. De boodschap was duidelijk: hij hoefde niet meer op versterking te rekenen.

Scipio Africanus stak in 203 voor Christus vanuit Spanje over naar Noord-Afrika. Carthago werd nu bedreigd net zoals Rome dertien jaar daarvoor. Hannibal werd teruggeroepen naar Carthago. In 202 voor Christus trof hij Scipio Africanus bij Zama Regia, net buiten Carthago. Het zou Hannibals ‘Waterloo’ worden. Scipio Africanus versloeg er de grote Carthaagse veldheer en was daarmee de enige Romeinse generaal die van hem wist te winnen. Hannibal kon ontkomen. Twintig jaar lang streed hij nog tegen Rome, dat desondanks steeds machtiger werd. In 183 voor Christus dreigde voor hem uitlevering aan zijn aartsvijand en koos hij voor zelfmoord.

Derde Punische Oorlog

Na de veldslag bij het Noord-Afrikaanse Zama eindigde de Tweede Punische Oorlog. Hoe diep de vernedering van Cannae voor de Romeinen was, bleek uit de woorden van de Romeinse senator Marcus Porcius Cato. Na elke redevoering in de Senaat sloot hij af met de woorden: ‘Verder ben ik van mening dat Carthago verwoest moet worden.’

In 149 voor Christus brak de laatste Punische Oorlog uit. Drie jaar later nam Rome eindelijk wraak en werd Carthago volledig van de kaart geveegd. Er bleven alleen maar ruïnes van over. De Romeinen konden daarmee niet voorkomen dat de vernedering van Cannae voor altijd een plek in de geschiedenis had verworven.

De overmoedige consul Varro wist dankzij machtige vrienden te overleven. Hij werd nooit gestraft voor de catastrofe bij Cannae en had nadien nog een glanzende politieke carrière.

De perfecte omsingeling

Hannibal was ongetwijfeld een van de grootste generaals ooit. De keuze om via een noordelijke route Rome aan te vallen getuigde van een groot inzicht en leiderschap. Alhoewel hij naliet om Rome te veroveren, staat zijn militaire vaardigheid als een paal boven water. Hannibal wist zijn rijke schakering aan internationale manschappen optimaal te motiveren en in te zetten. Cannae was een legendarische omsingeling en is daarmee het ideaal geworden van vele generaals na hem.

Het Schlieffenplan, dat als basis diende voor de Duitse inval in Frankrijk in 1914, was op Cannae gebaseerd. In de Tweede Wereldoorlog haalden de Duitsers tijdens Operatie Barbarossa verschillende ‘Cannaes’ op het Russische leger. En zelfs in de huidige tijd worden de theorieën van Hannibal nog toegepast. Generaal Norman Schwarzkopf gaf in 1991 toe dat hij voor zijn succesvolle omsingelingsstrategie op de Irakezen geïnspireerd was door Hannibals overwinning bij Cannae.

Wilskracht is een spier

Volgens de Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister is wilskracht, naast intelligentie, de belangrijkste eigenschap voor de mens. In zijn boek Willpower; Rediscovering the greatest human strength betoogt hij dat wilskracht als een spier werkt: door te trainen kun je hem sterker maken. Zelfbeheersing en discipline zijn daarbij belangrijke onderdelen. Baumeister: ‘Te veel keuzevrijheid belast de wilskracht van een individu.’
Wilskracht kan je over het dode punt heen helpen. Henry Ford, de bekende autobouwer, wist dat al lang: ‘Whether you think you can or you can’t, you’re right.’

Bedankt voor het lezen van deze preview. Bestel dit e-boek en lees snel verder!

==

Voor meer informatie over dit boek en andere boeken van Uitgeverij Haystack: www.haystack.nl