OVER DIT BOEK

Digitale toepassingen bieden nieuwe kansen voor de gezondheidszorg. De verwachtingen zijn hooggespannen, de praktijk is weerbarstig. In dit boek lees je welke mogelijkheden eHealth biedt en hoe je digitale diensten realiseert voor eigentijdse gezondheidszorg, preventie en welzijn.

Liesbeth Meijnckens is werkzaam als zelfstandig adviseur eHealth en ruim twintig jaar actief op het terrein van innovatie, internet en gezondheidszorg.

Weinig tijd, maar veel ambities? Informeer jezelf snel en grondig met de boeken in de serie Digitale trends en tools in 60 minuten. De serie is een initiatief van Uitgeverij Haystack in samenwerking met Frankwatching.com, het toonaangevende platform over online trends, tips & tricks.

Inhoud

OVER DIT BOEK

BETER MET EHEALTH IN 60 MINUTEN

INTRODUCTIE

1 • WAT IS EHEALTH?

LEES IN DEZELFDE SERIE

Liesbeth Meijnckens

BETER MET EHEALTH IN 60 MINUTEN

Eerste druk mei 2016

Uitgeverij Haystack

Postbus 308

5300 AH Zaltbommel

0418-680180

www.haystack.nl

needle@haystack.nl

In samenwerking met Frankwatching

www.frankwatching.com/60

redactie@frankwatching.com

Auteur: Liesbeth Meijnckens

Redacteur: Tjerk Noordraven

Corrector: Carolien van der Ven

Vormgeving: Levin den Boer

Opmaak: Debbie Brok

ISBN: 9789461261793 | NUR 800

© 2016 Liesbeth Meijnckens | Uitgeverij Haystack

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt zonder schriftelijke toestemming van de uitgever.

Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaardt schrijver noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

INTRODUCTIE

Overal om ons heen zien we de samenleving digitaliseren. Het is dan ook geen verrassing dat de gezondheidszorg daar niet aan ontkomt. Net als banken, reisbureaus, mediabedrijven en de detailhandel is het aan de gezondheidszorg om te komen tot eigentijdse én passende digitale diensten. Denk daarbij aan basisdiensten, zoals online een vraag kunnen stellen aan de huisarts over een ziek kind, beeldbellen met de specialist over de uitslag van een onderzoek en online toegang tot je dossier bij ziekte op vakantie, maar ook aan hoogtechnologische ontwikkelingen, zoals de inzet van robots in de thuiszorg en het gebruik van virtuele omgevingen bij de behandeling van mensen met autisme of angststoornissen.

Internet biedt bovendien nieuwe mogelijkheden voor betere, makkelijkere of leukere zelfzorg. Voorbeelden daarvan zijn het online raadplegen van gezondheidsinformatie ter voorbereiding op een gesprek, het makkelijk toegang hebben tot ervaringsdeskundigen via online community’s, het gebruik van voedings- en bewegingsapps voor een gezonde leefstijl, en het monitoren van bloeddruk, hartslag, bloedsuiker en andere gezondheidswaarden met slimme sensoren.

ICT en internettechnologie zijn de motor van de eHealth-ontwikkelingen. Voor een succesvolle inzet van eHealth draait het om toepassingsmogelijkheden die van waarde zijn voor gezondheid, preventie, zorg en welzijn. EHealth gaat niet over de keuze voor een app, maar over een nieuwe kijk op gezondheid en gezondheidszorg. Hoe kan internettechnologie helpen om het belangrijkste in ons leven – een goede gezondheid – zo lang mogelijk te behouden? Hoe kunnen digitale toepassingen je helpen als jij of mensen om je heen te maken krijgen met problemen, ziekte of een handicap? Hoe kan technologie helpen om zo lang mogelijk zelfstandig thuis te blijven wonen? Hoe kan eHealth helpen om de gezondheidszorg toegankelijk, goed en betaalbaar te houden? Hoe gaan we om met de schaduwzijden van internet, zoals privacy en veiligheid? Maar ook: hoe houden we in deze digitale samenleving voldoende rekening met kwetsbare groepen met beperkte digitale vaardigheden?

