OVER DIT BOEK

Dus u wilt de baas worden? Dan kunt u maar beter managementtaal leren spreken. U denkt het al snel te begrijpen, maar pas op, managementtaal luistert heel nauw. U geeft geen bevelen, maar u motiveert uw team. U ontslaat niemand, maar u realiseert een taakstelling. En u mag nooit, maar dan ook nooit zeggen dat u tegen een klus opziet. Elke klus is een uitdaging, toch?

Dit boek is ook een spoedcursus organisatiekunde. U leert begrijpen hoe bureaucratieën werken en hoe u erin kunt overleven. En heel misschien, hoe u ze kunt veranderen. Maar pas op: dit kan uw carrière maken of breken.

Deze inburgeringscursus is geschreven door organisatieadviseur Joop Swieringa, bekend van ‘Gedoe komt er toch’ en ‘In plaats van reorganiseren’. Joop is gefascineerd door het verschijnsel dat mensen in organisaties samen dingen doen die niemand eigenlijk wil. Al adviserend en schrijvend probeert hij uw werk leuker te maken.

Inhoud

OVER DIT BOEK

INBURGERINGSCURSUS VOOR MANAGERS

INTRODUCTIE

Joop Swieringa

INBURGERINGSCURSUS VOOR MANAGERS

Waarom managers niet zeggen wat ze bedoelen en doen wat ze niet zeggen

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

Auteur: Joop Swieringa

Corrector: Carolien van der Ven

Vormgeving: Arjen Snijder

Fotografie: Levin den Boer 

Opmaak: Debbie Brok

ISBN: 9789461261762

NUR 801

© 2016 Joop Swieringa | Uitgeverij Haystack

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

INTRODUCTIE

Ik heb bewondering voor mensen die voor een managementcarrière kiezen. Manager zijn vereist zoveel talenten dat je alles uit de kast moet halen, en zelfs dan lukt het zelden om alles goed te doen. Je moet het maar durven. Het belangrijkste talent is het verstaan, spreken en schrijven van managementtaal. Dit boek helpt u om dat onder de knie te krijgen.

Zodra managers hun bedrijf binnenstappen, spreken ze ineens een heel andere taal. Dan praten ze niet meer met hun mensen, maar ‘communiceren ze naar hen toe’, ‘sturen ze medewerkers aan’ op basis van ‘targets en prestatie-indicatoren’, die worden ‘geëvalueerd in functioneringsgesprekken’, niet te verwarren met ‘beoordelings- of POP-gesprekken’, want dat zijn weer heel andere ‘managementinstrumenten’.

Dit is niet alleen het geval bij ambtenarenorganisaties als gemeentes, ministeries en rechtbanken, instellingen die hier vanouds om bekendstaan. Ook in ziekenhuizen, universiteiten, energie- en vervoersbedrijven, bij banken, verzekeraars en in grote productiebedrijven spreken ze managementtaal. Kortom, in al die grote organisaties die we bureaucratieën noemen en waarin pakweg drie kwart van de managers zijn emplooi vindt.

Managers hebben in de loop der jaren een heel eigen vaktaal ontwikkeld. Met dit boek wijd ik u in de geheimen van deze taal in, met alles wat er aan opvattingen, gedachten, regels en codes onder en omheen zit.

Voor beginners, gevorderden en oude rotten

Dit boek is niet alleen geschreven voor beginnende managers, zij die de managementtaal nog helemaal vanaf nul moeten leren, maar ook voor gevorderden en oude rotten. Voor de beginnende managers is dit echt een leerboek: u leert snappen wat er staat, om dit vervolgens met vallen en opstaan toe te passen. Of te besluiten om het bewust niet te doen.

