Ben Kuiken

Fuck de regels!

We lossen het zelf wel op

Over dit boek

Thuis en op het werk struikel je elke dag over goedbedoelde regels die niet werken. Laten we gewoon zeggen: fuck de regels! Het is onze buurt, onze organisatie, ons beroep; blijf er met je poten vanaf. We lossen het zelf wel op!

In dit nieuwe boek beschrijft filosoof en auteur Ben Kuiken de betutteling van de werknemer en de burger. Maar er is hoop. Lees de ervaringen van slimme verkeersdeskundigen, zorgverleners en managers die mensen zelf laten bepalen hoe ze de regels toepassen of de regels zelfs afschaffen. ‘Fuck de regels’ laat haarfijn zien dat mensen verantwoordelijkheid nemen als ze vertrouwen krijgen.

Digitale editie

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

needle@haystack.nl

www.haystack.nl

Auteur: Ben Kuiken

Corrector: Carolien van der Ven

Cover: Foxy Design

ISBN: 9789461260420

NUR: 800

© 2012 Haystack / Ben Kuiken

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

Inhoud

Over dit boek

Inleiding

1. De oorlog tegen huiselijk geweld

Inleiding

Over het meisje van de kassa en mensen die zich gedragen als schapen.

Een vriend vertelde me onlangs het volgende verhaal: ‘Ik stond in de supermarkt in de rij voor de kassa. Het was er stervensdruk en er stonden flinke rijen. Toen ik eindelijk aan de beurt was en het kassameisje mijn boodschappen langs de scanner haalde, bleek dat ik het zakje met appels niet had afgewogen. Je kent dat wel: in de meeste supermarkten gebeurt dat tegenwoordig aan de kassa, dus als je dan ergens bent waar je het zelf moet doen, wil je dat nog wel eens vergeten. Maar in plaats van me terug te sturen naar de groenteafdeling, deed dit meisje iets briljants. Ze keek even naar de lange rij achter me, vervolgens keek ze naar mij, en zei: “Volgens mij zijn deze appels één euro vijftig.” “Ik vind het goed,” zei ik snel, blij dat mij de vernederende gang naar de groenteafdeling en de boze blikken van de mensen in de rij bespaard bleef.’

Prachtig toch? Zo eenvoudig kan het zijn, iemand écht helpen. En het mooie is: niet alleen die vriend van mij profiteert ervan, maar ook de andere klanten in de rij achter hem. En uiteindelijk ook de supermarkt, want daar kom je nog eens terug. Je vertelt het verhaal aan vrienden en familie, want hoe vaak maak je dat nou mee? Hoe vaak kom je tegenwoordig nog een caissière tegen die zelf nadenkt en eigen initiatief durft te nemen?

Daar is inderdaad lef voor nodig. Had haar manager het voorval gezien, dan had ze waarschijnlijk op een uitbrander kunnen rekenen. Want stel je voor dat alle caissières dit zouden doen! Voor je het weet gaat dat verhaal de wereld in en komen alle klanten met niet-afgewogen groenten en fruit bij de kassa. Dat kan de supermarkt duizenden euro’s kosten! Hoe haalt ze het in haar hoofd!

En zo lopen we steeds meer in het gareel van regels en protocollen. Op het werk, op de openbare weg en zelfs achter de eigen voordeur: overal proberen politici en managers ons leven en werk te controleren en ons om te vormen tot modelburgers en -werknemers. Ze strooien wetten en procedures over ons uit en installeren overal bewakingscamera’s en flitspalen, in de hoop dat wij ons gaan gedragen zoals zij vinden dat het moet. Alsof dat de enige en beste manier is. Alsof zij alle wijsheid in pacht hebben en we zelf niet kunnen nadenken!

Dat leidt geregeld tot zeer schrijnende situaties. Zoals bij die man die een heel weekend de cel in moest omdat hij niet genoeg geld bij zich had om een uitstaande boete van nog geen veertig euro te betalen. Of bij die minderjarige vluchtelingen die verplicht naar school moeten, maar geen diploma kunnen halen omdat ze geen stage mogen lopen. Of wat te denken van het bejaarde echtpaar dat al vijf jaar in twee verschillende verpleeghuizen wordt verzorgd maar niet mag verhuizen omdat er geen medische indicatie voor is? ‘We vinden het heel vervelend voor u, maar regels zijn regels. We kunnen helaas geen uitzondering maken.’

Dan zeg ik: fuck de regels! Met excuses voor mijn taalgebruik, maar de situatie vraagt erom. We zijn compleet doorgeslagen in de regelzucht en het blauwdrukdenken. In onze zucht naar controle en grip op een steeds complexere samenleving leggen we alles vast in procedures, wetten en protocollen. Niet dat het helpt, want nog steeds gaan er dingen mis. En dus bedenken we nog meer regels en gaan we nog strenger controleren…

Laten we daar onmiddellijk mee stoppen! Laten we weer vertrouwen op het zelfoplossend vermogen van mensen. Dat heeft ons tenslotte al heel ver gebracht. Mensen kunnen heel veel, als ze maar de ruimte krijgen. Krijgen ze die ruimte niet, dan gedragen ze zich als zombies die blind de regels volgen en zelf niet meer nadenken. Zoals de voormalige baas van het Amerikaanse bedrijf 3M, William McKnight, het uitdrukte: ‘If you put fences around people, you get sheep.’