De uitdaging

De beloftes van eHealth zijn hooggespannen, maar de praktijk blijkt weerbarstig. Vijftien jaar ontwikkeling heeft nog niet geleid tot een gangbaar aanbod van eHealth-basisdiensten in de gezondheidszorg. Kijkend naar de geschiedenis van innovatie zou je kunnen zeggen: we zijn nog maar net op weg. De gezondheidszorg is een complex werkterrein waarin systeem- en structuurveranderingen moeilijk zijn. Aan de andere kant is de gezondheidssector als geen ander vertrouwd met medisch-technologische ontwikkelingen van hoog niveau – denk aan alles wat er in de operatiekamers gebeurt. Er ligt nog een enorme uitdaging om eHealth werkend te krijgen in de dagelijkse praktijk en om de beloftes die het in zich draagt te realiseren.

Eén ding staat vast: digitale ontwikkelingen gaan door. EHealth zal deel gaan uitmaken van zorg, preventie en welzijn, en impact hebben op werkprocessen en bestaande verhoudingen. Er zullen beroepen verdwijnen, veranderen en ontstaan. Gezondheid en gezondheidszorg raken ons allemaal. Afwachten wat er gebeurt, is geen optie. En dus is het een uitdaging aan iedereen om bij te blijven en om ideeën te vormen, uit te proberen, te selecteren en te implementeren.

Waarom dit boek?

EHealth is een veelbesproken onderwerp. Er zijn hoge verwachten van het gebruik van digitale toepassingen door zorggebruikers en zorgverleners. De voorhoede gebruikt ze al lange tijd, maar hoe gaan we zorgen voor ‘grootgebruik’, en vooral: hoe komen we tot eigentijdse zorg, preventie en welzijn met inzet van digitale toepassingen? Onderzoek en praktijk leren dat er nog veel onbekendheid is met eHealth. ‘Niet willen’ blijkt vaak ‘niet weten’ te zijn. Er is nog veel te winnen met basiskennis over eHealth: kennis over de verschillende toepassingen, maar ook over de impact op de gezondheidszorg, de voor- en nadelen en de dilemma’s.

Met deze uitgave in de ‘60 minuten’-reeks van Frankwatching raak je op een no-nonsensemanier snel wegwijs in de mogelijkheden van eHealth. Door het overzicht, goede praktijkvoorbeelden en praktische tips raak je hopelijk geïnspireerd en gemotiveerd om (verder) aan de slag te gaan. De verwijzingen achter in het boek bieden je een wegwijzer naar meer verdiepende informatie.

Voor wie?

Beter met eHealth in 60 minuten is geschreven voor iedereen die betrokken is bij de inzet en het gebruik van digitale toepassingen op het terrein van gezondheid, zorg, preventie en welzijn. Het is dus voor mensen die werkzaam zijn in de gezondheidszorg, zoals zorgverleners, bestuurders, managers, staf- en beleidsmedewerkers, communicatieadviseurs, zorginkopers, patiëntenvertegenwoordigers en docenten, maar ook voor ‘externen’, zoals ICT’ers, ontwerpers en (junior)consultants.

Het boek is ook zeker de moeite waard voor iedereen die persoonlijk betrokken is bij ziekte, gezondheid en zorg in de rol van patiënt, cliënt of mantelzorger. Hopelijk vindt dit boek bovendien zijn weg naar studenten (en hun docenten) en kan het een bijdrage leveren in de beroepsvorming naar eigentijdse zorgprofessionals.

Dit boek is een inleiding. Het is met name bedoeld om degenen die recentelijk in aanraking zijn gekomen met het onderwerp en er meer van willen weten snel wegwijs te maken. Het is niet bedoeld voor mensen met ruime ervaring en specialistische vragen. Evenmin wordt ingegaan op de laatste technologische trends.