Dit leerboek is ook een spiegel voor de gevorderden: zij die de taal al helemaal onder de knie hebben en er al pratend niet meer over nadenken hoe je iets wel of niet mag of kunt zeggen – maar die zich nieuwsgierig afvragen waarom ze koeterwaals met elkaar praten. Wat zit daarachter? Dit leerboek kan oude rotten helpen losser en vrijmoediger met de taal om te gaan en daardoor een nieuwe sprong in hun carrière te maken, waardoor ze verlichte rotten worden die beseffen dat managementtaal niet alleen bijdraagt aan hun arrogante imago, maar ook veel bureaucratische ellende veroorzaakt.

Het enige wapen dat u hebt

Het goed beheersen van de taal garandeert niet dat u een goede manager wordt. Maar het omgekeerde is zeker waar: beheerst u de taal niet, dan is de kans vrijwel nihil dat u manager wordt, laat staan een geslaagde. Tenminste, niet bij een van die grote gevestigde bedrijven. De taal van de bureaucratie spreken is een conditio sine qua non als u manager wilt worden. Sterker nog: het is hét ‘instrument’ waar u het mee moet doen. Vaak – of juist – op moeilijke momenten is taal het enige wapen dat u hebt.

Er zijn nog steeds bosjes managers, vooral jongeren, die na afloop van een werkdag klagen dat ze weer niet aan hun werk zijn toegekomen omdat ze de hele dag gesprekken hebben moeten voeren, hebben moeten vergaderen, overleggen, uitleggen en speechen. Zolang ze daarover klagen, hebben deze managers het nog niet begrepen, want communiceren is juist waaruit het werk van een manager bestaat!

Taal sluit in en sluit uit

Taal sluit in: als u de taal spreekt en verstaat, dan hoort u erbij. Dat geldt voor de woorden die u gebruikt, de gezegden die u debiteert – ‘de neuzen dezelfde kant op’ doet het altijd goed – en de grappen die u maakt: ‘Ik neem wel honderd beslissingen, dus er zal vast wel een goede tussen zitten!’ Haha, zo hoort u er helemaal bij. U hoort er ook bij als de juiste functieomschrijving op uw visitekaartje staat, mits op het juiste papier. En als u op z’n tijd iets in het Amerikaans zegt, mits u het goed uitspreekt. Zeg in godsnaam niet tegen de secretaresse van de raad van bestuur dat u de exekjóetive (met de klemtoon op de derde lettergreep) manager wil spreken. Als u de juiste taal spreekt, hoort u bij de club, tijdens de MBA-opleiding en later op het hoofdkantoor van de multinational.

Taal sluit ook uit. Bewust. Sommige beroepsgroepen, bijvoorbeeld medici, hebben zichzelf opzettelijk een heel eigen, door buitenstaanders volstrekt niet te begrijpen dokterslatijn aangeleerd, waardoor het hun vaak al na een paar zinnen duidelijk is of ze met iemand spreken die erbij hoort of niet. Ook managementtaal wijkt af van Standaardnederlands maar het uitsluitingsmechanisme werkt veel subtieler dan bij medici, want de basis van de taal is gewoon Nederlands, zij het doorspekt met eigen woorden, bijzondere gezegden en veel Engels. Je denkt het al snel te begrijpen, maar pas op: managers geven vaak een heel eigen draai aan de betekenis van woorden. Ze zeggen dat ze mensen ‘aansturen’, maar eigenlijk bedoelen ze dat die moeten doen wat ze zeggen. Kennis van de managementtaal houdt ook in dat je begrijpt wanneer iets een mening is en wanneer een bevel. En zoiets hangt niet alleen af van wat er wordt gezegd, maar ook van wie het zegt. Iemand die dat niet doorheeft kan grote flaters slaan.