Gelukkig zijn er altijd mensen die zich niet achter hekken laten opsluiten. Die de verantwoordelijkheid nemen voor hun leven en werk en de regels desnoods terzijde schuiven. Zoals een thuiszorgteam in een van de grote steden. Het team kreeg drie kwartier per dag om Karel, een lastige alleenstaande, oudere man, te wassen en zijn wonden te verzorgen. Soms, als er aan het einde van de drie kwartier nog enkele minuten overbleven en Karel gedoucht en verzorgd aan tafel zat, begon hij te vertellen over zijn leven en de moeilijkheden die hij had gekend. Maar die beginnende momenten van vertrouwelijkheid moesten wegens tijdgebrek steeds weer worden afgebroken. Het team besloot daarom om, geheel tegen de regels in, een aantal minuten per dag van de tijd voor andere, makkelijkere cliënten in te pikken en die extra minuten te besteden aan Karel. Dat heeft succes: Karel wordt gemakkelijker in de omgang, wordt zelfstandiger en het team slaagt er zelfs in om hem weer naar buiten te krijgen en contacten te laten leggen in het buurtcentrum. Na een halfjaar wordt de clandestiene zorg in overleg met Karel afgebouwd.

Fuck de regels, inderdaad. We willen gewoon goede zorg! Want begrijp me goed: het gaat er niet om te doen waar je zin in hebt. Het gaat er niet om dat je vijf kilometer harder op de snelweg moet kunnen rijden of minder belasting wilt betalen. Nee, het gaat er juist om dat je je verantwoordelijkheid neemt en de dingen doet die écht belangrijk zijn. Zoals goed les geven op school. Waarom moet dat tot op de millimeter nauwkeurig gedicteerd worden vanuit Den Haag? En sinds wanneer kan een agent niet meer zelf beslissen of hij een bekeuring uitschrijft of het laat bij een waarschuwing? Zijn het dan geen vakmensen? Hebben ze geen gezond verstand?

Dit boek is een hartgrondig pleidooi voor minder regels en meer ruimte voor het zelfoplossend vermogen van mensen. Ik zal laten zien dat hoe meer regels je instelt, hoe ‘dommer’ mensen worden en hoe chaotischer de wereld wordt. We hebben niet meer regels nodig, maar meer gezond verstand!

1. De oorlog tegen huiselijk geweld

Er komen steeds meer regels, die ons steeds dwingender worden opgelegd. Of is dat onze Nederlandse allergie tegen van bovenaf opgelegd gezag?

Op 10 december 2007 laat de Rotterdamse PvdA-wethouder Jantine Kriens een paginagrote advertentie in de Volkskrant plaatsen met de kop ‘Rotterdam verklaart de oorlog aan huiselijk geweld’. Als eerste gemeente in Nederland introduceert de Maasstad een meldcode, die medewerkers van scholen, politie en zorginstellingen verplicht om elk vermoeden van huiselijk geweld te melden. Diezelfde middag nog verzamelen de bestuurders van deze organisaties zich in het O.T. theater aan de Müllerpier voor de feestelijke ondertekening van de code. Het feestje van de wethouder wordt echter bruut verstoord door Jos Lamé, directeur van het Riagg Rijnmond. Hij weigert de code te ondertekenen.

Vier jaar later zit Lamé nog op zijn post, ondanks verwoede pogingen van wethouder Kriens om hem te laten ontslaan. Wel heeft zij de gemeentelijke subsidie stopgezet, wat een flinke aderlating betekende voor het Riagg. Wat bezielde Lamé eigenlijk? Wie kan er nou tegen een meldcode zijn? ‘Ja, zo werkt de kitsch,’ zegt Lamé in zijn werkkamer aan de eens zo statige Mathenesserlaan in het centrum van Rotterdam. ‘Wat is er tegen het bestrijden van geweld? Dat is toch alleen maar heel nobel? De politiek pakt door, eindelijk! Maar daar weiger ik dus aan mee te doen. Ik weiger onderdeel te worden van de kitsch, van de suggestie dat je iets oplost met een meldcode. Het is onzin dat huiselijk geweld een onzichtbaar probleem is, zoals de wethouder suggereert. Er heerst helemaal geen taboe op huiselijk geweld, er wordt volop gemeld, de kranten staan er vol mee. We weten alleen niet wat we ertegen moeten doen. We staan machteloos, want het gaat om heel complexe problemen waar geen kant-en-klare oplossing voor bestaat. Met de meldcode suggereer je dat die er wel is. Je offert dus heel veel op voor een oplossing die er niet is.’

Zo tast je volgens Lamé de privacy van de cliënt aan en maak je de hulpverlener tot een opsporingsambtenaar van de gemeente. ‘De code geeft de wethouder het recht om bij een incident de dossiers in te zien om te onderzoeken wat er fout is gegaan. Moet je je voorstellen wat dat doet met de cultuur binnen je organisatie! Je creëert een cultuur van angst, want je kunt voor alles wat je doet aansprakelijk worden gesteld. En dat betekent automatisch dat je inboet op kwaliteit, want voor goede hulpverlening moet je nu eenmaal soms je nek uitsteken.’

Lamé is burgerlijk ongehoorzaam – niet omdat hij per se tegen regels is, maar omdat hij het nut en de noodzaak van deze regel in twijfel trekt. ‘De wethouder zegt met die paginagrote advertentie dat haar aanpak van huiselijk geweld de enige juiste is. Dat doet ze in een taal die doet denken aan de oorlogstaal van de Amerikaanse president Bush aan het begin van de oorlog tegen Irak. Ze doet bovendien beloftes die ze helemaal niet waar kan maken: de meldcode lost huiselijk geweld niet op. Ik vecht voor het recht om het fundamenteel met haar oneens te zijn. Ik heb aangegeven dat ik er graag met haar over wil praten, maar de wethouder geeft niet thuis. Ik mag over alles praten, behalve over de meldcode.’

Steeds meer regels

Ondanks het verzet van Lamé en een groot aantal deskundigen wordt de meldcode naar verwachting binnenkort landelijk ingevoerd. Het is een voorbeeld van een daadkrachtige overheid die de problemen in de maatschappij