Opbouw

In het eerste hoofdstuk van dit boek wordt ingegaan op de definitie van het begrip ‘eHealth’ en veelgebruikte verwante terminologie. Daarnaast wordt stilgestaan bij het huidige gebruik van beschikbare eHealth-toepassingen door zorggebruikers en zorgverleners in Nederland. Het hoofdstuk sluit af met een kort overzicht van aankomende technologische ontwikkelingen.

In het tweede hoofdstuk vind je een overzicht van veel gebruikte eHealth-toepassingen, geordend naar gebruikssituaties: e-informatie, e-preventie, e-services, e-zorg, e-wonen. Na het lezen van de hoofdstukken 1 en 2 heb je dus kennis van het begrip én de reikwijdte van eHealth.

Hoofdstuk 3 gaat in op de kansen die eHealth biedt – waarom wordt er ingezet op eHealth als onderdeel van eigentijdse (zelf)zorg – en op belangrijke keerzijden en vragen. In hoofdstuk 4 word je meegenomen naar de kennis van en ervaringen met realisatie en implementatie: hoe krijg je eHealth werkend in de praktijk en wat komt daarbij kijken?

Aanvullend vind je door het hele boek heen informatie van mensen en organisaties over de manier waarop zij met eHealth werken, waarom ze dat doen en wat hun inzichten en ervaringen zijn. Het boek sluit af met een beknopte omschrijving van de organisatie van de gezondheidszorg voor mensen die er minder bekend mee zijn en een leeswijzer voor meer informatie.

Enkele begrippen komen in het boek veelvuldig voor:

• Zorggebruiker: overkoepelend begrip voor cliënt, patiënt, revalidant, burger (in relatie tot gezondheid en zorg), mantelzorger, naastbetrokkene.

• Zorgverlener: aanduiding voor de brede groep van zorgprofessionals, zoals artsen, verpleegkundigen, fysiotherapeuten, verloskundigen, praktijkondersteuners huisartsen, psychologen, maatschappelijk werkers en diëtisten.

• Gezondheidszorg: omvat het brede domein van zorg, preventie en welzijn.

1 • WAT IS EHEALTH?

Ordening in de chaos

EHealth is het gebruik van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën (ICT), met name internettechnologie, om gezondheid en gezondheidszorg te ondersteunen of te verbeteren. Daarmee gaat eHealth in brede zin over digitale toepassingen voor de gezondheid(szorg).

EHealth is niet beperkt tot bepaalde fasen van zorg, specifieke technologieën of bepaalde gebruikersgroepen. Heel algemeen zou je eHealth kunnen omschrijven als het gebruik van ICT en internet in de gezondheidszorg. Zorgaanbieders kunnen hiermee het zorg- en serviceaanbod verder verbeteren of vernieuwen, terwijl het zorggebruikers nieuwe mogelijkheden biedt om te werken aan hun gezondheid of herstel.

Buiten de reikwijdte van het begrip valt de inzet van digitale toepassingen tussen zorgaanbieders en andere partijen, bijvoorbeeld de melding van incidenten, de declaratie van verrichtingen bij de zorgverzekeraar en interne urenregistratie.

Verschillende termen

Digitale toepassingen voor de gezondheidszorg worden soms ook met andere woorden aangeduid, bijvoorbeeld: telemedicine, telezorg, eCare, zorg 2.0, medicine 2.0, digitale zorg, zorg op afstand, beeldschermzorg, online hulpverlening, internettherapie, eMentalHealth, Mhealth, domotica en telerevalidatie. Ondanks pogingen om een Nederlandse naamgeving in te voeren – ‘digitale zorg’ – blijft de term ‘eHealth’ het meest gangbaar. In dit boek wordt de schrijfwijze ‘eHealth’ aangehouden.

EHealth is een wereldwijde ontwikkeling, in navolging van de digitaliserende samenleving. Bijzonder is dat een klein land als Nederland wereldwijd koploper is als het gaat om de ontwikkeling van eHealth voor geestelijke gezondheidzorg (therapie en zelfhulp via internet).