Misschien is het allerbelangrijkst om te weten wat u níét mag zeggen, ook al is het nog zo waar of zinnig. Zo wordt u vanzelfsprekend geacht geen opdrachten te geven aan iemand die ‘hoger in rang’ is, en moet u snappen dat alleen een senior-manager zijn collega het advies mag geven om eens met iemand te gaan praten; meestal is er dan iets ernstigs aan de hand. Ook raad ik u aan nooit te zeggen dat u tegen een klus opziet. Elke klus is een uitdaging, toch? Als u dit soort regels overtreedt, dan wordt u in het beste geval door uw baas op het matje geroepen (wees blij met zo’n begripvolle baas) of vertelt een collega u tijdens een borrel wat er aan de hand is (wees blij met zo’n loyale collega). Krijgt u die feedback niet en hebt u zelf ook niet door waarom er na een opmerking van uw kant een stilte valt tijdens de vergadering van het managementteam, dan wordt u na een poosje door de anderen niet meer serieus genomen. En dat is zo ongeveer het ergste wat een manager kan overkomen.

Taal is de uitkomst van denken

Deze inburgeringscursus is meer dan een managementwoordenboek. Taal is de uitkomst, de verbale vormgeving van wat en hoe mensen – in dit geval managers – denken. De cursus wijdt u in het gedachtegoed in dat aan managementtaal ten grondslag ligt en verklaart waarom managers praten zoals ze doen. Managementtaal is de weerslag van het in de afgelopen 150 jaar ontwikkelde denken over de beste manier van richten, inrichten en besturen van onze grote bureaucratieën.

Met bureaucratie bedoel ik een organisatietype dat een aantal samenhangende organisatiekenmerken heeft: hiërarchisch, top-down, regelgestuurd, meer van hetzelfde, betrouwbaar en mechanisch. Het is het type dat is samen te vatten met twee metaforen: dat van de piramide – baas boven baas – en dat van de machine – je drukt op een knop en het gaat werken.

De kenmerken van de bureaucratie weerspiegelen een onderliggend geheel van opvattingen, ideologieën, principes, waarden en normen over organiseren, managen en leidinggeven dat je terugvindt in de taal van de managers: taal als uitdrukking van de cultuur van de organisatie. In dit boek probeer ik u daarvan bewust te maken en daarmee inzicht te verschaffen in de diepere, in de taal verborgen betekenissen.

Deze inburgeringscursus voor managers is dus ook een spoedcursus organisatiekunde.

Alle managementtaal is verdoezeltaal

Als u in gesprek bent met een andere manager, zeker als het een ingewikkeld gesprek is met een meerdere, doet u er goed aan om u steeds kritisch af te vragen wat hij eigenlijk zegt, beter gezegd: wat hij probeert weg te moffelen. Want managers hebben vaak de neiging om de dingen net iets anders te zeggen dan hoe ze het denken of voelen, en daardoor zullen ze vaak iets anders doen dan ze zeggen. Tegen hun mensen roepen ze bijvoorbeeld dat hun deur altijd openstaat en vervolgens zijn ze alleen via hun assistente bereikbaar. Ze wijzen iedereen op het belang om afspraken na te komen en komen zelf voortdurend te laat. Ze pleiten voor een reorganisatie, die achteraf slechts bedoeld blijkt te zijn om van een van de directeuren te lozen.

Mijn leermeester Chris Argyris, een van de grootste organisatiekundigen van de tweede helft van de vorige eeuw, noemde dit het verschil tussen de praattheorie (de overwegingen waarom mensen iets wel of niet zeggen) en de doetheorie (de overwegingen waarom mensen iets anders doen dan ze hebben gezegd). Hij wilde daarmee aangeven dat ‘anders doen dan zeggen’ niet per ongeluk gebeurt, maar dat managers daar in hun ogen plausibele redenen voor hebben.

Managers houden hun doetheorieën het liefst voor zich. Met andere woorden: ze zeggen niet waarom ze iets anders doen dan ze hebben gezegd, al dan niet onbewust. In dit boek zal ik dit gedrag geregeld proberen te expliciteren en te ontmaskeren, zodat u leert herkennen wanneer uw collega’s iets anders doen dan ze hebben gezegd en leert snappen waarom ze dat doen. Zodat u adequaat kunt reageren als het u te gortig wordt. U kunt dan bijvoorbeeld de vraag stellen voor welk probleem een voorgestelde maatregel – bijvoorbeeld een reorganisatie – de oplossing is. Die vraag is bijna altijd raak. Bij goed doorvragen kan dit een directie behoorlijk in verlegenheid brengen en tot een heel andere oplossing leiden. Nog zo’n mooie vraag, bijvoorbeeld heel geschikt als er gesteggel is over prestatiemetingen: ‘Wat was ook alweer de bedoeling van deze meeting?’ Maar helaas worden zulke vragen in gesprekken tussen managers zelden gesteld. Erger nog, er worden eigenlijk zelden vragen gesteld.

Omdat managers vaak iets anders doen dan ze zeggen, worden ze vaak als onbetrouwbaar gezien. Erger nog is dat door dit verdoezelen zelden op tafel komt wat het echte probleem is, en dat er bureaucratische oplossingen – bevoegdheden, regels, procedures en protocollen – worden bedacht voor niet-bestaande problemen.

Alle managementtaal is machtstaal

Managementtaal is naast verdoezeltaal ook machtstaal. In het managementjargon draait het voortdurend om wie wat mag en moet doen, denken en beslissen. Om de macht dus. Want als u eerlijk bent, is macht niet precies de reden waarom u een managementcarrière ambieert. Natuurlijk, inmiddels hebt u wel begrepen dat u dat nooit zo moet zeggen. Net als het woord ‘seks’ in het victoriaanse tijdperk is het woord ‘macht’ in onze bureaucratieën taboe, terwijl we er het meest aan denken. Dus als iemand u vraagt of u uit bent op macht, dan is een verstandig antwoord: ‘Ik wil graag dingen voor elkaar krijgen,’ of, ook een ijzersterke: ‘Ik loop niet weg voor verantwoordelijkheid.’ Dit zijn mooie combinaties van verdoezeltaal en machtstaal, twee innig verbonden vormen van managementtaal. Beter gezegd: managementtaal is machtstaal die probeert te verdoezelen dat ze dat is.

Met de volgende stelling zet ik misschien een domper op uw ambities. Wellicht denkt u met het beheersen van managementtaal de macht te kunnen verwerven die u de vrijheid verschaft om hardop te kunnen zeggen wat u vindt. Helaas, dat is een illusie. Dat is maar voor een enkeling, meestal aan de top, weggelegd. Als manager in een bureaucratie behoort u weliswaar tot de machthebbers, maar in het piramidale bouwwerk van die organisaties heeft iedere machtige weer iemand boven zich en is dus op zijn beurt tegelijkertijd een ondergeschikte. Vandaar dat het erop aankomt om zorgvuldig op uw woorden te letten, juist als het over macht gaat.

Als meermachtige spreekt u een rationele, zakelijke, onpersoonlijke, belerende taal, waarmee u mindermachtigen vertelt wat ze wel en niet moeten en mogen. Vooral moeten, want dat is het dominante werkwoord in deze taal – een taal waarin gecommuniceerd wordt van boven naar beneden. Managementtaal is geen gesprekstaal, maar een bevelstaal. Dit is ook de reden dat er zelden een vraag in wordt gesteld.

Als u als mindermachtige manager met een meermachtige manager spreekt, heeft het spreken van managementtaal een ander doel. Dan is deze taal de beste manier om u in te dekken tegen mogelijke willekeur en grillen van uw bovengeschikten. In de grote bureaucratieën is machtstaal de taal om invloed te hebben en tegelijkertijd te overleven.

De paradox van de bureaucratie

In dit boek laat ik u niet alleen kennismaken met de werking en het juiste gebruik van managementtaal, maar probeer ik ook te laten zien hoe deze samenhangt met bureaucratie.