De reikwijdte van de definitie heeft tot gevolg dat eHealth een rijkdom aan verschijningsvormen kent en dat verwarring op de loer ligt. Hoofdstuk 2 biedt een overzicht en indeling van de verschillende toepassingsmogelijkheden.

EHealth en sociale media

EHealth en sociale media worden vaak in één adem genoemd. Dat is onterecht. Sociale media zijn digitale platforms zoals Twitter, Facebook, LinkedIn, blogs en online community’s. Daarmee kun je makkelijk via internet communiceren, informeren en samenwerken, in de openbaarheid of in besloten groepen. Sociale media worden ook wel ingezet voor informatie en communicatie over gezondheid en zorg door organisaties en individuen, zowel professioneel als privé, maar de mogelijkheden om sociale media in te zetten ter ondersteuning van het zorgproces zijn beperkt door de privacy- en veiligheidswensen en -eisen die vanuit verschillende invalshoeken aan de zorg gesteld worden.

Sociale media zijn dus communicatie-instrumenten die je tegen kunt komen in de wereld van eHealth, maar eHealth gaat over een veel breder instrumentarium van digitale toepassingen.

Consumenten-eHealth en professionele eHealth

EHealth gaat ‘van oudsher’ over ‘professionele’ eHealth: digitale zorg die door, voor of met zorgaanbieders en zorgverleners is ontwikkeld en dus deel uitmaakt van de relatie tussen zorgverlener en patiënt, die in het Nederlandse recht geregeld is door de Wet op de Geneeskundige BehandelingsOvereenkomst (WBGO). Op grond van deze wet is de zorgverlener verantwoordelijk en aansprakelijk voor alles wat in het kader van de behandelingsovereenkomst plaatsvindt, dus ook de inzet van eHealth.

De laatste jaren ontwikkelt er zich in rap tempo een markt van ‘consumenten-eHealth’: ICT en internettechnologie bedoeld om de gezondheid te verbeteren of te ondersteunen en die vrij verkrijgbaar is, zonder tussenkomst van zorgverleners. Gezondheidsapps, fitbandjes, stappentellers, smartwatches, bekers die je drinkgedrag bijhouden, pleisters die je hartslag meten: het zijn maar een paar voorbeelden. Helemaal nieuw is dit natuurlijk niet: mensen verzamelden in het verleden ook al informatie over hun gezondheid – denk aan weegschalen, thermometers, zwangerschapstests en vruchtbaarheidskalenders (menstruatiecyclus). De omvang van wat er gemeten kan worden, neemt echter enorm toe en techniek zorgt voor gemak vanwege de automatische registratie van gegevens. Veel vragen zijn er ook. Want van wie zijn de opgeslagen gezondheidsgegevens, en vooral: wat wordt daarmee gedaan en met welk (commercieel) doel? Feitelijk gaat consumenten-eHealth over nieuwe vormen van zelfzorg en hulpmiddelen met reguliere én specifieke vragen over zaken als betrouwbaarheid en veiligheid, én over de invloed van spelers die geen gezondheidszorgorganisaties zijn, zoals Google, Samsung en Apple.

Dit is het einde van de preview. Ga voor meer informatie over dit boek naar de website van Uitgeverij Haystack of bestel het boek bij uw favoriete boekhandel

LEES IN DEZELFDE SERIE

Bloggen als een pro in 60 minuten

E-mailmarketing in 60 minuten

Slimmer online werken in 60 minuten

LinkedInmarketing in 60 minuten

Sociale media strategie in 60 minuten

Videomarketing in 60 minuten

Schrijven voor seo in 60 minuten

Online trends 2014 in 60 minuten

Zakelijk twitteren voor gevorderden in 60 minuten

Facebookmarketing in 60 minuten

Contentmarketing in 60 minuten

Zet je zaak op de kaart in 60 minuten

Meer verkopen met je webshop in 60 minuten

Webcare in 60 minuten

In beeld met Instagram in 60 minuten

Overleef je inbox in 60 minuten

In beeld met Pinterest in 60 minuten

Online copywriting in 60 minuten