Ik heb vrijwel mijn hele werkzame leven voor managers gewerkt: van laag tot hoog, als docent en adviseur, en ik denk hen dus aardig te kennen. Ik heb in die jaren een vreemde paradox ontdekt die buitenstaanders maar niet willen geloven: juist managers hebben een bloedhekel aan bureaucratie. Ik heb het dan niet over de hiervoor bedoelde grote complexe organisaties, maar over het verstikkende geheel van elkaar overlappende en tegensprekende taken, bevoegdheden, regels en procedures, waar ze afwisselend moe van worden, de draak mee steken of van balen, en niet zelden ook het slachtoffer van worden.

Ironisch genoeg wordt bureaucratie juist en vooral gecreëerd door managers. Regelmatig starten managers projecten met prachtige titels als ‘Versla de paarse krokodil’ om een einde te maken aan allerlei bureaucratische rompslomp. Toch produceren diezelfde mensen daarna met evenveel enthousiasme weer nieuwe bureaucratie. Een ingewikkelde paradox, die echter een eenvoudige oorzaak heeft: managementtaal – het gebruik van machtstaal en het verdoezelen daarvan.

Een voorbeeld. Tijdens een uitzending van Nieuwsuur werd aan een politiedeskundige gevraagd wat hij ervan vond dat de politie een jonge vrouw, die tot tweemaal toe om bescherming had gevraagd tegen het geweld van haar brute ex, volledig in de kou liet staan. Ook de expert vond dat zoiets niet kon en bekende na enig aandringen van mening te zijn ‘dat er misschien toch maar een protocol moet komen’. Een hilarische reactie. Het mag duidelijk zijn dat hier geen sprake was van een volleerd managementspreker, anders was hij wel met een slimmere formulering gekomen of had hij bedacht dat het beter zou zijn om niet op tv te verschijnen. Tegelijkertijd was het een typisch voorbeeld van het gebruik van managementtaal: de expert verdoezelde wat er echt aan de hand was en sprak het machtswoord door een dwingend voorschrift voor te stellen. Daarmee verzon hij een oplossing die als enig effect zou hebben dat de bureaucratie zou verergeren. De expert had geluk dat de journalist niet doorvroeg. Twee dagen later vertelde misdaadverslaggever Peter R. de Vries wat er volgens hem aan de hand was: de politie wilde geen tijd in de bescherming van de vrouw steken omdat ze te weinig personeel had.

De in hun taal gevangen managers

Taal is de uitkomst van een bepaalde manier van denken. En managementtaal is de uitkomst van de manier waarop managers in bureaucratieën denken. Door steeds dezelfde taal te gebruiken houden ze die manier van denken met elkaar in stand. Managers sluiten elkaar op in een verbaal systeem van vanzelfsprekendheden en legitimeren elkaar om problemen op te lossen door het alsmaar verder uitbreiden en verfijnen van bevoegdheden, taken, regels en procedures. Ze houden elkaar gevangen in hun taal en blijven daardoor samen bureaucratie produceren, die geen van allen eigenlijk wil.

Door deze inburgeringscursus te volgen leert u niet alleen de taal van de managers te spreken en te verstaan, maar leert u dus ook te achterhalen hoe managers denken. En als u de cursus met succes doorloopt, bent u zelfs in staat om iets aan de bureaucratisering te doen, niet door de managementtaal beter te spreken, maar door er simpelweg mee op te houden.

De zeven soorten woorden

Voordat de cursus begint, beschrijf ik hier de basis van de managementtaal, onder te verdelen in zeven soorten woorden die ik in zeven hoofdstukken beschrijf. Elk van deze categorieën staat voor een dominante bureaucratische manier van kijken en denken:

1. Kernwoorden

2. Verdoezelwoorden

3. Piramidale woorden

4. Beheerswoorden

5. Vechtwoorden

6. Veranderwoorden

7. Bezweringen

1. Kernwoorden

In het bureaucratisch denken telt eigenlijk alleen de formele organisatie. De vier kernbegrippen daarbij zijn: taken, bevoegdheden, regels en verantwoordelijkheid. In het bureaucratisch denken zijn deze onverbrekelijk met elkaar verbonden. Het basisprincipe dat de vier begrippen met elkaar verbindt, is dat je iemand pas verantwoordelijk kunt stellen voor de wijze waarop de taken worden uitgevoerd als je hem of haar ook de bijbehorende bevoegdheden hebt gegeven en de regels hebt uitgelegd. Misschien is dit laatste wel de grootste bron van het kwaad dat we bureaucratie noemen.

2. Verdoezelwoorden

Dit zijn woorden die de opzettelijke functie hebben om te verdoezelen wat er echt aan de hand is. In het bijzonder moeten ze verdoezelen wat er speelt in de onderstroom van organisaties – de wereld van de werkende mens, zijn relaties, emoties en energie. In typische managementtaal: verdoezelen wat er aan de hand is in de informele organisatie.

Het kwade van verdoezelwoorden is dat ze vluchtgedrag legitimeren en daarmee bijdragen aan het produceren van veel onnodige bureaucratie.

3. Piramidale woorden

Heel veel woorden krijgen in een organisatorische context een geheel andere betekenis dan in het normale spraakgebruik. Zo veronderstelt het woord ‘communiceren’ tweerichtingsverkeer, dat er tussen managers en ondergeschikten zelden is. Eigenlijk zijn piramidale woorden een bijzonder soort verdoezelwoorden; ze pogen namelijk te verdoezelen waar managers in de bureaucratie vaak zo druk mee bezig zijn: macht.

4. Beheerswoorden

Er zijn honderden woorden die beginnen met of eindigen op ‘management’. Vrijwel al deze woorden zijn oxymorons: woorden die bestaan uit twee of meer woorden die elkaar tegenspreken. Kijk bijvoorbeeld naar de term ‘veranderingsmanagement’.

Beheerswoorden illustreren de obsessie van de bureaucratie met de wens (en de onmogelijkheid) om te beheersen. Met alle nare gevolgen van dien: hoe meer management, hoe meer bureaucratie.

5. Vechtwoorden

In grote organisaties vindt voortdurend een machtsstrijd plaats tussen de lijn en de staf; de doeners en de denkers. De voor managers voor de hand liggende manier om die machtsstrijd te beheersen is door middel van regels en bevoegdheden. Alle daarvoor gebruikte woorden noem ik vechtwoorden, woorden die proberen om deze strijd te reguleren. Ze geven als het ware de tussenstanden aan in die strijd. Als er tijdens een vergadering bijvoorbeeld een discussie ontstaat over integraal management, spits dan uw oren: hier wordt een oorlog uitgevochten. Het meest kenmerkende is dat tijdens die vergadering van de strijd zelf niets blijkt.

6. Veranderwoorden

De slechtste eigenschap van grote bureaucratieën is dat ze zo moeilijk te veranderen zijn. Sterker nog, ze zijn eigenlijk gebouwd om niet te hoeven te veranderen. Zelfs de grootste veranderingen hebben, al dan niet bewust, als doel om ervoor te zorgen dat alles zo veel mogelijk bij het oude blijft. En dat wringt. Misschien is dat wel de diepere reden waarom er in het managementjargon zoveel woorden zijn waarin de term ‘verandering’ voorkomt.

7. Bezweringen

Managers gebruiken graag grote woorden om ernstige problemen op te lossen of grootse idealen te bereiken. Ze hangen overal op kantoor posters op met de slogan ‘Afspraak is afspraak’, maar zo’n slogan garandeert niet dat het probleem is opgelost. Zulke slogans zijn vaak niet meer dan bezweringen. Ze geven een goed gevoel, maar ze helpen niet.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel